https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19616ab63d421d137d11b5f533e6b6b5.pdf 523a0f9b44152b5cc0a022b49d8e31dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2263 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2099 Title A name given to the resource Oblicza folkloru. Folklor polityczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.15-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Łysiak OBLICZA FOLKLORU - FOLKLOR POLITYCZNY Wkraczanie z aparatem n a u k o w y m w j a k ą k o l w i e k dziedzinę rzeczywistości społecznej, w k a ż d y m w y p a d k u jest p e w n y m naruszeniem proporcji w niej f u n k c j o n u j ą c y c h i p r a w i d e ł jakimi się rządzi. Ingerencja taka w p e w n y m s t o p n i u p o w o d u j e prze­ kształcenie tej rzeczywistości. T a k j e s t między i n n y m i z f o l k l o r e m . O t o utarła się maniera o m a w i a n i a f o l k l o r ó w „ w ł a ś c i w y c h " r ó ż n y m g r u p o m s p o ł e c z n y m , z a w o d o w y m i w i e k o w y m . M ó w i się przecież o folklorze g r u p przestępczych, o folklorze żołnierskim, marynarskim, g ó r n i c z y m , garncarskim, m ł y n a r s k i m (chociaż t e n z w y k l e d o t y c z y treści o m ł y n a c h i młynarzach, p o m i j a się zaś w o p r a c o w a n i a c h treści realizowane przez s a m y c h m ł y n a r z y ) , m ó w i się też o folklorze dzieci, młodzieży i d o r o s ł y c h . W pracach p o d e j m u j ą c y c h analizy t a k i c h w ł a ś n i e f o l k l o r ó w k u r c z o w o trzy­ m a n o się j e d y n i e t y c h reguł, które w przekonaniu a u t o r ó w „ w ł a ś c i w e " były o d p o w i e d n i e j grupie. P o m i j a n o na o g ó ł fakt p o w s z e c h n e j o b e c n o ś c i niektórych zjawisk f o l k l o r u w e w s z y s t ­ kich w a r s t w a c h p o l s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a . M ó w i ę o t y m d l a t e g o , gdyż nie w y o b r a ż a m sobie sytuacji ( b o w i e m takiej nie m a ) , by np. d z i e c i o m p o s ł u g u j ą c y m się podczas z a b a w y w y l i c z a n k a m i , nie znane były szorstkie niekiedy kawały młodzieży starszej, by garncarze nie znali bajek z n a n y c h w ś r o d o w i s k u c h ł o p s k i m , a m a r y n a r z o m linii o c e a n i c z n y c h o b c e były piosenki r e z e r w i s t ó w W o j s k a Polskiego. Każdy podział p r z e j a w ó w f o l k l o r u ( m o w a t u o c z y w i ś c i e o j e g o w a r s t w i e s ł o w n e j ) d o k o n y w a n y przy z a s t o s o w a n i u kryterium z a w o d o w e g o lub w i e k o w e g o jest p o d z i a ł e m s z t u c z n y m , najczęś­ ciej nie o d d a j ą c y m p r a w d z i w e g o obrazu folklorystycznej rzeczy­ w i s t o ś c i . Spostrzeżenie t o d o t y c z y także kryterium t e m a t y c z n e g o . J e d n a k ż e t u t a j , zdaje się w y ł a n i a ć p e w i e n precedens. M y ś l ę b o w i e m o „ f o l k l o r z e p o l i t y c z n y m " , tj. części f o l k l o r u reagującej i interpretującej bieżące w y d a r z e n i a polityczne, g o s p o d a r c z e i społeczne, której o b e c n o ś c i d o tej pory jakby nie z a u w a ż a n o , p o m i j a n o , a przecież z n a k o m i t a większość naszego społeczeńst­ w a , czy t e g o chce, czy też nie, uczestniczyła i uczestniczy w j e g o o b i e g u . Jest t o w m o i m przekonaniu f o l k l o r interspołeczny, funkcjonujący z r ó w n y m powodzeniem w e wszystkich grupach w i e k o w y c h , z a w o d o w y c h i innych. „ F o l k l o r p o l i t y c z n y " nie jest o c z y w i ś c i e zjawiskiem n o w y m , w y k r e o w a n y m na g r u n c i e w y d a r z e ń zaistniałych p o II w o j n i e ś w i a t o w e j . Z n a n y i u p r a w i a n y był znacznie wcześniej. T a k i m w ł a ś n i e f o l k l o r e m były przecież kąśliwe a n e g d o t y o Francuzach z c z a s ó w kampanii n a p o l e o ń s k i e j , kiedy w o j s k a te dopuszczały się na ludności wiejskiej i miejskiej licznych g w a ł t ó w i n i e p r a w o ­ ści, a sam N a p o l e o n u z n a w a n y był przez ludność w i e j s k ą za antychrysta. Jest przecież folklor k o m e n t a r z e m bieżącego życia \ jest ż y w y m g ł o s e m t e r a ź n i e j s z o ś c i - jak pisali radzieccy uczeni. 2 W t a k i c h w ł a ś n i e kategoriach r o z p a t r y w a ć należy cały ó w folklor s k i e r o w a n y p r z e c i w zaborcy pruskiemu w W i e l k o p o l s c e i na Śląsku. O p o w i a d a n i a o starym Frycu, generałach W r a n g l u i Deoflingerze nosiły p i ę t n o p o l i t y c z n e . P o d o b n i e rzecz się miała z a n e g d o t a m i o hakatystach, o pruskiej Komisji L i k w i d a c y j n e j , o r u g a c h pruskich. P o d o b n i e należy patrzeć na folklor zrodzony na g r u n c i e s t r a j k ó w dzieci wrzesińskich, a wcześniej na w p r o s t n i e p r a w d o p o d o b n y ł a d u n e k ironii, szyderstwa jaki w y m i e r z o n y był w „ Ż e l a z n e g o kanclerza". Odpisy z satyrycznymi u t w o r a m i d o t y c z ą c y m i O t t o Bismarcka krążyły w ś r ó d młodzieży szkolnej, a ze szkół trafiały na wieś. W popularnej w W i e l k o p o l s c e piosence l u d o w e j z lat o s i e m ­ dziesiątych XIX w i e k u w s p o m i n a n o : Bismarck nieboraczek, Za to Wielkopolska Wiwat B n i ń s k a g o nie chciała odpokutowała Polska! w i w a t C o nie c h c i a ł a j u n k r a baba! szwaba! W e d ł u g krążących p o w s i ó w c z e s n e j w i e ś c i , o w e j Bnińskiej (nie w i a d o m o , o której m o w a ) miał się o ś w i a d c z y ć m ł o d y Bismarck, lecz dostał kosza. Z t e g o p o w o d u p o d o b n o mścił się później na całej W i e l k o p o l s c e . G d y zmarł w roku 1 8 9 8 odżył folklor z n i m z w i ą z a n y ( o d roku I 8 9 0 z a p o m n i a n o o Bismarcku w z w i ą z k u ze z d y m i s j o n o w a n i e m kanclerza). O p o w i a d a n o sobie w ó w c z a s , że o n , j a k o znany n i e d o w i a r e k , nie wierząc w istnienie nieba, po. rozstaniu się z ziemią, p o m a s z e r o w a ł w p r o s t d o piekła. Przybywszy d o bramy nie zapukał, lecz o t w o r z y ł ją i w s u n ą ł s w ą łysą g ł o w ę . Z a u w a ż y ł ją d i a b e ł - f u r t i a n , a nie spostrzegłszy na niej trzech sterczących w ł o s ó w , p o m y l i ł ją z o d w r o t n ą częścią ciała i na taki piekłu w y r z ą d z o n y despekt, z a w y ł w r o g o , k o p n ą ł g o i w y r z u c i ł z piekła. Tak Bismarck zamieszkał na przedpieklu, gdzie w czasie c o d z i e n ­ nego zamiatania bacznie rozgląda się za k u p k ą czarciego łajna. Chce nim s m a r o w a ć s w ą łysinę, w m n i e m a n i u , iż t o przyczyni się d o p o n o w n e g o porostu w ł o s ó w , w następstwie czego w p u s z c z ą g o d o piekła i przydzielą należne m u miejsce. Na przedpieklu jest p o d w ł a d n y m s ł y n n e g o k o w a l a Kurzawy z K w i e c i s z e w a na Kuja­ w a c h , a zamiatając bruk, klnie siarczyście Verflucht. O b o k t e k s t ó w p o w s t a ł y c h niejako s a m o r o d n i e , niekiedy w o b i e g społeczny w p r o w a d z a n e były tekstu autorskie, które w w y n i k u szybkiej folkloryzacji ulegały t a k i e m u przekształceniu, by w w i e l u w a r i a n t a c h toczyć s w ó j f o l k l o r y s t y c z n y byt. M y ś l ę t u przede w s z y s t k i m o t w ó r c z o ś c i literackiej księdza W o j c i e c h a K o z ł o w s k i e g o z W i e l k i e g o Sławska na K u j a w a c h , k t ó r e g o satyryczne wiersze w okresie „ K u l t u r k a m p f u " cieszyły się n i e b y w a ł ą p o p u l a r n o ś c i ą , jak w s p o m i n a j ą ś w i a d k o w i e t a m t y c h w y d a r z e ń . Wiersz pt. Sen polityczny, który ukazał się w roku 1 8 9 0 na ł a m a c h strzelińskiego „ N a d g o p l a n i n a " s z y b k o trafił na w i e ś k u j a w s k ą i t a m się rozprzestrzenił w licznych w a r i a n t a c h . J e d e n z n i c h pt. Sen Kujawiaka, czyli przygoda w niebie p r z y p o m n i a ł Jerzy W o j c i e c h Szulczewski w i n o w r o c ł a w s k i m „ P i a ś c i e " , już p o odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i . 3 Nie s p o s ó b tu o c z y w i ś c i e o m ó w i ć , czy n a w e t wskazać na wszystkie przejawy ó w c z e s n e g o f o l k l o r u p o l i t y c z n e g o , nie o t o t u zresztą c h o d z i . Jest jednak rzeczą p e w n ą , iż towarzyszył o n s p o ł e c z e ń s t w u p o l s k i e m u na każdej j e g o d z i e j o w e j drodze. Tak b o w i e m b y ł o podczas akcji p l e b i s c y t o w y c h , tak b y ł o podczas p o w s t a ń śląskich i p o w s t a n i a W i e l k o p o l s k i e g o . Treści f o l k l o r y s ­ tyczne zrodziły się na g r u n c i e w o j n y polsko-radzieckiej 1 9 1 9 / 1 9 2 0 roku. Z w i ą z a n e były z w s z y s t k i m i prezydentami D w u d z i e s t o l e c i a , nie oszczędziły też Józefa Piłsudskiego. Szcze­ g ó l n e g o w y r a z u nabrał folklor p o l i t y c z n y w przededniu i podczas II w o j n y ś w i a t o w e j . Nieustannie zmieniająca się rzeczywistość niesie c o d z i e n n i e pakiet w y d a r z e ń , które w w i ę k s z y m czy mniejszym s t o p n i u zahaczają o ś w i a d o m o ś ć j e d n o s t k i , s t o s o w n i e d o jej m o ż l i w o ś c i p e r c e p c y j n y c h . T o w ł a ś n i e o w e w y d a r z e n i a i potrzeba c h w i l i s t y m u l u j ą treści folklorystyczne. Tak b y ł o w przeszłości, tak jest i dzisiaj. M i ę d z y i n n y m i d l a t e g o , by nie g m a t w a ć zagadnienia, s w e refleksje będą przede w s z y s t k i m i l u s t r o w a ł w y b r a n y m i faktami f o l k l o r y s t y c z n y m i jakie p o j a w i ł y się p o roku 1 9 4 4 . Cały ó w folklor, który ze w z g l ę d ó w p r a k t y c z n y c h , jak i p o d e ­ j m o w a n y c h przezeń treści, n a z w a ł e m p o l i t y c z n y m , jest n i e z w y k l e r o z b u d o w a n y i rozległy, wręcz n i e m o ż l i w y d o c a ł o ś c i o w e g o ogarnięcia j a k i m k o l w i e k w a r s z t a t o m b a d a w c z y m . S p o d k o n t r o l i , nie t y l k o folklorystycznej, w y m y k a się s w ą efemerycznością. Ale m i m o t o jest ze w s z e c h miar g o d n y u w a g i . W ł a ś c i w y c h m u t e k s t ó w nie będę p r ó b o w a ł zaszeregować d o z n a n y c h sys­ tematyk, nie będę rozstrzygał o ich przynależności d o różnych gatunków folkloru. M ó w i ą c o foklorze p o l i t y c z n y m m a m na myśli u t w o r y nie t y l k o l u d o w e j p r o w e n i e n c j i , lecz, jak już w s p o m n i a ł e m , całokształt literackiej reakcji na c o d z i e n n ą rzeczywistość, która z założenia z o r i e n t o w a n a jest na ustny o b i e g , b o w i e m towarzyszy jej s w o i s t y przymus a n o n i m o w o ś c i . 15 �Zrozumiałą musi się w y d a ć w ą t p l i w o ś ć , czy cały ó w material literacki mieści się w kategoriach f o l k l o r u . Czy np. piosenka p o w s t a ł a w w i ę z i e n i u w r o n e c k i m spełnia w a r u n k i jakie przy­ s ł u g u j ą u t w o r o m literatury l u d o w e j , czy w p o d o b n y s p o s ó b można m ó w i ć o p o l s k i c h d o w c i p a c h i w y l i c z a n k a c h z w i ą z a n y c h z eksplozją w C z e r n o b y l u . W y d a j e się, ze cały ó w obszar sztuki s ł o w a , o k t ó r y m piszę, f u n k c j o n u j e na zasadach w ł a ś c i w y c h f o l k l o r o w i , d l a t e g o będę o b s t a w a ł przy t a k i m r o z u m i e n i u s p o ł e ­ cznej, nieprofesjonalnej i profesjonalnej t w ó r c z o ś c i literackiej reagującej na bieżące w y d a r z e n i a życia p o l i t y c z n e g o , g o s p o d a r ­ czego i społecznego. O c z y w i ś c i e t r u d n o poprzestać na takich a p r i o r y c z n y c h roz­ strzygnięciach, skoro w i a d o m o , iż granica między f o l k l o r e m a t w ó r c z o ś c i ą literacką profesjonalną w w a r u n k a c h konspiracji, nadanej z g ó r y a n o n i m o w o ś c i , jest n i e m o ż l i w a d o u c h w y c e n i a . Kwestie te n i e z w y k l e rzetelnie o m a w i a ł o n g i ś Jerzy Ś w i ę c h w pracy Twórczość okupacyjna a folklor*. O r t o d o k s y j n a folklorystyka, w i d z ą c tekst w postaci ustnej i a n o n i m o w e j zadawala się w zupełności t a k i m stanem, uznając g o za przedmiot s w o i c h badań. W przypadku badania f o l k l o r u p o l i t y c z n e g o zaistniałego p o roku 1 9 4 4 kwestie w e r b a l n o ś c i i a n o n i m o w o ś c i nie mają w i ę k s z e g o znaczenia. G o d n y m u w a g i jest natomiast społeczna percepcja i aprobata t y c h treści, j a k o j e d y n a p r a w d z i w a , nieprzekłamana, p o z b a w i o n a k o n k u r e n c j i . A n o n i m o w o ś ć podlega tu tym samym ocenom, bowiem „autora nie ma w dziele f o l k l o r y s t y c z n y m nie t y l k o d l a t e g o , że nic o n i m nie w i e m y , ale i d l a t e g o , ze w y c h o d z i o n poza poetykę f o l k l o r u , nie jest p o t r z e b n y z p u n k t u w i d z e n i a struktury d z i e ł a . " Dlatego, ze „ t w ó r c z o ś ć w o l n a o d t w ó r c y p r ó b u j e żyć w ł a s n y m , s a m o d z i e l ­ n y m życiem. T w ó r c z o ś ć l u d o w a j a k b y w i e r z y w m o ż l i w o ś ć p o w t ó r z e n i a się zdarzeń przez samo ich o p o w i a d a n i e . " 5 6 Także w i o s n ą t e g o s a m e g o roku w W i e l k o p o l s c e w rytm znanej kolędy ś p i e w a n o : Dzisiaj w Betlejem, dzisiaj w Betlejem, wesoła nowina, że trzy bombowce, że trzy bombowce lecą d o Berlina. Berlin się Niemcy pali przegrali. Hitler na d a c h u . Pierdzi ze strachu, A Hitlerowa Pierdzi jak krowa. W latach 1 9 4 5 - 1 9 4 7 w o k o l i c a c h L u b l i n a znana była n i e z w y k ­ le r o z b u d o w a n a fabularnie ballada, której przytoczę t u t y l k o fragment: Pójdźcie o dziatki, pójdźcie wszystkie Za Lublin, p o d stup, na T a m przed Stalina klęknijcie obrazem, po rusku z m ó w c i e Folklor p o l i t y c z n y , a raczej j e g o szczególne, z a k o n s p i r o w a n e w a r u n k i egzystencji m i m o o c z y w i s t e j j a w n o ś c i całej masy reper­ t u a r o w e j , w rzeczywistości w y d z i e d z i c z y ł a u t o r ó w t e k s t ó w z ich a u t o r s t w a . W takich to w a r u n k a c h każdy autorski tekst p u s z c z o n y w o b i e g , usamodzielnia się, stając się w ł a s n o ś c i ą p u b l i c z n ą . U t w o r y r y m o w a n e , a t o : wiersze, pieśni, ballady i d r o b n e w i e r s z o w i d ł a , w t y m kontekście zawsze p r z e m a w i a ł y na korzyść w i a r y g o d n e g o ś w i a d k a - w y k o n a w c y , „ k t ó r y relacji o j a k i m ś w y d a r z e n i u n a d a w a ł i n d y w i d u a l n y kształt s ł o w n y , nasycił b a r w ą s w e g o g ł o s u , wyraził s w ó j b ó l , radość, pragnienie zemsty. W sytuacji, g d y autor został ' u b e z w ł a s n o w o l n i o n y ' , czytelnik p r z e j m o w a ł w jakiejś mierze k o m p e t e n c j e a u t o r s k i e . " 7 Po r o k u 1 9 4 4 w z m i e n i o n y c h w a r u n k a c h g e o p o l i t y c z n y c h f o l k l o r , o k t ó r y c h m o w a , trysnął taką l a w i n ą f o r m i treści, iż nikt p r a w d o p o d o b n i e nie u c h w y c i ł całego j e g o obszaru. Folklorys­ tyczne w i d z e n i e „ n o w e j " rzeczywistości zaczęło się jeszcze p o d c z a s działań w o j e n n y c h . Z jednej strony folklor ó w d o t y k a ł działań f r o n t o w y c h i roli A r m i i C z e r w o n e j , z drugiej zaś rodzących się na jej zapleczu przeobrażeń. W t e d y w ł a ś n i e , w i o s n ą 1 9 4 5 r o k u dzieci na z n i s z c z o n y c h w a r s z a w s k i c h ulicach ś p i e w a ł y : i trwodze. W s z ę d z i e na ustach A n d e r s y na drodze. Nic nie p o m a g a i Bory i pełno A k o w c ó w N y s y p r o p a g a n d a ni o d b u d o w a Wszędzie grasuje N S Z - b a n d a Pól Polski tobie niesiemy w G d y tak w Warszawy, plugawy. darze i resztę, g d y z e c h c e s z tego. reakcyjnego! największej wszyscy pokorze noc odprawiają błagalną Pędzi reakcja lądem i m o r z e m z g u b ę im niosąc fatalną. Nagle straszliwy obłok powstaje t a m na g o ś c i ń c u ku I w i d a ć na n i m pędzącą zgraję, reakcja m a h e r s z t ó w miastu dwunastu. Groźne ich miny, straszne nazwiska, d o l a r ó w pełne ich Srebrny im w ę ż y k na czapce błyska i orzeł w królewskiej Nie m o g ą uciec jak pepeery, w s z y s c y jak szczury w dłonie. koronie. potrzasku. Rzucają gwiazdy, sowieckie ordery, pełno tam krzyku i wrzasku. ręku m k n i e jak B ó g zemsty ku D r u g i O s ó b k ę w i e s z a na sęku, a trzeci z W a n d z i ą Roli, swawoli. Bór R z y m o w s k i e m u gardło sznurem dławi, Bieruta topi w strumyku, G o m u ł k a jak wieprz zraniony k r w a w i , pełno t a m wrzasku i krzyku... Pieśni t e g o rodzaju, p o w s z e c h n i e w ó w c z a s z n a n y c h , b y ł o bardzo dużo. W i e l e z niech s k u p i a ł o się w o k ó ł u k r y w a j ą c y c h się po lasach o d d z i a ł ó w A r m i i Krajowej ( n p . pieśń My Akowcy, bandyci..., z roku 1 9 4 5 ) czy też s k i e r o w a n y c h b y ł o w n o w ą socjalistyczną rzeczywistość ( n p . Rota Pepeerowców, z roku 1946). Folklor p o l i t y c z n y przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych o g n i s k o w a ł się przede w s z y s t k i m w o k ó ł p r z e ś l a d o w a ń społecz­ n y c h , w o k ó ł rodzącego się terroru p o l i t y c z n e g o oraz w o k ó ł o s o b y J ó z e f a Stalina. Trzeba dziś przyznać, że m a ł o kto był w ó w c z a s s k ł o n n y podzielić się d o w c i p e m o generalissimusie, czy też o ó w c z e s n e j sytuacji w Z S R R . Z wielkiej liczby k a w a ł ó w p r z y t o ­ czę t u takie, które p o ś r e d n i o r z u t o w a ł y na sytuację g o s p o d a r c z ą ó w c z e s n e j Polski. O t o z paczki p a p i e r o s ó w „ S p o r t " , a raczej z s a m e g o napisu o d c z y t y w a n o : Stalin prosi o resztę tłuszczu, a znany był także wierszyk: Mięso i słonina pojechały do Stalina, a skóry i flaki jedzą Polaki. F u n k c j o n o w a ł a też w o w y m czasie cała masa d o w c i p ó w o Stalinie, k t ó r y c h sens i p o e t y k a w y r a ż a n e b y ł y w języku rosyjskim. Była t o j e d n a z artystycznych m e t o d w y w o ł y w a n i a śmiechu. Z p o c z ą t k i e m lat pięćdziesiątych, kiedy sytuacja społeczna w kraju z d o m i n o w a n a była przez o d p o w i e d n i e , w y s p e c j a l i z o w a ­ ne o r g a n y k o n t r o l u j ą c e życie niemal każdego o b y w a t e l a , p o ­ wstała piosenka, którą ś p i e w a n o na m e l o d i ę Nie dbam jaka spadnie kara: S o w i e t był 16 i rząd l o n d y ń s k i T y l k o nas ratuj c z e r w o n y carze o d rządu prokuratorem, Volksdojcz w y r o k dał Rozkwitały jabłonie i gruski, Uciekł Niemiec, wpierdolił się ruski... paciorek. N a r ó d nas nie chce, ranki i w i e c z o r y w e Izach t r w a m y W t e m pierwszy A k o w i e c z siekierą w Z a t e m w ł a ś n i e taki folklor w s z e d ł d o w s z y s t k i c h niemal ś r o d o ­ w i s k s p o ł e c z n y c h . J a k o j e d y n y z całego obszaru tematycznie przynależnego folklorystyce, z a g w a r a n t o w a ł sobie p o w s z e c h n ą , a c z k o l w i e k efemeryczną o b e c n o ś ć nie t y l k o na ulicy, p o d strze­ c h ą , ale i w urzędniczych salonach. Z n a m i o n a tej t w ó r c z o ś c i , jak już w s p o m n i a ł e m , a n o n i m o w o ś ć , w a r i a n t o w o ś ć , z u n i f o r m o w a ny styl o p a r t y na stałych s z a b l o n a c h i f o r m u ł a c h , oralność, s ł o w e m w s z y s t k o , c o m i m o iż nie zawsze s p r e c y z o w a n e i mgliste, czasami zaś zupełnie p o z b a w i o n e odniesień d o f o l k l o r u jest dla o d b i o r c ó w przykładem t w ó r c z o ś c i z o r g a n i z o w a n e j p o prostu na p o d s t a w a c h i n n y c h niż literatura „ o f i c j a l n a " . W s p o s o b i e k o n t a k ­ t o w a n i a się ze s ł o w e m „ k o n s p i r a c y j n y m " f o l k l o r u , j e g o p o c h o d n e f u n k c j o n u j ą j a k o m o d e l t w ó r c z o ś c i najbardziej o d p o w i e d n i d o agitacji w w a r u n k a c h g d y literatura n a r o d o w a na skutek w i a d o ­ m y c h o g r a n i c z e ń przestała być s o b ą i nie znajduje społecznej akceptacji. razem. wzgórek. surowy, A Ż y d bronił nas z h u m o r e m , Ot i cały sąd ludowy. �„ W czasie jakiejś k u r s o k o n f e r e n c j i , gdzieś w m a l o w n i c z e j n a d ­ Paradoksy dobrze Są mądrością znacie. To unikaj morskiej o k o l i c y , d w o j e działaczy zapłonęło ku sobie g w a ł t o w n ą społeczeństwa. Jeśli chcesz być bezpieczny, namiętnością. B y ł o t o p r a w d z i w e c o u p d e f o u d r e , w i ę c bez s ł o w a bracie. poszli d o łóżka. W c h w i l i , kiedy akt m i ł o s n y zbliżał się d o zenitu, Bezpieczeństwa... Z tych samych w z g l ę d ó w w wroneckim więzieniu w roku 1 9 5 0 zrodziła się nieco h u m o r y s t y c z n a , nieco dramatycz­ na pieśń, ś p i e w a n a na melodię Więc pijmy zdrowie, podchorążo­ wie: d z i e w c z y n a poczuła, że ma k o c h a n k o w i coś n i e z w y k l e w a ż n e g o d o z a k o m u n i k o w a n i a . W y d u k a ł a tedy: T o w a r z y s z u , możecie nie uważać...". Obszar folklorystycznej rzeczywistości zataczał coraz szersze kręgi. Wkraczał f o l k l o r natychmiast w n o w e dziedziny życia, w p i s y w a ł m o m e n t a l n i e w n o w e dziedziny n a u k i , d o t y c h c z a s Niech nikt nie p o w i e bracia więźniowie, że n a m w e W r o n k a c h tu b y ł o nieznane, kiedy w rok p o w y c z y n i e Łajki, k o s m i c z n y bezkres źle. Lepiej t u m a m y niźli u mamy, Nikt z nas na w o l n o ś ć n i e r w i e się. Bo na w o l n o ś c i same zaczęli p o d b i j a ć r ó w n i e ż ludzie, w Krakowie o p o w i a d a n o taki o t o d o w c i p : „ D w ó c h s t a r u s z k ó w przechadza się p ó ź n y m w i e c z o r e m przykrości, g ł ó w n ą arterią miasta. Patrzą na g w i a z d y i g a w ę d z ą : A jednak, L u d z i e p r a c u j ą , p o t k a p i e z lic. M y tutaj dniami w górę Leżymy, nie r o b i m y Niechaj frajery robią Przodują w panie radco, ten Gagarin, nie ma c o ! Poleciał taki ś w i a t d r o g i brzuchami, nic. i w r ó c i ł ! W i e l k a s ł a w a , w i e l k i e n a z w i s k o : Kapitan Gagarin.... grób. i p o r u c z n i k ó w krąży b e z i m i e n n i e ! " Racja, mecenasie, racja. Ale proszę pomyśleć, iluż t a m s i e r ż a n t ó w kariery. pracy, frajerom N a m bez o b a w y d a d z ą c h l e b , kawy. Przypomnieć t u trzeba także, iż t o w ł a ś n i e p o d koniec Buraki, brukiew, zupę z krup. pyski. pięćdziesiątych zrodziła się seria k a w a ł ó w , której bohaterami byli W l e w a j m y kryształ tych czystych wód. zawsze Polak i Rosjanin, a czasami dla t o w a r z y s t w a p r z y p i s y w a ­ górę miski, w Szumi z daleka nam Warta Więc w o d y tutaj m a m y L e c z p r z y j d ą c z a s y , że te rzeka, n o im Niemca lub A m e r y k a n i n a . W następnej dekadzie d o w c i p y wbród. o s n u t e w o k ó ł t y c h trzech, zawsze przedstawicieli r ó ż n y c h nacji, kutasy. C o dzisiaj strzegą w i ę z i e n n y c h Przyjdą nas zmienią, siądą w w y k p i w a ł y każdą niemal u ł o m n o ś ć s ą s i a d ó w zza miedzy, a t y m wrót, s a m y m s t a n o w i ł y o polskiej m e g a l o m a n i i n a r o d o w e j . więzieniu I będą wtrajać zupę z krup. Kiedy d o b i e g a ł y k o ń c a lata sześćdziesiąte, na fali wzrastają­ A zamiast miski wzniesiem kieliszki, B ę d z i e m y pić w ó d z i ę miast kryształ Szumi z daleka nam Warta Że niedaleki już ten c y c h n i e p o k o j ó w s p o ł e c z n y c h p o j a w i ł o się w i e l e t e k s t ó w interp­ wód. retujących t e n właśnie rzeka. niej m i l u t k ą t w a r z Nie żałuj Radkiewicza. wypowie. A d u s z e w i d z ą c z n a n y ryj, w r z a s ł y z g o d n y m akordem, Piotrusiu w e ź ż e kij, z w a l na zbitą c h w i l i t e j , aż się ze z ł o ś c i I będąc wierna doli swej, poleciała d o A tam poznała w Stanąwszy w A w Zjazdu. Po roku 1 9 7 0 d u ż y m p o w o d z e n i e m cieszyły się w i w a t y na brzmiał: niego. Różańskiego. g ł ą b n a t k n ę ł a się na d y m i ą c e g o drabie tym poznała z n ó w generała R a n o serek, w i e c z ó r draba strasznym p i e c u , to nie sen, z o b a c z y ł a serek. N i e c h n a m żyje Edzio Ochaba. G d y się patrzyła na w i d o k ten, d r g n ę ł a w niej r z e w n a nuta, W Władziu, pojazdu, bardzo d u ż o i nie s p o s ó b t u w s z y s t k i c h przytoczyć. J e d e n z n i c h wściekła, piekła. dym do Jacka Gomułka. cześć t a k i c h czy i n n y c h p o s t a c i życia p o l i t y c z n e g o . Było ich mordę. diable t y m , c o wpuszczał ją d o Żydowski pysk p o d o b n y w oto kółkach, M o ż e dojedziemy d o VI Mokotowie, W s k a z u j ą c d r a n i a p r o s i ł i c h , n i e c h k a ż d y się Krzyknęła dusza w była taka Józek, Ciągnij, ciągnij oblicza, Z a w o ł a ł zaraz d u s z e t y c h , c o byli w Święty z nich wozy. Na g u m o w y c h Ciągnie go O b u d z i ł się Piotr ś w i ę t y s a m i w y j r z a ł przez j u d a s z a . I się ze z g r o z y z a t r z ą s ł aż n a w i d o k jej Jadą, jadą siedzi na n i c h ciemną noc do nieba bram pukała cicho dusza, Bo poznał w stan. J e d n y m piosenka: cud. W t y m s a m y m roku w M o k o t o w i e ś p i e w a n o w nieco innej konwencji: Raz w lat rozśmiane Więc w Bieruta. Gierek. Natomiast w roku 1 9 7 9 na g r u n c i e niepokojącej społeczeńst­ R a d o ś n i e s w ó j w y t ę ż a w z r o k , r a d o ś ć jej pierś rozpiera, w o sytuacji g o s p o d a r c z e j , totalnej beznadziejności oraz e m i t o ­ Bo w w a n e g o w ó w c z a s serialu t e l e w i z y j n e g o Korzenie każdym diable ma co krok z КС T a k się s p o t k a ł o d r a n i ó w s t u w I pijąc smołę tęskni d o L u d o w e j pezetpeera. piekielnej restauracji Demokracji. W i e l k ą p o p u l a r n o ś c i ą f o l k l o r y s t y c z n ą , cieszyli się w przeszłości i cieszą się nadal z niesłabnącą m o c ą liderzy organizacji politycz­ n y c h , m ę ż o w i e s t a n u , czy też s z e f o w i e r e s o r t ó w s t o p n i a central­ nego. Charakterystyczne jest przy t y m , że " m o c " p o j a w i ł się czterowiersz: skupionych w o k ó ł nich t e k s t ó w nie ogranicza się d o r e g i o n u p o s t a c i o m t y m w ł a ś c i w e g o , a znane są niemal wszędzie. S m u t n y jesteś, nos na C z u j e s z się jak K u n t a kwintę, Kinte, Nic się nie m a r t w . Gierek zrobi, Że p o c z u j e s z się jak T o b i . Folklorystyczna p o p u l a r n o ś ć Edwarda Gierka znalazła w y r a z w i n n y c h jeszcze f o r m a c h . Rezerwiści W o j s k a Polskiego o p u s z ­ Po roku 1 9 5 2 p o j a w i ł o się takie o t o h u m o r y s t y c z n e o p o w i a d a ­ nie, przy czym w i e l u t w i e r d z i ł o , że p o l e g a o n o na prawdzie: czający koszary w k w i e t n i u 1 9 7 8 roku na s w y c h c e n t y m e t r o w y c h „ f a l a c h " mieli między i n n y m i taki d w u w i e r s z : „Trzech p a n ó w siedzi w w i ę z i e n i u . J e d e n pyta d r u g i e g o : Za c o pan siedzi? T a m t e n : Za G o m u ł k ę . Bo p o w i e d z i a ł e m , że t o zdrajca Chociaż Gierek człowiek i s o w i e c k i agent. Pierwszy: A kiedy pan t o powiedział? T a m t e n : J u ż nie zmieni n a m W roku 1 9 4 6 . Po c h w i l i t a m t e n pyta pierwszego: A za c o pan siedzi? Pierwszy: Też za G o m u ł k ę . prawdziwy B o p o w i e d z i a ł e m , że t o Polak i d o b r y patriota! T a m t e n : A kiedy pan t o powiedział? Pierwszy: W roku 1 9 5 2 . W o b e c czego obaj zapytali trzeciego: A pan może też siedzi za G o m u ł k ę ? Trzeci: Nie, ja t o właśnie Gomułka". wielki. cyferki. Z c z e r w c a t e g o s a m e g o roku p o c h o d z i p r o g n o s t y c z n y d w u ­ wiersz z o k o l i c M i ł o s ł a w i a w W i e l k o p o l s c e : Nie ma masła, ani serka. Wyrzucimy pana Gierka. O b o k t e g o w y ś m i e w a n e były „ n o w e " sytuacje, „ n o w y " styl O p o w i a d a n o też w ó w c z a s o n i e z w y k ł y c h t a l e n t a c h p o l i g l o t y c z - życia, „ n o w e " w a r t o ś c i , „ n o w e " f o r m y g r z e c z n o ś c i o w e . Któż nie n y c h Pani Stanisławy. O p i n i e te p o w s t a ł y na k a n w i e jej rozlicz­ pamięta o w e j absurdalnej f o r m y „ w y " , którą p o s ł u g i w a l i n y c h , acz k r ó t k o t r w a ł y c h p o d r ó ż y zagranicznych. M ó w i o n o , że przeróżni funkcjonariusze. Jej nieszczęsny byt w się ówczesnej polszczyźnie stał się po 1 9 5 6 roku p r z e d m i o t e m licznych ż a r t ó w : na przykład znała cztery s ł o w a w języku a n g i e l s k i m : „ M e t r o , G o l d w y n , M e y e r [i] aaaaa...". 17 �Szczególnego r o z m a c h u nabrała f o l k l o r y s t y c z n a t w ó r c z o ś ć p o sierpniu 1 9 8 0 roku kiedy odżyły nadzieje s p o ł e c z e ń s t w a p o l ­ skiego na zmianę d o t y c h c z a s o w e j sytuacji. Nie s p o s ó b t u o m ó ­ w i ć f o l k l o r y s t y c z n e j reakcji na o w y c h szesnaście bezpreceden­ A w radiu w ó d z sam. O b w i e ś c i ł , że stan w o j e n n y jest Od tego poranka codzienne Szalała w bezsilnej Na piaskach w wściekłości. Studziankach, s o w y c h miesięcy w dziejach Polski. Próby takie, o w o c n e , a c z k o l ­ Zrobiono w i e k bezskuteczne A l o s ó w p o r z ą d e k w y ł a n i a się podejmował R o b o t y c k i . J e g o Sztuka zebranymi niemal a vista na bieżąco Czesław posługująca się przykładami 6 podczas s i e d e m n a s t o d n i o w e g o strajku w gdańskiej w y r a ż a j ą c y m i a n o n i m o w ą t w ó r c z o ś ć stoczni literacką tymi w y d a r z e n i a m i i n s p i r o w a n ą , b y ł o pierwszą bodaj t e g o t y p u próbą w polskiej e t n o l o g i i . A u t o r d o w o d z i ł , iż t a m , gdzie z a w o d z i logika ciasno p o j m o w a n y c h analiz e k o n o m i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h , Nowego wprowadzony. łapanka internat dla c z ł o n k ó w n a m trza Solidarności. nowy. Robezpiera, By obciął te łapy, co władzę brać To hasło n o w e g o chciały, premiera. N i e c h idą na spacerek, w i e c z o r e m A l b i n a zaś d u m a N i e c h siedzi rowerek, rozpiera. ekstrema. P o ż y t k u z niej nie m a . My Polskę z b u d u j e m o d zera. w i n n a w k r o c z y ć analiza e t n o l o g i c z n a . Kolejną w i e l k ą inspiracją f o k l o r y s t y c z n ą b y ł o w p r o w a d z e n i e stanu w o j e n n e g o . J u z 13 g r u d n i a 1 9 8 1 r o k u napisy ze ścian krzyczały: W t y m s a m y m czasie na P o d h a l u Górale na „ s w o j s k ą śpiewali: C h o ć b y ś W o j t u ś sto d e k r e t ó w wyrychtowoł. Gdybyś wszyćkich śwarnych chłopców W r a c a j Eda b ę d z i e m L e p s z y złodziej niż W góralskiej bandyta. dziedzinie, Nie ty będziesz nam góralom harnasiowoł. G i e w o n t o w e obudzone staną wojska. Na chorągwiach Porusenstwe Duje juz o d Panienecka orla WRONa Tater Polski nas D o b r ą radą dej Ojczyźnie zratowanie, Godne Żeby Polska w siłę rosła ślebode Pani Jasnogórskiej królowanie. Z r o z u m i a ł y m się zatem w y d a ć musi, że „ w y d a r z e n i e " i t o Trzeba w o d z a a nie osła. warunkach Polska. Hetmanie, przewodem Ziści n a m lub też: W Z ziemi włoskiej w r ó ć do Za T w o i m Częstochowska wiater Ś l e b o d n a sie z n i e w o l e b u d z i pokona haresztowol. Solidarność nie zginie, kwita. Zdarzały się hasła bardziej o g ó l n e , będące szeroką interpretacją zaistniałego s t a n u , w k t ó r y c h wyrażała się u f n o ś ć w m o c s y m b o l i n a r o d o w y c h , ufność w e w ł a s n e siły: Nie nutę" „ w y d a r z e n i e " niepośledniej miary jest najefektywniejszą f o r m ą „folklor k r e a t y w n ą f o l k l o r u . To w ł a ś n i e w s y t u a c j a c h bezprecedenso­ p o l i t y c z n y " m o ż n a t y l k o odnieść d o zjawisk s t a n o w i ą c y c h jądro naszej rzeczywistości sens pojęcia w y c h , d z i w n y c h i g r o t e s k o w y c h , a czasem p o w o d u j ą c y c h c h w i l e s p o ł e c z n y c h odczuć. C z ł o w i e k czy też g r u p a ludzi czytająca na refleksji rodzą się treści folklorystyczne. Zaprezentuję tu kilka ścianie w y m a l o w a n y tekst: takich w y d a r z e ń , które doczekały się folkloryzacji. Przed w y b o r a ­ mi d o Rad N a r o d o w y c h w 1 9 8 5 roku w Lublinie napisy na murach donosiły: Siekiera, m o t y k a . Smok wawelski, Przegra Głupi wojnę. Kto g ł o s u j e na malarz ten za lub też: Generale, może historia Ci ale ja ci PRON, won, Don. W z w i ą z k u ze strajkami m a j o w y m i 1 9 8 8 p o j a w i ł o się szereg wybaczy, przypierdolę, haseł, w t y m i takie: Gienek w i e d z i a ł a , że jest o n u l o t n y i niestały, że istnieje j a k o j e d y n y , A na d r z e w a c h zamiast a zatem nie zależy o d w o l i w y k o n a w c ó w . O c z y w i ś c i e , c o w c a l e wisieć będą nie jest paradoksalne, w s z e l k i e g o rodzaju napisy na m u r a c h liści komuniści. Podczas s t r a j k ó w s t u d e n c k i c h w 1 9 8 8 r o k u : a d r e s o w a n e były nie d o w i a d o m e j postaci życia p o l i t y c z n e g o , wszak ta nie czytała t y c h t e k s t ó w w miejscu ich nadania. Nie taka Więcej chleba i leków, była intencja a n o n i m o w e g o autora. Napisy t e g o rodzaju z o r i e n ­ mniej Z O M O t o w a n e były na r o z ł a d o w a n i e ponurej atmosfery, na p o p r a w ę s a m o p o c z u c i a i podkreślenia, że d u c h w narodzie jeszcze żyje. Napisy t e g o rodzaju, p o d o b n i e jak np. transparenty kibiców s p o r t o w y c h , przeznaczone są zawsze dla o d b i o r c ó w z tej samej strony barykady. Po w p r o w a d z e n i u stanu w o j e n n e g o , a n o n i m o w a t w ó r c z o ś ć literacka o ż y w i ł a się w s t o p n i u d o t ą d n i e n o t o w a n y m . Jej pełna d o k u m e n t a c j a sięgnęłaby p r a w d o p o d o b n i e setek, a może tysięcy t e k s t ó w . By z o b r a z o w a ć skalę zjawiska, przytoczę kilka. W War­ szawie na melodię z o k u p a c y j n y c h „ z a k a z a n y c h p i o s e n e k " śpie­ wano: Ekstrema już śpi, szczekają gdzieś Ktoś do drzwi g w a ł t o w n i e łów, łomota. ref.: Z i e l o n a w r o n a , d z i u b w Kto nie da drapaka. Kto nie chce Ten będzie Grudniowy wstał Nie wiedział nikt Milczały jak g r ó b 18 zakrakać. internowany. świt. nic, telefony, wężyk dziecka W z w i ą z k u z akcją w y p r z e d a ż y części sprzętu w o j s k o w e g o i n n y m działom gospodarki: Sprzedam czołg, Wojtek. Obrady " o k r ą g ł e g o s t o ł u " poza o g r o m n ą liczbą kawałów p o z o s t a w i ł y p o sobie także taki o t o fakt f o l k l o r y s t y c z n y : Wałęsa - kolaborant - dezodorant, same zaś obrady, n o i mebel w d o b i e izauryzac/i wykreowanej przez serial t e l e w i z y j n y W kamiennym kręgu n a z w a n e zostały "Kamiennym stołem". psy sobota. W y r u s z y ł sznur suk, j a d ą c y c h na dobrotyt Armia Radziecka z Tobą od Miodowicz i k o ń c z y się w o l n a i SBków. Naszą celą jest szamerowany Obok wydarzeń politycznych, gospodarczych i społecznych, w f o l k l o r y s t y c z n e j rzeczywistości w a ż n e miejsce zajmują p o ­ stacie tę rzeczywistość kształtujące. W s p o m n i a ł e m t u już W ł a d y ­ s ł a w a G o m u ł k ę , Józefa Stalina, Edwarda Gierka i i n n y c h . W o s t a ­ t n i c h latach w c e n t r u m folklorystycznej u w a g i znaleźli się: g e n . Jaruzelski, Jerzy U r b a n , A l b i n S i w a k i inni. �Jeszcze w roku 1 9 8 1 o p o w i a d a n o sobie taki d o w c i p : „ B r e ż ­ n i e w , Jaruzelski i W i n n e t o u pojechali na p o l o w a n i e d o S t a n ó w . z p o c z u c i e m wyższości idzie satyra w y m i e r z o n a w t o , c o w y ­ szydzenia g o d n e : Rozbili o b ó z i weszli d o lasu w p o s z u k i w a n i u zwierzyny. J a r u z e l ­ ski c h o d z i cały dzień, ale żadna zwierzyna p o d lufę m u się nie Za t y m w i e l k i m s t e p e m p a ń s t w o jest n a w i n ę ł a . Cały dzień zmarudził po lesie i w k o ń c u p o s t a n o w i ł żółty człowiek t a m nachalnie ostrzy w r ó c i ć d o o b o z u . Przy o g n i s k u zastał W i n n e t o u piekącego na w wojownik zachował milczenie i t y l k o skinął g ł o w ą . bombę, na jej w i d o k ciekły łzy. Nie o d d a m y C h i n o m Związku Głodny Nie o d d a m y C h i ń c z y k o w i i w y c i e ń c z o n y c a ł o d n i o w y m marszem generał, grzejąc d ł o n i e przy o g n i u , zapytał, czy może się p o c z ę s t o w a ć noc bezsenną on ulepi w i e l k ą by czerwonym rożnie m i ę s i w o . Zapytał, czy może się przysiąść. W i n n e t o u j a k o ogromne, kły, Radzieckiego, Kraju Rad. Zdrastwuj Wania, jakby doszło co do pieczystym. my czuwamy, w y możecie W i n n e t o u milcząc się zgodził. Jaruzelski, g d y już zabierał się d o Z Gorbaczowa jedzenia, by zagaić r o z m o w ę p o w i e d z i a ł : Wiesz, W i n e t o u , ja t e g o Tichonowi Breżniewa tak nie lubię! - T o nie j e d z ! " Zdrastwuj nikt nie zrobi już nikt nie będzie w Litwo z wami balona, oczy pluł. przecież jest Korona, C h i ń s k i c h bajek nikt nie będzie w i ę c e j Po p a m i ę t n y m w y s t ą p i e n i u J e r z e g o Urbana na konferencji czego, spać. plótł. p r a s o w e j , kiedy ogłosił akcję p o m o c y p o l s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a Nikt nie zrobi z M o s k w y dla b e z d o m n y c h N o w e g o J o r k u p o j a w i ł y się d o w c i p y o g o t o w o ­ i na Kremlu nikt nie będzie saki ści zmiany p r y w a t n e g o M - 4 na ś p i w ó r w t y m ż e mieście. W i ę c R o s j a n i e już nie uczcie się c h i ń s k i e g o , język polski w Jeśli d o w c i p y tyczące się o b u w s p o m n i a n y c h o s ó b były, j a k b y p o w i e d z i e ć , w w y w a ż o n y m tonie, t o te, k t ó r y c h inspiracją był W tym konkretnym pólka ryżowego zupełności starczy pił. wam. przypadku w a ż n a jest nie t y l k o sama A l b i n Siwak, j e g o o s o b o w o ś ć , rozległość j e g o przemyśleń i za­ t e c h n i k a retoryczna, ale przede w s z y s t k i m treść o w y c h dziwiająca e l o k w e n c j a , atmosfery takiej już nie miały. O p o w i a d a ­ swazyjnych sformułowań ukrytych pod powierzchnią opiekuń­ per­ no b o w i e m , że „ p r z y c h o d z i S i w a k d o lekarza i m ó w i : Panie czego z pozoru tekstu, k i e r o w a n a w rzeczywistości s a m y m sobie. d o k t o r z e m a m migrenę. Panie Siwak, c o mi pan tu o p o w i a d a , na Tak o t o w n a j w i ę k s z y m skrócie przedstawia się f o l k l o r politycz­ migrenę t o przed w o j n ą c h o r o w a ł a arystokracja, a p a n u t o p o ny, czyli ta część folklorystycznej rzeczywistości, która najżywiej prostu g ł o w a n a p i e r d a l a " . reaguje na c o d z i e n n o ś ć . Niebagatelny, t e m a t y c z n i e W s p o m n i e ć t u jeszcze należy o w y d a r z e n i a c h , które w w i d o c z ­ ny s p o s ó b w y z w a l a ł y n o w e treści f o l k l o r y s t y c z n e w niezwykle r o z b u d o w a n y , a jednak i g n o r o w a n y , p o m i j a n y w p u b l i k a c j a c h . dniach Z całą jednak p e w n o ś c i ą zasługuje na p r e z e n t o w a n i e , b o w i e m t o referendum o n w s p ó ł c z e ś n i e m ó w i najszerzej i najczytelniej o s p o ł e c z n y c h p r z e p r o w a d z o n e jesienią 1 9 8 7 roku i reforma gospodarcza z m o ­ o d c z u c i a c h , a i czas najwyższy w y r w a ć się z zaklętego obszaru zołem w p r o w a d z a n a przez Rząd Z b i g n i e w a Messnera, szczegól­ t e m a t ó w t a b u . S k o r o w i ę c m a m y m ó w i ć o rzeczywistości, w t y m o s t a t n i c h miesięcy. Najważniejszymi z nich były: nie zaś jej t z w . II etap. P o d o b n i e b y ł o z o b r a d a m i „ o k r ą g ł e g o o rzeczywistości folklorystycznej, t o trzeba ją brać taką jaka jest. s t o ł u " . Wydarzenia te zasługują na o s o b n e f o l k l o r y s t y c z n e o m ó ­ W y d a j e się, że w ł a ś n i e te teksty s ł o w n e w wienie. o b i e g u mają n i e z w y k ł ą m o c k s z t a ł t o w a n i a n a s t r o j ó w . D l a t e g o tak J a w i się też w folklorze p o l i t y c z n y m s w o i s t a megalomania n a r o d o w a , ta sama, o której o n g i ś tak zajmująca pisał S t a n i s ł a w Bystroń, a c z k o l w i e k dzisiaj w zmienionej Jan zupełnie sytuacji społecznej, inne są nieco p u n k t y odniesienia, a i w parze nieskrępowanym pilną potrzebą staje się dziś badanie nie t y l k o o g ó l n e j retoryki k u l t u r y m a s o w e j , ale r ó w n i e ż s z c z e g ó ł o w e j retoryki folkloru w s p ó ł c z e s n e g o , który w m a s o w y m o b i e g u posiada olbrzymie, w c i ą ż jeszcze nie rozszyfrowane d o k o ń c a m o ż l i w o ś c i . PRZYPISY. M . A z a d o w s k i j , Besedy sobiratelja. O sobiranii i zapisywani/ pamiatnikow ustnogo tworczestwa, Irkuck 1 9 2 4 , s. 3 5 . J . S o k o ł ó w , Czto takoje folklor, M o s k w a 1 9 3 5 . J . W . S z u l c z e w s k i , Sen Kujawiaka, czyli przygoda w niebie, „Piast. Dodatek Niedzielny O ś w i a t o w o - s p o ł e c z n y Dziennika K u j a w s k i e g o " , 9 l u t e g o 1 9 3 6 , R.VI, nr 6, s. 6. J . Ś w i ę c h , Twórczość okupacyjna a folklor, ( w : ) Literatura 1 2 3 4 ludowa i literatura chłopska. Materiały z ogólnopolskiej sesji folklorystycznej 16-18.11.1973, Lublin 1 9 7 7 , s. 1 2 9 - 1 3 7 . D.S. L i c h a c z o w , Czas artystyczny w folklorze, „Literatura L u d o w a " , 1 9 7 2 , R. X V I , nr 2, s. 4 0 . Tamże, s. 4 0 . J . Ś w i ę c h , op. cit., s. 1 3 3 - 1 3 4 . Tekst ten p u b l i k u j e m y w niniejszym numerze. 5 6 7 8 19 �