https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f1de3fa5222671e24315426831eb97.pdf e00741bcdc517b0b6d930207ebd4a08a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2676 Title A name given to the resource Sanktuarium maryjne w Bardzie Śląskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.159-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki * S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M W ydaje się, że spośród w i e l u najsławniejszych, JACEK ośrodków k u l t o w y c h w Polsce, t a k i c h jak Jasna G o t a czy Skępe, Bardo stanowi m i e j ­ OLĘDZKI sce szczególne, a może wprost wyjątkowe, jedyne. D o ­ k o n a n o w Bardzie rzeczy niezwykłej, a zarazem jakże oczywistej w kategoriach współczesnej świadomości, Sanktuarium maryjne w Bardzie Śląskim rozumienia boskiej opiekuńczości, cudów, pobożnych obyczajów i t p . Otóż w k a t o l i c k i c h p r a k t y k a c h religij­ n y c h wszelkie świadectwa chwały czczonych wizerun­ ków (głównie w o t a , ale również rekwizyty, takie jak chociażby kule, kajdany, zegarki) przetrzymywane są w samej świątyni w pobliżu o p r o m i e n i o n y c h c u d a m i postaci. Tylko najcenniejsze ofiary czy dary wyłączane są z t y c h ekspozycji i c h r o n i o n e w odrębnych m i e j ­ scach, skarbcach, skrytkach, jakichś schowkach. N a ­ tomiast w Bardzie, w przylegającym do kościoła b u ­ d y n k u klasztornym, znajduje się m u z e u m . Dominują zrozumiałym, własnym zaintetesowaniem. O obrazach w n i m obrazy wotywne, które wcześniej znajdowały się nie próbuje mówić, zbyt zawiłe kryją one treści. Po­ w kościele, w sąsiedztwie ołtarza głównego. n a d t o opisy przedstawianych zdatzeń c u d o w n y c h zapi­ W k r ó t c e po fascynacjach meksykańskimi sane zostały po n i e m i e c k u . Obecny jest przy zwiedza­ retablos, r o k u znalazłem się p o n o w n i e , po n i u ksiądz w starszym w i e k u , ale nie k w a p i się służyć ćwierćwieczu, w tymże muzeum, aby odświeżyć sobie jakąś informacją. Przez niedomknięte d t z w i obserwuje pod koniec 2001 wcześniejsze wrażenia, a najważniejsze, spojrzeć na zwiedzających, ale jest nas tylko dwóch. Kradną czy n o w o , z perspektywy odległej, bo aż amerykańskiej, na nie kradną, bo fotografować mogą. ów jedyny w kraju zbiór m i r a k u l a r n y c h dokumentów. Figura M a t k i Boskiej z Barda z drewna bukowego, p o l i c h r o m o w a n a na podkładzie k r e d o w y m z początku Szatki X I I I w. ma zaledwie 43 c m wysokości. M a d o n n a ze Skępego jest o o k . 10 c m niższa. Z a t e m są to f i g u r k i . K u l t świętych figur, a właściwie - jak za chwilę po­ D o d a ć należy, przeznaczone p i e r w o t n i e dla k u l t u pry­ w i e m - figurek, między odległymi światami, Polską, watnego, a nie publicznego. Płaszcze królewskie, j a k i ­ M e k s y k i e m czy E k w a d o t e m l u b Peru, łączy pewien po­ m i są okryte, owe szatki albo s u k i e n k i , kształtują o d ­ wtarzający się obyczaj. S t a n o w i go zakrywanie rzeźby, czucia w i e r n y c h i zarazem utrwalają w wyobraźni w i ­ z reguły niezwykłej wartości artystycznej i zarazem h i ­ zerunek czczonej postaci. Rzeźba z Barda to bezcenny, unikatowy, tylko jeden z dwóch w kraju zabytków storycznej, specjalnym o k r y c i e m . Może się o n kojarzyć ' z płaszczem królewskim albo uroczystą kapą. O w e sztuki i okrycia w y k o n a n e z c e n n y c h materii w rodzaju atłasu, padku Skępego niewielka rzeźbka jest gotycka. O k r y ­ romańskiej; rzeźby pełnej w d r e w n i e ! W przy­ b r o k a t u , altembasu, nieraz specjalnie haftowane, bat- cia, sposób ekspozycji, w znacznym o d d a l e n i u i sto­ ; dzo często mają charakterystyczny kształt, a m i a n o w i ­ sownym oświetleniu, w Batdzie za wspaniałą kratą o d ­ cie - stożkowy. D o l n a część tego okrycia jest nader dzielającą prezbiterium o d nawy, kształtują nastrój, szeroka, w górze zaś zwężona do rozmiarów samej gło­ uczucia, pomagają w rodzeniu się wspaniałych przeko­ wy l u b szyi. Ten wzór powtatza się z nieprawdopodob­ nań. W interesującym nas przypadku - przekonań m i ­ ną konsekwencją przez wszystkie dawne kraje k a t o l i c ­ rakularnych. kie na świecie i spotykamy go w ikonografii miejsc k u l ­ N i m przedstawię obrazy z k o l e k c j i w Bardzie, jedy­ t u maryjnego, zarówno Polski, i n n y c h krajów europej­ nej tego rodzaju w kraju i zarazem najdosadniej k o m u ­ skich, jak też w s p o m n i a n y c h miejsc w A m e r y c e Ła­ nikującej o charakterze m i r a k u l a r n y c h uniesień, ko­ cińskiej. nieczne są uszczegółowienia dotyczące samej tzeźby M a t k i Boskiej trzymającej Jezusa przed sobą, a nie W Bardzie owe okrycia, zmieniane na większe świę­ ta, nazywane są szatkami M a t k i Boskiej. W z b o k u na ręce. Ten archaiczny wzorzec ikonograficz­ innych ny ma swoją nazwę oraz teologiczną interpretację. częściach Polski mówi się o sukienkach. Tylko w Batdzie, w o w y m przykościelnym muzeum, pobożny piel­ M a t k a Boska trzymająca przed sobą, na swym łonie, grzym czy tylko zwykły przybysz, dowiedzieć się może Jezusa jest dlań t r o n e m , thronus Dei, będąc zarazem o uroczym obyczaju „ubierania" czczonej postaci. N a „stolicą mądrości", sedes sapientiae, dwóch lub trzech oszklonych tabliczkach pokazane są m a n d o r l i , aureoli. a także rodzajem dawne, dosyć już zetlałe i zszarzałe szatki M a t k i Bo­ M a d o n n a Tronująca jako Królowa z Jezusem błogo­ skiej Bardzkiej Strażniczki W i a r y . D w a razy w r o k u , na sławiącym umieszczonym centralnie, to typ grecko-bi- święta, zmieniano szatki. Są więc dosyć różne. Prze­ zantyjski N i k o p o j i , obdarzającej zwycięstwem. Oprócz wodniczka, miła nastolatka, zwraca na nie uwagę ze Barda, na N i k o p o j i natrafiamy w kraju w t y m p a n o n i e 159 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M zarówno symbol władzy, jabłko królewskie, jak też wła­ dania światem, kulą ziemską. N a t o m i a s t Jezus wznosi prawą rękę w geście Pantokratora, mając wyraziście ukazane trzy pierwsze palce dłoni, która udziela błogo­ sławieństwa światu. Istnieją jednak pewne drobne, ale jakże istotne róż­ nice. Stopki Jezusa w rzeźbie z Monserrat są ukazane w po­ ziomie z palcami lekko wzniesionymi do góry, co może oznaczać wznoszenie się do nieba. Natomiast stopki Je­ zusa w rzeźbach z Barda oraz Ołoboku są opuszczone. Zdaje się to świadczyć o zamyśle ukazania Dzieciątka schodzącego ze swego sedes sapiendae i t y m samym włą­ czającego się w rzeczywistość ziemską. To chyba szale­ nie ważna cecha polskich rzeźb romańskich. Bardo znaczy w staropolskim „góra", „warownia". To pospolite zjawisko wznoszenia wczesnych świątyń na wyniesieniu. Pierwszymi byli j o a n n i c i , kanonicy re­ gularni, następnie cystersi. Obecnie gospodarzami są redemptoryści. Sam obiekt był w i e l o k r o t n i e przebudo­ wywany, obecny należy do jednej z największych w kraju b u d o w l i późnobarokowych. Występuje pod wezwaniem Najświętszej M a r i i Panny. Korzysta jednak z dodatkowego, wiele mówiącego tytułu, N . M . Panny Strażniczki Wiary. To tytuł wyjątkowy. Częstsze są ta­ kie nazwy, jak M a t k a Boska Bolesna, Płacząca, Łaska­ wa czy Miłosierna. Zaskakujące, ale M a d o n n a z Barda, słynąca c u d a m i , mająca od początku wyraźnie okre­ ślone, najwznioślejsze miejsce w kulcie i p r a k t y k a c h religijnych, nie była przez papieży k o r o n o w a n a . D r e w ­ niana k o r o n a na jej głowie to zamysł samego rzeźbia­ rza, wynikający z całości ideowej wyobrażenia. Fakt nieuzyskania p a p i e s k i c h wyróżnień może j e d y n i e świadczyć o cystersach, różniących się o d bernardy­ nów, szczególnie dbałych o koronację. Jednakże w 1966 r o k u , w czasie obchodów tysiącle­ cia państwa polskiego, ks. kardynał Bolesław K o m i n e k dokonał a k t u k o t o n a c j i bezcennej i zarazem wspania­ łej rzeźby. Posłuchajmy Tadeusza Chrzanowskiego, historyka sztuki, autota m o n o g r a f i i o Bardzie Śląskim (Ossoli­ n e u m , Wrocław 1980): (...) Do czasu kasaty zakonu w 1810 r. mieszkali tu zakon­ Obraz wotywny, 1796, olej na płótnie, Bardo nicy cysterscy pełniący funkcję proboszczów (superiorów) i wika­ rych. Później większą część budynku przekształcono Obraz wotywny, polowa XIX wieku, olej na płótnie, Bardo na szkołę, świeckiemu proboszczowi pozostawiając w użytkowaniu jedynie część przyległą do kościoła. Bardzo ważny dla dziejów zespołu romańskiego kościoła św. Stanisława w Starym Z a m ­ był rok 1900, kiedy to biskup wrocławski, kardynał Jerzy Kopp k u , Dolnośląskie oraz w romańskiej świątyni Panny uzyskał zezwołenie na osadzenie tu redemptorystów (był to jeden M a r i i w Goźlicach, Świętokrzyskie. Z zakonów szczególnie zwalczanych w okresie „Kulturkampfu". T e n wzorzec odnajdujemy w słynnej M a d o n n i e Dopiero jednak w 1923 r. zakonnicy przejęli cały budynek z katalońskiego M o n t s e r r a t (Przepiłowana G ó r a ) , do i wkrótce potem dokonali remontu oraz wbudowania w kondy­ której przybywają m i l i o n y pielgrzymów. M o r e n a M a ­ gnację dachową skrzydła poprzecznego piętra mansardowego. donna, albo M o n e r e t a (Czarnulka), czyli Neustra Senora. W p o l s k i m i hiszpańskim zabytku M a t k a Boska Najważniejszy jednak dla naszych rozważań jest dzierży w wysuniętej prawej dłoni kulę, może to być opis kaplicy w o t y w n e j , głównej części m u z e u m . 160 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M Wnętrze kaplicy ma specyficzny, niepowtarzalny nastrój je się skomponowana w 7 „linijkach" statannie wykona­ wnęki na inskrypcja opisująca zdarzenie i wyrażająca wdzięcz­ nie dzięki ołtarzowi, ale przez to, że ściany, a nawet okienne obwieszone są gęsto obrazami wotywnymi. tu 54, a w całym klasztorze ilość tych malowanych czynień przekracza Obraz w o t y w n y n r 344 wisi p o n a d 343, pochodzi dzięk­ ob­ z 1776 r o k u . Przed obrazem w r a m a c h (!) M a t k i Bo­ biegłych skiej z Barda klęczy kobieta w czepcu, trzymając przed liczbę stu. Są w tym zbiorze i duże maleńkie, jedne malowane przez razy, i całkiem ność za c u d ocalenia. 1736 rok, eksponat n t 343. Jest ich Ten sobą dziecko w p o w i j a k u położone na czymś w rodza­ dzielić się zwykło na vota i eks-vota, czy­ j u łóżeczka. To szlachcianka, w p r a w y m d o l n y m rogu li dary składane jako prośba o laskę, oraz na te, które są już znajduje się, starannie namalowany, kartusz herbowy. dziękczynieniem Zamiast godła widnieje na n i m lapidarna notacja o da­ malarzy cechowych, typ przedstawień inne przez naiwnych za spełnienie przytłaczająca większość zów wotywnych Najstarsze próśb. amatorów. Wedle tego zgromadzonych Z po­ m i herbowymi bogatej rodziny, oddającej się p o d opiekę w 1650 r. M a t k i Boskiej z Barda. Świecznik z płonącą świecą na W sąsiedztwie tych obrazów okazałe płótno ze znaka­ kilka: l) fundowany Vilhabera, cesarskiego rządcę Nysy, przedstawia na tle perspektywicznie dworzanina wieloosobową ku); 2) fundowany ra w podzięce nie, inaczej aniżeli poznane w odległych stronach. Z o ­ Głogów­ stały oprawione w czarne, kunsztowne ramy. Czuje się r. przez Waleriana Darthe- tu ślad bardzo dbałej ręki. A l e jest jeden obraz skom­ syna z wy­ ponowany w poziomie. T r u d n o się dziwić, b o w i e m fundowany przedstawia płonące miasto. Płonie kościół, ratusz kościoła niewidomego pod krzyżem; w 1667 r. przez Annę Katarzynę czącą na tle starego kościoła 3) Klink z fundatorką duje się inskrypcja, osiem kobiet. Jedna stoi i rozkłada w." niż sążniste wątki narracyjne: ratującą nastowiecznych. N r eksponatu 333. krajobrazowe. zostali chorzy leżący w w typowych dla tej epoki pomieszczeniach, sto lepszą ilustracją ręce, i n n e siedzą, a jedna leży. Panie w strojach osiem­ interesują szczegółnie te, w sobie pewne elementy Np. w kilku wyobrażeni i wysokie b u d y n k i . N a dole obrazu, gdzie zwykle znaj­ klę­ bardzkiego. Pośród tego zbioru obrazów ktdre zawierają Obrazy, które oglądamy, są k o m p o n o w a n e w pio­ (schemat za uzdrowienie obu klęczących klęczącą w ujętego wnętrza w 165[.]/ t y m obrazie może oznaczać niegasnącą wiarę. i za­ rodzinę, częsty w tej epoce, np. obrazy Oppersdorfów łóżkach, To niebywała kolekcja i zarazem przykład mało czę­ w kraju znanej dbałości, nie mówiąc już o trosce będących „życia codziennego na Słasku w X V I I opisy. Zdarzają się też dość tu przedstawiono się z pożaru, o o c h r o n ę dóbr k u l t u r a l n y c h . W i e l e poznałem w k r a ­ j u klasztorów, w niektórych sypiałem, w Skępem m i a ­ niespodziane łem okazję zmieniać sukienkę tamtejszej M a t c e Bo­ osobę tonącą w rzece, a Elżbietę no w momencie gdy, przechodząc kołkiem cie zdarzenia. To również w o t u m dziękczynne. należy do tej drugiej grupy. łowy X V I I w. Wyliczmy ówdzie obra­ w Bardzie zachowane obrazy wotywne pochodzą przez Urbana obrażeniem podziału Furman skiej, ale spotkanie z t y m , na co się natrafia w Bardzie, pokaza­ przez plot, przebiła przyćmiewa wszelkie i n n e doświadczenia, z Rzeszowa, się O p a t o w a , M i e d n i e w i c , Radomia, Łowicza i z samej Ja­ /1736/. snej Góry. Kolek z płotu W Bardzie po sąsiedzku i zawsze elegancko, z peł­ n y m uszanowaniem występują świadectwa wiary ubo­ gich i bardzo, bardzo bogatych. Salkę M u z e u m z obrazami w o t y w n y m i otwiera tuż za d r z w i a m i szczególnego rodzaju płótno. Jest to obraz Ufność z poł. X V I I I w., już pociemniały, w k o n w e n c j i naiw­ n y c h wyobrażeń, podobnie j a k sąsiadujące dzieła. K o ­ bieta przechodząc przez płot chruściany się przewróci­ Intrygujące wszelako jest podobieństwo w postawach ła. D o obrazu dołączony jest na górze, poziomo przy­ fundatorów obrazów w o t y w n y c h . Chodzi przede wszyst­ wiązany, kołek długości blisko jednego metra. Jest to k i m o fundatorów indywidualnych, prywatnych. Otóż kołek z płotu, który spowodował zdarzenie. N i e trzeba to podobieństwo wyraża się głównie w ufności do posta­ wielkiej dociekliwości, aby domyślić się, że jest to i n ­ ci czczonej i zarazem m o c n e m u przekonaniu, że się pod­ dywidualne w o t u m dziękczynne z tytułu szczęśliwego lega jej opiece. Towarzyszy temu żarliwa wiara w udzie­ pokonania przeszkody. Ofiarodawczyni składa podzię­ laną, natychmiastową pomoc w sytuacji zagrożenia, kę, że oczywiście c u d o w n i e została o b t o n i o n a . Przed niebezpieczeństwa i t d . W y m o g i e m jest tylko przywoła­ czym? Ciężkim zranieniem. Jej suknia długa do kostek, nie nazwy czy imienia postaci opiekuńczej i czczonej. pewnie wplątała się w k o ń c e sterczących kołków pło­ O w o przywołanie - jak można się domyślać - bliskie t u . I pewnie tylko westchnienie do M a t k i Boskiej przy­ jest spazmu, graniczy bądź jest prawdziwą rozpaczą. wróciło nieszczęsnej rozwagę, jak znaleźć się na ziemi Można się jednak zastanawiać, że skoro występuje zdrową będąc. tak wyraźne podobieństwo w postawie fundatorów N a d całością przedstawienia - jak w meksykańskich z naszych stron i tak odległych, jak M e k s y k , dlaczego retablos - znajduje się stereotypowy wizerunek M a t k i w j e d n y m i d r u g i m przypadku pojawia się potrzeba w i ­ Boskiej z Barda. Natomiast na dole obtazu - jak w zna­ zualizacji zdarzenia, nieraz drobiazgowej, uzupełnianej n y c h n a m z odległego świata przedstawieniach - znajdu­ często 161 szczegółowym jej opisem. Wydaje się, że �Jacek Olędzki * S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE ŚLĄSKIM w o w y c h postawach, jak je ogólnie nazywam, ufności' Odmienności i żarliwej wiary występuje jeszcze element przeżyciaL emocjonalnego, z reguły niezwykle silnego, nieraz Dziwnie rzecz by się miała, gdyby i c h nie było. : obezwładniającego czy może zdecydowanie głębokie­ W go. Współcześni i oświeceni, doświadczający poprzez Polsce o d sanktuariów w części północnej, jak C h e ł m n o , przez środek Czerwińsk oraz dalej na połu­ : przekazy środków masowych przeżyć o skali przerasta­ jącej własne nieszczęścia i jakieś dramaty, zapewne je' tłumią albo osłabiają i c h możliwą o b e c n o ś ć . Retablos ; meksykańskie dowodzą, że wciąż jest żywa postawa,> której poświęcam uwagę. dnie, Kraków i samo Bardo, odnajdujemy wota, wyjątk o w o okazałe, związane z historycznymi dla tych miejsc pożarami. Każdorazowo przyczyną pożaru był, jak się pospolicie mówi, p i o r u n . W Czerwińsku d o k u m e n t e m zdarzenia jest dużych rozmiarów trybowana i repuso- Czy w Polsce jest inaczej? Niezupełnie. Władze ko­ wana blacha srebrna. O b i e k t z Barda już znamy. A l e ścielne, w szczególności sławnych sanktuariów słyną­ jest wart uwagi, trochę podobny, bo też malowidło, c y c h c u d a m i mają nie lada p r o b l e m z wielością d o k u ­ a nie plakietka srebrna. Posiada go Kraków. O t ó ż jest m e n t o w a n y c h świadectw uzyskania przez swych wier­ to w o t u m dziękczynne, za co? Za to, że udało się pożar n y c h bożej laski. N a Jasnej Górze już w latach sześć­ ugasić, albo że dzięki m o d l i t w o m sam wygasł? N i e ! dziesiątych nadmiar srebrnych czy srebrnopodobnych,> współczesnych wotów gromadzono w parcianych w o r ­ traktaty o naszej słabości narodowej do tolerancji. kach, aby ostatecznie uległy przetopieniu, a z uzyska­ Uprzedzam, to w o t u m nieszczęsne, mówiące więcej niż Otóż, dzięki g r o m a d n y m m o d l i t w o m parafian kościoła nego surowca można było wykonać efektowne naczy­ św. Katarzyny i drugiego, sąsiedniego, udało się uprosić n i a na k w i a t y dekorujące ołtarze. Pana, aby pożar zmienił swe miejsce i przeniósł się Powstanie M u z e u m malarstwa w o t y w n e g o przy' s a n k t u a r i u m w Bardzie jest niewątpliwie świadectwem w i n n e . D o pobliskiej dzielnicy żydowskiej. nie tyle wygasłych postaw ufności i m o c n y c h przeżyć jących jakąś zbiorową potrzebę, był fundowany przez 1 ; e m o c j o n a l n y c h w i e r n y c h , ile kłopotu z n a d m i a r e m i c h Ten rodzaj wotów, nie indywidualnych, ale wyrażalicznych zainteresowanych. Wspomagały realizację ta­ 1 potrzeby „dania świadectwa". kiej potrzeby i władze kościelne, i miejskie. Z t y m rodza­ To świadectwo w s a n k t u a r i u m bł. Rafała z Proszo­ j e m zbiorowych wotów w M e k s y k u nie miałem możno­ wic w Warcie mogą w i e r n i wyrażać na k a r t k a c h papie­ ści się spotkać. Również nie ma świadectw na występo- r u (często są to niewielkie karteluszki) i składać do wanie wotów zbiorowych w t y m kraju, dotyczących i n - specjalnej skrzynki w kościele. C o jakiś czas treść t y c h n y c h klęsk żywiołowych. A jak wiadomo, jest to rejon zapisków jest odczytywana przez ojca bernardyna huraganów oraz erupcji wulkanów. Okazuje się więc, że z ambony. Polacy już w przeszłości potrafili być solidarni. 1 1 1 W Warszawie, w kościele Świętego Krzyża, a więc A l e - jak się wydaje - to nie tyle polskie dziedzic - w sercu stolicy, o d okresu międzywojennego rozwija t w o k u l t u r o w e , co zdecydowanie zachodnioeuropej- się i wciąż jest żywy k u l t św. Tadeusza Judy, p a t r o n a skie, stworzone w długich dziejach działalności insty­ spraw beznadziejnych. W ł a d z e kościoła rozstrzygnęły tucji p r o b l e m obecności świadectw tego k u l t u w tablicz­ a z czasem R A T U S Z (na dobrą sprawę u nas o d rene­ 1 1 kościelnych i świeckich. Kościół, kościoły, k a c h niedużych, m e t a l o w y c h , na których intencje zo­ sansu) , to symbole europejskiego pejzażu semiotyczne- stały wygrawerowane. A l e kiedyś, również i dla n i c h go miast. W pejzażu meksykańskim, t y m d a w n y m , zabraknie miejsca na ścianie w keściele. oczywiście kościół odnajdziemy, lecz ratusza nie. C h y ­ 1 Zatem, m i m o wielkiej odległości w przestrzeni, ba że za jego e k w i w a l e n t uzna się w n i e p o z o r n y m d o ­ dzielących katolików różnic w tradycji k u l t u r o w e j , h i ­ m u , j a k i c h w mieście wiele, areszt, albo - też z czasem storii najnowszej, osobliwie i c h świat doznań, przeżyć - w miarę przyzwoite budowle więzienia. religijnych może być bardzo podobny, chociaż wyraża­ ny n i e j e d n a k o w o . I można na koniec tych uwag' stwierdzić, m i m o n i e p r a w d o p o d o b n y c h przeobrażeń o d X V I I I w i e k u na wszelkich p o z i o m a c h życia ludz­ Dziękczynne w o t a z p o w o d u wyładowań atmosferycznych i skutków, jakie mogą one powodować, to iście europejska specjalność. I n n y m n a c j o m raczej nie­ znana i pewnie niedostępna. kiego, t u i t a m , że w duszach katolików i chyba nie t y l k o , t r w a stała ufność, wiara. W Bardzie p o n a d sto • lat t e m u ktoś przez płot przechodził i . . . szczęśliwie. Istota przeżyć m i r a k u l a r n y c h się nie zmieniła. Przez W W a r c i e już w naszych czasach pewna starsza n i e ­ ponad 300 lat powtarza się t e n sam rodzaj ufności, m o ­ wiasta jadła kaczkę. Mogła się udławić c i e n k ą k o ­ że już nie tak powszechny jak niegdyś. Zmieniły się je­ steczką tego ptaka, lecz wezwany n a p o m o c bł. Rafał dynie realia. Pojawiły się nowe choroby i zagrożenia. z Proszowic interweniował, do udławienia „nie d o ­ W Polsce problemy alkoholizmu, w M e k s y k u , a raczej szło". W t y m s a m y m czasie pewnej zacnej M e k s y k a n - w U S A bandytyzmu. Pewnie i one są już obecne w kra­ ce z s y n k i e m udało się przejść szczęśliwie przez tory j u , w skrytych - jak w Warcie - wyznaniach w i e r n y c h . kolejowe, zdążyła wezwać na p o m o c swoją Panienkę U nas sztuka malarstwa w o t y w n e g o wygasła już przy z Jose de los Lagos. końcu X I X w i e k u . W M e k s y k u rozwija się do tej pory. 162 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE ŚLĄSKIM Dlatego w porównaniach stylu, fotmy, wystąpią różni­ kanonika oznaczone również analogicznym jak na obrazie ce. Nasze d o k u m e n t y uniesień m i t a k u l a t n y c h są ro­ herbem i monogramem, na którym ukryta była data jego dzajem naśladownictwa dzieł epoki. A więc są w y m u ­ śmierci: sądzić, wyznacza skane, olejne, statannie malowane lasetunkowo. C h o ­ termin a quo powstania owego ciaż nie we wszystkich ośrodkach. Meksykańskie reta- 1508. Cornelius Należałoby Mueller, że data ta malowidła. który opublikował blos z lat sześćdziesiątych-dziewięćdziesiątych X X wie­ stwa XVI wieku na Śląsku, k u , powstały ptzy użyciu nowej fatby, akrylu, farby oddziaływania w o d n e j , ale krzepnącej jak olejna i ttwałej. Najważ­ czym mianem: „Mistrz kręgu Cranacha niejsze, nie ma w n i c h śladu jakichś prób naśladownic­ Pewne cechy stylu weimarskiego t w a w i e l k i c h dzieł, są spontaniczne, zamaszyste, p r o ­ zwłaszcza stota i szczerość z nią związana tzuca się w oczy, jak pokutującym Łukasza w głównej krucyfiksu, esowatym udrapowaniem do którego a także przewiązanego go za nim św. Jana Ewangelistę, klęczącym, z typowym, na węzeł polecany przez a całość zamykają reliefowo opracowane pozłacane zwieńczeń cji d a l e k i c h o d sztuki n a i w n e j , bliskiej l u d o w e j . C h o ­ ślinną pucołowaty tryptykowych. aniołek miastem i górami, do tradycji orna­ masu/erkourych Pod tą ornamentalną dmie w klę­ stojące­ w tle roztacza się rozle­ pejzaż, Z kościołem, włącza kultutę religijną Polski do europejskich trady­ periso- wiarygodnością gły, „romantyczny" menty roślinne nawiązujące W Bardzie przekonuje nas o t y m jeden obraz, który r." znaleźć, przedstawieniu modli się anachoreta, czy w prawym dolnym narożniku, podboju. w w robo­ 1508 mistrza można nium. Kanonik oddany z portretową n y m znacznie wcześniej i nie w w y n i k u z około postaci kompozycji: św. Hieronimie, w tęcznie pisanych na karteluszkach papietu relacjach U nas chrześcijaństwo stało się f a k t e m historycz­ kręgiem Cranacha starszego i określa o cudzie. Dzieje wszelako zasadniczo odmienne katalog malar­ łączy ów zabytek z wicią ro­ trąbę. dzi o obraz również wotywny, jednakże związany nie • z m a l a t s t w e m domorosłym czy nawet c e c h o w y m . Tak oto o t y m obrazie pisze Tadeusz C h r z a n o w s k i , w przy­ taczanej już pracy (s. 108-113): Muzeum. Oczywiście w naszym przeglądzie niezbędne znajdujących jest zasygnalizowanie tym scharakteryzowanie Bardo to miejsce pogranicza między Śląskiem, Cze­ nie sposób omówić się tu eksponatów, najcenniejszych, pewnych z XVIII zabytek to bardzo piękny obraz oznaczonego ten znajdował się przed wojną lifornię. Skala t y c h pogranicznych związków jest oczy­ wiście i n n a . Takie pogranicza sprzyjają więziom mię­ obrazy w. (około dwudziestu). JO] kanonika tuaria M e k s y k u , które łączą obszary o d Teksasu po Ka­ ale a poza zespołów. W dziedzinie malarstwa przeważają zwłaszcza c h a m i , M o r a w a m i , ziemią lubuską, podobnie jak sank­ szczegółowo Jedyny wotywny monogramem starszy mienności religijnej. Poprzez owe więzi kształtuje się [podkr. bogactwo i rozmaitość oryginalnych faktów k u l t u r o ­ Obraz w y c h . Przestrzeń ludzkiego bytowania była i pozosta­ Głogowie, nie do końca c z y n n i k i e m przyjaznym, chociaż nie za­ „LG". w kolegiacie w dzyludzkim, szczególnie jeśli nie dzielą i c h bariery o d ­ barokowe, każ­ wsze zbawiennym. N a t o m i a s t , czy praktyka kompara- dym razie dobrze się stało, że nie pozostał w kościele, dla tystyczna wspierana p r a w e m k o n w e r g e n c j i jest dzisiaj a kiedy przeniesiono go do Barda, trudno ustalić. W którego był przeznaczony, wypaleniu w czasie działań bowiem ten uległ wojennych, metodologicznie w poznawaniu i całkowitemu więc ocalony Datowanie kultur dacz statej daty - ptzywiązalem się do niej dosyć ser­ bytek tym bardziej raduje oczy. decznie. owej kompozycji jest o tyle łatwe, że inwen­ tarz Lutscha wymienia w kolegiacie w Głogowie rozumieniu słuszna, t t u d n o jest powiedzieć, poza t y m że - jako ba­ za­ epitafium 163 �