https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/daff6cfe8ba6d4924309f9758bd65e3d.pdf 3fbe3e5bfcb97baa287203e8ed6143e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2866 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2671 Title A name given to the resource Matka Boska Częstochowska jako polski symbol narodowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.120-125 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y mamy do czynienia, gdy bezpośrednio wykorzystywane GRZEGORZ są symbole państwowe l u b różne elementy o zasadni­ SOKÓŁ czo nie religijnym, ale „etnicznym" l u b historycznym charakterze (flaga, godło państwowe i t p . ) . D r u g i rodzaj symboliki - nazywam go t u „ukrytym" - jest zjawiskiem 0 wiele bardziej złożonym i interesującym. Opinie m o i c h rozmówców Matka Boska Częstochowska jako polski symbol narodowy 1 uporządkować można w trzy główne grupy, odzwierciedlające trzy typy postaw. Pierwsza z n i c h , zdecydowanie pozytywna, nie ogra­ niczała się d o aprobowania obrazka - tutaj popierane były jego dydaktyczne walory, wartości przezeń propa­ gowane: „szczególnie M B kojarzy m i się z godłem na­ r o d o w y m . . . Jedno z d r u g i m jest związane. (...) Bardzo ładny obrazek.(...) To wyraża, tak jak mówi się: Bóg, P H o n o r i Ojczyzna - patriotyzm, miłość do Ojczyzny, miłość do M a t k i Bożej Królowej Polski..." [ G . S. 12]. u n k t e m wyjścia dla sformułowania t e m a t u tej D r u g i typ wypowiedzi charakteryzowała względna pracy były zagadnienia z dwóch różnych dzie­ sakralną, obojętność. D o niej zaliczyć trzeba stwierdzenia dekla­ a przede wszystkim obrazki dewocyjne i malarstwo, rujące brak istotnej różnicy między obrazkiem M B dzin. Pierwsza obejmuje sztukę druga dotyczy symboliki narodowej i jej r o l i w kształ­ „z flagami i godłem" a zwyczajnej M B C z . Różnicy tej nie t o w a n i u i u t r w a l a n i u tożsamości n a r o d o w e j . M o j e roz­ ma, bo: „Ona jest zawsze cudowna, święta, wielka, roz­ ważania dotyczyć będą zatem obszaru ikonograficzne­ dająca łaski...", „ten obrazek akurat przypomina, że to go i symbolicznego, gdzie to, co religijne/katolickie, jest typowa M B polska, Królowa Polski, ale właściwie splata się z t y m , co narodowe/polskie. dla m n i e jest to wszystko j e d n o " [ G . S. 10]. Często pod­ łożem tolerancyjnego czy obojętnego stosunku do ob­ Prowadząc badania, zdecydowałem się zająć obra­ razka przykładowego była postawa zawarta w słowach: zem M a t k i Boskiej Częstochowskiej (dalej: M B C z ) , a mówiąc dokładniej, p o t o c z n y m jej wizerunkiem. Oznacza to zarówno sam obraz znajdujący się w sank­ t u a r i u m , jak i szeroko wykorzystywany wątek i k o n o ­ graficzny, który często ulega personifikacji i utożsamia­ ny jest z biblijno-apokryficzną postacią M a r y i . „każdy ma swoje sumienie i każdy to może odbierać, jak chce, prawda? Może to poświęcić i to może być święte dla niego" [ G . S. 7 ] . A l e wtedy, za deklarowaną tolerancyjnością, pozostaje miejsce na własne preferencje. D o trzeciej, zdecydowanie najliczniejszej grupy zali­ czają się wszystkie sądy negatywne i u m i a r k o w a n i e ne­ Matka Boska Częstochowska jako symbol - jawna i ukryta symbolika narodowa gatywne. Niektórzy respondenci zdawali się wyczuwać w pokazywanym i m przeze m n i e obrazku manipulację 1 mówili o n i e p o t r z e b n y m zawłaszczaniu M B C z lub N a podstawie materiałów t e r e n o w y c h można przy­ przytaczali argumenty pragmatyczne: „ktoś by t a m j ą ć ogólne założenie, że w odbiorze p o t o c z n y m , zwłasz­ mógł n p . koło tego obrazu Świętej M a t k i . . . powiedzmy cza wśród pielgrzymów na Jasnej Górze, sformułowa­ godło hitlerowskie, i też by to t a m było..." [ G . S. 6 ] . nie „[dewocyjny] obrazek n a r o d o w o - p a t r i o t y c z n y " ro­ Przeważało jednak podejście u m i a r k o w a n e , dające się zumiane jest jako określenie obrazka z M B C z , a mó­ sprowadzić do słów: „No, może by nawet być bez wienie o symbolice narodowej bardzo łatwo kojarzone t y c h . . . bez godła. Bo m y wiemy, że to jest naród polski, jest z C u d o w n y m O b r a z e m oraz z postacią M a t k i Bo­ t o jest, że M a r y j a t o jest razem, nie da się tego odłą­ skiej. N i e k i e d y utożsamienie to przybiera f o r m y wręcz czyć. (...) ludzie p o w i n n i to rozumieć i p o w i n n i raczej ekstremalne, tak jak gdy na pytanie o „jakieś przedsta­ w sercu mieć, a nie tak wszędzie uzewnętrzniać" [ G . S. 3 ] . wienia świętych albo obrazki święte, na których były­ Te wypowiedzi najlepiej świadczą o narodowej w y m o ­ by polskie symbole n a r o d o w e " , pada wie samego w i z e r u n k u M B C z . odpowiedź: „Symbole narodowe... Ja na przykład, bo ja mieszkam W i d a ć zatem, że przeważa raczej negatywny stosu­ w Zabrzu, ostatnio się objawiła M a t k a Boska na szybie - nek do symboliki j a w n e j . C h o ć idee religijne i narodo­ i do dziś dnia zjeżdżają się z całej Polski i z zagranicy piel­ we pozostają dla respondentów w ścisłym związku, to grzymki..." [Grzegorz Sokół (dalej: G. S.) wywiad n r 6 ] . w wymiarze w i z u a l n y m opowiadają się o n i za oddziele­ Przypisywanie wizerunkowi M B w y m o w y narodowej n i e m symboli explicite p o l s k i c h o d świętego w i z e r u n k u . łączyło się najczęściej ze stwierdzeniem, że dodawanie N a fakt t e n wpływa, według m n i e , cały zespół czynni­ d o obrazu/obrazka flag czy godła jest niepotrzebne, bo­ ków, które chciałbym tutaj rozpatrzyć. w i e m jego symboliczne znaczenie i bez tego p o w i n n o Przede wszystkim, badając oddziaływanie symboliki być wystarczająco zrozumiałe. W t a k i m podejściu w y ­ jawnej i ukrytej na odbiorców, trzeba pamiętać, że raźnie uwidocznia się podział symboliki narodowej na ważne jest nie tylko to, co się dodaje, lecz również do „jawną" i „ukrytą". Z pierwszym typem przedstawień czego się dodaje. Jak podkreśla M a r i a Sieradzka [Sie- 120 �Grzegorz Sokół • M A T K A B O S K A CZĘSTOCHOWSKA J A K O P O L S K I S Y M B O L N A R O D O W Y radzka 1994], nowe przedstawienia M B C z podlegają n y m . Funkcjonowanie symbolu wizualnego jest zjawi­ skrupulatnej ocenie dogmatycznej i moralno-etycznej, skiem bardzo s k o m p l i k o w a n y m i t r u d n o pokusić się a ze względu na specjalną rolę tego wizerunku, polski 0 próbę całościowej jego analizy. C h c ę t u tylko wyka­ odbiorca jest uczulony na świętokradzką czy gorszącą zać, jak różnorodne mogą być źródła treści symbolu. wymowę t a k i c h ujęć plastycznych. Kiedy, prowadząc badania, starałem się dowiedzieć, Charakterystycznym powodem negatywnego stosun­ w j a k i sposób odczytana zostaje ukryta treść symbolu, k u do zamieszczania symboli narodowych w wizerun­ byłem za każdym razem świadkiem jego swoistej r e k o n ­ kach M B jest też powszechny mechanizm nieakcepto­ strukcji. Czasem wydawała się ona bardziej spontanicz­ wania wszystkiego, co nowe, inne, obce, nie na swoim na, czasem ugruntowana i schematyczna, często dość miejscu. Tak więc, obok właściwej treści przedstawienia, nieudolna, jednak zawsze w mniejszym l u b większym sama jego tradycyjność czy „normalność" ma wpływ na stopniu odwoływała się do p e w n y c h stałych funda­ odbiór: „Tutaj to po prostu jakiś artysta fotografik sobie mentów i źródeł. Przeprowadzenie takiej r e k o n s t r u k c j i to dorobił (...) M n i e się nie podoba" [ G . S. 2 ] . wymaga o d odbiorcy wspomnianej powyżej k o m p e t e n ­ Z materiału terenowego wynika, że w stosunku do c j i k u l t u r o w e j oraz swoistego wyczucia, a w praktyce obrazka, na którym widnieją symbole narodowe nieja­ również pewnej wprawy w myśleniu potocznym. Także k o dodane do samego w i z e r u n k u M B , negatywne sądy 1 szeroko pojmowane okoliczności, w których odczytu­ wypowiada się bez większych zahamowań. Zakładając, je się symbol, pełnią istotną funkcję „aktywnego" tła. że prawdziwie święty obrazek nie podlega osądowi es­ Kształtowanie się „ukrytego" znaczenia symbolu m o ­ tetycznemu, można fakt t e n przypisać osłabieniu ele­ że być „naturalne", stanowiąc sumę wydarzeń z „życia m e n t u sacrum przez dołączenie obcych, niesakralnych symbolu" (wypadkową jego znaczeń jednostkowych), składników. Rozumowanie takie wydaje się słuszne, albo świadome, gdy jest efektem celowych działań. M o ­ szczególnie gdy na ogólny schemat: sacrum profa- że mieć charakter wizualny i niewizualny. „Prawdziwe", пит, nałożymy i n n y : sfera religijna - sfera narodowa - pierwotne fakty, które w rzeczywisty sposób przyczyniły - sfera polityczna. Symbolika religijna będzie na przed­ się do powstania symbolu, nie zawsze stają się składni­ stawieniu M B z definicji na miejscu, narodowa u t w o ­ k a m i jego zaplecza znaczeniowego. Zaliczyć do niego rzy sferę pośrednią, podczas gdy sprawy polityczne zo­ należy wyłącznie te, które istnieją w świadomości inter­ stałyby już uznane za element niepożądany. Materiał pretatorów. Zatem wiele autentycznych i doniosłych terenowy zdaje się poświadczać takie ujęcie. wydarzeń historycznych znajdzie się poza zasięgiem m o ­ i c h zainteresowań, a szereg i c h zmitologizowanych wer­ N a podstawie wypowiedzi informatorów, a także sji czy legend będę uznawał za istotne, ponieważ to one własnych obserwacji, mogę stwierdzić, że M B C z łączy mają wpływ na społeczne wyobrażenia. w sobie elementy religijne z p a t r i o t y c z n y m i w sposób „ukryty" i dyskretny, ale zarazem - dla uczestnika sil­ Źródła treści symbolu M B C z , c h o ć są ze sobą wza­ nie katolickiej k u l t u r y polskiej - bardzo sugestywny. jemnie powiązane, dadzą się podzielić na cztery pod­ Dzięki t e m u może też doskonale pełnić funkcję nośni­ stawowe grupy: (1) k u l t o w o - r e l i g i j n e , (2) mirakular- ka idei n a r o d o w y c h . Te wersje w i z e r u n k u , które wypo­ no-legendarne, sażone zostały w „jawną" symbolikę narodową i po­ polityczno-propagandowe. dobne składniki pochodzące ze sfery profanum, ulega­ (3) artystyczno-ikonograficzne i (4) Wierzenia, kult, obrzęd ją stopniowej desakralizacji. M a j ą one na ogół charak­ ter bardziej doraźny, a i c h symboliczność jest g a t u n k o ­ w o lżejsza. Mogą wzbudzać szacunek, ale raczej nie są Kultowo-religijne źródła narodowej wymowy M B C z uważane za święte. silnie wiążą się z zasadniczym, religijnym aspektem jej istnienia. To tutaj przywołuje się biblijną lub apokryficz­ Skąd się bierze ukryta treść symbolu? ną postać M a r y i , m a t k i Chrystusa, a zarazem m a t k i na­ rodu polskiego, a szukając głębiej, natrafić można nawet P u n k t e m wyjścia dla zawartych w t y m rozdziale na pozostałości dawnych kultów macierzyństwa czy wniosków jest stwierdzenie, że symbol wizualny, płodności, cechy mitycznych rodzicielek. D o tej katego­ zwłaszcza „dyskretny", nie f u n k c j o n u j e w izolacji, lecz r i i źródeł desygnacyjnych zalicza się także wiara, że M B w k o n k r e t n y m otoczeniu, na które składa się jego specjalnie nas wybrała: „MB jest Królową Polski, więc utrwalone już znaczenie oraz potencjalne nowe inter­ Matką Polaków, i jest również Królową Wszechświata, pretacje. się i Matką i n n y c h państw, można powiedzieć. Z t y m że z jednej strony w jego historii, z drugiej - w „pragma­ szczególnie M B umiłowała sobie naród polski i t u sobie Pole znaczeniowe symbolu kształtuje symbolu s t a n o w i znalazła miejsce, prawda, t u się znajduje na Jasnej G ó ­ zbiór możliwych odniesień oraz suma r o z m a i t y c h sytu­ rze. Więcej na ziemiach polskich, prawda, bo szczególnie acji, w których dany symbol odegrał konkretną rolę, naród polski umiłowała..." [ G . S. 3] oraz że jest orędow­ w wymiarze pragmatycznym zaś dochodzi do faktycz­ niczką naszych spraw u Boga (pomoc w w o j n a c h i t p . ) . tycznej" rzeczywistości. Historię nego zetknięcia z odbiorcą o określonych k o m p e t e n ­ Częstochowa cjach k u l t u r o w y c h , w określonym momencie społecz­ w oczach większości rodaków to przede wszystkim c e n t r u m pątnicze i narodowe sank- 121 �Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y t u a r i u m : „to s a n k t u a r i u m według m n i e jest w Często­ zwycięsko. A jeszcze — słyszałem t o - podczas I I w o j n y c h o w i e , s a n k t u a r i u m n a r o d o w e . Ja b y m powiedział, światowej też były naloty n a Częstochowę i wszystkie że jest najważniejsze w Polsce (...) najważniejsze m i e j ­ samoloty, które przelatywały n a d Częstochową, jakoś sce święte" [ G . S. 3 ] . Pielgrzymka jako a k t społeczno- nie mogły wycelować w t e n o b i e k t " [ G . S. 1 2 ] . - k u l t u r o w y s t a n o w i odrębny i szeroki temat. Jest o n a , W ł a d c y Polski z czasów jej świetności też szukali w m o i m t u t a j ujęciu, swoistym obrzędem, którego nie wsparcia u Czarnej M a d o n n y - i skutecznie: „Polacy, mogę pominąć, ze względu na jego ogromną rolę dla królowie szli na wojny, klękali, m o d l i l i się i M B i c h w y ­ w y m o w y C u d o w n e g o O b r a z u - wizerunek i miejsce, słuchiwała i wracali, i te wszystkie swoje, proszę pana, w którym się znajduje, są w p o t o c z n y m odbiorze nie­ tryumfy, wszystko d o jej s t ó p ! " [ G . S. 1 ] . rozerwalnie związane. M B C z nabiera symbolicznego c h a r a k t e r u także j a k o odwieczny o b i e k t pielgrzymek Polaków. V i c t o r Turner, analizując k u l t św. Patryka w I r l a n d i i , pisze: Pilgrimage shaft Bez wątpienia można mówić o maryjnej specyfice driven into the past, disclosing deep strata of ancient sym- polskiego katolicyzmu, która rozwijała się już o d cza­ bols, potent signifiers (sacred (...) is like a vertical Ikonografia symbol-vehicles such images, paintings, proper names, and places) which as sów „Bogurodzicy" i Jagiellonów, a tradycja przedsta­ rein­ wień M B C z jest w Polsce długa i bogata. M i m o że (Turner 1978, s. 106). w całym kraju czci się wiele obrazów M B , a niektóre Współczesny pątnik może w p e w n y m sensie połączyć z n i c h uzyskują szeroki, p o n a d l o k a l n y zasięg, wyraźnie się z trwającą w „czasie m i t y c z n y m " pielgrzymką, p o ­ daje się t u zauważyć ciągłość i stabilność, związaną czuć się spadkobiercą najbardziej doniosłego n a r o d o ­ właśnie z Obrazem Częstochowskim. forces nationalistic sentiments wego dziedzictwa. Trzeba też zwrócić uwagę na fakt, Przez artystyczno-ikonograficzne źródła symbolicz­ że k u l t ulega i n t e n s y f i k a c j i w m o m e n t a c h zagrożenia, nej treści M B C z r o z u m i e m zagadnienia związane z po­ a więc wtedy, gdy „polskość" wymaga wzmożonej pie­ wszechnością tego wątku ikonograficznego, z f a k t e m , lęgnacji. że identyfikują się z n i m szerokie rzesze Polaków i że był o n wyjątkowo p o p u l a r n y n a długo przed „umaso- Historia cudowna w i e n i e m " k u l t u r y wizualnej. Wszystkie wydarzenia historyczne związane z Jasną W odpowiedzi n a pytanie, z czego słynie M B C z , G ó r ą wpływały na wzrost liczby jej przedstawień. często pada stwierdzenie: „Z cudów", a w dalszych Wśród najstarszych, t y p o w o n a r o d o w y m było ukaza­ opowieściach o niej przewijają się nawiązania d o roz­ nie Naszej P a t r o n k i w otoczeniu p o l s k i c h świętych. m a i t y c h niezwykłych dowodów jej specjalnej miłości A l e t o nie bezpośrednio sztuka wyższa rozpowszech­ d o Polski. C h o d z i t u w dużej mierze o niezliczone ak­ niła wizerunek M B C z wśród l u d u . Główną rolę ode­ ty i n d y w i d u a l n y c h uzdrowień: „[kobieta p o pęknięciu grał t u częstochowski ośrodek malarstwa obrazków tętniaka mózgu] Tak, ja pamięć straciłam zupełnie dewocyjnych. Działał o n o d początków X V I I stulecia, [płacze] (...) t o był c u d . Tylko c u d " [ A . K . 6/2]. A l e podlegając - p o d względem wzorów - k o n t r o l i klaszto­ potęga i dobroć Królowej Polski przejawiała się też r u . Wraz ze wzrostem zapotrzebowania p r o d u k c j a osią­ w sprawach ogólnonarodowych. Powtarzają się legen­ gać zaczęła ogromną skalę, przyczyniając się w znacz­ dy, oparte na wątkach b i b l i j n y c h i apokryficznych l u b n y m stopniu d o popularyzacji ikonografii M B C z , c h o ć wydarzeniach historycznych, w różnym stopniu „zmi- stało się t o częściowo kosztem jakości obrazów. N a j ­ tologizowanych" w l u d o w y m i p o t o c z n y m obiegu. ważniejszymi o d b i o r c a m i dla częstochowskich malarzy stali się chłopi, zarówno pielgrzymi, j a k k l i e n c i wę­ C u d o w n a moc jasnogórskiego obrazu znajduje uza­ sadnienie nie tylko w samym przedstawieniu, ale i w h i ­ d r o w n y c h sprzedawców. storii jego pochodzenia. Wciąż żywe pozostają przekazy D l a procesu „unarodowiania" omawianego wątku o rzekomym namalowaniu go przez św. Łukasza na desce ikonograficznego bardzo ważny okazał się w i e k X I X . ze stołu Ostatniej Wieczerzy lub z warsztatu św. Józefa O b o k powolnego kształtowania się g r u n t u p o d powsta­ [ A . K . 3 ] , czasem nawet wzmocnione współczesnym, nie szerokiej świadomości narodowej sytuacja społecz­ scjentystycznym argumentem: „ten obraz był namalowa­ no-polityczna na ziemiach p o l s k i c h p o d zaborami ny na stole z Wieczernika, także o n sobą reprezentuje sprzyjała ukształtowaniu się typu religijności patrio­ promieniowanie odpowiednie, o d początku miał t o tycznej silnie akcentującej k u l t maryjny oraz integra­ w sobie" [ A . K . 7/3]. Istotna jest też jego archaiczność. cyjną i mobilizującą funkcję obrzędu, szukającą religij­ N a r o d o w a treść symbolu M B C z opiera się na o d ­ nej sankcji dla poczynań niepodległościowych (Jabłoń- wołaniach do jej r o l i w historii Polski i Częstochowy. ska-Deptuła 1990). Znalazło t o wyraz w przedstawie­ Wśród w y m i e n i a n y c h wydarzeń n a pierwszy p l a n w y ­ n i a c h plastycznych (Kunczyńska-Iracka 1988). Patron­ suwa się obrona klasztoru przed Szwedami oraz ocale­ ka N a r o d u zostaje patronką także jego w a l k i i przywód­ nie w czasie I I w o j n y światowej: „moim zdaniem ców - o d Jagiełły i Sobieskiego po Piłsudskiego i Wałę­ [ M B C z ] słynie z obrony Częstochowy przed Szweda­ sę. Ważnym m o m e n t e m w k o n s t r u o w a n i u samodziel­ m i . [...] Bo w t e d y właśnie z tej b i t w y Polska wyszła nej w y m o w y narodowo-symbolicznej obrazu często- 122 �Grzegorz Sokół • M A T K A B O S K A CZĘSTOCHOWSKA J A K O P O L S K I S Y M B O L N A R O D O W Y chowskiego wydaje m i się również fakt wykorzystywa­ i Kościołem k a t o l i c k i m w Polsce stanowi naturalne za­ nia go w malarstwie rodzajowym, szczególnie w nurcie plecze znaczeniowe dla symbolu, j a k i m jest wizerunek historyczno-patriotycznym (Matejko, Grottger). M B C z . W powyższym rozdziale starałem się pokazać, M B C z staje się ideogramem polskości i wiary. jak bardzo kompleksowy i złożony jest zbiór rozma­ tego procesu jest malarstwo i t y c h czynników, które biorą lub mogą brać udział współczesne oraz grafika polityczna okresu okupacji w r e k o n s t r u k c j i desygnatu symboliki u k r y t e j . Wielość hitlerowskiej i stanu wojennego. Konspiracyjne wize­ punktów odniesienia i różnych wymiarów, w których K o l e j n y m etapem r u n k i „Madonn Polski W a l c z ą c e j " utorują drogę dla się one znajdują, a także świadomość, że zaprezento­ t y c h późniejszych, z lat osiemdziesiątych, które całko­ wane tutaj w n i o s k i i rozważania są tylko uproszcze­ wicie zatracą religijną wymowę na rzecz f u n k c j i pro­ n i e m badanego przeze m n i e zagadnienia - wszystko to stego „oznaczania" - odwoływania się do określonych sprawia, że kwestia, która na początku wydawała się poglądów i postaw, pośrednio raczej związanych z p o l ­ jasna, prosta i naturalna, a m i a n o w i c i e względna ła­ skim katolicyzmem. M B C z patronująca niezależnym twość, z jaką m o i rozmówcy w terenie ustosunkowy­ związkom tak z ołtarza, j a k z klapy Wałęsy, staje się w a l i się do symbolu M B C z , teraz stała się zagadką. Ro­ j e d n y m z najważniejszych symboli - mówi się o „ M B dzi się pytanie, jak głęboko sięgali do jego znaczenio­ Solidarności". Jednocześnie, częstochowski wątek iko­ wego zaplecza, a ile g o t o w y c h „szablonów" do odczy­ tywania symboliki m i e l i zawsze w zanadrzu. C h o ć w y ­ nograficzny zostaje podjęty przez sztukę współczesną. n i k a o n o niejako z poruszonych t u przeze mnie p r o ­ Trzeba pamiętać, że upolitycznione przedstawienia blemów, udzielenie jednoznacznej na nie odpowiedzi, powstają o b o k głównego n u r t u ikonograficznego, któ­ ry pozostaje zdecydowanie religijny. I c h wykracza poza ramy tej pracy. obecność wzbogaca jednak zbiór p o t e n c j a l n y c h znaczeń symbo­ Matka Boska Częstochowska w myśleniu potocznym - narodowa czy uniwersalna? l u , kształtuje, przynajmniej na pewien czas, świado­ mość i postawę jego odbiorców. „Postawiłem wszystko na Maryję" Największa trudność, jaką napotkałem w mojej próbie analizy odbioru symboliki narodowej w wize­ Pisząc o polityczno-propagandowych źródłach treści r u n k u M B C z , brała się ze struktury samych wypowie­ symbolu, spróbuję zająć się już nie tradycją, lecz wyda­ dzi informatorów. Zauważyłem b o w i e m , że zdania w y ­ rzeniami, które m o i respondenci znają z osobistych do­ głaszane przez jedną i tę samą osobę potrafiły wyrażać świadczeń, określić co, obok spraw już opisanych, bez­ różne, często nawet wzajemnie sprzeczne, treści. C o pośrednio kształtowało i c h stosunek do polskości C u ­ więcej, tendencja ta okazała się dość powszechna downego Obrazu. Okoliczności, w j a k i c h stykali się powracała regularnie i , jak na złość, akurat w m o m e n ­ - z n i m , były b o w i e m często w y n i k i e m obliczonych na t a c h dotyczących badanego przeze m n i e zagadnienia. osiągnięcie k o n k r e t n y c h celów i skutecznych działań. O t o k i l k a przykładów, ilustrujących t e n p r o b l e m : W c h o d z i m y t u w zakres świadomego konstruowania O : M n i e się wydaje, że to jest jak gdyby zawłaszcze­ „ukrytych" znaczeń symboli wizualnych. nie M B do Polski, prawda? Przez t e n obrazek. Tak jak Polityka synodów w powojennej Polsce polegała m . i n . gdyby chciało się, żeby ona była tylko nasza, prawda. na podtrzymywaniu istniejących już tradycji i wartości, P: N o , akurat o M B C z mówi się, że... a zwłaszcza k u l t u maryjnego. Podłożem polityki kardy­ O : N o , ale jest, ale jest u nas właśnie ten w Często­ nała Wyszyńskiego w niezwykle t r u d n y m dla Kościoła chowie, n o i po prostu nie ma wyjścia, prawda? Przyjeż­ w Polsce okresie stalinizmu i komunizmu było założenie, dżają pielgrzymki z całego świata, ale o n jest... wyjątkowo że może o n przetrwać tylko w oparciu o katolicyzm ludo­ jak gdyby błogosławi nam. N o bo po prostu właśnie t u wy z rozbudowaną stroną kultowo-obrzędową, w t y m jest, i t u czuwa, tak? N i e jest gdzie indziej, tylko akurat również symboliką wizualną. Sam Wyszyński pisał: „Ta­ w t y m miejscu. (...) sądzę właśnie, że to jest odpowiedni ka jest wola Boga w Polsce, że chce działać w naszym na­ wizerunek M B C z , tak że opiekuje się Polską, prawda, bo rodzie przez Panią Jasnogórską. Doświadczenie mnie na­ tak jak mówiłam, dowody były na to, prawda? uczyło, że tylko przez Maryję można czegoś w Polsce do­ [ G . S. 8 ] . konać" [cyt. za: Przewodniczka Sama n a t u r a t e m a t u determinowała w p e w n y m 1994, s. 13]. stopniu podobne sytuacje. S ą one też w y n i k i e m prze­ Kontynuatorem dzieła umacniania narodowego k u l t u biegu rozmowy - podczas jej trwania postawa i n f o r m a ­ był o d początku swego pontyfikatu papież Jan Paweł I I . Bardzo i s t o t n y m świadectwem, a zarazem wtórnym tora nie jest niezmienna, lecz podlega pewnej e w o l u ­ źródłem narodowego znaczenia M B C z , są także niezli­ cji, co znajduje wyraz w wygłaszanych zdaniach. Szcze­ czone pieśni i wiersze k u jej chwale lub o niej mówią­ gólnie, gdy zmuszamy kogoś do „odczytania" głęboko nasyconego znaczeniem obrazu, i to do uczynienia te­ ce oraz m o d l i t w y . go „na głos", stajemy się świadkami stopniowej r e k o n ­ Historyczne, mityczne, ikonograficzne i polityczne strukcji w y m o w y symbolu, odbiorca k o n f r o n t u j e swo­ połączenie uczuć n a r o d o w y c h i patriotyzmu z religią je myśli z już wygłoszonymi, przywołuje odpowiednie 123 �Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y odniesienia - stąd wspomniana zmienność. Podłożem ków określających stosunek do niej nie została w tej niespójnych lub wręcz wewnętrznie sprzecznych po­ ptacy opisana, gdyż nie dotyczyły one tematu symboli­ staw są też bez wątpienia mechanizmy rządzące myśle­ k i narodowej. Wspomnieć muszę t u jednak o wyjątko­ n i e m p o t o c z n y m [Hołówka 1986]. wo osobistej, wręcz i n t y m n e j postawie emocjonalnej Różne były też odpowiedzi infotmatotów dotyczące Polaków wobec i c h p a t r o n k i , o wątku macietzyństwa, sptawy specjalnego dla Polski znaczenia M B C z . C h o ć powszechnej wierze w indywidualny charakter relacji wszyscy przyznawali, że Maryja jest Królową Polski, to z nią i idącymi za t y m uzdrowieniami - M B odbieta się z reguły zwracano również uwagę na fakt, że nie należy często jako kochającą matkę, dobtą Królową i pocie- ona tylko do nas, ale jest też „Królową świata całego" szycielkę cierpiących, jest ona nie tyle wzorem do na­ [G. S. 11] i „wszystkich ludzi na ziemi" [ G . S. 1]. Czasem śladowania, co raczej wcieleniem miłości i troskliwości. silniej podkteślana była jej „ojczyźniana" strona, kiedy Sądzę, że podział na uniwersalne i narodowe byłby indziej raczej jej religijna uniwersalność. W t y m właśnie tutaj zbytnim uproszczeniem. Bezkrytycznie podążając miejscu wyłania się inny problem, według m n i e zasadni­ za t u r n e r o w s k i m m o d e l e m , musielibyśmy uznać, że w o ­ czy dla mojego tematu. Otóż M B C z ptzejawia się kół pola normatywnego skupią się wszystkie elementy w dwóch głównych wcieleniach. Z jednej strony jest pol­ „ogólnokatolickie", tola M B dla całego świata jako ską patronką, której wizerunek pełni rolę symbolu naro­ m a t k i Chrystusa, zaś biegun orektyczny „ptzyciągałby" dowego, z drugiej - Matką Chrystusa i Panią Kościoła, pozostałe jej cechy. Przypomnijmy, jak brzmi k r y t e r i u m a jej postać ma jak najbardziej uniwersalny wydźwięk. podziału: on one hand, theological doctrines and ethical Tę charakterystyczną „dwoistość" n a t u r y M B C z , imperatives of a general kind, of the Great Tradition - and, w a r t o rozpatrzyć w świetle k o n c e p c j i zaptoponowanej on the other, highly localized, culturally specific objects and przez V i c t o r a Turnera, do której zresztą odnieść moż­ ideas (...) always being more closely related to the outward, na szerzej rozumianą problematykę r o l i k u l t u i symbo­ sensorily perceptible form of die symbol than is the norma­ lu religijnego w pielęgnowaniu tożsamości narodowej. tive pole (Turner 1978: A u t o r ten analizuje r u c h pielgrzymkowy w Irlandii, ciążyć k u „górnemu", n o r m a t y w n e m u biegunowi, c h o ć operując pojęciem communitas, które dzieli na trzy typy: nie osiągają go w pełni - „polskość" Częstochowskiej egzystencjalny, normatywny i ideologiczny (Turner 1978, Królowej łączy się z jej oficjalnymi, k u l t o w y m i własno­ s. 135). D w a pierwsze realizują się w wymiarze społecz­ ściami. Po ptzeciwnej, „orektycznej" stronie m o d e l u , nym, przybierając bądź to spontaniczną i raczej jednora­ odnajdujemy nie lokalność, lecz boleść, smutek i mat­ zową formę {communitas egzystencjalna), bądź też zorga­ czyną troskę, które czynią Maryję bliską naszemu ser­ nizowaną w ramach szerszych sttuktur (normatywna). c u , a przeciwstawiane są jej narodowej „królewskości", Communitas ideologiczna istnieje w batdziej abstrakcyj­ strojności i h o n o r o m oraz, jawnej czy ukrytej, patrio­ n y m wymiarze k u l t u r o w y m i stanowi w n i m odpowiednik communitas normatywnej; jest zapleczem idei i wzorców dla rzeczywistych wspólnot ludzkich. Według Turnera dziej. Bo tutaj jest ukoronowana przez tą miłość, n o to rodacy ufundowali, i tę koronę, i te szaty, i tak dalej, ale wersalne, a tym, co szczegółowe i lokalne. Przeciwległe jednak... (...) [wyjmując z portfela obrazek przedstawia­ bieguny nazywa o n normatywnym {normative) i orektycz- jący zbliżenie twarzy M B C z bez „sukienki"] O , ta M B n y m {orectic). Symbole odnoszą się do ideałów, wartości, m i najbatdziej odpowiada, właśnie, to jest taka widać: n o r m społecznych, doktryn teologicznych itp. (biegun taka cierpiąca, taka swojska (...) te k o r o n y to stwatza- normatywny), a jednocześnie wyobrażają przedmioty, ją, tak m i się zdaje, wewnęttzny t a k i trochę dystans. czynności oraz idee pożądane i nacechowane emocjonal­ A już właśnie bez k o r o n y to już jest taka swoja, matka, nie w ramach danej kultury (biegun orektyczny). taka bolesna, taka zrozpaczona, taka... taka kochana" Nawiązując do tej t e o t i i , można w naszkicowanym [G. S. 2 ] . przez Turnera schemacie umieścić także zjawisko pa­ triotycznej w y m o w y M B C z - bez wątpienia jest ona symbolicznym. Za tycznej symbolice wizerunku: „Ja m a m w d o m u obraz M B C z , ale bez korony, bez szat i t e n obtaz, ta ikona, b y m powiedziała, najbardziej m i odpowiada. Najbar­ nośniki symboliczne, należące do communitas ideologicz­ nej, podlegają polaryzacji między t y m , co ogólne i u n i ­ przecież nośnikiem 135). Odnoszę wrażenie, iż w przypadku M B C z , jej „narodowe" cechy wydają się D w u b i e g u n o w y m o d e l T u t n e t a odpowiada zatem communitas, f e n o m e n o w i M B C z wtedy, gdy zamiast prostej polary­ skupiające się wokół C u d o w n e g o Obrazu, uznajmy zacji przyjmiemy istnienie układu ciągłego, rozpiętego społeczeństwo polskie, a ściślej mówiąc, wspólnotę ka­ pomiędzy d w o m a p o l a m i . Takie ptzedstawienie, zakła­ tolików identyfikujących się z jasnogórskim sanktu­ dające obecność pary przeciwieństw, dobrze ilustruje a r i u m i uznających, że podobnie czynią lub czynić po­ pewną postawę wobec p r o b l e m u „dwoistości" M B . Po­ w i n n i wszyscy „prawdziwi Polacy". W t a k i m ujęciu lega ona, jak sądzę, na podświadomym przyjęciu przez dwa aspekty M B C z uznać można za efekt procesu se­ i n f o r m a t o r a ukrytego założenia, iż M B Królowa Polski mantycznej polaryzacji symbolu. Jak wyglądałby t a k i i M B Pani wszystkich ludzi to wyobtażenia stojące do układ znaczeń. siebie w opozycji i nie dające się pogodzić. Prowadzi to Pamiętać 7 trzeba o złożoności treści do sytuacji, gdzie o t w a t t e sformułowanie wizerunku jednego z n i c h wydaje się negacją drugiego — w k o n s e k w e n c j i M B C z i o jej specyficznej r o l i . O g r o m n a ilość czynni­ 124 �Grzegorz Sokół • M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y padają wypowiedzi wewnętrznie Bibliografia: bardzo niespójne, sprzeczne, domagające się „zatuszowania". 1983 Jest jednak także i inne podejście do p r o b l e m u d w o ­ Bogurodzico-Dziewico. Polski almanach maryjny, Warszawa Hołówka istej natury M B C z . Reprezentujący je respondenci nie T. widzieli większych niezgodności pomiędzy jej uniwer­ 1986 salnością a polskością: „No, M B jest naszą, Polski kró­ Jabłońska-Deptuła lową, ale też jest M a t k ą wszystkich ludzi, M a t k ą Boga, 1990 M a t k ą wszystkich ludzi. M B jest Królową Polski, więc Myślenie potoczne, Warszawa E. Religijność' i patriotyzm doby powstań [w:] Swoistość' i uni­ wersalizm kultury polskiej, Lublin Kunczyńsка-1racka M a t k ą Polaków i jest również Królową Wszechświata, i M a t k ą i n n y c h państw, można powiedzieć" [ G . S. 3 ] . W tych wypowiedziach zdania popierające obydwa po­ A. 1978 Malarstwo ludowe kręgu Częstochowskiego, 1998 Matka Boska w polskiej szluce ludowej X I X wieku [w:] Nie­ Wroclaw pokalana. Kult Matki Bożej na ziemiach polskich w X I X wie­ glądy nie kolidują ze sobą, a często przytaczanym argu­ ku, Lublin m e n t e m jest podkreślanie jedności M B . Sieradzka 1994 A. Przedstawienia maryjne w malarstwie polskim lat osiemdzie­ Problematyka stosunku współczesnych Polaków do siątych X X wieku [w:] Przewodniczka. Kult Matki Boskiej narodowego lub też uniwersalnego znaczenia M B C z m o ­ w Polsce od Lumen Gentium do Redemptoris Mater i 964 — 1987, że wydawać się teraz dość jasna - nawet jaśniejsza niż jest Częstochowa w rzeczywistości. A b y zbliżyć względnie uporządkowany T u r n e r V., T u r n e r zapis m o i c h spostrzeżeń do stanu faktycznego, muszę do­ 1978 E. Image and Pilgrimage in Christian culture, New York dać, że wprowadzone tu rozróżnienie na dwa zasadnicze typy postaw ma tylko najbardziej ogólny charakter. Zagadnienie to, a ściślej o b y d w a jego L I S T A WYKORZYSTANYCH W Y W I A D Ó W : (wszystkie w y w i a d y przeprowadzone zostały w Częstochowie aspekty w d n i a c h 21-27 września z osobna, może jednak zostać ujęte w sposób usyste­ matyzowany, a jednocześnie czytelny, za pomocą za­ Grzegorz Sokół: prezentowanych powyżej m o d e l i . C h o ć nie są one cał­ 1. dwie kobiety z Zabrza, obydwie w wieku ok. 75 lat kowicie bezbłędne, o b a w i a m się, że gdybym dążył do dalszych udoskonaleń, ryzykowałbym zbyt 1998) 2. małżeństwo zamieszkałe w Warszawie, oboje w wieku ok. 65 lat; duże mężczyzna - wykształcenie średnie, pochodzi z Wilna; kobieta - uproszczenia. Myślę, że trzeba t u odstąpić o d ambicji wykształcenie wyższe, z Warszawy znalezienia j e d n o l i t y c h i jednoznacznych rozwiązań 3. mężczyzna, lat 45, mieszkaniec małego miasteczka, wykształce­ dla problemów, które jednolite i jednoznaczne nie są. nie nie wyższe niż średnie 4. mężczyzna, lat ok. 50, pilot Prowadząc rozmowy z pielgrzymami w Częstocho­ 5. mężczyzna, lat 75, uczestnik Ogólnopolskiego Zjazdu Synów wie, a zwłaszcza analizując p o t e m i c h wypowiedzi, sta­ Pułku wałem twarzą w twarz z „potocznym" światem i „potocz­ 6. mężczyzna, lat ok. 50, z Zabrza, wykształcenie zawodowe n ą " mentalnością. Wiedziałem jednak, że nie mogę bez 7. dziewczyna, lat 18, z Częstochowy, uczy się końca pytać: „co się za t y m kryje?" - w poszukiwaniu ja­ 8. kobieta, zamieszkała w Piaskach k. Sosnowca, wykształcenie snych i logicznych odpowiedzi. Musiałem zgodzić się średnie 9. kobieta, lat 74, wykształcenie podstawowe, zamieszkała w Kiel­ z faktem, że zagadnienie, które badam, m a „nienauko­ cach wą" naturę - i w którymś momencie przestać sięgać głę­ 10. dwie kobiety - matka i córka, wiek: matka ok. 55, córka ok. 20, biej i zadowolić się zbiorem wieloznacznych sformuło­ z Katowic wań. Wymagało to ode m n i e przyjęcia kategorii podob­ 11. dwie starsze kobiety (wywiad niepełny) n y c h do tych, j a k i m i posługiwali się m o i rozmówcy, 12. mężczyzna (wywiad niepełny) i uznania, że gdy bada się kwestię tak złożoną i dyna­ Anna Kalina: miczną jak „społeczny" odbiór „ukrytej" symboliki, trze­ (numeracja według porządku w zestawach wywiadów autorki) ba czasem zdobyć się na pewną elastyczność i otwar­ tość, odrzucając ściśle naukowe myślenie. Dlatego też 1. kobieta, 1. 65, wykształcenie średnie, księgowa nie staram się tutaj zamknąć mechanizmów symbolicz­ 3. kobieta, 1. 57, wykształcenie zawodowe, pracownica poczty 4- mężczyzna, 1. 62, ślusarz nego funkcjonowania M B C z w j e d n y m m o d e l u . Myślę, 6. dwie kobiety: 1. 53, wykształcenie średnie, sprzedawczyni 1. 64, że jestem najbliżej prawdy, kiedy zakładam, że obydwa gospodyni zaproponowane ujęcia dopełniają się i razem oddają 7. dwie kobiety: nauczycielka w podstawówce, 1. 42 przedszkolanka, właściwy obraz postawy badanej grupy wobec polskości 1. 45 wizerunku M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Antonina Bereza: 2. kobieta, zamieszkała we wsi na Kielecczyźnie, 1. 83, wykształcenie ' Wypowiedzi dotyczyły w większości wypadków podstawowe. konkretnego przedstawienia - pokazywanego przeze mnie obrazka przykładowe­ go, ukazującego MBCz w otoczeniu biało-czerwonych flag i Orła w koronie — i , chociaż w tym sensie mają charaktet szczegółowy, można je odnosić również do ogólnego poziomu 125 �