https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d0caa747e5b0f5ad63e3d091e5b161a.pdf 767076df5a2aa9567d57ef19d158bc07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3678 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.178-196 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI I RĘKODZIEŁA L U D O W E G O WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO MARIA W styczniu b.r. otwarta została w Łodzi w O ś r o d ­ ku Propagandy Sztuki wystawa „ S z t u k a a Rękodzie­ ło Ludowe Woj. Łódzkiego". Celem wystawy było zapoznanie s p o ł e c z e ń s t w a robotniczej Łodzi z dorob­ kiem k u l t u r y plastycznej wsi oraz pokazanie m o ż ­ liwości zastosowania r ó ż n y c h dziedzin twórczości pla­ stycznej w miejskich w n ę t r z a c h mieszkalnych. Komisja selekcyjna, w k t ó r e j s k ł a d wchodzili przed­ stawiciele: Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, Wydziału K u l t u r y Wojewódzkiej Rady Narodowej, Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, Z w i ą z k u P l a s t y k ó w oraz Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, doko­ n a ł a starannego doboru m a t e r i a ł u . S p o ś r ó d ponad 500 zebranych z terenu p r z e d m i o t ó w wybrano do йус. 1. Dzban gliniany. Średnica 9,5 cm, wiecki). Ryc. 2. Dzban gliniany. Średnica 178 wysokość 11 cm, w PRZEŻDZIECKA ekspozycji około 370. Wystawa, k t ó r e j scenar usz i opracowanie plastyczne w y k o n a ł artysta-plastyk R. Jackowski, b y ł a p r z e g l ą d e m dorobku twórczości wiejskiej. Pokazano komplety u b i o r ó w ludowych, w i e ­ le r ó ż n o r o d n y c h tkanin, w y r o b y ceramiczne w a ż n i e j ­ szych o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z t w a łódzkiego oraz wycinanki, zdobione wydmuszki i p a j ą k i u ż y w a ­ ne do ozdoby w n ę t r z izb wiejskich. Z n a l a z ł o się też k i l k a współczesnych rzeźb w drzewie. Szereg plansz i fotografii z a p o z n a w a ł widza z r o ­ dzajami tworzywa, t e c h n i k ą pracy i z samym arty­ stą (na wystawie umieszczono 11 zdjęć portretowych z k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ą zasłużonych a r t y s t ó w ludo­ wych w o j . łódzkiego). T e c h n i k ę t k a n i n demonstro- cm. kość Wykonał Józe/ 16,5 cm. Wykonał BudWewí'cz (Tomaszów Hieronim Muszyński Mazo(Sieradz). �Ryc. 3, 4. Wycinanki łowickie. Wykonała wała tkaczka z Rzeczycy t k a j ą c a na wiejskim w a r ­ sztacie pasiak „ w koziołki". Duża mapa o b r a z o w a ł a rozmieszczenie czynnych o ś r o d k ó w garncarskich i wycinkarskich oraz rzeźby i tkactwa ludowego. Inne plansze d a w a ł y k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę instytucji i or­ ganizacji z a j m u j ą c y c h się badaniem stztuki ludowej oraz roztaczających nad niią o p i e k ę ( P a ń s t w o w y I n ­ stytut Sztuki, Muzea Etnograficzne, Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, Uniwersyteckie Z a k ł a d y Etno­ graficzne, Wydziały K u l t u r y W R N , Centrala Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego). U wejścia do sali umieszczono h a s ł o : „Chcesz poz­ nać wieś — poznaj jej p r a c ę i twórczość". W y m i e ­ nione w y ż e j eksponaty i plansze z n a j d o w a ł y się w pierwszej części sali. W drugiej części zaś pokazano w y b ó r w y r o b ó w C P L I A (przeważnie tkactwo i strój) oraz p r z y k ł a d w n ę t r z a miejskiego u r z ą d z o n e g o este­ tycznie przez racjonalne zastosowanie dekoracyjnej tkaniny, ceramiki i w y c i n a n k i ludowej. Przeciwsta­ wione m u zostało identycznie umeblowane w n ę t r z e , ozdobione w stylu d r o b n o m i e s z c z a ń s k k n z okresu m i ę ­ dzywojennego. W głębi sali mieściło się stoisko C P L I A sprzedające w y r o b y p r z e m y s ł u ludowego i artystycz­ nego, zaopatrzone szczególnie obficie w c e r a m i k ę i k i ­ limy oraz t k a n i n y dekoracyjne. W szczegółach wystawa została opracowana r ó w ­ nie starannie jak i w o g ó l n y m założeniu. Pokazano 12 skompletowanych s t r o j ó w kobiecych i m ę s k i c h z róż­ nych części w o j e w ó d z t w a : z powiatu brzezińskiego — kobiecy, łódzkiego — kobiecy, rawskiego — kobiecy zwykły i weselny, dziecinny oraz m ę s k i , sieradzkie­ go — kobiecy letni i zimowy oraz m ę s k i , skierniewic­ kiego — kobiecy, łowickiego — kobiecy i m ę s k i . Po­ nadto znalazło się też dużo efektownie u p i ę t y c h po­ Józeia Strycharska (Łowicz). jedynczych części strojów, jak kaftany i gorsety ł o ­ wickie z barwnych p a s i a k ó w , zapaski w „bączki" oraz białe czepce tiulowe noszone do malowanych chustek jedwabnych. Dano też obfity i ł a d n y p r z e g l ą d t k a n i n z p o w i a t ó w łowickiego, sieradzkiego, r a d o m s z c z a ń s k i e ­ go, rawskiego, piotrkowskiego, a więc w e ł n i a n e pasiaki proste i tkane w „koziołki" czy w „bączki", oraz bar­ dzo ł a d n e kompozycyjnie i kolorystycznie k r a c l a k i na „nospy". P r z e g l ą d o b e j m o w a ł tkaniny od starych do najnowszych, ciekawe z a r ó w n o pod w z g l ę d e m techniki jak i z e s t a w i e ń kolorystycznych. P o d k r e ś l o n o p r ó b y nawrotu do starych t k a n i n przez wystawienie p r ó b n e j tkaniny wykonanej przez A n t o n i n ę L e g u t o w s k ą z Rze­ czycy, tkanej w e ł n ą na lnianej osnowie w e d ł u g „ s t a ­ rej mody" (iz ok. 1860 r.) w kolorach czarnym i p ą s o ­ w y m na niefarbowainej osnowie. Wśród e k s p o n a t ó w ceramicznych znalazły się p r ó b y z n a j w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z ­ twa łódzkiego. Z Sieradza wystawiono w y r o b y H i e r o ­ nima Muszyńskiego, Juliana Petrykiewicza i Tadeusza Tomali. Wyroby M u s z y ń s k i e g o w y r ó ż n i a ł y się bardzo ł a d n ą i g ł a d k ą p o l e w ą . Dzbanki jego zdobione były wokół b r z u ś c a ornamentem pasowym z grubo n a k ł a ­ danej p o b i a ł k i na ciemne tło. Ornament s k ł a d a ł się przeważnie z drobnych gałązek l u b l i n i i falistej z kropkami, ujętej w dwie proste linie p o d w ó j n e . W y ­ stawione w y r o b y Petrykiewicza były wszystkie czer­ wone, niepolewane, dekorowane ornamentem pasowym z pobiałki. N i e k t ó r e z w y r o b ó w Tomali, na ogól bardzo zbliżone do w y r o b ó w Petrykiewicza, p o s i a d a ł y p o l e w ę b r ą z o w ą . O poszukiwaniu n o w y c h form świadczy t w ó r ­ czość Jana Wierzbickiego ze S t e f a n ó w k a Barczewskie­ go, pow. Sieradz. Garncarstwo Tomaszowa Mazowieckiego reprezen­ towane było przez w y r o b y Jana Malczewskiego, Ka- 179 �WYCINANKI Ryc. 7 wykonała Antonina Królikiewicz (Zakościele). Ryc. 8 wykonała Józeia Siwkowa (Zakościele). I Щ RAWSKIE - R y c n ¡ 1 ¿ w y k o n a ¡ a J a n ¡ n a p r z y b o [ k o w a ( Z a k o á c i e ¡ e ) , �Ryc. 14. „Zwózka Ryc. 182 i piłowanie ¡5. „Orka". drzewa". Wyk. W y k . Józeia Stanisława Bogusz Surma (Łowicz). (Haurzyce). �WYCINANKI ŁOWICKIE zimierza A r k u s i ń s k i e g o , Józefa Budkiewicza i Edwar­ da A r k u s i ń s k i e g o . Dzbanki Malczewskiego posiadały polewę b r ą z o w ą na całej powierzchni i nie by!y zdo­ bione. W wyrobach innych garncarzy oolewa, obej­ m o w a ł a g ó r n ą część b r z u ś c a i wylew, d e k o r a c j ę zaś s t a n o w i ł podszkliwny ornament pasowy. i 11 tematycznych), sieradzkie (kwadraty i koła), raw­ skie (donice z k w i a t a m i , koguciki, postaci ludzkie). Z Bolimowa z n a l a z ł y się znane w y r o b y Konopczyń­ skich (Aleksandra i Stefana); b y ł y to dzbanki i ta,lerze w kolorowe k w i a t y i ptaszki na tle p o c i ą g n i ę ­ tym pobiałką. Najbardziej r o z w i n i ę t e pod w z g l ę d e m technicznym i kolorystycznym są w y c i n a n k i łowickie, k t ó r e w ł a ś ­ ciwie są naklejankami. Wystawione „ k o d r y " łowickie były p r z e w a ż n i e bardzo dobre kompozycyjnie (lekkie i r ó w n o m i e r n e w y p e ł n i e n i e przestrzeni). Pomimo swo­ jej szerokiej gamy kolorystycznej m i a ł y one dobrze rozmieszczone walory, co w y w o ł y w a ł o ogólne w r a ­ żenie pewnego stonowania kolorów. Z zakresu zdobnictwa w n ę t r z pokazano wycinan­ ki, wydmuszki i pająki. Ogółem znalazło się na w y ­ stawie około 120 wycinanek: łowickie (koła, ,,kodry" Ł o w i c k i e wycinanki tematyczne świadczą o coraz śmielszym wprowadzaniu do sztuki ludowej nowych z a g a d n i e ń i nowych t e m a t ó w , o coraz w i ę k s z y m Ryc. 17. Wycinanka łowicka „Kodia". Wyk. Stanisława Bogusz (Łowicz). 183 �ñyc. 13 i 19. Wycinanki łowickie. zainteresowaniu artysity ludowego wydarzeniami współ­ czesnymi i wprowadzaniu ich do swojej sztuki. Wśród wycinanek tematycznych w y s t ę p u j ą takie, jak np. „Szkoła dla dorosłych", „ S k u p zboża", „Wybory", „Nowa wieś", „ O r k a p ł u g a m i i traktorem", „Zwózka i p i ł o w a n i e drzewa". Spotyka się r ó w n i e ż ujęcia t r a ­ dycyjne, np. „Izba łowicka", „Międlenie". Zaletą pokazanych wycinanek tematycznych jest p o p r a w n o ś ć formy i kompozycji przy p o s t ę p o w e j ich treści. Do zdobienia w n ę t r z a u ż y w a n e są w Ł o w i c k e m dzbanuszki wykonane z „ w y d m u s z e k " z jajek. Na wy­ stawie łódzkiej pokazano około 30 takich dzbanusz­ ków, bardzo starannie wykonanych przez Józefę Stryc h a r s k ą i P r z y ż y c k ą z Łowicza. Dzbanuszki te m a j ą d e k o r a c j ę g e o m e t r y c z n ą l u b k w i a t o w ą , w obu przy­ padkach bardzo d r o b n ą , p o w s t a ł ą przez naklejanie k o ­ lorowych wycinanek. „ W y d m u s z k i " Strycharskiej po­ s i a d a - wzory raczej geometryczne, podczas gdy Przyżyckiej p r z e w a ż n i e kwiatowe. Józefa Strycharska w y ­ konała również „ p a j ą k a " przybranego „ w y d m u s z k a ­ m i " , słomą i k r ą ż k a m i papieru kolorowego, ułożony­ m i w poziome pasy ( p o m a r a ń c z o w y , żółty, buracz­ kowy, ciemnożółty, niebieski i biały). Dookoła „ p a ­ j ą k a " obiega falbanka z r ó ż o w e g o papieru, ozdobiona w p i ę t y m i r ó ż n o k o l o r o w y m i kokardkami. D w a inne pająki łowickie wykonane były tylko z bibuły kolo­ rowej i słomy. 184 Wyk. Stanisława Bogusz Na wystawie łódzkiej (Łowicz). została również pokazana współczesna rzeźba ludowa w drzewie. Między i n n y m i wystawiono dwie rzeźby Józefa S t r u g i ń s k i e g o z Rogoź­ na: „ S p r z ą t a c z k a " i „U kowala". W obu przypadkach wyczuwa się pewne nieskoordynowanie między treś­ cią a f o r m ą . Artysta, czerpiąc t e m a t y k ę z bezpośred­ niej obserwacji otoczenia, waha się m i ę d z y ideali­ styczną f o r m ą n i e k t ó r y c h tradycyjnych ś w i ą t k ó w a na­ turalizmem i nie może zdobyć się na ujęcie reali­ styczne, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e stanowi jego zamiar. Rzeź­ ba „ S p r z ą t a c z k a " posiada płaskość i proporcje ka (szeroka w ramionach przy stosunkowo świąt­ wąskich biodrach); włosy i warkocze S t r u g i ń s k i traktuje sche­ matycznie i płasko, natomiast szczotka do zamiatania, u k ł a d a n a spódnica i ściągacz na sweterku oddane są w sposób naturalistyczny. W drugiej rzeźbie S t r u g i ń s k i e ­ go „U kowala" widoczne jest to samo wierne oddanie szczegółów d r u g o r z ę d n y c h (np. skrzynia z narzędzia­ m i kowalskimi) i zupełny brak p o d k r e ś l e n i a cech t y ­ powych. Obie rzeźby nie są zbyt szczęśliwie rozwią­ zane kompozycyjnie, brak lim zwartości i p o d p o r z ą d ­ kowania g ł ó w n e j idei. Przy d u ż y c h wymiarach obu rzeźb (1 —1,5 m) b r a k i te w y s t ą p i ł y t y m jaskrawiej. Byłoby może wskazane, zmniejszył w y m i a r y gdyby artysta w przyszłości swych rzeźb, gdyż w ten sposób �Ryc. 20 i 21. Wycinanki łowickie. Wyk. łatwiej znajdzie d r o g ę do koniecznych uogólnień i t y powości, z p o m i n i ę c i e m zbytecznych szczegółów. Rzeźba z a t y t u ł o w a n a „Kobieta murarz", wykonana przez Kazimierza Ajsa z Sulejowa, jest bardziej zwar­ ta pod w z g l ę d e m kompozycyjnym, chociaż z p u n k t u widzenia jedności treści i formy budzi r ó w n i e ż za­ strzeżenia. A u t o r nie potrafił przedstawionej przez siebie pcstaci n a d a ć cech charakterystycznych dla te­ go ś r o d o w i s k a zawodowego. S p o ś r ó d wystawionych rzeźb najlepsza b y ł a „ P r z ą d ­ ka" wykonana przez Józefa Grzegorego ze wsi Złotk ó w Borowy (роду- Łowicz). Przedstawia ona starszą k o b i e t ę w i e j s k ą przy k o ł o w r o t k u . P o s t a ć kobiety, jej wyraz twarzy, ruch r ą k uchwycone są bardzo de­ brze; artysta nie gubi się w szczegółach, określa w y ­ r a ź n i e ś r o d o w i s k o i wiek kobiety. Kompozycyjnie go­ rzej r o z w i ą z a n y jest k o ł o w r o t e k , a zwłaszcza kądziel, k t ó r a niepotrzebnie jest zbyt duża i ciężka. Ostatnia w tańcu", rzeźbiarza rzeźby w za, czysto z wystawionych rzeźb, „ P a r a o p o c z y ń s k a wykonana została przez W ł a d y s ł a w a Żaka, wiejskiego, k t ó r y dokształcał się z zakresu Łodzi i dlatego trudno jego p r a c ę Uważać ludową. Fotograiie wykonał Stanisława Bogusz (Łowicz). Jak w i d a ć z powyższego, na w y s t a w i e zebrano, eks­ ponaty r ó ż n o r o d n e , dające w zarysie obraz całokształ­ tu twórczości artystycznej wsi w o j e w ó d z t w a ł ó d z k i e ­ go, z u w z g l ę d n i e n i e m w m i a r ę możliwości z a b y t k ó w z r ó ż n y c h o k r e s ó w czasu (np. w t k a c t w i e z rozpię­ tością czasu blisko 70 lat). Możliwość zastosowania sztuki ludowej w dekora­ cji miejskich w n ę t r z mieszkalnych pokazano, jak w s p o m n i a ł a m , w drodze kontrastowego zestawienia w n ę t r z a ozdobionego l u d o w y m i tkaninami, c e r a m i k ą i w y c i n a n k a m i — z u r z ą d z e n i e m w guście drobnomieszezańskim z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Wydaje m i się, że tutaj p e ł n y efekt nie został osiągnięty, gdyż w n ę t r z e , m a j ą c e na widza działać w sposób ujemny, było właściwie za m a ł o brzydkie i z pewnością zna­ leźli się zwiedzający, k t ó r y m mogło się ono nawet podobać. W ekspozycji bardzo starannej i estetycznej w i ­ doczne było konsekwentne dążenie do uwypuklenia podstawowego problemu, j a k i m dla o r g a n i z a t o r ó w w y ­ stawy bylo zagadnienie przemiany tradycyjnej sztu­ k i ludowej, zaspokajającej dotychczas potrzeby włas­ nego środowiska, w artystyczne rzemiosło, p r a c u j ą ­ ce dla szerokich mas ludności wsi i miasta. Jerzy Langda, 1S5 �R E C E N Z J E E L E M E N T Y LUDOWE W POKAZIE S Z K O L A R T Y S T Y C Z N Y C H POZNANIA Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej — W y ­ dział K u l t u r y w Poznaniu, chcąc zaznajomić społe­ c z e ń s t w o z dorobkiem szkół artystycznych, zorgani­ zowało w dniu 18.IV.1953 r. „ P o k a z prac u c z n i ó w szkół artystycznych miasta Poznania". Pokaz ten od­ był się w wielkiej auli Uniwersytetu P o z n a ń s k i e g o . Udział w n i m w z i ę ł y : P a ń s t w o w a Podstawowa Szko­ ła Muzyczna, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Muzyczna, P a ń s t w o w e Liceum Muzyczne, P a ń s t w o w a Szkoła M u ­ zyczna, P a ń s t w o w a Szkoła dla I n s t r u k t o r ó w T e a t r ó w Ochotniczych, P a ń s t w o w e Liceum I n s t r u k t o r ó w Świe­ tlicowych i Teatralnych, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Baletowa. Program „ P o k a z u " s k ł a d a ł się z d w ó c h części. W pierwszej przedstawiono u t w o r y muzyczne, wokalne, choreograficzne i recytacyjne, n a l e ż ą c e do repertuaru klasycznego, w drugiej zaś, poza dwoma u t w o r a m i o aktualnej treści politycznej, przedstawio­ no 20 u t w o r ó w o charakterze l u d o w y m i etnograficz­ nym. Wszyscy wykonawcy tej części programu w y ­ stąpili w wielkopolskich strojach ludowych. Ze wzglę­ du na t e m a t y k ę i f o r m ę wykonania u t w o r ó w drugiej części „ P o k a z u " u w a ż a m y za wskazane umieszczenie sprawozdania na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej". Elementem n o w y m w Poznaniu, k t ó r y przedsta­ wiono po raz pierwszy w „ P o k a z i e " na w i e l k ą skalę, był ludowy strój wielkopolski, k t ó r y silnie podkre­ ślał regionalny charakter imprezy. Podczas wykony­ wania programu mieliśmy możność obserwowania s t r o j ó w z okolic Ołoboku, Ś r e m u , Buku, P a ł u k , K r o b i i p r z e d m i e ś ć Poznania. Ogólnie je oceniając, należy podkreślić dość w i e r n ą r e k o n s t r u k c j ę i staranne w y ­ konanie; w pewnych przypadkach zastosowano na­ wet oryginalne części stroju w y p o ż y c z o n e z terenu (np. Dzierżaczka z okolic K r o b i w czepku i k r y z i k u ) . Przyjemne w r a ż e n i e , jakie s p r a w i a ł efektowny strój wielkopolski, osłabiały jednak d a j ą c e się z a u w a ż y ć usterki, k t ó r y c h w przyszłych pokazach powinno się u n i k a ć . Np. za imało z r ó ż n i c o w a n o stroje pod wzglę­ dem k o l o r y s t y k i w poszczególnych regionach, t y m sa­ m y m n a d a j ą c strojom l u d o w y m charakter swoistych mundurów. Inne niedociągnięcia — to niestaranne odtworzenie n i e k t ó r y c h częśoi stroju: np. zamiast czarnych z po­ ł y s k i e m buty były siwe, zapaski bez haftu albo ze stosowanym tak skromnie, że trzeba go było się do­ s z u k i w a ć ; Dzierżaczka ś p i e w a j ą c a solową p a r t i ę w y ­ stąpiła w p i ę k n y m oryginalnym czepku i k r y z i k u , lecz przy t y m w koszuli o k r o j u o d b i e g a j ą c y m od ory­ ginalnego (za szerokie r ę k a w y ) i w zapasce r ó w n i e ż niezgodnej pod w z g l ę d e m zdobienia i barwy z miej­ scowym charakterem. Skromnie, a nawet mundurowo, p r z e d s t a w i a ł się strój Bamberek, w k t ó r y przebrano m a ł e dziewczyn­ 186 k i . Monotonia kolorów w y w o ł y w a ł a w r a ż e n i e nudy. B r a k haftu na zapaskach t i u l o w y c h oraz wysokich b u c i k ó w na wysokich obcasach p o w a ż n i e osłabiał efekt, w b r e w w o l i o r g a n i z a t o r ó w , k t ó r z y chcąc np. z a c h o w a ć wszystkie szczegóły stroju oryginalnego, nie zapomnieli m a ł y m Bambereczkom pod zapaski tiulo­ we p r z y w i ą z a ć barwnie haftowanych kieszeni. W z w i ą z k u ze strojem bamberskim nasuwa się jednak pytanie, czy w ogóle było celowe wprowadzenie na s c e n ę zespołu w t a k i m stroju, czy celowe jest pod­ noszenie do rangi reprezentacyjnego stroju wielko­ polskiego u b i o r ó w b y ł y c h m i e s z k a ń c ó w czterech w i o ­ sek n a l e ż ą c y c h obecnie do miasta Poznania. Wiado­ mo przecież, że Barnbrowie, w p o c z ą t k u X V I I I w . sprowadzeni w okolicę Poznania z k r a ń c ó w S ł o w i a ń ­ szczyzny, spod Bamberga, na gruncie s ł o w i a ń s k i m bardzo szybko się spolszczyli. Pokazana odmiana stro­ j u bamberskiego posiada wybitne cechy stroju zachod­ nio-europejskiego. Faworyzowanie więc tego stroju i przedstawianie w n i m przebranych m a ł y c h dzieci u w a ż a m za posunięcie niewskazane, t y m bardziej, że mamy na obszarze Wielkopolski wiele innych stro­ jów, silniej z w i ą z a n y c h z historią i k u l t u r ą te"go re­ gionu. Jeśli chodzi o t a ń c e ludowe przedstawione w opra­ cowaniu Jadwigi Szmidtowej to z uznaniem trzeba zaznaczyć, że przygotowanie ich b y ł o staranne i po­ prawne, chociaż wykonany na nich retusz, jak i po­ stawa tancerzy, w pewnych wypadkach odbiegają od charakteru t a ń c a ludowego. Niekiedy raził t e ż widza sposób trzymania się tancerzy — zbyt prosty i sztyw­ ny — jak i chęć unoszenia się na palcach, co w t a ń ­ cach ludowych nie ma prawie zastosowania. Poza t y m nieszczęśliwym p o m y s ł e m było ubranie dziewcząt, w y s t ę p u j ą c y c h w t a ń c a c h ludowych — w czarne m i ­ niaturowej wielkości slipki. Pokazywanie w t a ń c a c h ludowych gołych n ó g spod szerokich barwnych spód­ nic — nie n a l e ż a ł o chyba do efektów zamierzonych. W z w i ą z k u z całą d r u g ą częścią „ P o k a z u " , a szcze­ gólnie z t a ń c a m i l u d o w y m i , k t ó r e t a ń c z o n o przy dźwię­ kach fortepianu, nasuwa się uwaga, że brak ludowego wielkopolskiego zespołu insitrumentalnego jest nie­ zrozumiały. Posiadamy przecież liczne instrumenty ludowe: dudy, kozły, siesieńki, mazanki, m a r y n y itd„ mamy m u z y k u j ą c y c h na tych instrumentach graj­ ków, m a m y w Poznaniu wybitnych m u z y k ó w , kompo­ z y t o r ó w i l u t n i k ó w , istnieje nawet p o w a ż n y zaczątek takiego zespołu w Zbąszyniu. Niezrozumiałe więc jest, dlaczego w p o z n a ń s k i m o ś r o d k u muzycznym, gdzie istnieje, prócz Opery, tyle szkół muzycznych, gdzie organizuje się m i ę d z y n a r o d o w e imprezy muzyczne, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej nie wpły­ nęło na odpowiednie instytucje, by z o r g a n i z o w a ł y re- �prezentacyjny zespół m u z y k i ludowej. B r a k zaintere­ sowania w tej dziedzinie jest, moim zdaniem, za­ przepaszczeniem p o w a ż n y c h w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , wy­ tworzonych przez nasz lud w ciągu w i e k ó w . Orga­ nizatorzy „ P o k a z u " i miejscowe ś r o d o w i s k o muzycz­ ne zna przecież słowa B o l e s ł a w a Bieruta: „Twórczość n a p r a w d ę wielka wyrasta z tego co ludowe i dzięki temu staje się dorobkiem ogólnoludzkim". Ogólnie o c e n i a j ą c „ P o k a z " , n a l e ż y stwierdzić, że był o n p o w a ż n y m osiągnięciem k u l t u r a l n y m . Wresz­ cie społeczeństwo p o z n a ń s k i e z a i n t e r e s o w a ł o się war­ tościami l o k a l n y m i i p r z e d s t a w i ł o je choć w części szerszemu ogółowi. Po t y m pierwszym k r o k u — na­ s t ę p n y m powinno być zorganizowanie wielkopolskie­ go reprezentacyjnego zespołu instrumentalnego, zespo­ łu takiego, k t ó r y poziomem artystycznym i popular­ nością d o r ó w n y w a ł b y „Mazowszu". Jeśli chodzi o s t r o n ę organizacyjną, wydaje m i się niesłuszne, aby i m p r e z ę z w i ą z a n ą t y l k o z miastem Poznaniem o r g a n i z o w a ł o aż Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Skoro zaś Prezydium W o j . Rady Narodowej — Wydział K u l t u r y — podjęło się organiza­ c j i „ P o k a z u " , to wydaje się, że do u d z i a ł u w popi­ sach powinny być zaproszone r ó w n i e ż szkoły i og­ niska artystyczne z terenu. Adam Glapa A R C H I T E K T U R A P O L S K A DO POŁOWY X I X W I E K U (Album). Wydawnictwo oprać, pod kierunkiem Jana Zachwatowicza przy współudziale Zygmunta Šwiechowskiego i Jerzego Miłobędzkiego). Warszawa 1952. P a ń s t w - Wydawn. Techniczne. 4° s. 25. tabl. 449. Z a k ł a d A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej (Biblioteka Z a k ł a d u A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej, t. 9). B o g a t ą część i l u s t r a c y j n ą poprzedza w s t ę p pióra m i ­ nistra Romana Piotrowskiego oraz zarys rozwoju ar­ chitektury w Polsce, napisany przez prof, dra Jana Zachwatowicza. Na część i l u s t r a c y j n ą s k ł a d a się 449 reprodukcji zdjęć fotograficznych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h zabytki ar­ chitektury i ich fragmenty. Ilustracje wykonane są bardzo dobrze pod w z g l ę d e m technicznym i a r t y ­ stycznym. W albumie około 10% s t a n o w i ą zdjęcia wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h b u d y n k ó w mieszkal­ nych oraz o b i e k t ó w p r z e m y s ł o w y c h (wiatraki, m ł y n y ) i sakralnych, k t ó r e w sumie s t a n o w i ą w o b r ę b i e w y ­ dawnictwa j a k gdyby osobny rozdział poświęcony architekturze ludowej, wymagający szczególowego o m ó w i e n i a na ł a m a c h Polskiej Sztuki Ludowej. J u ż sam fakt umieszczenia w reprezentacyjnym al­ bumie architektury polskiej p r z y k ł a d ó w budownictwa ludowego ś w i a d c z y j a k najkorzystniej o zamierze­ niach Redakcji, k t ó r a nie u w a ż a ł a za stosowne ogra­ niczyć treści w y d a w n i c t w a do architektury monu­ mentalnej w a r s t w elitarnych, ale j e d n o c z e ś n i e posta­ nowiła w p r o w a d z i ć o wiele s k r o m n i e j s z ą i nie zawsze tak e f e k t o w n ą , jednak dla historii naszej k u l t u r y bar­ dzo istotną — a r c h i t e k t u r ę l u d o w ą . Redakcja włożyła sporo w y s i ł k u w wyeksponowa­ nie możliwie plastycznie tego działu architektury pol­ skiej, z u w z g l ę d n i e n i e m funkcjonalnego i geogra­ ficznego z r ó ż n i c o w a n i a budownictwa ludowego. Jedna­ kowoż p o r ó w n u j ą c ze sobą obydwa działy dostrzega­ my, że nie są one w albumie opracowane w sposób r ó w n o m i e r n y . Podczas gdy w części i l u s t r u j ą c e j ar­ c h i t e k t u r ę n i e l u d o w ą selekcja m a t e r i a ł u dokonana została w sposób wysoce u m i e j ę t n y i staranny, dając możność zorientowania się w najcelniejszych zabyt­ kach architektury z r ó ż n y c h epok i różnych stron Polski, w części w s t ę p n e j nie u d a ł o się Redakcji osiągnąć r ó w n i e p o m y ś l n e g o w y n i k u . Widoczne to jest z a r ó w n o w doborze m a t e r i a ł u j a k i w jego u k ł a d z i e . P r z e g l ą d a j ą c k a r t y tej części albumu, dostrzegamy dążność do u p o r z ą d k o w a n i a jego treści w e d ł u g sche­ matu, k t ó r y ująć m o ż n a w sposób n a s t ę p u j ą c y : k r a j ­ obraz, budownictwo przeddziejowe, współczesne b u ­ downictwo p r y m i t y w n e , zabudowa wsi, c h a ł u p a w i e j ­ ska, w n ę t r z e , zagroda, b u d y n k i gospodarcze, b u d y n k i p r z e m y s ł o w e , budownictwo m a ł o m i a s t e c z k o w e i sa­ kralne. W e w n ą t r z obszerniejszych działów (chałupa wiejska) widoczne s ą u s i ł o w a n i a w k i e r u n k u wpro­ wadzenia u k ł a d u typologicznego. Z a r ó w n o jednak w ogólnym rozplanowaniu m a t e r i a ł u , jak i w o b r ę b i e poszczególnych grup, w k r a d ł y się pewne niekonsek­ wencje, k t ó r e m ą c ą przejrzystość u k ł a d u . Zgromadzony m a t e r i a ł , j a k k o l w i e k dosyć obfity, nie zawsze daje w ł a ś c i w y obraz bogactwa polskiej ar­ chitektury ludowej. B r a k i dotyczą z a r ó w n o sposobu zabudowy wsi (uwzględniono jedynie u l i c ó w k ę , i to aż w d w ó c h zdjęciach), f o r m architektonicznych (nie ma np. d o m ó w o konstrukcji p r z y s ł u p o w e j , charakte­ rystycznych dla n i e k t ó r y c h okolic Dolnego Śląska, Krakowskiego i Rzeszowskiego), jak i ważniejszych t y p ó w ludowego budownictwa regionalnego (brak chałupy góralskiej ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego, c h a ł u p y krakowskiej, p o d h a l a ń s k i e j , sanockiej z w n ę k ą i w i e ­ lu innych). P r ó c z b r a k ó w , o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m tu p r z y k ł a ­ dowo, obserwuje się w i n t e r e s u j ą c e j nas części albu­ m u nie zawsze w ł a ś c i w y d o b ó r m a t e r i a ł u . Bez w i ę k ­ szej szkody dla całości m o ż n a by u s u n ą ć jedno ze zdjęć, k t ó r e się dublują, np. zdjęcie w i a t r a k ó w , s z a ł a ­ sów pasterskich, ulicy wiejskiej; n a l e ż a ł o b y w y m i e ­ nić słabe technicznie zdjęcie m ł y n a wodnego i ł a d n e , ale niewiele o ludowej architekturze m ó w i ą c e z d j ę ­ cie dziedzińca zagrody białostockiej, stodoły w Ł a z i - 187 �skach G ó r n y c h (budynek 8-boczny, fotografowany od ściany szczytowej, wskutek czego nie daje w ł a ś c i ­ wego pojęcia o bryle), kościółka w Sieniawie i S ę k o ­ wej. Zamiast na pół zrujnowanej karczmy w J e l e ś n i właściwsze w y d a w a ł o b y się umieszczenie bogatej pod w z g l ę d e m architektonicznym karczmy w Suchej. Z a s t r z e ż e n i a natury bardziej zasadniczej budzą zdjęcia c h a ł u p , m a j ą c y c h r e p r e z e n t o w a ć budownictwo ludowe Opoczyńskiego i Rzeszowskiego. W pierwszym przypadku na 19 rycinie albumu widzimy jako jedyny p r z y k ł a d z Opoczyńskiego fotografię c h a ł u p y z pod­ cieniem n a r o ż n i k o w y m z Kalinkowa. C h a ł u p a ta, nie­ w ą t p l i w i e bardzo pod w z g l ę d e m architektonicznym i n t e r e s u j ą c a , nie może jednak być u ż y t a jako p r z y k ł a d c h a p p y „opoczyńskiej". K a l i n k ó w jest bowiem daw­ ną kolonią n i e m i e c k ą założoną na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X w i e k u przez k o l o n i s t ó w niemieckich z Pomo­ rza, i z a r ó w n o w w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m , j a k i roz­ planowaniu stanowi na t y m terenie f o r m ę obcą. Po­ dobnie budownictwo rzeszowskie nie m o ż e być i l u ­ strowane przez c h a ł u p ę z Lisznej, wsi położonej w powiecie leskim, w głębi Karpat, zamieszkiwanej do niedawna przez obcą etnicznie l u d n o ś ć b o j k o w s k ą . Nie reprezentuje też należycie budownictwa rzeszow­ skiego nowsza i zupełnie przypadkowo wybrana cha­ ł u p a z Bratkowic. Szereg wspomnianych wyżej dla p r z y k ł a d u usterek s k ł a d a się na to, że zagadnienie architektury ludowej, mimo n i e w ą t p l i w e g o w y s i ł k u ze strony Redakcji, nie znalazło w w y d a w n i c t w i e w ł a ś c i w e g o wyrazu. P o m i ­ jając jednak takie p o m y ł k i , jak z w s p o m n i a n ą wyżej c h a ł u p ą z Kalinkowa, czy Lisznej, k t ó r y c h m o ż n a by ł a t w o u n i k n ą ć , gdyby m a t e r i a ł został przekonsultowa­ ny w gronie e t n o g r a f ó w , jako istotne pozostałyby dwa zarzuty: pierwszy, że w w y d a w n i c t w i e u w z g l ę d n i o ­ nych zostało zbyt m a ł o r ó ż n y c h form architektonicz­ nych, i drugi, że poszczególne formy nie zawsze i l u ­ strowane są najlepszymi p r z y k ł a d a m i . W obydwu przypadkach odpowiedzialnością za b r a k i trudno by­ łoby obciążać R e d a k c j ę wydawnictwa. Jeżeli omawia­ na tu część albumu nie d o r ó w n u j e zasięgiem i cel­ nością w y b o r u części poświęconej architekturze nieludowej, przyczyna leży w y ł ą c z n i e w rodzaju mate­ r i a ł u j a k i m d y s p o n o w a ł a Redakcja, p r z y g o t o w u j ą c to p i ę k n e i w a r t o ś c i o w e wydawnictwo. Podczas gdy z zakresu monumentalnej architektury murowanej do dyspozycji Redakcji stały otworem bogate zbiory ma­ t e r i a ł ó w ilustracyjnych, z a w i e r a j ą c e znakomite pod w z g l ę d e m technicznym i artystycznym d o k u m e n t á r ­ ně zdjęcia najbardziej w a r t o ś c i o w y c h z a b y t k ó w , gdy w ł a ś c i w ą selekcję i ujęcie u ł a t w i a ł y liczne prace o charakterze monograficznym i syntetycznym, zadanie zespołu redakcyjnego, p r z y g o t o w u j ą c e g o część w s t ę p ­ ną, było o wiele trudniejsze. Przyczyny należy s z u k a ć w stanie naszych b a d a ń etnograficznych, k t ó r e prowadzone od lat blisko stu, nie dały jeszcze pełnej inwentaryzacji t y p ó w ludowej architektury, nie d o p r o w a d z i ł y do precyzyjnego wy­ znaczenia ich zasięgów i o k r e ś l e n i a historycznego rozwoju. W ciągu ostatnich lat pięćdziesięciu prace, z m i e r z a j ą c e do syntetycznego ujęcia zagadnienia p o l ­ skiego budownictwa ludowego, wyszły niedaleko po­ za pierwsze p r ó b y z czasów K a r ł o w i c z a i Pugeta. P o w a ż n ą t r u d n o ś ć w opracowaniu na n a l e ż y t y m po­ 188 ziomie ilustrowanego p r z e g l ą d u polskiej architektury ludowej stanowi brak systematycznie prowadzonej dokumentacji fotograficznej. M a t e r i a ł fotograficzny z zakresu ludowej architektury, k t ó r y m rozporządza­ my obecnie, jest w 80% z u p e ł n i e przypadkowy, poza t y m jest on rozproszony po r ó ż n y c h archiwach i zbio­ rach, często na poziomie technicznym i artystycznym u n i e m o ż l i w i a j ą c y m jego wykorzystanie. Obok t r u d n o ś c i w y n i k a j ą c y c h z b r a k u n a l e ż y t e j dokumentacji faktograficznej i odpowiednich opraco­ w a ń naukowych, wysuwa się t u jeszcze zagadnienie specjalne — wypracowania k r y t e r i ó w , w e d ł u g jakich należałoby k i e r o w a ć się przy planowaniu i realizo­ waniu w y d a w n i c t w a m a j ą c e g o dać obraz polskiej ar­ chitektury ludowej. Jednym z podstawowych p r o b l e m ó w , k t ó r y musi­ my r o z s t r z y g n ą ć na wstępie, jest problem ram chro­ nologicznych. P o ł o w a X I X w., p r z y j ę t a w omawia­ n y m albumie jako granica górna, znajduje p e ł n e uza­ sadnienie dla architektury w a r s t w elitarnych, nato­ miast w architekturze ludowej trudna jest do u t r z y ­ mania. W architekturze nieludowej I p o ł o w a u b i e g ł e ­ go stulecia stanowi schyłek ostatniego z wielkich stylów historycznych, w kulturze ludowej zaś jest to jeszcze okres, kiedy na znacznych obszarach Polski p a n o w a ł ucisk p a ń s z c z y ź n i a n y , kiedy masy ludowe walczyły o byt w ciężkich warunkach materialnych i moralnych, kiedy wreszcie, z w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h części k r a j u (jak np. Karpaty) budownictwo ludowe p r z e d s t a w i a ł o się dość Ubogo i dalekie było od tego bogactwa f o r m dekoracyjnych, jakie p o j a w i ł y się w n i m na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u oraz w czasach późniejszych. Wydaje m i się, że dla pokazania architektury ludo­ wej w jej p e ł n y m rozkwicie n a l e ż a ł o b y jako g r a n i c ę g ó r n ą p r z y j ą ć raczej d a t ę pierwszej lub nawet d r u ­ giej w o j n y ś w i a t o w e j . Drugie w a ż n e pytanie, k t ó r e n a l e ż a ł o b y rozstrzyg­ nąć, łączy się z zagadnieniem, czy celem albumu jest przedstawienie p e ł n e g o obrazu architektury ludowej w jej historycznym rozwoju i klasowym u w a r u n k o ­ waniu, czy też pokazanie osiągnięć szczytowych, ze ś w i a d o m y m eliminowaniem f o r m o mniejszej w a r ­ tości artystycznej. W zależności od tego, j a k rozstrzy­ gniemy p o w y ż s z e pytanie, zmieni się d o b ó r i tematy­ ka m a t e r i a ł u ilustracyjnego. W w y p a d k u pierwszym, i l u s t r u j ą c budownictwo j a k i e g o ś regionu, należałoby w serii zdjęć p o k a z a ć rozwój budownictwa w k i l k u przekrojach chronologicznych, z u w z g l ę d n i e n i e m r ó ż ­ nych klas społecznych (kmiecie, zagrodnicy, c h a ł u p ­ nicy, służba folwarczna). Należałoby p o k a z a ć formy najpowszechniejsze i najciekawsze w y j ą t k i , a poza t y m budynki gospodarcze i p r z e m y s ł o w e . Wydaje m i się jednak, że ujęcie takie, celowe i słuszne np. w a l ­ bumie budownictwa ludowego, czy w powiatowych katalogach z a b y t k ó w sztuki, w w y d a w n i c t w i e t y p u „ A r c h i t e k t u r y " nie byłoby n a j w ł a ś c i w s z e . O g ó l n y m zadaniem omawianego tutaj w y d a w n i c t w a nie jest danie p e ł n e g o obrazu architektury polskiej, ale prze­ g l ą d u jej n a j w y ż s z y c h osiągnięć. Toteż w części p o ś w i ę c o n e j architekturze nieludowej p o m i n i ę t e zo­ stały zabytki, może nawet typowe dla naszego k r a j o ­ brazu, ale posiadające m n i e j s z ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . Podobne k r y t e r i u m należałoby r ó w n i e ż stosować w �doborze m a t e r i a ł u o b r a z u j ą c e g o dorobek chłopa p o l ­ skiego w zakresie jego architektury. Należałoby w i ę k ­ szą niż dotychczas u w a g ę zwrócić na to, aby po­ szczególne typy reprezentowane b y ł y w albumie przez zabytki najbardziej rozwinięte, najdoskonalsze pod w z g l ę d e m formy, proporcji i detalu architektoniczne­ go, aby obok form powszechnie w y s t ę p u j ą c y c h zna­ lazły się r ó w n i e ż formy rzadziej spotykane, ale sta­ n o w i ą c e w dziejach ludowej architektury p r z y k ł a d y szukania nowych d r ó g i pozytywnych r o z w i ą z a ń . N i e ­ w ą t p l i w i e do u w z g l ę d n i e n i a w albumie k w a l i f i k u j e się np. c h a ł u p a z w n ę k ą z okolic Sanoka, s t a n o w i ą c a p r z y k ł a d ciekawego r o z w i ą z a n i a planu i bryły, czy klasycyzująca c h a ł u p a podlaska. Omawiana t u „ A r c h i t e k t u r a " , k t ó r a m i m o znacz­ nego n a k ł a d u została po prostu rozchwytana z półek k s i ę g a r s k i c h i dziś j u ż p o m n o ż y ł a s e r i ę t r u d n o do­ s t ę p n y c h „białych k r u k ó w " , doczeka się zapewne w k r ó t c e drugiego wydania, w z w i ą z k u z czym ł a t w o będzie p r z e p r o w a d z i ć pewne korekty w doborze zdjęć i u s u n ą ć usterki, tak by część w s t ę p n a , p o ś w i ę c o n a architekturze ludowej, s t a n ę ł a na r ó w n i e w y s o k i m poziomie jak dalsze partie omawianego dzieła. R. Reinfuss MÁNESOVÉ NÁRODOPISNÉ STUDIE (12 plansz barwnych z tekstem Mileny Freimanovy). W y d . „Orbis", Praha 1952. W listopadzie 1952 r. u k a z a ł a się w Pradze teka z a w i e r a j ą c a 12 b a r w n y c h reprodukcji r y c i n Józefa Manesa, p r z e d s t a w i a j ą c y c h typy ludowe. Manes, k t ó r e g o twórczość przypada na połowę ubieg­ łego stulecia, gdy Czechy przechodziły okres swego narodowego odrodzenia i w a l k rewolucyjnych z w i ą ­ zanych z W i o s n ą L u d ó w , wiele uwagi p o ś w i ę c a ł stu­ diom nad b o g a t ą k u l t u r ą l u d o w ą swojej ojczyzny. W obfitej jego spuściźnie artystycznej znajduje się seria podkolorowanych rycin, p r z e d s t a w i a j ą c y c h prze­ w a ż n i e c h ł o p ó w w strojach ludowych lub, rzadziej, całe sceny rodzajowe. P r ó c z w a l o r ó w artystycznych, prace te przedsta­ wiają dużą w a r t o ś ć d o k u m e n t a r n ą , jako źródło b a d a ń z zakresu kostiumologii ludowej. Manes bowiem kładł duży nacisk na i n w e n t a r y z a c y j n ą ścisłość swoich prac, d o d a j ą c niekiedy na marginesie r y s u n k i detali i zao­ p a t r u j ą c je w ścisłe m e t r y k i . Omawiana teka zawiera jedynie w y b ó r prac M a ­ nesa. Są to plansze p r z e d s t a w i a j ą c e głównie ubiory z Czech p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h (stroje H a n a k ó w z Wo­ łoszczyzny morawskiej) i Słowaczyzny, a w i ę c te, k t ó r e mogą i n t e r e s o w a ć społeczeństwo czechosłowac­ kie. Nie znajdujemy tam u b i o r ó w polskich, k t ó r e Ma­ nes m a l o w a ł w czasie podróży do Małopolski w r. 1847. Dwie z tych plansz, p r z e d s t a w i a j ą c e m ę s k i i kobiecy u b i ó r z okolic K r a k o w a , reprodukowane były w mo­ nografii z a t y t u ł o w a n e j „Dilo Josefa Manesa", wydanej w Czechach w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . W z w i ą z k u z ukazaniem się omawianej t e k i M a ­ nesa, k t ó r a jest w y d a w n i c t w e m popularnym, przezna­ czonym dla szerokich rzesz odbiorców, a zarazem sta­ nowi cenne źródło naukowe, nasuwa się pytanie —• dla­ czego dorobek polskich a r t y s t ó w nie jest u nas w po­ dobny sposób u d o s t ę p n i o n y . Dotychczas z twórczości licznych a r t y s t ó w , z a j m u j ą c y c h się w r ó ż n y c h okre­ sach studiami stroju ludowego, opublikowano serię t y p ó w ludowych wykonanych przez Norblina, k t ó r ą wydało w opracowaniu J. St. Bystronia Muzeum Et­ nograficzne w K r a k o w i e w r. 1934. Nadal natomiast leżą w tekach, n i e d o s t ę p n e dla ogółu społeczeństwa, cenne akwarele Ksawerego Preka (1801—1863), K a j e ­ tana Wincentego Kisielińskiego (1808—1849) i wielu innych mniej znanych a r t y s t ó w . P r ó c z systematycznego wydawania tek dotychczas nie publikowanych, n a l e ż a ł o b y pomyśleć również o zebraniu i w y d a n i u rozproszonego dorobku o war­ tości etnograficznej takich a r t y s t ó w j a k np. Gerson. Wydawnictwa tego rodzaju ze w z g l ę d u na s w ą w a r ­ tość a r t y s t y c z n ą zostałyby niewątpliwie życzliwie przyjęte przez społeczeństwo, b u d z ą c zainteresowanie strojem l u d o w y m w ś r ó d tych, do k t ó r y c h nie dociera, ze w z g l ę d u na swój zbyt specjalny charakter, Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h , w y d a w a n y od k i l k u lat przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. R. Reinfuss K A T A L O G GARNCARSTWA LUDOWEGO WOJEWÓDZTWA RZESZOWSKIEGO. Praca zbiorowa pod redakcją J . Krajewskiej. Wyd. Muzeum Etnograficzne w Łodzi r. 1952, 84 str. Staraniem zespołu p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi opracowany został katalog, k t ó r y obejmuje część bogatych zbiorów ceramicznych tego Muzeum, a mianowicie eksponaty pochodzące z tere­ nu w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. tekstu, 6 tabl. rys., 128 ilustr. na kred. pap.. Katalog dzieli się na k i l k a części. Na p o c z ą t k u , po spisie ilustracji tablic, podany jest wykaz u w z g l ę d n i o ­ nych w tekście o ś r o d k ó w garncarskich oraz spis al­ fabetyczny garncarzy p r a c u j ą c y c h w poszczególnych ośrodkach. Ш �We wstępie, k t ó r y rozpoczyna w ł a ś c i w y tekst katalo­ gu, podana została ważniejsza literatura dotycząca garncarstwa w Polsce oraz w i a d o m o ś c i ogólne o garn­ carstwie rzeszowskim, zebrane przez pracowników Muzeum na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego w la­ tach 1948—51, a odnoszące się do poszczególnych ośrodków garncarskich u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. W dalszych częściach omawianej pracy m a t e r i a ł y u p o r z ą d k o w a n e są o ś r o d k a m i ; znajdujemy t u wiado­ mości dotyczące techniki w y r o b u i zdobnictwa, w a r u n ­ k ó w produkcji, f o r m s p r z e d a ż y , a n a s t ę p n i e opisy po­ szczególnych e k s p o n a t ó w z danego ośrodka. Spośród ośmiu w ten sposób opracowanych c e n t r ó w garncar­ skich najobszerniej potraktowany jest duży ośrodek z n a j d u j ą c y się w M e d y n i G ł o g o w s k i e j , o m ó w i o n y łącznie z pobliskim Zalesiem i Pogwizowem. Inne ośrodki (Sokołów, Kołaczyce, Brzostek, Jodłowa, Mrzygłód) opracowane są bardziej pobieżnie. Cenne u z u p e ł n i e n i e katalogu stanowi jego bogata szata ilustracyjna. Szereg tablic rysunkowych przed­ stawia typologię f o r m n a c z y ń ceramicznych, n a r z ę d z i a garncarskie, r y s u n k i techniczne pieców do wypalania Całość dopełnia kilkadziesiąt reprodukcji na papierze kredowym, i l u s t r u j ą c y c h p r a c ę garncarza, jego n a r z ę ­ dzia oraz szereg w y r o b ó w p o c h o d z ą c y c h ze wszystkich ośrodków u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. Dla etnografa, i n t e r e s u j ą c e g o się t ą dziedziną t w ó r ­ czości ludowej, katalog stanowi cenny zbiór materia­ łów, k t ó r y pozwoli z o r i e n t o w a ć się w produkcji naj­ ważniejszych ośrodków garncarskich w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. P e ł n e g o obrazu garncarstwa na t y m terenie katalog jednak nie daje. Częściowo dlatego, że celowo zostały p o m i n i ę t e mniejsze ośrodki, gdzie p r a c u j ą pojedynczy garncarze (np. Żmigród, Leżajsk, Domastawa), częściowo z a ś z tego powodu, że prze­ prowadzona przez g r u p ę badaczy ewidencja nie była kompletna. Z tej zapewne przyczyny nie mamy w k a ­ talogu w z m i a n k i o p o w a ż n y m o ś r o d k u garncarskim w P o r ę b a c h D ę b s k i c h i czynnym jeszcze w 1948 r. o ś r o d k u w Niwiskach, gdzie obok glazurowanych na­ czyń wyrabiano t a k ż e „siwaki". J e ś l i chodzi o ogólną ocenę katalogu, to pewne za­ strzeżenie m o ż e budzić ś w i a d o m e ograniczenie się do przedstawienia stanu garncarstwa z czasów ostatnich i to w y ł ą c z n i e na podstawie w ł a s n y c h b a d a ń tereno­ wych. L i t e r a t u r a , dotycząca garncarstwa w w o j e w ó d z ­ twie rzeszowskim, wprawdzie nie jest obfita, niemniej jednak o o ś r o d k a c h wymienionych w katalogu pisa­ no już dawniej. W n i e k t ó r y c h z tych prac znajdujemy ciekawe w i a d o m o ś c i historyczne (Stefan Koziarz: „Cech garncarski w S o k o ł o w i e " L w ó w 1899), w innych szczegóły techniczne (opis odnoszący się do M r z y g ł o du w pracy J. F a ł k o w s k i e g o i B. Pasznyckiego: „Na pograniczu ł e m k o w s k o - b o j k o w s k i m " ) , w innych wresz­ cie opis dawniejszych sposobów zdobienia ( „ G a r n ­ carstwo w K o ł a c z y c a c h " L u d X ) , czy bodaj zdjęcie p r z e d s t a w i a j ą c e dawne w y r o b y garncarskie (Fischer: „Lud polski" str. 91, dzbany z Kołaczyc). Drobne te wiadomości, k t ó r y c h liczbę m o ż n a by p o m n o ż y ć , uzu­ p e ł n i o n e informacjami z a c z e r p n i ę t y m i z t r a d y c j i ust­ nej, pozwoliłyby n i e w ą t p l i w i e na ujęcie zagadnienia garncarstwa rzeszowskiego r ó w n i e ż w perspektywie historycznej, na wskazanie zmian, k t ó r e W ogólnym stanie r z e m i o s ł a garncarskiego zaszły w ciągu ostat­ niego półwiecza, i na ustalenie i c h przyczyn. Tego r o ­ dzaju ujęcie n i e w ą t p l i w i e podniosłoby w a r t o ś ć katalogu i p r z y c z y n i ł o b y się do zwiększenia zainteresowania losami garncarstwa ludowego w ś r ó d rzesz z w i e d z a j ą ­ cych łódzkie Muzeum Etnograficzne. R. Reinfuss BŁASZCZYK STANISŁAW. DZIAŁ K U L T U R Y I S Z T U K I LUDOWEJ W ROGALINIE. Przewodnik. Poznań 1952 M i n . K u l t u r y i Sztuki Centr. Z a r z ą d M u z e ó w 16" s. 102, tabl. 32, ilustr. Do wybitnych osiągnięć w całokształcie naszego ży­ cia w okresie powojennym należy stały rozwój k u l ­ tury i sztuki, p r z e j a w i a j ą c y się m i ę d z y i n n y m i w roz­ budowie m u z e ó w , wzbogacaniu ich zbiorów oraz w wielkiej ilości dobrze zorganizowanych wystaw. W wy­ niku wielkich przemian i osiągnięć Muzeum Wielko­ polskie, ongiś regionalne, zostało podniesione do ran­ gi Muzeum Narodowego, a pewne jego działy otrzy­ m a ł y nowe siedziby w zabytkowych budowlach. J e d n ą z f i l i i Muzeum Narodowego w Poznaniu jest Dział K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Rogalinie, udostęp­ niony społeczeństwu do zwiedzania w 1949 r. Dział ten, dzięki troskliwej opiece R z ą d u i fachowemu k i e ­ rownictwu, stale się rozwija. Muzeum w Rogalinie mieści się w k i l k u salach. I sala zawiera budownic­ two i rozplanowanie wsi w Wielkopolsce; I I sala — zajęcia, podstawowe: 1) rybołóstwo, 2) rolnictwo, 3) pszczelarstwo, 4) kowalstwo.; I I I sala — p r z e t w ó r ­ 2.90 stwo: 1) p r z e r ó b k a w ł ó k n a , 2) plecionkarstwo, 3) obrób­ ka k o r y i rogu, 4) p r z e t w ó r s t w o zbóż, 5) garncar­ stwo; I V sala — gospodarstwo domowe; V sala — ubiory i stroje, s z t u k ę l u d o w ą i przedmioty o b r z ę ­ dowe (malarstwo i rzeźbę, hafty, t k a n i n y i ubiory, i n ­ strumenty muzyczne). W celu u ł a t w i e n i a z w i e d z a j ą c y m korzystania ze zbiorów, , Muzeum Narodowe w Poznaniu wydało „ P r z e w o d n i k Działu K u l t u r y i S z t u k i Ludowej". Prze­ wodnik ten o p r a c o w a ł S t a n i s ł a w Błaszczyk, większość fotografii w y k o n a ł Leon Perz, o k ł a d k ę p r o j e k t o w a ł Józef Skoracki. W s t ę p e m całość z a o p a t r z y ł prof, dr Eugeniusz F r a n k o w s k i . Publikacja ta, poza drobnymi usterkami, z w i ą z a n y m i z formatem fotografii, wydana została w bardzo starannej i estetycznej formie gra­ ficznej i Stanowi zwięzły i cenny p r z e g l ą d w y s t a w i o ­ nych e k s p o n a t ó w , a zarazem pewne ogólne podsumo- �z przytoczonej wyżej b ł ę d n e j informacji w Przewod­ n i k u wynika, że autor nie zwrócił uwagi na str. 49, 55 i 56 książki J. P i e t r u s z y ń s k i e j , gdzie jasno i w y ­ raźnie jest mowa o istotnych r ó ż n i c a c h m i ę d z y du­ dami a „kozłem". Wiadomości te autor Przewodnika zupełnie p o m i n ą ł i żle określił tak ciekawy i n s t r u ­ ment, j a k i m jest „kozioł". Pisząc o stroju, wspomina mgr Błaszczyk, ż? „nie ша.-пу jednak m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych z w i e k u X V I I I , podczas gdy m a t e r i a ł ik one graficzny z X V I I I w . znajduje się w Poznaniu w Muzeum Narodowym i w P a ń s t w o w y m A r c h i w u m , a poza t y m jest p u ­ blikowany w Kronice G o s t y ń s k i e j . F a k t nieuwzględ­ nienia przez autora wymienionych p r z e d s t a w i e ń ikono­ graficznych jest niezrozumiały, zwłaszcza że autor o ich istnieniu był przeze mnie informowany. Na str. 97 czytamy: „ N a z w y gwarowe podane są w Przewodniku w cudzysłowie", jednak na str. 49 n a z w ę „ o p a ł k a " spo­ tykamy raz bez c u d z y s ł o w u (poz. 190 i 192), drugi raz w cudzysłowie (poz. 191). Na str. 43 wprost od­ wrotnie — nazwa „ochlica" dwa razy jest napisana w cudzysłowie, a raz bez cydzysłowu. Niekonsekwen­ cja utrudnia o r i e n t a c j ę czy są to wyrazy gwarowe czy niegwarowe. Яус. 1. Krój sukni „chłopka". Reprodukcja ze „Sztuki bractwa krawieckiego Chwaliszewa". Poznań 1593 r. s. 28. Oryginał w redakcji Postępu Krawieckiego. Poznań. W objaśnieniu do tablicy I I n i e w ł a ś c i w i e jest uży­ ta nazwa „ s t r u g " , k t ó r ą autor określił n a r z ę d z i e le­ żące na „kobylicy". W j ę z y k u technicznym i w ii- wanie dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie etno­ grafii na terenie Wielkopolski. W Przewodniku oma­ wia autor 496 e k s p o n a t ó w oraz w s p o m n ą margine­ sowo o szeregu innych, p o w i ą z a n y c h szczegółowiej z o m ó w i o n y m i przedm.otami. Poza t y m podaje l i ­ t e r a t u r ę , indeks nazw e k s p o n a t ó w i spis ilustracji (32). P o k a ź n a ilość niekiedy bardzo ciekawych z a b y t k ó w ludowej k u l t u r y zgromadzonych w Rogalinie i o m ó ­ wionych w Przewodniku zasługuje na u w a g ę i uz­ nanie dla autora, k t ó r y jest r ó w n i e ż g ł ó w n y m orga­ nizatorem zbiorów ludoznawczych. Nie przypuszcza­ no, że w tak bardzo zurbanizowanej Wielkopolsce z a c h o w a ł o się jeszcze do połowy X X w i e k u tyle god­ nych uwagi z a b y t k ó w k u l t u r y ludowej. Z tego też między i n n y m i powodu Przewodnik stanowi w a r t o ś ­ ciowe dziełko, k t ó r e jednak nie jest, j a k i wiele innych poważniejszych prac, wolne od usterek i błędów. Na stronie np. 83 autor w pozycji 430 n i e w ł a ś c i w i e nazywa c z a p k ę g r a n a t o w ą z daszkiem — „maciejów­ ką". W D ą b r ó w c e Wielkopolskiej t a k ą c z a p k ę nazy­ wano „ p o z n a n i o n k ą " i do dzisiaj ta nazwa jest tam znana. Na str. 90 w poz. 476 autor b ł ę d n i e i n f o r m u ­ je, że „kozioł wielkopolski ma t a k ą s a m ą b u d o w ę jak dudy. ale jest w i ę k s z y i ma miech ze s k ó r y b y ­ łego kozła z w ł o s e m na wierzchu". Istotna różnica m i ę d z y dudami a „kozłem" nie leży w barwie i w i e l ­ kości, ale w ilości i wysokości t o n ó w , k t ó r a jest in­ na u „kozła" niż w dudach. A u t o r w spisie l i t e r a t u r y wymienia p r a c ę Jadwigi P i e t r u s z y ń s k i e j pt. „Dudy wielkopolskie" — w y d a n ą w Poznaniu w 1936 г., ale Ryc. 2. Chłopka w stroju odświętnym z XVII w. Frag­ ment wota z Białcza (pow. Kościan). Obecnie w Mu­ zeum Diecezjalnym w Poznaniu. 191 �a „ s t r u g i e m " w gwarze wielkopolskiej. Zgodnie więc z w y ż e j c y t o w a n ą f o r m u ł ą pisania, słów gwarowych, nazwa „ s t r u g " powinna być umieszczona w cudzysło­ wie albo z a s t ą p i o n a wyrazem „ośnik". Na str. 42 autor pisze, że ludność wiejska „ p ł a c h ­ ty, pstruchy i w e ł n i a k i t k a ł a pod koniec X I X w. г w e ł n y kupowanej w mieście na osnowie lnianej, roboty domowej". Ujęcie takie sugeruje, jakoby weł­ nę kupowano w y ł ą c z n i e w mieście, a m a t e r i a ł na o s n o w ę przędiziono w domu. W świetle m a t e r i a ł ó w te­ renowych odnoszących się do w z o r ó w współczesnych i drugiej połowy X I X w . — w i a d o m o ś ć ta wydaje się bardzo w ą t p l i w a . W e ł n ę w ó w c z a s r ó w n i e ż p r z ę dziono na wsi, kupowanie jej w mieście b y ł o raczej rzadkością. Niezrozumiałe jest r ó w n i e ż , dlaczego w o b j a ś n i e n i u d o t y c z ą c y m ilustracji na str. 5 nie podano nazwiska autora fotografii, na str. 2 z a ś zaznaczono niezgod­ nie z rzeczywistością, że zdjęcie to w y k o n a ł znany i ogólnie ceniony fotograf Muzeum Narodowego Leon Perz, k t ó r y nie jest autorem zdjęcia. Na marginesie recenzji nasuwa m i się myśl, czy nie b y ł o b y celowe, aby w przyszłości przy w y d a w a ­ niu p r z e w o d n i k ó w w y m i e n i a ć i o p i s y w a ć nie t y l k o przedmioty wystawione, k t ó r e prędzej czy później przy zmianie wystawy zostaną u s u n i ę t e , ale r ó w n i e ż ważniejsze eksponaty zgromadzone w magazynie. Przewodnik taki, o b e j m u j ą c y w y s t a w ę j p r z e d m o ł y znajdujące się w magazynie, spełniłby w w ę k s z y m stopniu funkcję informatora naukowego i b y ł b y nie­ w ą t p l i w i e bardzo w a r t o ś c i o w ą publikacją. : Ryc. 3. Ubiór chłopa z okolic Poznania. Kapelusz czar­ ny, koszula biała, kamizelka modrakowa, spodnie szaro-zielonkawe. Fragment z obrazu Karola Albertiego, przedstawiający widok Poznania z 1795 r. Muzeum Na­ rodowe w Poznaniu. teraturze stolarskiej * „ s t r u g i e m " nazywa się n a r z ę ­ dzie do gładzenia w a , s k ł a d a j ą c e się z p r o s t o k ą t ­ nego klocka drewnianego, w k t ó r y m mniej więcej w środku, 'pod k ą t e m ostrym, ustawione jest żelazko umocnione drewnianym k l i n e m (narzędzie zwane daw­ niej „heblerri"). Przedstawione na tablicy I I narzędzie nazywa się w języku powszednim „ośnikiem". a * Patrz npj A . S. Warszawa 1952 s. 78. Ardańsk: Stolarz budowlany. Inna uwaga, n a s u w a j ą c a się na tle o m a w a n a Prze­ wodnika, dotyczy ekspozycji zbiorów rogalińskich, k.óra nie jest zgodna z ogólnie stosowanymi ujęciami; przejawia się to np. w zaliczeniu kowalstwa do zajęć podstawowych (sala I I ) , a nie p r z e t w ó r s t w a (sala I I I ) , przy r ó w n o c z e s n y m pominięciu istotnie podsta­ wowego zajęcia wiejskiego, j a k i m jest n i e w ą t p l i w e hodowla. Ekspozycja ta powinna ulec korekturze. Hodowla na terenie Wielkopolski, jako zajęcie podstawowe, roz­ wijająca się obok rolnictwa od tysięcy lat, powinna znaleźć oddźwięk z a r ó w n o w Muzeum jak i w przysz­ ł y m przewodniku. Dotychczasowy brak tego działu w y n i k a m o ż e z ograniczonej ilości miejsca, n i e z a l e ż ­ nie jednak od tego choćby m a ł y „kącik" na t ę dzie­ dzinę gospodarki wiejskiej powinien się z n a l e ź : . Adam Glapa M. P. SZTOKMAR. ISSLEDOWANIJA W OBLASTI RUSSKOWO NARODNOWO STICHOSŁOŻENIJA. (Badania w dziedzinie rosyjskiej wersyfikacji ludowej). Wyd. Akademii Nauk Z.S.R.R. — Moskwa 1952, str. 419. Praca niniejsza jest p r ó b ą w y k r y c i a praw rządzą­ cych rosyjską w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą i zastosowania tych praw r ó w n i e ż w stosunku do współczesnej r o ­ syjskiej poezji. W t y m celu autor pracy bada bardzo skrupulat­ nie bibliografię zagadnienia, referuje i ocenia p o g l ą d y a u t o r ó w X V I I I , X I X i X X w . na temat wersyfika­ cji i wreszcie przedstawia również swój pogląd. 192 Praca s k ł a d a się z części historycznej, referującej stan wiedzy o wersyfikacji ludowej od X V I I I do X X w., oraz z d w ó c h części p o ś w i ę c o n y c h badaniom nad tekstem i m e l o d i ą pieśni, a n a s t ę p n i e nad fone­ t y k ą j ę z y k a ludowego u z n a n ą za p o d s t a w ę r y t m u poe­ zji ludowej. N a w s t ę p i e autor p o d k r e ś l a znaczenie folkloru, z k t ó r e g o wywodzi się z a r ó w n o muzyka j a k t e ż i l i - �teralura, a przede wszystkim poezja. N a j w y b i t n i e j ­ si przedstawiciele klasycznej l i t e r a t u r y rosyjskiej: Puszkin, Lermontow, Kolców, Niekrasow, Ostrowski i G o r k i obficie czerpali z rosyjskiego folkloru. Nic więc dziwnego, że zagadnienie wersyfikacji ludowej już od X V I I I w. stało się przedmiotem b a d a ń filologów rosyjskich. P o w s t a w a ł y rozmaite teorie, najczęściej wzorowane na badaniach wersyfikacji innych naro­ dów. Uczeni rosyjscy usiłowali z a s t o s o w a ć do języka rosyjskiego i ludowej poezji rosyjskiej formy i przy­ k ł a d y w y j ę t e z j ę z y k ó w obcych i z obcych u t w o r ó w , od skandynawskich sag i starohebrajskiej poezji po­ cząwszy, od wersyfikacji łacińskiej i greckiej do nie­ mieckiej i w ł o s k i e j włącznie. Nie ma chyba potrzeby dowodzić, że badania opar­ te na tego rodzaju podstawach m u s i a ł y doprowadzić do fałszywych w n i o s k ó w . Wersyfikacja ludowa musi b y ć oparta na specyfi­ ce, na właściwościach danego języka, nie m o ż n a więc wtłaczać ją sztucznie w obce ramy. Wystarczy przyj­ rzeć się b l i ż e j - r o s y j s k i e j poezji ludowej, aby w y s n u ć wniosek o b e z w z g l ę d n e j s a m o s t n o ś c i jej wersyfika­ cji — stwierdza autor. F o l k l o r studiują przedstawiciele r ó ż n y c h dyscyplin nauki, historycy, etnografowie, muzykolodzy i l i n g w i ś ­ ci; w y n i k i ich b a d a ń m o g ą znakomicie u ł a t w i ć p r a c ę historykom l i t e r a t u r y oraz wszechstronnie oświetlić zagadnienie. Najistotniejszą zaś s p r a w ą jest ścisła w s p ó ł p r a c a historyka l i t e r a t u r y i muzykologa. : W pieśni ludowej bowiem r y t m muzyczny i r y t m wiersza nie są takie same i badanie w kierunku w y ­ krycia tego co jest w s p ó l n e a co r ó ż n e przyczyniłoby n ę n i e w ą t p l i w i e do w ł a ś c i w e g o postawienia zagad­ nienia. Należy p a m i ę t a ć , że w c h w i l i swego, powsta­ wania pieśń ludowa czy bylina są to teksty s ł o w n e ściśle p o w i ą z a n e z melodią. Sztokmar dochodzi jednak do wniosku, że w ciągu swego istnienia tekst często odrywa się od melodii i oba te elementy p r o w a d z ą dalszy żywot niezależnie od siebie. Zdaniem autora j e d y n y m punktem wyjścia dla ba­ dań nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą są drobiazgowe studia i ścisła analiza fonetyki języka ludowego. Na tych też p r z e s ł a n k a c h opiera Sztokmar swe studium. Pierwsza część „ B a d a ń nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą " poświęcona jest p r z e g l ą d o w i i analizie l i t e r a t u r y przed­ miotu. Autor kolejno omawia liczne teorie wersyfi­ kacji, k t ó r e p o w s t a ł y w ciągu X V I I I — X X w. i wskazuje ich zalety i b r a k i . Na p o c z ą t k u autor omawia teorię „ s t o p o w ą " , we­ dług k t ó r e j wersyfikacja pieśni ludowych i b y l i n opiera się na stałej kolejności zgłosek akcentowanych i nieakcentowanych. A l e teoria ta bardzo szybko za­ wiodła, gdyż pieśń ludowa nie d a w a ł a się w c i s n ą ć w ż a d n e o k r e ś l o n e formy rytmiczne. Wobec tego w y s u n i ę t o n o w ą teorię, k t ó r a głosiła, że metryka poezji ludowej jest n i e o k r e ś l o n a : wiersz jest różnozgłoskowy, oparty na zasadach wiersza tonicznego. Jednak ta teoria r ó w n i e ż się nie u t r z y m a ł a wobec różnicy p o g l ą d ó w rozmaitych badaczy w spra­ wie s t a ł e g o akcentu łączącego j e d n o s t k ę prozodyczną, t j . t a k ą , k t ó r e j granice nie r o z r y w a j ą słów na części, lecz b e z w z g l ę d n i e zbiegają się z p o d z i a ł e m słów. Jed­ ni badacze nie zwracali w ogóle uwagi na ten ak­ cent, i n n i nazywali go akcentem logicznym, i n n i znów - tonicznym, sk'adniowym, logiczno-gramatycznym. Brak porozumienia w tej najistotniejszej dla koncepcji fo­ nicznej sprawie s p o w o d o w a ł w rezultacie odrzucenie samej koncepcji. N a s t ę p n i e p o w s t a ł a teoria „stopy syntaktycznej", k t ó r a usiłowała dowieść, że s k ł a d n i a k a ż d e g o wiersza w bylinie jest ściśle p o w i ą z a n a z r y t m e m , że naj­ prostsza niepodzielna jednostka, k t ó r a m o ż e s t a ć się częścią s k ł a d o w ą k a ż d e g o wiersza w bylinie, powinna posiadać n a s t ę p u j ą c e właściwości: m a być zespolona jednym akcentem gramatycznym, ma s t a n o w i ć ca­ łość pod w z g l ę d e m s k ł a d n i o w y m (s. 76). Jednostka ta­ ka może z a w i e r a ć akcent logiczny. M i m o , iż teoria ta najbardziej chyba zbliżona jest do rzeczywistości, nie jest ona jeszcze dostatecznie opracowana i na razie zostało jedynie postawione samo zagadnienie. Nie wy­ kryto natomiast z w i ą z k u pomiędzy m e t r y k ą a s k ł a d ­ nią wiersza. Zupełnie o d r ę b n e od poprzednich są teorie muzycz­ ne wiersza ludowego. Założenia t y c h teorii są jasne i logiczne, oparte na t y m , że wszystkie u t w o r y ludo­ we są ś p i e w a n e lub też wypowiadane ś p i e w n i e . Wobec powyższego odpada zagadnienie r ó w n o ś c i zgło­ sek, gdyż m o g ą one być dowolnie skracane lub prze­ d ł u ż a n e przez w y k o n a w c ę , k t ó r y reguluje je w e d ł u g zasad r y t m u muzycznego. Tak p o w s t a ł a teoria muzyezno-rytmiczna, k t ó r e j t w ó r c a , A . Kubariew, pisa) w 1829 г., że metryka pieśni ludowej zostaje o k r e ś ­ lona nie ilością w y r a z ó w lecz melodią. Teorie muzyczne wersyfikacji ludowej r o z w i j a ł y s q w ciągu całego w i e k u X I X . Badacze-muzykołodzy pod­ kreślali specyfikę ludowej muzyki rosyjskiej, jej od­ rębność w stosunku do m u z y k i zachodniej. Toteż już w połowie X I X w . jeden z najznakomitszych znaw­ ców pieśni ludowej, W. F. Odojewski, zaleca: „ N a ­ leży z a p i s y w a ć m e l o d i ę tak j a k j ą ś p i e w a l u d (zazna­ czając warianty) nawet wówczas, gdy wydaje się, że są w niej n i e p r a w i d ł o w o ś c i w stosunku do r y t m u lub ruchu melodii. W ł a ś n i e te (pozorne) nieścisłości są specyficzne dla muzyki rosy* " " 4 j r ó ż n i ą c j ą od za­ chodniej" (s. 91). N a s t ę p n i e autor omawia, rozmaite odcienie (muzycz­ nych teorii, k t ó r e p o w s t a w a ł y w ciągu X I X w. Okres ten cechują niemal nieustanne spory pomiędzy filolo­ gami i muzykologami na temat p r y m a t u w t w ó r c z o ś ­ ci ludowej tekstu słownego czy t e ż r y t m u muzycznego. Filolodzy tak f o r m u ł u j ą swe stanowisko: „Bylina jest utworem p i e ś n i o w y m , u t w o r e m przeznaczonym do śpiewu... R y t m wersyfikacyjny jest ściśle uzależnio­ ny od melodii" (s. 101). Muzykolodzy zaś s t a w i a j ą k w e s t i ę w r ę c z odwrot­ nie: „...jeżeli pieśni taneczne są p o d p o r z ą d k o w a n e w swym r y t m i e charakterowi t a ń c a , to r ó w n i e ż mu­ zyka t o w a r z y s z ą c a s ł o w o m musi być p o w i ą z a n a nie tylko z t r e ś c i ą słów, lecz r ó w n i e ż z ich rytmem, zwłaszcza tam, gdzie tekst słowny jest zagadnieniem zasadniczym, k t ó r e wymaga ze strony słuchacza szczególnej, jeśli nie w y ł ą c z n e j u w a g i " (s. 101). Sytuacja staje się paradoksalna. Filolodzy są zwo­ lennikami muzycznego, muzykolodzy zaś filologiczne­ go opracowania r y t m i k i rosyjskich p i e ś n i ludowych. Przyczyny — j a k się wydaje — s z u k a ć należy w nie­ powodzeniach b a d a ń filologicznych. B r a k i teorii filo193 �logicznych zrodziły m y ś l o konieczności szukana i n ­ nych jeszcze, poza filologicznym, r o z w i ą z a ń zagadnie­ nia wersyfikacji ludowej. W ó w c z a s filolodzy dokona­ li ciekawego odkrycia', okazało się, że teksty pieśni u k ł a d a j ą się w teksty muzyczne. Ale przecież k a ż d y tekst, nawet prozaiczny, może być zastosowany do m u z y k i . T r u d n o ś ć polega t y l k o na t y m , że przy t a k i m p o d k ł a d a n i u pieśni pod muzy­ kę, przy dopasowywaniu jej do t a k t ó w — zostaje za­ kłócony r y t m pieśni i traci ona swą specyfikę. S t ą d . n i e w ą t p l i w y wniosek jest t y l k o jeden: zagad­ nienie r y t m i k i rosyjskiej poezji ludowej należy w i ­ dzieć w d w ó c h aspektach — muzycznym i filolo­ gicznym. Obok wymienionych przez nas koncepcji wersyfikacyjnych istnieją ponadto liczne teorie p r o w a d z ą c e do całkowitej negacji rytmicznej organizacji wiersza ludowego. Jeden z badaczy w X I X w., K . Aksakow, w r ę c z pisał: „ L u d nasz nie zna w ł a ś c i w i e wierszy, tzn. nie istnieją kanony, w e d ł u g k t ó r y c h należałoby pisać wiersze rosyjskie. R o d z ą się one i k s z t a ł t u j ą w c h w i ­ l i , kiedy są wypowiadane; jest to harmonijny zespół w y r a z ó w , harmonijny u k ł a d mowy, nie podlegający ż a d n y m z góry narzuconym prawom." I dalej ten sam autor stwierdza: „...Nasza pieśń rosyjska (ludowa) nie jest wierszem, k t ó r y by miał w y r a ź n ą m e t r y k ę różniącą ją od prozy. P o n r ę d z y r o ­ syjskim wierszem a p r o z ą nie ma tej w y r a ź n e j gra­ nicy, j a k ą spotykamy u innych n a r o d ó w . Nie posia­ damy osobnej, z góry przygotowanej wierszowanej formy, do k t ó r e j m o ż n a by b y ł o dostosować tekst...." (s. 105). Jak z tego wynika, autor tych słów odrzuca istnie­ nie wszelkich praw wersyfikacji pieśni ludowej. W ostatniej ćwierci w i e k u X I X S z a f r a n ó w wysuwa odmienny pogląd. Głosi on teorię stylistyczną, k t ó r a zaprzecza istnieniu regularnej wersyfikacji w pieśni ludowej. Zasadniczą p o d s t a w ę u k ł a d u pieśni ludowej widzi S z a f r a n ó w w muzyce, w melodii i rytmice pieś­ ni. Znaczy to, że wiersz sam przez się nie posiada ani specyficznej budowy, ani m e t r y k i . Oprócz wymienionych już zasadniczych teorii Sztokmar wymienia również i teorie pomniejsze, k t ó ­ rych ze zrozumiałych w z g l ę d ó w nie m o ż e m y na t y m miejscu o m a w i a ć . P o d s u m o w u j ą c p r z e g l ą d istniejącej l i t e r a t u r y przed­ miotu, autor dochodzi do n a s t ę p u j ą c y c h w n i o s k ó w : 1. Zagadnienie wersyfikacji ludowej jest w chwi­ li obecnej problemem jeszcze nie r o z w i ą z a n y m . 2. Punktem wyjścia dla dalszych b a d a ń w tej dzie­ dzinie powinno być r o z w i ą z a n i e zasadniczej kwestii: czy wersyfikacja ludowa jest problemem muzycznym czy też filologicznym, tzn. czy istnieje w ogóle w e r ­ syfikacja ludowa? 3. Jeżeli problem wersyfikacji ludowej jest pro­ blemem filologicznym i wersyfikacja taka istnieje, to należy u s y s t e m a t y z o w a ć prawa nią rządzące. Na­ leży przy t y m bacznie u w a ż a ć , aby nie n a g i n a ć wer­ syfikacji ludowej do j a k i c h ś z g ó r y ustalonych norm, lecz w y k r y ć istotne zasady, na k t ó r y c h jest oparta. Jest to zadanie bardzo trudne i odpowiedzialne, wymagające precyzyjnych b a d a ń , ścisłości zapisu 194 i wierności dokumentacji. Zadanie to p r ó b u j e Sztok­ mar r o z w i ą z a ć w dalszym ciągu swej pracy. W części drugiej, z a t y t u ł o w a n e j „Tekst i m2lcd a", autor omawianej pracy zajmuje się r o z w a ż a n i e m po­ stawionej przez siebie tezy o synkretycznym okresie rozwoju pieśni ludowej, o rytmicznej jedności melo­ dii i tekstu i jednoczesności powstawania tych d w ó c h e l e m e n t ó w pieśni ludowej. : Trzeba jednak p a m i ę t a ć — zaznacza autor — że m a t e r i a ł dowodowy, k t ó r y m rozporządza nauka w tej dziedzinie, jest fragmentaryczny i jednostronny. Toteż należy k o r z y s t a ć z niego ostrożnie. Zasadni­ czą p o d s t a w ą s t u d i ó w w t y m kierunku są badania współczesnych etnografów, prowadzone w ś r ó d ple­ mion a f r y k a ń s k i c h b ę d ą c y c h jeszcze obecnie na bar­ dzo niskim poziomie k u l t u r y . Uczeni s t w i e r d z a j ą , że taniec, muzyka i pieśń p o w s t a j ą u t y c h plemion rów­ nocześnie, i w y s n u w a j ą stąd wniosek, że w zaraniu dziejów ludzkości takie same zjawiska, zachodziły w ś r ó d l u d ó w z n a j d u j ą c y c h się obecnie na w y s o k m poziomie k u l t u r y . Wniosek ten nie u w z g l ę d n i a spe­ cyfiki rozwoju poszczególnych n a r o d ó w i dlatego też jego w a r t o ś ć naukowa jest, zdaniem autora, nie­ wielka. D r u g i m zasadniczym momentem teorii synkretycznych jest fakt, że obejmują one olbrzymie okresy czasu, okresy, k t ó r e m o ż n a b y ł a b y n a z w a ć nie epo­ kami nawet, lecz erami w historii rozwoju l u d z k o ś ć . Erom t y m o d p o w i a d a j ą fazy rozwoju sztuki ludowej od pierwotnego s ł o w o t w ó r s t w a do pieśni o tekście poetyckim, p e ł n y m treści. A u t o r zaznacza, że przy d o k ł a d n i e j s z y m badaniu tych zjawisk napotyka s'ic na znaczne t r u d n o ś c i , k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e nie leży w zakresie pracy, p o d k r e ś l a jedynie, iż w ciągu dal­ szego w y k ł a d u posługuje się terminem „ s y n k r e t y z m " tylko dla o k r e ś l e n i a jedności e l e m e n t ó w pieśni. Oczy­ wiście chodzi m u w t y m przypadku nie o p o t r ó j n ą jedność t a ń c a , muzyki i tekstu, lecz raczej o p o d w ó j ­ ną — tekstu i muzyki. P o d k r e ś l a przy t y m , że p i e r w ­ s z e ń s t w o ma b e z w z g l ę d n i e tekst. Dalej Sztokmar daje obszerny w y w ó d na temat s t o s u n k ó w , w k t ó r y c h p o w s t a w a ł a twórczość ludowa i k t ó r e w p ł y w a ł y na treść tekstu słownego i two­ rzonej jednocześnie melodii. Omawia r ó w n i e ż p r o ­ blem w ę d r ó w e k w ą t k ó w s ł o w n y c h i muzycznych oraz improwizacji wykonawstwa poszczególnych u t w o r ó w . Należy bowiem zaznaczyć, że k a ż d y bajarz jest jak gdyby t w ó r c ą byliny —• powtarza ją z coraz to no­ w y m i zmianami, z a r ó w n o tekstu jak i melodii. W tych warunkach szczególnie t r u d n ą staje się pra­ ca badacza-zbieracza, Bez pomocy fonografu nie moż­ na m ó w i ć o d o k ł a d n y m zapisaniu pieśni ludowej. Przy p o r ó w n y w a n i u zapisów daje się z łatwością z a u w a ż y ć , że tekst słowny częściej się zmienia n ż melodia. A u t o r stwierdza dalej, że po to, aby uzy­ s k a ć p e ł n o w a r t o ś c i o w y m a t e r i a ł dokumentarny, na­ leży dążyć do uzyskania d o k ł a d n y c h zapisów pieśni oraz s t a r a ć się o p o w t ó r n e zapisy tych samych p i e ś ­ ni. Praca badawcza, nad m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m da, n i e w ą t p l i w i e w y c z e r p u j ą c ą odpowiedź na szereg p r o b l e m ó w , k t ó r e są specjalnie w a ż n e , a mianowicie: 1. stosowanie r ó ż n y c h melodii do tych samych te­ m a t ó w epickich lub l i r y k i �2. stosowanie jednej melodii do r ó ż n o r o d n e j te­ matyki 3. wariacje melodii i tekstu w ramach jednego utworu, uwarunkowane zgodnością r y t m u 4. w y r a ź n e sprzeczności zachodzące w rytmice me­ lodii i 'tekstu, k t ó r e świadczą o w t ó r n y m ich po­ wiązaniu 5. kontaminacja, tzn. częściowe przenoszenie ludo­ wych t e k s t ó w poetyckich do innych u t w o r ó w . Zagadnienie migracji melodii i t e k s t ó w bada Sztok­ mar na obfitym materiale zapisów fonograficznych. P o d k r e ś l a przy t y m wielkie znaczenie dokładności i ścisłości transkrypcji n u t o w o - s ł o w n y c h , k t ó r e po­ winny być dokonywane przez specjalistów — mu­ zyka i filologa. Na podstawie drobiazgowej analizy posiadanych za­ pisów autor wykazuje, j a k często w ę d r u j ą wątki muzyczne i s ł o w n e z jednej pieśni lub b y l i n y do i n ­ nej, z drugiej zaś strony, p o d k r e ś l a j ą c zmiany, k t ó ­ re często zachodzą w t y m samym utworze, u tego samego bajarza, omawia zjawisko zmian improwizacyjnych w twórczości ludowej. Ciekawe jest zagadnienie kontaminacji tekstu słow­ nego i muzycznego, z k t ó r y m spotykamy się r ó w n i e często. Kontaminacja zachodzi t a k ż e we współczesnej pieśni ludowej, zwłaszcza w czastuszce. Zjawiska te m a j ą duże znaczenie dla sprawy akcen­ towania, przez co. w p ł y w a j ą na u k ł a d wersyfikacyjny utworów. Jeżeli tekst s ł o w n y i melodia nie p o w s t a w a ł y jed­ nocześnie, to nie są też ze sobą p o w i ą z a n e organicznie i m u s z ą być w ó w c z a s sztucznie dopasowywane. S t ą d też w y n i k a j ą nieraz akcenty tak niedorzeczne, że w y ­ raz, a nieraz całe zdanie t r a c ą sens. J e d n o c z e ś n i e daje się z a o b s e r w o w a ć fakt, że me­ lodie są ściśle p o w i ą z a n e nie z teksitem, lecz z oso­ bą bajarza; często zjawisko to w y s t ę p u j e zwłaszcza w tekstach epickich a w i ę c przede wszystkim w b y ­ linach. Autor p o d k r e ś l a przy t y m , że w i ą z a n i e w i e r ­ sza z melodią nie powoduje zmian wersyfikacyjnych; Wynika s t ą d wniosek, że nie istnieje nierozerwalna więź p o m i ę d z y tekstem a m u z y k ą , że obydwa te ele­ menty żyją swoim życiem samoistnym, niezależnie od tego, k t ó r y element ma p i e r w s z e ń s t w o i p r z e w a g ę . „ P r z y tworzeniu się oraz s ł u c h a n i u pieśni ludowej lub byliny nie wprowadzamy podziału na m u z y k ę i tekst jako dwa osobne elementy sztuki, i ż a d e n г tych e l e m e n t ó w nie jest zaciemniony lub p r z y t ł u ­ miony przez drugi" (s. 215). L u d , w i e l k i realista, żąda od u t w o r u prawdy życia. Dlatego też zwraca baczną u w a g ę na t r e ś ć pieśni lub byliny, nie r a ż ą i nie n u d z ą go częste p o w t ó r z e n i a w y ­ r a z ó w lub też z w r o t ó w , s t w a r z a j ą c e pozory przebiegu rzeczywistej akcji. L u d uznaje u t w ó r fantastyczny (baśń) za o d r ę b n y gatunek poezji ludowej, natomiast pieśń lub bylina m u s z ą być realistyczne. A w i ę c treść u t w o r u ma doniosłe znaczenie z a r ó w n o dla wykonaw­ cy, jak też dla słuchacza. Lapidarnie określa swój stosunek do u t w o r u l u d w p r z y s ł o w i u : „Z pieśni n i słowa w y r z u c i ć ciię nie da". Stopniowo jednak r y t m muzyczny i melodia zyskują coraz to w i ę k s z e znaczenie, tak iż „...stopniowo w ro­ syjskiej pieśni ludowej p r y m a t tekstu zostaje w y p a r t y przez prymat melodii. T ę okoliczność należy b r a ć pod u w a g ę przy chronologizacji opracowania.. P o c z ą t k o w o , w okresie wczesnego synkretyzmu tekstu słownego i muzycznego, p i e r w s z e ń s t w o m i a ł tekst s ł o w n y . Po­ tem stopniowo więź m i ę d z y s ł o w e m i m u z y k ą słabła na tle migracji melodii i wiersza, aż muzyka zaczęła g ó r o w a ć nad tekstem słownym... t a k i jest zasadni­ czy kierunek rozwoju rosyjskiej pieśni ludowej w przeszłości" (s. 221). „ S t r u k t u r a fonetyczna j ę z y k a ludowego jako pod­ stawa rosyjskiej r y t m i k i ludowej" — taki jest t y ­ tuł trzeciej części pracy Sztokmara, w k t ó r e j autor dowodzi, że isnieje bezpośrednia zależność pomiędzy systemem wersyfikacji i s t r u k t u r ą fonetyczną języka, w k t ó r e g o ramach istnieje ta wersyfikacja. „Wersyfikacji «w ogóle» wiersza oderwanego, unie­ zależnionego od bazy tego języka, do k t ó r e g o należy, nie ma i być nie może. Z a r ó w n o proza j a k i wiersz opierają się na strukturze fonetycznej, prawach mor­ fologii i s k ł a d n i danego j ę z y k a . Ż a d n y c h e l e m e n t ó w fonetycznych nie i s t n i e j ą c y c h w j ę z y k u wiersz zawie­ rać nie m o ż e " (s. 226). „Podstawy w j ę z y k u " (s. Ruchomość skim w p ł y w a zasad wersyfikacji ludowej zawarte są 227). i r u c h l i w o ś ć akcentu w j ę z y k u rosyj­ bardzo wydatnie na folklor rosyjski. W ramach nawet dość obszernej recenzji trudno w y m i e n i ć wszystkie o m ó w i o n e w pracy rodzaje enk l i t y k i p r o k l i t y k , p a r t y k u ł i k o ń c ó w e k , dodatko­ wych w y r a z ó w o, specjalnym znaczeniu, k t ó r e służą do celów wersyfikacyjnych. Warto jednak zaznaczyć, że w rosyjskiej twórczości ludowej spotyka się bar­ dzo z n a c z n ą ilość tego rodzaju f o r m j ę z y k o w y c h . Z j a ­ wisko to, ś w i a d c z ą c e o n i e z w y k ł y m bogactwie i r ó ż ­ norodności f o r m j ę z y k a rosyjskiego, w y r a ź n i e jest , p o d k r e ś l o n e w pracy Józefa Stalina „W sprawie mark­ sizmu w j ę z y k o z n a w s t w i e " . „...im bogatsze i różnorodniejsze jest słownictwo, t y m bogatszy i bardziej rozwinięty jest j ę z y k . " * Folklor rosyjski posiada nie t y l k o bardzo bogaty zasób słów, lecz r ó w n i e ż w i e l k ą żywotność. Intensyw­ nie przebiegają w n i m procesy słowotwórcze, dzięki k t ó r y m p o w s t a j ą nowe wyrazy na bazie zasadnicze­ go zasobu słów. P r a ź r ó d ł e m d y n a m i k i rosyjskiej mo­ w y ludowej jest język staroruski, język pierwszych p o m n i k ó w literackiej k u l t u r y rosyjskiej. B a d a ć to zjawisko, należy na podstawie s t u d i ó w porównaw­ czych współczesnego rosyjskiego folkloru językowego i archaicznego j ę z y k a literackiego. A u t o r opracowa­ nia dochodzi do wniosku, że język u t w o r ó w ludo­ wych nie posiada nic sztucznego i n a g i ę t e g o do¡ po­ trzeb wersyfikacji i r y t m i k i wiersza. Tak samo, o ile chodzi o r y t m i k ę melodii ludo­ wych, należy stwierdzić, że genezy jej s z u k a ć trzeba w najstarszych utworach ludowych. W s p ó l n y m pra­ ź r ó d ł e m całej l i t e r a t u r y ludowej jest, j a k z tego w y ­ nika, struktura fonetyczna ludowego j ę z y k a staroruskiego. J ę z y k ten jest r ó w n i e ż w s p ó l n y m źródłem, k t ó r e w y d a ł o współczesne pokrewne j ę z y k i : u k r a i ń ­ ski, rosyjski i białoruski. Ostatecznie dochodzi Sztokmar do wniosku, że w e r ­ syfikacja ludowej twórczości jest ściśle p o w i ą z a n a '•' J. \7- Stalin: W sprawie marksizmu znawstwie. Warszawa 1950, s. 23. w języko­ 295 �z dynamizmem u k ł a d u j ę z y k a staroruskiego. Z bo­ gactwa i r ó ż n o r o d n o ś c i form tego j ę z y k a wynika r ó ż ­ norodność r y t m i k i i wersyfikacji ludowej. „Obok ogól­ nych przyczyn natury społecznej, w p ł y w a j ą c y c h na t r w a ł o ś ć form życia i narodowej psychiki ludu r o ­ syjskiego, jego « m e t o d a twórcza» m i a ł a swoje w y ­ magania, k t ó r e stały się p o d s t a w ą s ł a w e t n e g o « k o n s e r w a t y z m u » poetyki ludowej" (s. 409). P r a w d ą jest że poetyka ludowa, j a k o okres'ony system p r a w i re­ guł, nie istniała. Najistotniejszym zaś probierzem twórczości ludowej — prozaicznej i poetyckiej, epic­ kiej i lirycznej — było ż ą d a n i e od u t w o r u prawdy życiowej. Forma zaś dzieła m i a ł a być ściśle p o w i ą ­ zana z jego treścią. Bajarz u ś w i a d a m i a ł sobie, albo może t y l k o czuł, że o „ s t a r o d a w n y c h dziejach" moż­ na m ó w i ć „ s t a r o d a w n y m i słowami". J ę z y k potoczny zmieniał się, rozwijał i u n o w o c z e ś ­ niał w r a z ze zmianami zachodzącymi w życiu na­ rodu, ale język epickich opowieści ¡ starych pieśni ludowych z a c h o w a ł się niezmienny, z a c h o w a ł swó] r y t m 1 r y m p o w i ą z a n y z treścią utworu. Wersyfikacja ludowa nie opierała się na wzorach obcych, w y k u w a ł a się w toku swego powstawania, b r o n i ą c się od obcych naleciałości. To samo zacho­ dziło w sferze muzycznej. Dlatego też rosyjska pieśń ludowa jest tak bardzo narodowa, posiada tak w y ­ r a ź n ą specyfikę. A u t o r k ł a d z i e na to z a g a d n i e ń ' e duży nacisk, w y k a z u j ą c na w i e l u p r z y k ł a d a c h spe­ cyfikę rosyjskiej pieśni. W s k a z u j ą c na konieczność ścisłej w s p ó ł p r a c y filo­ loga z muzykologiem, etnografa z historykiem lite­ r a t u r y — Sztokmar pokazuje drogę, k t ó r ą kroczyć powinni badacze folkloru. Pierwszym zaś etapem przygotowawczym jest opa­ nowanie marksistowskiej metody j ę z y k o z n a w s t w a , któ­ ra uczy w y k o r z y s t y w a ć w sposób naukowy podsta­ w o w y zasób s ł ó w języka ludowego. Recenzowana na t y m miejscu praca posiada nie­ w ą t p l i w e znaczenie dla naszej folklorystyki, stano­ w i bowiem cenny w z ó r metodyczny dla pracy ba­ dawczej nad polską twórczością l u d o w ą . J a s n o ś ć i zwięzłość w y k ł a d u oraz bogactwo m a t e r i a ł u rzeczo­ wego s p r a w i a j ą , że praca Sztokmara m o ż e być zali­ czona do najlepszych publikacji z dziedziny wersy­ fikacji poezji ludowej. Maria Grzeszczak �