https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dfc284856185d5218611c3c8d422c20.pdf fdb287938f99181b3c0bc2d41c2e8f2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2872 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2677 Title A name given to the resource Meksyk. Współczesna świadomość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.164-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A młodzieńczym o nakazie drążenia prawdy naukowej. Podobne JACEK odczucia rodzą się w czasie myszkowania w szczelinach k a m i e n n y c h suburganów Buriacji, M o n ­ OLĘDZKI golii, Tybetu, N e p a l u . W szczelinach tych ukryto thanki... Szperanie w archiwach kościelnych, w których są nieraz notowane intencje składanych wotów, również ociera się o grzech naruszania czyjejś prywatności. Jed­ Meksyk* Współczesna świadomość mirakulama nakże władze kościelne nie bronią przed t a k i m postępo­ w a n i e m . Najważniejsze, że przeważająca część ogrom­ nej ilości wotów w k a t o l i c k i c h sanktuariach świata jaw­ nie głosi treść swych próśb czy dziękczynień. Retablosy z M e k s y k u należą do t a k i c h właśnie wotów. Retablos P ośród różnorodnych, chrześcijańskich obrząd­ Współczesne retablos meksykańskie, tak jak europej- ków i p r a k t y k religijnych oryginalną własnościąi skie malarstwo z X V I I - X V I I I i z początków X I X w i e k u , katolicyzmu na świecie, niedzieloną z prawosła­ ukazują i d o d a t k o w o opisują k o n k r e t n e zdarzenie m i - w i e m , kościołami autokefalicznymi oraz z w y z n a n i a mi i rakularne, nie sprawdzane przez jakąkolwiek światłą, p r o t e s t a n c k i m i , są w o t a . ex vota, w M e k s y k u nazywa­ oficjalną komisję kościelną, lecz jedynie uznane przez ne retablos, l . p . retablo. Tablo, w hiszpańskim oznaczai określoną osobę czy osoby za cudowne. A inaczej mó­ ołtarz. Retablo, w w o l n y m tłumaczeniu określa o b i e k t wiąc - za interwencje o znamionach cudowności w sy­ sakralny, znajdujący się w kościele za ołtarzem. tuacjach zagrożenia życia, wolności, zdrowia jednej W o t a stanowią niezwykle sugestywny element wy­ z czczonych osób boskich w środkowo-zachodniej czę­ stroju miejsca w kościele, cieszącego się wśród wier­ ści M e k s y k u . Najpopularniejszymi postaciami są Prze­ n y c h szczególnym rodzajem adoracji: miejsca opro­ najświętsza Panna M a r i a z San Juan de los Lagos, Pan­ mienionego cudownymi łaskami. C u d a m i słynące na M a r i a z Talpa, Panna M a r i a z Zapopan oraz Jezus sanktuaria maryjne i jezusowe, czy też związane z k u l ­ Ukrzyżowany - Pan Miłosierdzia w Jalisco, Pan z Sau- t e m świętych, w M e k s y k u - świętych Michała i M a r ­ cito w San Luis Potosi, Pan K o n k w i s t y D u c h o w e j cina, to skarbnice wotów. W i n n y c h religiach świato­ w Guanajuato czy Dzieciątko Jezus ( N i n o ) z A t o c h a w y c h jakiś zbliżony do wotów o d p o w i e d n i k znaleźć w Zacatecas. można w judaistycznych kwitlechach, karteczkach z za­ W niektórych krajach europejskich obszaru śród­ pisywanymi prośbami i dziękczynieniami, albo - i chy­ ziemnomorskiego, szczególnie we Włoszech, obrazy w o ­ ba w najszerszym zakresie - w b u d d y j s k i c h tkankach, tywne zastąpiono w najnowszych czasach fotografiami. obrazkach czczonych postaci, i treści, w szarfach i c h u ­ Dotyczy to przede wszystkim odbieranych przez wier­ stach z w y d r u k o w a n y m i m o d l i t w a m i oraz w listach, n y c h jako cudowne zdarzenia tych tragicznych kolizji głównie k o m e m o r a t y w n y c h n a k l e j a n y c h na b ę b n a c hL samochodowych, które nie skończyły się o f i a r a m i m o d l i t e w n y c h . Buddyjskie klasztory, święte góry, szla­ śmiertelnymi podróżnych. Przykładem tej par excellence k i pielgrzymek buddystów obfitują w owe świadectwa[ wiary. Wszelako, pod względem jawności, nieskrępo­ niego w j e d n y m z kościołów M e d i o l a n u . Niezliczone fo- wanej otwartości, na koniec - zobrazowania środkamiL malarskimi czy rzeźbiarskimi k o m u n i k a t u - tylko ka­ wyszli żywi, otaczają na ołtarzu obraz świętego. Podob- tolickie w o t a należą do praktyk religijnych w całymL tego słowa znaczeniu, j e d y n y c h , wyjątkowych. D l a ba­ w M e k s y k u . A l e w t y m drugim przypadku fakty jak naj­ dacza interesującego się postawami w i e r n y c h , i c h tro­ bardziej aktualnej codzienności wciąż znajdują swoją skami, pragnieniami czy w pełni zindywidualizowany­ dokumentacje w malarskich przekazach. U nas wypar­ m i zdarzeniami, jakie spotkały w życiu fundatorów, te zostały przez teksty na k a r t k a c h składanych do spe­ ofiarodawców sakralnych wyznań, w o t a są prawdzi­ cjalnych schowków w kościele względnie przez tabliczki w y m rarytasem poznawczym. Postrzegł to już przed b l i ­ metalowe z wygrawerowanymi napisami. sko stuleciem w i e l k i V a n Gennep. Kwitlechy czy than- ki spowija jeśli nie pełna tajemnica samych i n t e n c j i , to i tajemnica częściowa, związana z tabu przeglądania zło­ żonych przekazów w miejscach k u l t u . tografie roztrzaskanych samochodów, z których ludzie n y c h f o r m k u l t u nie notujemy a n i w Polsce, ani też W sanktuariach m a r y j n y c h i jezusowych w Meksyk u królują, jak przed w i e k a m i , dosyć n a i w n e , wzrusza­ jące m a l u n k i na blasze, zawsze opatrzone napisem adoracyjnym i objaśniającym zdarzenie. Z reguły każde retablo posiada wyobrażenie czczonej postaci, do której Przeglądając, a następnie publikując treść chasydz­ k i c h kwitlechów, współczesności wotywnej jest sanktuarium św. A n t o ­ skierowane zostało dziękczynienie czy prośba. adresowanych do sławnego cadyka E l i - melecha z Leżajska, miałem świadomość świętokradz­ Może ktoś powiedzieć - po jakie licho (brak m i lep­ twa, chociaż usprawiedliwionego w m y m m n i e m a n i u szego określenia) zawracać sobie głowę o w y m i naiwny- 164 �lacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A m i m a l u n k a m i , jakimiś niezbyt „dojrzałymi" wyznania­ surowiej pottaktowaliby owe cuda, dodając przymiotnik m i wiary w kraju słynącym z zapierających dech świą­ wątpliwe, albo domniemane czy niesprawdzone! Zatem tyń, czyli twórczych prze tworzeń wzorców sam już tytuł pięknie wydanej książki, papier kredowy, hiszpańskiego renesansu i baroku. Mało tego, obecno­ barwne ilustracje, mapka, tabele, budzi zdecydowanie ści jedynych na świecie m o n u m e n t a l n y c h murale na pogodne uznanie. I dodać należy, że ów tytuł nie m a rodzimych gmachach publicznych, mających najszczytniejsze prze- ani na płóciennej okładce, a n i w stylistyce obwoluty nic słanie kteowania tożsamości narodowej. N a to i podob­ z chwytliwych, ne zasttzeżenie odpowiadam o d razu i z prawdziwą przy­ pierwszy tzut oka widać, że praca dwóch autorów, zwią­ jemnością. Otóż nie murale, ale owe skromne, naiwne zanych z I n s t y t u t e m Studiów Socjologicznych U n i w e r - retabhs kryją w sobie głębokie i - co jest batdzo ważne sytetu w Guadalajara, to ptaca solidna, naukowa. Książ­ t a n i c h sensacji. Ptzeciwnie, już na - powszechne stany ducha, życiowe ttoski, społeczne kę rekomenduje w słowie wstępnym dyrektot I n s t y t u t u aspiracje czy, już na koniec, szczere wyobrażenia religij­ dr M a n u e l Rodriguez Lapuente. ne, jak również towatzyszące i m emocje. Wydaje się, że pewien rodzaj wotów, w t y m również meksykańskich re­ • tabhs, p o d względem zawattych w n i c h treści porównać można do strzeżonych tajemnicą wyznań n a spowiedzi świętej, któte są znane tylko kapłanowi. Ponieważ owa tajemnica spowiedzi uniemożliwia poznanie stanów d u ­ cha umysłu reprezentantów Pogranicze w każdym rejonie współczesnego i daw­ nego świata było jest spotkaniem się odtębnych syste­ mów wartościowania. O w e odtębności, służące u t r w a ­ określonych społeczności l a n i u i pielęgnowaniu zbiorowej tożsamości, obejmo­ wiernych, pozostają i c h wyznania ujawniane oficjalnie wać mogą zachowania czy upodobania całkiem błahe, w ptzekazach w o t y w n y c h . jak tównież zasadnicze, odnoszące się do kardynal­ n y c h pragnień, t a k i c h j a k poczucie bezpieczeństwa, umiłowanie wolności, wiara i ufność w stosunku do • czczonych z n a m i o n Boga. U nas jakimś o d p o w i e d n i ­ k i e m Miracles N i e b a w e m , jak Pan Bóg pozwoli i zgodzą się Wszy­ on the Border, było na wschodniej rubie- scy Święci, upłynie pełne półwiecze, odkąd zajmuję się ży s a n k t u a t i u m wileńskie Osttej B t a m y czy problematyką wotywną w Europie, a w Polsce przede maryjne w K o d n i u , a na południowym zachodzie, ślą­ również wszystkim. Ponieważ nie jestem amerykanistą, będę skie Wambierzyce. To ostatnie do dzisiaj wiąże Pola­ korzystał z pomocy z n a k o m i t y c h znawców A m e r y k i ków z Czechami i N i e m c a m i . W ptzypadku s a n k t u ­ Łacińskiej, przede wszystkim p a n i d i Bogumiły Lisoc- ariów meksykańskich więzi — zgodnie z miarą odległo­ kiej-Jaegermann otaz pana ptof. Jerzego Makowskiego. ści amerykańskich - sięgają odległego stanu Ilinois, A l e nie ttzeba znać odległego k o n t y n e n t u z autopsji, samego Chicago albo bliżej, takiego kolosa, j a k i m jest mają swoje Los Angeles. Mówiąc krótko, pogtanicza sptzyjają c u ­ swoiste osadzenie społeczno-kultutowe, któremu t o ­ d o m , wyosttzają i c h sens w życiu ludzi, nadają i m swo­ warzyszy dramat, nieznany z Europy i chyba również isty k o l o r y t . Z reguły nie jest o n łagodny, lecz często aby wiedzieć, że meksykańskie retablos z i n n y c h stron świata. C h o d z i oczywiście o graniczenie drapieżny, b t u t a l n y bezwzględny. Można się o t y m M e k s y k u z j e d y n y m rzeczywistym supetmocatstwem, ptzekonać pattząc na niektóre wyobrażenia zdarzeń z U S A . Fakt t e n pojawia się bodaj w każdym z meksy­ c u d o w n y c h , przedstawionych n a retablos ( I I . 1-3). kańskich retablos, jakie powstały w m i n i o n y m stuleciu, Sanktuaria a które dalej postaram się szerzej przedstawić. Cuda Stosunkowo obszerną część swej pracy (s. 45-66) autotzy poświęcili omówieniu dziejów miejsc k u l t u wotywnego w Podstawą źródłową mego szkicu są obszerne dane, pochodzące z dzieła Miracles Mexican Migrants rejonach M e k s y k u . Najstarsze on the Border. Retablos of środkowego i zarazem zachodniego najpopularniejsze ośrodki pojawiają się już w drugiej połowie X V I w i e k u . to die United States. A u t o t z y - Jotge D u r a n d , Douglas S. Massey. Wydawcą tego i m p o n u ­ Rozkwit t y c h miejsc k u l t u , podobnie jak w Europie, j ą c e g o o p t a c o w a n i a , jakiego pozazdrościć przypada na w i e k X V I I I , czasy k o n t n e f o r m a c j i . K u l t y M e k s y k o w i niejeden kraj europejski, mający starsze w o t y w n e są b o w i e m nieodłącznym elementem o c h r o ­ mógłby i rozleglejsze k u l t y w o t y w n e , jest T h e U n i v e t s i t y o f ny kościoła rzymskokatolickiego przed wpływami r u ­ A r i z o n a Press, Tucson a n d L o n d o n , 1995, ss. 216. chów reformatorskich. Stanowią szczególnie m o c n ą gwarancję zjednywania sobie szerokich rzeszy wier­ Tytuł omawianego dzieła to Cuda pogranicza. Takie­ kraju n y c h . Odnoszą się zawsze do żywych w każdym m i e j ­ żadne z szanujących się wydawnictw nie mogłoby zaak­ scu stałych trosk i pragnień, p o d o b n y c h kwestii zwią­ ceptować. Świeccy recenzenci dodaliby łagodzące dwa zanych z losem ziemskim człowieka. go tytułu w naszym wybitnie katolickim słowa, zdarzenia o charakterze ( c u d o w n y m ) . Natomiast N a podstawie szczególowego rozpoznania k i l k u ty­ recenzenci konfesyjni, a więc z tytułem księdza, jeszcze sięcy retablos mogli autotzy ustalić hierarchię ośrodków 165 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A k u l t o w y c h w M e k s y k u . Przyjęli podział na sanktuaria grantów. Należą d o n i c h napady r a b u n k o w e , wciele­ maryjne, jezusowe i związane z postaciami czczonych nie d o wojska wysianie na wojnę w K o r e i i W i e t n a m i e . świętych. W zamieszczonej tabeli ( 5 . 1 . s. 69) poznaje­ D o grupy t y c h nieszczęść zaliczyć również m y ujęte w procentach ustalone przez autorów rozmia­ szczególne w y p a d k i przy pracy i oczywiście kłopoty ry popularności poszczególnych ośrodków. Różnice są związane z nielegalnym przekraczaniem granicy. nieraz bardzo znaczne. N a pierwszym miejscu znajduje Zwraca uwagę przewaga retablos się k u l t Przenajświętszej Panny M a r i i z San Juan de los można dziękczynnych. Doliczyłem się t y l k o jednego retablo proszalnego. D o ­ Lagos (49,6 % ) . Zamyka ową tabelę piętnastu ośrod­ tyczy o n o prośby o u w o l n i e n i e z więzienia. W a r t o za­ ków k u l t św. Tadeusza Judy (0,8 % ) . Wydaje się, że ze­ znaczyć, że w o t a proszalne są zazwyczaj obecne głów­ stawienie w Polsce popularności sanktuariów również nie w n i e w i e l k i c h ośrodkach wiejskich. Stanowią w y ­ dostarczyłoby p o d o b n y c h wyników. Zapewne na pierw­ różnik postaw religijnych środowiska chłopskiego. D o ­ szym miejscu plasowałyby się k u l t y maryjne, a czczony tyczą p o d s t a w o w y c h spraw związanych z gospodarką w kościele Świętego Krzyża w Warszawie św. Tadeusz rolną czy hodowlaną. W o m a w i a n y m zbiorze retablos Juda, prawie nieznany w i n n y c h częściach k r a j u , znala­ emigrantów t a k i c h tteści nie odnajdujemy. Podobnie złby się na końcu l u b przy końcu zestawienia. W k o n ­ nie natrafiamy na jakieś przykłady k u l t u w o t y w n e g o tekście podobieństw między k i e r u n k a m i wykorzystującego ustalone powtarzające się symbole, religijności ukształtowanej w M e k s y k u i Polsce w a r t o nadmienić, takie na przykład jak serca gorejące, dłonie czy oczy. że w j e d n y m i d r u g i m obszarze p a t r o n e m spraw ucho­ Jawność i n t e n c j i retablos, nieraz wprost demonstra­ dzących za nierokujące nadziei, szczególnie ciężkie jest cyjna otwartość podziękowań to niezwykle charaktery­ właśnie św. Tadeusz Juda, a nie jak w Bawarii i niektó­ styczna cecha meksykańskich kultów w o t y w n y c h . A u ­ r y c h rejonach Francji - św. Leonard. torzy Miracles on the Border, wyliczyli zaledwie 3,2 % re­ W k o l e j n y m zestawieniu (5.2, s. 71) autorzy ustali­ tablos, niemających ustalonych ( w i a d o m y c h czy całko­ l i w p r o c e n t a c h rodzaje i n t e n c j i zawartych w retablos wicie jawnych) podziękowań. W o m a w i a n y m opraco­ emigrantów meksykańskich d o Stanów w a n i u nie mówi się o t y m fakcie. Wszelako dla znają­ Zjednoczo­ n y c h . Podobnie jak w poprzedniej tabeli uszczegóło­ cego charakter wioną analizą objętych zostało 124 retablos. O t o sie­ w Europie jest t o niezwykle ważny szczegół. Prawdopo­ d e m grup p r o b l e m o w y c h , jakie wyróżnione zostały dobnie ma o n związek z jednej strony z samą niezwykłą w tej analizie: wyprawianie się w podróż (14,5 % ) , dramaturgią emigracji Meksykanów do U S A , a z d r u ­ w t y m przekraczanie granicy (8,9 % ) ; znalezienie wła­ giej - jak się wydaje - cechami osobowymi samych ściwej drogi (4,0 % ) ; w t y m , znalezienie zatrudnienia emigrantów, i c h nieskrępowaną szczerością. (1,6 (14,6 (6,5 %) i zbłądzenie (2,4 kultów w o t y w n y c h występujących % ) , p r o b l e m y prawne % ) , w t y m nieuporządkowane % ) ; sprawy z d r o w o t n e (24,2 Oblicza emigracji dokumenty %), choroba (17,7 % ) , operacje w szpitalu (6,5 % ) ; pobyt w U S A Emigranci tak w Europie, jak i w A m e r y c e , nie na­ (21,8 % ) , w t y m w o j n a , wcielenie do a r m i i amerykań­ leżą do przeciętnych statystycznie reprezentantów da­ skiej (5,7 % ) ; w y p a d k i przy pracy (4,0 % ) , w y p a d k i nej zbiorowości. Chociaż zdarza się, że ubóstwo, cięż­ drogowe (9,7 % ) , zbrodnia (0,8 % ) ; sukces (1,6 % ) , kie w a r u n k i bytowe mogą wpływać na masową wę­ powrót d o d o m u (17,7 % ) , wdzięczność emigrantów drówkę w i e l k i c h grup emigrantów, podejmujących ry­ (5,6 % ) , wdzięczność k r e w n y c h (12,1 % ) , cuda nie­ zyko opuszczenia s t r o n r o d z i n n y c h „za chlebem". Ta­ określone (3,2 % ) . kie zjawisko można było obserwować p o d koniec X I X W świetle d a n y c h zawartych w przedstawionej ta­ i na początku X X w i e k u w masowej emigracji najuboż­ beli nabiera nowego blasku stare łacińskie powiedze­ szej ludności chłopskiej z Polski do N i e m i e c (Saksonii, nie: afflicatio facit religiosos (utrapienia czynią ludzi re­ wyjazd „na saksy"), Francji, a także do Stanów Zjed­ l i g i j n y m i ) . U t r a p i e n i a zaś każdej emigracji to nagro­ noczonych. E m i g r a n c i polscy na Zachód w okresie madzenie n i e p r z e w i d y w a l n y c h często niepowodzeń. międzywojennym to już i n n a reprezentacja społeczna. Najliczniejsze w przypadku meksykańskim łączą się ze Uległa ona dalszej zmianie z m o m e n t e m w y b u c h u zdrowiem 24,2 % . N a d r u g i m miejscu znajdują się roz­ wojny, a po w o j n i e w k o l e j n y c h falach, między i n n y m i maite kłopoty związane z p o b y t e m w U S A 21,8 %. do U S A można było obserwować wyraźny proces se­ Osobne całkiem miejsce zajmują problemy prawne, lekcji, prowadzącej d o pojawienia się osób z wyższym 14,6 %. Powrót do d o m u to przerwanie łańcucha nie­ wykształceniem, a nawet wyjątkowych, pisarzy, arty­ szczęść... Zadowolenie z tego p o w o d u wyraża dosyć stów (Kosiński, T y r m a n d , Głowacki, Sawka, Olbiński pokaźna liczba retablos 17,7 % ! i w i e l u i n n y c h ) . Znalezienie się na stałe p o 1939 r o k u w A r g e n t y n i e W i t o l d a Gombrowicza można uznać za Zamieszczonych w książce 40 b a r w n y c h fotografii rodzaj signum temporis emigracji Polaków do A m e r y k i . retablos pozwala dokonać prostszego podziału utrapień emigrantów. Połowa z n i c h dotyczy nieszczęść związa­ Z pracy J. D u r a n d a i D . S. Masseya nie dowiaduje­ n y c h ze zdrowiem!, druga połowa wiąże się ściśle my się więcej, niż może wynikać na temat emigracji z osobliwymi w y p a d k a m i , jakie spotkały w U S A e m i ­ z analizy retablos. W y p a d a m n i e m a ć , że uwiecznieni 166 �Jacek Olędzki * MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A I I . 3. R e t a b l o dziękczynne za ujście z życiem z n a p a d u z bronią złożone Panu de la M i c e r i c o r d i a przez Jesusa Gomeza w 1961 I I . 4. R e t a b l o dziękczynne złożone Przenajświętszemu Panu de la M i l a g r o s przez Francisca T r u j i l i o w 1976. W y m i a r y 19,5 x 25 c m . 11. 5. M i l a g r i t o , c u d e ń k a , u góry la V i r g e n de C o p a c a b a n a w kręgu o t a c z a j ą c y m na którym można wyróżnić rozliczne sym­ boliczne wyobrażenia, z l e w e j : 6 l a m , gwiazda, k o n d o r , księżyc, k o g u t , k l u c z , k o b i e t a i mężczyzna trzymający się za ręce w d a w n y c h s t r o j a c h i i n n e , Peru. W y m . 5 x 8 c m . Wyobrażenie osła oraz k o b i e t y klęczącej w długiej s u k n i . О а х а с а M e k s y k . W y m . 1,8 x 2 x 2 c m . 1,2 x 2,2 c m . Ze zbiorów Bogumiły L i s o c k i e j Jaegermann 167 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A И. 1 . Retablo dziękczynne za szczęśliwe przekroczenie granicy złożone Pannie z San Juan przez M . Esther Tapia P i c o n I I . 2. R e t a b l o proszalne o u w o l n i e n i e z więzienia w U S A złożone Panu de la C o n q u i s t a przez Juan Jose Sanchez 168 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A w meksykańskich w o t a c h emigranci to przedstawicie­ wania do U S A , krainy o d m i a n y swego życia, to głów­ le reprezentacji plebejskiej, chociaż niekoniecznie - ne podłoże pojawiania się retablos, wyróżniających się jak w przypadku pierwszych p o l s k i c h emigrantów do wotów spośród ogromnej i c h ilości i o d m i a n w rozma­ A m e r y k i - cierpiący niedostatek chłopi. Wydaje się, i t y c h ośrodkach k u l t o w y c h na świecie. że w i e l u z emigrantów z M e k s y k u do Teksasu, Ilinois N i m poznamy zamieszczane w retablos teksty, przy­ czy K a l i f o r n i i to szczególny rodzaj osób ważących się pomnijmy, że w o t a są probierzem prawdy. Podobnie - na podjęcie ryzyka opuszczenia ojczyzny nie tyle z p o ­ 0 czym mówiłem na wstępie - j a k spowiedź święta d o ­ wodów wyłącznie m a t e r i a l n y c h , co losowych. Mówiąc starczają wiadomości niezwykłych. Teksty w o t y w n e szerzej, t a k i c h losowych, w których zrodziło się m o c n e stanowią źródło wiadomości, których nie zastąpi n a j ­ pragnienie zmiany warunków się lepsza ankieta, a n i też zapis treści najdojrzalszej roz­ z szarej codzienności czy też pospolitych kłopotów mowy. W o t u m jest też trwałym d o k u m e n t e m , j e d y n y m z nią związanych. swego rodzaju. U j a w n i a fakty w akcie wiary w c u d , A u t o r z y przedstawiają życia, w y r w a n i a n a m kolejną tabelę we wzniosłym wyznaniu dziękczynienia czy prośby. 5,3 w której sumiennie zestawione zostały dla okresów W i a r a w c u d , niezwykłą interwencję osoby boskiej, to 1900-39. 1940-64, 1965-79, 1980-93 dane dotyczące przedmiot w o t y w n y c h wyznań. Wyznawca, najszcze- płci emigrantów, rejonów emigracji oraz n a p o t k a n y c h rzej j a k potrafi, wiarę tę podaje d o publicznej wiado­ na obczyźnie kłopotów. W pierwszym okresie emigra­ mości. C y b o r i u m ołtarza, część za mensą, b l a t e m c j i nie występują owe zasadnicze problemy związane ze ofiarnym, to miejsce dla retablos. Poprzedzały je w h i ­ z d r o w i e m ! . W największym nasileniu (41,2%) poja­ storii rozwijających się f o r m k u l t u obrazy świętych, wiają się w l a t a c h 1940-64- W następnych d w u okre­ santos, f u n d o w a n e dla kościoła przez zamożnych para­ sach maleją. N a t o m i a s t w pierwszym okresie emigracji fian. Retablos m a j ą swoich fundatorów w reprezentacji największe problemy (36,3%) wiązały się z samym ak­ zasadniczo o d m i e n n e j osób niezamożnych, najczęściej t e m przekroczenia granicy! Problemy te zwiększyły się ciężko w swym losie doświadczonych. I c h f o r m a ma­ (39,1%) w latach 1965-79, a w o s t a t n i m p o z n a n y m larska bywa niezdarna, rozbrajająco szczera, aż naiw­ na. A l e nie ma w niej śladów wpływów wzorców ko­ okresie zmalały do 8,3%(?). m i k s o w y c h czy zaczerpniętych Poza o s t a t n i m okresem, kiedy wśród emigrantów z reklam. Ujmując rzecz ogólnie, mają retablos swoją autonomiczną for­ przeważają mężczyźni (stosunek 66,7%:33,3%), w po­ mułę przekazu. Przypomina ona sposób obrazowania zostałych latach proporcje między płcią emigrujących spotykany w w o t a c h malarskich pochodzących z Euro­ są wyrównane. py, Bawarii, Węgier czy Słowacji. I nie w y n i k a t o za­ Z r u b r y k i dotyczącej kierunków emigracji do Sta­ pewne z jakichś zapożyczeń, lecz podobieństwa postaw nów oraz z następnej tabeli poszerzonej o dane na te­ w p o j m o w a n i u c u d u jako bezpośredniej i n t e r w e n c j i m a t pochodzenia emigrantów dowiadujemy się, że osób czczonych w ziemskie sprawy wierzących. przeważająca i c h liczba (29,0%) pochodziła z górzyste­ go obszaru centralnie położonego Guanajuato. N a t o ­ Inskrypcje zamieszczane na płytkach blaszanych re­ miast k i e r u n k i emigracji zmieniały się. W latach 1940- tablos mówią często więcej niż uczone wywody k o m e n ­ 64 preferowano Kalifornię (26,5%) i t e r y t o r i u m przy­ tatorów tej szczególnej postaci k u l t u religijnego. A u t o ­ graniczne (20,6%), które w o s t a t n i m okresie 1980-93 rzy Miracles... było nawiedzane najsłabiej. Podobnie, znacznie zmala­ stów umieścili w swej książce przy każdej reprodukcji re­ ło zainteresowanie Kalifornią. D o Teksasu emigrowano tablo angielską i poprawną hiszpańską wersję odczyta­ najliczniej (21,7%) tylko w latach 1965-79. świadomi w pełni znaczenia o w y c h tek­ nego napisu. Rozpocznę prezentację wybranych t u tek­ stów o d wspomnianej jedynej prośby. W i d n i e j e ona p o d Ostatnia tabela 5.5 uszczegóławia terytorialne roz­ proszenie w Stanach w y m i e n i o n y c h już wcześniej pro­ malowidłem ukazującym na czarnym tle (!) mężczyznę blemów nękających emigrantów, które ujawniają z całą z rozłożonymi rękami, którego przesłaniają pręty odkry­ ostrością zmieszczone w pracy reprodukcje 40 retablos. tej celi więziennej, tak charakterystycznej dla aresztów U S A . O b o k tego przedstawienia na błękitnym tle w ob­ Teksty łokach ukazany został krucyfiks. A oto sama prośba: Tym retablo proszę uwolniono C u d a towarzyszą zazwyczaj odmianie życia, w n a j ­ Guanajuato. częstszych przypadkach rozważanych w Miracles on the Pana od Conąuista mnie w Stanach aby sprawił, Zjednoczonych. San by Felipe, Juan Jose Sancht'z O. 10 października 1990. znalezienia się poza „zaklętym kręgiem co­ Prezentację czterdziestu r e p r o d u k c j i retablos otwie­ dzienności". A więc w nowej emocjonalnie i również ra j e d n o z najstarszych, z 1917 r o k u . Przed wyobraże­ d u c h o w o rzeczywistości. Pospolite wówczas zagrożenia n i e m Najświętszej Panny z San Juan w koronie i cha­ i niepowodzenia, jeśli się kończą pomyślnie, uzyskują rakterystycznej sukience, jak n p . u naszej M a t k i Bo­ Border, w świadomości poznawanych z książki Meksykanów skiej Skępskiej, klęczą ze złożonymi dłońmi chłopiec m i a n o c u d u . A l e nie mówię o t y m , aby wejść n a ścież­ 1 kobieta. kę jakiejś psychologizującej próby określenia i n t r y g u ­ 24 stycznia w miasteczku Darginfilio jącego zjawiska religijnego. Przeciwnie, f a k t emigro­ Tivurci 169 w Teksasie. Galego przydarzyło się nieszczęście, idąc Pani torami �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A kolejowymi, przechodziłam przez most trzymając pamiątkę za ręką spełnienia mej prośby dedykuję to retablo. Matias drezyna, nie mogłam usunąć Lara. San Luis Potosi. Odręczny napis widnieje w dolnej się, ani na jedną, ani na druga stronę, wezwałam na po­ części przedstawienia, na którym ukazany został wizeru­ moc Najświętszą Pannę z San Juan. Skończyło się to nie­ nek Najświętszej Panny, a przed n i m z długą świecą klę­ Chłopca, wtedy nadjechała groźnymi potłuczeniami. Chłopiec również wyszedł, padku lekko uderzony, uniknąwszy dzięce za Wszystko dedykuję cząca postać zwrócona tyłem do w i d o k u miasta (wyso­ z wy­ nieszczęścia. W kie domy, a przed n i m i dwa autobusy). po­ to retablo. Dziękuję W zamieszczonym zbiorze zwracają uwagę dwa po­ cudowną Świętej Pannie z San Juan de Los Lagos za opiekę przy drugiej operacji, jaką dziękowania za szczęśliwe przekroczenie granicy. Jed­ w szpitalu w Los Angeles 9 dnia października n o z n i c h , ze szczególnej urody malowidłem znalazło ra zawiodła mnie do bram śmierci, przeszłam 1960, ale ufając któ­ cudownej się na obwolucie książki. Podpis nie jest w t y m retablo Pannie z San Juan odzyskałam wyodrębniony na oddzielnej powierzchni. W i d n i e j e na niam w tym retablo. Składam podziękowanie tle ukazanego krajobrazu dosyć abstrakcyjnego. Klę­ nie z San Juan. Los Angeles, California. czą, trzymając przed sobą świece, dwie postacie - mło­ Maria de la luz Casilłas dzieńca i kobiety. Ponad n i m i w obłokach ukazany zo­ pisane na szarym tle to podziękowanie znajduje się stał wizerunek Naszej Pani z San Juan de los Lagos. u samej góry retablo, o b o k w i z e r u n k u Przenajświętszej Ponad głową M a t k i Boskiej dwa aniołki unoszą szarfę. z San Juan p o d złocistymi p r o m i e n i a m i aureoli klęczy O t o dziękczynienie: z uniesionymi d o góry rękami kobieta, a przed nią stoi Nieskończone gos, że pomogła i wrócić w co też uwiecz­ Świętej Pan­ Sierpień 1961. Bardzo starannie na­ z dziećmi. (to ważny szczegół) trzech chłopców różnego wzrostu. dzięki naszej Pani z San Juan de los La­ przejść przez granicę zdrowie, Za plecami klęczącej ukazany został stół operacyjny zdrowiu. 2 lu­ z chorą na n i m . Przed stołem w białych k i t l a c h lekarz Drugie wyznanie dziękczynne za udane przekrocze­ gicznymi i białe krzesło. Przenika z całości niezwykła Jose Cruz Soria. San Miguel de Alende, Guanjuato. tego i dwie pielęgniarki. Z b o k u stolik z narzędziami c h i r u r ­ I960. dokładność i staranność wykonania tego retablo. nie granicy jest jeszcze bardziej zwięzłe. Skierowane jest również do Przenajświętszej Panny z San Juan. D o ­ 15 stycznia 1942, kiedy pokłóciłem tyczy dotarcia do Los Angeles, a pochodzi o d M a r i i Es­ z którymi udawałem ther Tapia Picon z L e o n w Guanajuato. Natomiast szedłem od nich i zagłębiłem się z przyjaciółmi, się do pracy w stanie Tamaulipas, z malarskiego przedstawienia, które w l e w y m rogu i poprosiłem wieńczy znany już wizerunek Przenajświętszej Panny siątej w nocy właściciel się w las. Natrafiłem na o pozwolenie pozostania w nim. Około zawołał od­ dom dzie­ mnie, odnosząc się do że zabije mnie. Znajdu­ z San Juan, poznajemy szczegóły przygody emigrantów. mnie jak do bandyty. Powiedział, N a pierwszym planie ukazane zostały trzy osoby: męż­ jąc się w tak ogromnym zagrożeniu, czyzna i dwie kobiety, klęczący za jakimiś zaroślami. Panienki z San Juan de los Digos i Świętemu Przed n i m i piaszczysta przestrzeń granicząca z błękitną, z Terreros. Juan Luna. Tekst t e n jest na powierzchni re­ poleciłem się opiece Marcinowi zapewne oceanu. Przy krawędzi lądu zaznaczony w i d o k tablo, i w górnej p a r t i i , i dolnej. Rozdzielają go wyobra­ wieżowców. A l e ponad n i m i widać jeszcze helikopter żenie P a n i e n k i z San Juan na obłoku, św. M a r c i n a na kierujący snop światła w stronę u k r y t y c h za krzakiem k o n i u oraz scenka, na której ukazany został mężczyzna ludzi. Ponadto, aby już wszystko stanowiło przekaz stojący przed d r z w i a m i chaty ze strzelbą skierowaną k o m p l e t n y z ryzyka dotarcia do Los Angeles, na brzegu w stronę postaci w kapeluszu i z tobołkiem na plecach, oceanu stoi samochód policyjny, a obok niego dwóch postaci stojącej p o d drzewem. Całość ujęta w ciem­ policjantów zajętych ożywioną gwałtownymi gestami n y c h zieleniach, brązach i czerni. rozmową. Retablo to osobliwe nie jest datowane jak i n ­ 28 maja 1929 przydarzyło ne. Może więc stanowić w swoim przekazie malarskim mi się nieszczęście. Porwany przez wodę rzeki Rio Vravo rodzaj zawsze aktualnego dla meksykańskich emigran­ Znajdując tów przypomnienia kłopotów związanych z ryzykiem się w tak wielkim niebezpieczeństwie, łem z głębi serca Najświętszą opuszczania ojczyzny w drodze do U S A . miast przyszedł mi z pomocą cząc ze straszliwymi I n n e retablo złożone 29 stycznia 1932 r o k u Przenaj­ Panią z San Juan. Texas. wezwa­ Natych­ kolega, który bohatersko wodami, zdołał mnie wyciągnąć świętszej Pannie z San Juan dotyczy zdarzenia z 28 ma­ wego na brzeg rzeki. W Podzięce ja 1929 r o k u . Zdarzeniem t y m było dla D o m i n g o Se- wystawiam to retablo na widok publiczny. San gura szczęśliwe przepłynięcie Rio Grande w długiej del Rincon. 29 stycznia 1932. Domingo drodze do San Francisco. Zostałem w El Paso, za ten ewidentny wal­ ży­ cud Francisco Ssgura. Obrazuje to zdarzenie ujęty w jasnych, słonecznych Nieszczęścia spotykające emigrantów w U S A d o k u ­ barwach w i d o k rzeki i m o s t u z pięcioma półkolistymi m e n t u j e wiele retablos. O t o i c h - jak się zdaje - dosyć przęsłami. Ponad całością wizerunek Przenajświętszej wyrazisty latynoski k o l o r y t , jeśli nie w samym pisanym z San Juan. W o d m ę t a c h rzeki widać dwie postacie wyznaniu, to w m a l a r s k i m zobrazowaniu: mężczyzn - jedna wynurza się do pasa i wznosi ramio­ J 8 listopada 1919 zgubiłam się w Chicago i poleciłam Najświętszej Pannie z San Juan de los Lagos, prosząc, oświetliła mi drogę, i dziękuję za to, że wysłuchała na. A druga w jej stronę płynie. Podpis D o m i n g o Ssgu­ się ra, dekoracyjny, w y k o n a n y żółtą farbą, litery obwie­ aby dzione d o d a t k o w o czerwoną kreską. mnie. Na 170 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA ŚWIADOMOŚĆ M 1 R A K U L A R N A Syn mój trafił do szpitala w Stanach go syna zwróciliśmy się o pomoc do Panny z San i Panny z Guadalupy w Meksyku. dykuję to retabło. Matka, de Leon, samotnego me­ w odkrytym samochodzie. Rzecz się wydarzyła w K a l i f o r n i i w l i p c u 1981 r o k u . de­ Dziękczynienie za cudowną pomoc skierowane zosta­ ło do Pana Jezusa ukrzyżowanego, El Senor de la Mise- siostra 1988. Juanita de Leon. Maj 13, mężczyznę Juan I na tę Okoliczność Pani Consueło nie! D w ó c h czarnych kieruje pistolety maszynowe na Zjednoczonych, Tam przykuli go do łóżka, związali mu ręce. Z siostrą ricordia z Jalisco. To bardzo piękne retablo. Podzielone zostało czer­ Wspomniałem już wcześniej, że niektóre retablo w o n y m i r a m k a m i na dwa pola. W pierwszym, na ja­ przypominają malarskie w o t a z Europy. Istnieją jednak snym tle wypisane zostały kaligraficznie czarnymi lite­ drobne szczegóły, które wyraziście zdradzają p o c h o ­ r a m i i m i o n a . W d r u g i m ukazano dużych rozmiarów dzenie retablos. I nie są to k o n k r e t n e w i z e r u n k i czczo­ wizerunek Panny z San j u a n adorowanej przez d w a n y c h postaci w M e k s y k u , ale sposób adoracji i c h przez aniołki. N a t o m i a s t p o d płaszczem M a d o n n y w samym kobiety i mężczyzn. Kobiety zawsze klęczą, a mężczyź­ d o l n y m rogu znalazło się przedstawienie łóżka, na któ­ n i t y l k o niekiedy. Przeważnie stoją dostojnie, trzyma­ r y m leży mężczyzna z rękami p r z y k u t y m i ł a ń c u c h a m i jąc za sobą kapelusz. ( I I . 4) Ta manifestacja męskiej do krawędzi wezgłówka. godności kieruje uwagę badacza do zachowań dziś anachronicznych, występujących w w i e l u różnych k u l ­ W jakimś filmie d o k u m e n t a l n y m oglądanym w te­ lewizji zapamiętałem scenę c h r o n i e n i a granicy U S A t u r a c h świata, nie wyłączając naszej chłopskiej (niepo- przed nielegalnymi e m i g r a n t a m i z M e k s y k u za p o m o ­ dawanie k o b i e t o m ręki przez mężczyzn przy powita­ cą wysokiej ściany betonowej oraz czuwających przy niach zbiorowych). niej strażników. W przekazach z retablos nie znajduje­ A l e w retablos ukrywają się ważniejsze dane o mek­ my potwierdzenia podobnej o c h r o n y granicy. Poprosi­ sykańskim systemie wartościowania. Wydaje się, że łem znanego amerykanistę prof. Jerzego M a k o w s k i e g o dla 0 wyjaśnienie m o i c h spostrzeżeń. Dowiedziałem się, że Wskazują na to częste, m o c n o akcentowane podzięko­ emigrantów U S A nie staje się drugą ojczyzną. zabezpieczenia są naturalne, R i o Bravo, o której była wania z tytułu szczęśliwego p o w r o t u do d o m u , już mowa, oraz pustynia, a z nią związany brak wody. C Z Y Z N Y . S k r o m n e tobołki na plecach, skromna w a l i ­ 1 o tej przeszkodzie donosi dosyć szczegółowo jedno zeczka w ręce powracającego wskazują, że o w a emigra­ z zamieszczonych w Miracles... cja to jedynie okazja do szybkiego zarobku, uzupełnie­ retablo: Ranczo Palencia, San Diego de la Union, 1986. Tą datą dedykuję cud, jakiego dokonała to retabło 5 stycznia ze Stanów Zjednoczonych nia domowego budżetu. i 1 stycznia Pannie z San Juan 1986. Kiedy OJ­ za Charakterystyczne, że w meksykańskich f o r m a c h wracałem k u l t u w o t y w n e g o nie spotykamy tak częstych w Euro­ skoń­ pie, głównie w kręgach mieszczańskich, wotów symbo­ z trzema towarzyszami, czyła się n a m woda. W drodze było strasznie gorąco i bar­ licznych związanych z anatomią człowieka, wotów dzo chciało się nam pić. Nie mieliśmy w swych i n t e n c j a c h z d r o w o t n y c h . N i e m a m y więc na znalezienie wody. Wezwaliśmy żadnej nadziei szego celu i wrócić W wiecznej podzięce do naszej ojcowizny Pannie Najświętszą meksykańskich ołtarzach bogatych k o l e k c j i serc, dło­ dotrzeć do na­ n i , nóg, rąk, oczu, nosów, piersi i i n n y c h jeszcze atry­ na pomoc Pannę z San Juan de łos Lagos i zdołaliśmy z San Juan Z miejsca gdzie, znajduje się Braulio na w butów troszczenia się o swą kondycję. Fakt t e n wska­ zdrowiu. de los zuje na szlachetną powściągliwość w kulcie w o t y w ­ Lagos n y m , a także na rodzaj twardości charakterów ofiaro­ Barientos. dawców. Dzięki p a n i dr Bogumile Lisockiej-Jaeger- Podziękę tę wypisano w retablo na tle słońca roz­ świetlonego do białości o b o k w i z e r u n k u Panny z San m a n n mogłem poznać jakiś o d p o w i e d n i k w M e k s y k u Juan. Poniżej w krajobrazie z saguaro czterech męż­ i w Peru o w y c h europejskich fascynacji własną anato­ czyzn. D w ó c h na stojąco wznosi głowy i r a m i o n a do mią. Pani d o k t o r zgromadziła sprzedawane w m i e j ­ Przenajświętszej. A pozostali przeglądają kanistry. Je­ scach k u l t u drobne, głównie cynowe i srebrne f i g u r k i , den, chyba omdlały f u n d a t o r retablo, nie stoi, lecz sie­ zwierzęce i niezwierzęce ( I I . 5 ) . dzi w bezruchu. W Na koniec w a r t o powiedzieć, że słowo retablo, re­ rejestrze zamieszczonych w książce r e p r o d u k c j i tablos w M e k s y k u i chyba w niektórych i n n y c h krajach retablo odnajdujemy i n n e zdarzenia, których pomyślne A m e r y k i Łacińskiej, nie oznacza t y l k o w o t u m , niepo- zakończenie religijni ofiarodawcy łączą z c u d e m . D o kaźnej płytki blaszanej z inskrypcją i stosownym malo­ t a k i c h zdarzeń włączyć należy r a t u n e k przed bandyta­ widłem. Otóż retablo, retablos, to również efektowne m i w czasie podróży pociągiem, uniknięcie śmierci c y b o r i u m , renesansowy czy barokowy wystrój poza w czołowym zderzeniu samochodów, czy ujście z ży­ mensą głównego ołtarza. W tej semantyce może się c i e m w czasie niespodziewanego runięcia słupów t r a k ­ ukrywać nieznana Europejczykom postawa niedziele- cji elektrycznej. Jedno z t y c h retablo zasługuje na osob­ nia sacrum na jego wzniosły i jakiś drugorzędny prze­ n ą uwagę. O t o ofiarodawca dziękuje za wyjście cało jaw, na oficjalne i nieoficjalne. z napadu na niego w samochodzie. Uważam t o w o t u m za interesujące, albowiem ukazani zostali napastnicy j a k o k o l o r o w i , tylko inaczej zabarwieni niż Meksyka­ 171 �