https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efc20cebbc0d37a9dcbf24da38dc59c3.pdf cd0c4aea3c25b7961b48966fb92eb980 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4950 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura ludowa kultura duchowa wota dewocjonalia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4589 Title A name given to the resource Wota srebrne/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.67-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek W Olędzki O T A S R Popularne w pięćdziesiątych latach próby zawężonych oznaczeń zakresu sztuki ludowej w Polsce ustąpiły, j a k wiadomo, w latach późniejszych poszukiwaniom nowych j e j dziedzin i określeniom w materiale zabytkowym (m.in. archeologicznym) n u r t u , który można by nazywać l u d o w y m . Prawdopodobnie na tej drodze w n i k l i w s z y c h i poszerzonych badań konkretyzuje się pojęcie sztuki ludowej w Polsce. Niemniej do dziś jeszcze zjawiska artystyczne spoza głównego n u r t u rozwojowego sztuki nie zostały dostatecznie odkryte 2 3 U. 1. Współczesne oftar-y; naszyjniki, skiej, Jasna Córa. łańcuchy В R N E zwala to sądzić, że wota stanowią wykształconą w dłu­ gim procesie przeobrażeń idei ofiary jej postać w y ­ bitnie symboliczną. Zawiera ona, j a k każda ofiara, moment poświęcenia istocie czczonej pewnej wartości materialnej. N i e m n i e j jest to najczęściej wartość drugo­ rzędna — symboliczna, ustępująca istotniejszej f u n k c j i , jaką jest plastyczny przekaz ze strony człowieka do istoty czczonej prośby l u b dziękczynienia, ślubowania, wyrzeczenia. Przykładem może być prawie całkowicie zaniedbana dziedzina sztuki dewocyjnej, pątniezej: wota. Poza nie­ l i c z n y m i opracowaniami malarstwa wotywnego z jednej strony i z drugiej — w o t modelowanych w w o s k u , nie m a m y właściwie i n n y c h prac na ten t e m a t . Natomiast w literaturze obcej znajdują się i obszerne studia mono­ graficzne, i omówienia w opracowaniach ogólnych. W nauce zachodnioeuropejskiej dziedzina ta włączona została do badań sztuki ludowej już na początku X X w . Pod nazwą wota, ex wota a u nas dodatkowo ofiary *, występują rozmaite w y t w o r y o niejednakowych funkcjach k u l t o w y c h czy w ogóle r e l i g i j n y c h . Z w s z e l k i m i w o t a m i wiążą się jednak pewne momenty w i a r y , które jeśli nie są zawsze te same, to przynajmniej podobne. Po- E : Rozmaite wota wiąże też podobna zasada i n f o r m o w a ­ nia istoty czczonej przez człowieka. Wypływa ona z ogól­ nego rozumienia właściwości ontologicznych tej istoty, jako przybliżonych t y m , które przysługują człowiekowi. Istota czczona charakteryzuje się m.in. wyższą pojem­ nością. Stąd i umowność przekazu zawartego w określo­ n y m w o t u m znajduje pełne uzasadnienie wierzeniowe. Pewne przedstawienia, które mogą wydawać się mało znaczące, będą zawierały u k r y t e treści, nieraz o złożonej wymowie. Treści te nie zawsze możliwe są do odkrycia. Często pozostają tajemnicą, która znana była t y l k o ofiarodawcy. W różnych przejawach tej umowności za­ w i e r a się mniej l u b bardziej i n t y m n y i bojaźliwy sto­ sunek człowieka do istoty czczonej. Zdaje się, że miarą owej intymności i bojażnt była umowność określonych przedstawień . z cukierków 5 ofiarowane przez dzieci na ołtarzu M,B. Częstochow­ �11, 2. Wyobrażenie gromu, element okucia obrazu Sąd Ostateczny, XVIII w., blacha srebrna, dl. 16 cm. Sieradz, kość, ss. Urszulanek. II. 3. Wyobrażenie M.B. Chełmińskiej, blacha srebrna, 13,5 X IG cm. Na dole data 1757. Brak znaków zlotn. Chełmno Pomorskie, fara Wniebowzięcia N.M.P., ołtarz Cudownej M.B. Chełmińskiej. Formułowanie i u t r w a l a n i e określonych i n t e n c j i umożliwia zjawisku natury wierzeniowej, j a k i m są wota, przyjmowanie postaci artystycznej. Rozmaite też rodzaje sztuk plastycznych wiążą się z odpowiednimi odmianami wot. Wola, o jakich chciałbym mówić, to twórczość z p o ­ granicza drobnej rzeźby niepełnej oraz g r a f i k i (rytównic twa na płytkach metalowych). Wykonywane one były rozmaitymi technikami metaloplastycznymi. Zależ­ nie od zasadniczego kształtu można nazywać je płytkami m e t a l o w y m i , p l a k i e t k a m i albo f i g u r a m i z blachy. Może i m również przysługiwać określenie: wota metalowe. Nie będą t u jednak omawiane wota żelazne — w formie rzeźby pełnej. Ze względu na tworzywo posługiwać się będziemy określeniem: wota srebrne. Należy jednak pamiętać, że do w y r o b u tych w o t używano i n n y c h jeszcze metali. Bywały wota złote, pozłacane, a także mosiężne posrebrzane i ze stopów imitujących srebro. Wota srebrne, j a k każde inne, określa funkcja za­ wartego w nich przekazu, który przede wszystkim k i e ­ rowany jest przez ofiarodawcę do istoty czczonej. Prze­ kaz ten w przypadku w o t srebrnych jest stosunkowo „najnośniejszy". Nie osłabiają go tak j a k w i n n y c h rodzajach w o l silnie rozbudowane dodatkowe funkcje informacyjne i kultowe. Z w o t a m i lepionymi w wosku wiążą się momenty magii i l i t u r g i i kościelnej. Zdarzało się, że w ramach rytuału obrzędowo-wotywnego złożone na ofiarę woskowe figury przetapiano na świece do ołtarza. W przypadku w o t nawiązujących do sztuki hafciarskiej, tkackiej czy umiejętności krawieckich (sukienki na figurach i obrazach, nakrycia ołtarzy) na intencje przekazu nadbudowywują się momenty adoracji. Dążenie to przesłania właściwą funkcję wota, przybie­ rając postać f a k t u z zakresu obyczaju l u b ceremonii k u l t o w e j . Z kolei w malarstwie (wotywnym) kierunek przekazu podstawowego bywa równoważony k i e r u n k a m i dodatkowymi. Może np. występować silnie rozbudzona potrzeba dotarcia treściami r e l i g i j n y m i do szerokiego kręgu wiernych albo też manifestacji zdolności twór­ czych . Podkreślić zatem należy, żo wota, o j a k i c h będziemy mówić, wyróżniają się spośród i n n y c h nie t y l k o określo­ n y m i właściwościami m a t e r i a l n y m i , technicznymi, lecz również stosunkowo najwyrażniejszym ujednokierunkowaniem zawartego w nich przekazu. Jak już w s p o m i ­ nałem, jest to kierunek podstawowy: ofiarodawca — istota czczona. e �Г!. 4. Sw. Józef i Jezus, fragm. wotum — wyobrażenia ŚŁC- Rodziny, blacha srebrz., usym. caloici: 21 < 18 cm. Brak znaków slotu. Ofiarowane 1800 r, przez kowską. Miedniewice, kośc. iw. Rodziny. Jeśli zaś chodzi n pobudki społeczne, chęć wyrażenia stosunku ofiarodawcy do najbliższego otoczenia, to każde na ogół wota mogły służyć (emu celowi w jednakowej mierze, niezależnie od właściwości m a t e r i a l n y c h i s t r u k ­ t u r a l n y c h '. Fakt ujednokierunkow ania przekazu zawartego w określonych wotach ułatwia niezmiernie wszelkie próby śledzenia przemian światopoglądowych of iarodowców, pozwala na przyjęcie stwierdzeń uogólniających te prze­ miany. Nie trzeba zaś dowodzić, że mogły one wpływać, i to w sposób zasadniczy. na artystyczny charakter w y ­ tworów. 4 mosiężna, poMarię ('homad- zakresie miały jedynie klasztory. Stad też ws/.ti^.,. .... ogół dawniejsze sanktuaria i zarazem miejsca ku!'.'.: wotywnego lokalizują się tam, gdzie ważniejszo zgro­ madzenia zakonne . N a terenie Polski przejawy k u l t u wotywnego należy wiązać z późniejszą fazą rozwojową życia r e l i _ i ' . , e - . Wydawałoby się wiec. że ustalenie czasu, w K l o r v m zaczął występować zwyczaj składania w o t . nie n o w i n m napotykać większych trudności. Ale w świetle poprzed­ nich uwag o źródłach i ogólnym z a a w a n s o w a n i u p i w badawczych uściślenie genezy tych zwyczajów n i p i«»«t na razie możliwe. Na.jdoslępniejszym i najpelniei.siMu nagromadzeniem wiadomości pozostają nadal s a i r i r 1поr y wot. Z oględzin tych zbiorów w y n i k a , że największa popularność zwyczajów' w o t y w n y c h na terenie k r a j u przypada na pierwszą połowę X V I I I w . Najwcześniej syp z odnalezionych wot pochodzi z pierwszej polowy X V I I w . " Poza t y m istnieją dane archiwalne i relacje ówczesnych pisarzy o powszechnym o f i a r o w y w a n i u wot srebrnych i woskowych w drugiej połowie X V I w.' :a л Na obszarze Europy zachodniej rozmaite ceremonie w o t y w n e znane są we wczesnym średniowieczu . P r a w ­ dopodobnie z tych tez stron głównie wywodzą sio z w y ­ czaje, które poznajemy u nas. Istnieje duże p r a w d o ­ podobieństwo, żo przywędrowały one wraz z niektórymi z a k o n a m i . U podstaw zwyczaju jest pojawianie sio i rozwój popularności cudownych wydarzeń związanych z określonym obiektem k u l t u . Nie trzeba podkreślać, j a k w i e l k i e znaczenie w tej popularności odgrywała dzia­ łalność kościoła. Wymne.ain ona znacznego personalnie udziału duchowieństwa. Pełne zaś możliwości w t y m 11 9 11 :l Oprawą zwyczajów w o t y w n y c h bywają najczęściej doroczne odpusty związano z k u l t e m świętych i świętami osób boskich. Stwierdzenie to opieram o zgromadznne obserwacje głównie w parafiach wiejskich, w mniejszym �stopniu w ośrodkach pątniczych, Cudowne sanktuaria wiążą się bardzo często, a być może najczęściej, z p o ­ stacią M a t k i B o s k i e j . Nie można jeszcze ustalić w sposób ostateczny, jakie postacie świętych i jakie święta były osnową różnych l o k a l n y c h uroczystości odpustowych i związanych z n i m i zwyczajów w o t y w n y c h . Nie ulega jedynie wątpliwości, że większość świętych najpopular­ niejszych w środowiskach ludowych należy do rodziny opiekunów, przede wszystkim żywego inwentarza . Poza t y m wydaje się, że w rozwoju zwyczajów w o t y w ­ nych ważną rolę odegrał k u l t opiekunów zdrowia l u d z ­ kiego. A l e o r o l i tej można mówić głównie w stosunku do ośrodków miejskich i rejonów bliskich i c h wpły­ wom 4 H 1S Zwraca uwagę fakt, że zwyczaje wotywne nie wiążą się u nas prawie zupełnie z głównymi świętami dorocz­ n y m i kościoła. Występują one natomiast wespół z u r o ­ czystościami święcenia t a k i c h np. d n i , j a k Przemienienie Pańskie, św. Trójca oraz d n i M a r y j n y c h — Zwiastowa­ nia i Wniebowstąpienia. Być może, że związki te w y ­ pływały ze stopnia nasycenia i n n y c h świąt, przede wszystkim właśnie głównych, wcześniejszymi f o r m a m i k u l t u . Wiązanie się zwyczajów w o t y w n y c h z p e w n y m i tylko świętami (nie pierwszego znaczenia) następowało pod wpływem splotu okoliczności. Wchodziły w grę takie okoliczności, które wzmacniały i urealniały akty prośby, dziękczynienia, ślubowania, wyrzeczenia . ,IT i i i :s Wota: II. 5. Wyobrażenie dziecka w powijaku na poduszce. Napis na powijaku: „Ex voto V.G.AB Haickclct LB. De Doners Marek O.Maji 1753. Blacha srebrna, 38 X 32 cm. Brak znaków złotn. Jasna Góra, skarbiec. I I . 6. Dziecko w powijaku przed kaplicą. W głębi — kościół w Czerwińsku (prawdop. 1. pol XVIII w.), blacha srebrna, 25 X 40 cm. Brak znaków zlotn. Czerwińsk, kośc. Przemienienia Pańskiego, �II. 7. Sw. Wincenty, wyryta data 1758 г., blacha srebrna, pod Okiem Opatrzności (prawdop. 2, pol. XVIII w.), blacha 1Я X 12 cm. Sieradz, kośc. fis. Urszulanek. 11. 8. Mies-r.nimi srebrna, 15 X 14 cm. Chełmno, fara Wniebowzięcia Х.М l'. W omawianej kategorii w o t nieczęsto spotyka się na ogół obiekty wykonane przez samego ofiarodawcę . Jest to twórczość ścisłe zrośnięta z cechowym rzemiosłem miejskim. Wskazuje na to przede w s z y s t k i m rodzaj stosowanego surowca, sposób wykonania obiektów, wreszcie ich strona ideowo-formalna. Poza t y m w w i e j ­ skich ośrodkach k u l t o w y c h wota srebrne występują n a ­ der sporadycznie i niewątpliwie nie były t a m wyrabiane. Ofiarodawcy musieli zdobywać wota w miastach, w któ­ rych znajdowały się warsztaty złotnicze. listycznie aniżeli w Czerwińsku l u b Miednicvi-i. - -«-ь i Kodniu. Już od pierwszej połowy X V I I w. występują w u m a ­ wianych ośrodkach ustalone f o r m y wot. Nahv.a <)' nich: 1) samoistne przedstawienia osób świętych . >>••-kich właściwych dla określonego miejsca k u l t u ( i l - 'i. i , 2) samoistne wyobrażenia intencji pod postacią zwierząt, organów ciała ludzkiego (il. 5), 3) p:.!..> л przedstawienia osób świętych i boskich z intcnc.tanu (il. 7). Wydaje sic. że dwa pierwsze rodzaje wr>t т » м - я uznać jako wzory podstawowe. Który z nich jesl niejszy — t r u d n o powiedzieć. W X V I w . r o z p " " " " niony zdaje się już być zwyczaj pokrywania \"-" ' p a r t i i obrazów odpowiednio modelowanymi w srebrnej l u b złotej f i g u r a l n y m i przedstawieniem• » - ч . - . . zarówno koncepcyjnie, jak i technicznie pod:; -:::' o w y m wotom symbolizującym konkretne intencje •;! : ' i Nie można jednak zapominać, że w t y m samym x v i v; leciu i znacznie wcześniej szeroko rozpowszechni'!"-' grafika dewocyjna. Miedziorytnicze płytki z pi... .: -ło­ wieniami obrazów słynących łaskami były prawusame j a k wota ukazujące w sposób samoistny | . > - - . . • święte i boskie. Dlatego też nie można - w y k l i n . . obydwa z t y c h najprostszych wzorów pojawiły - i . . :i< • zależnie, w t y m samym m n i e j więcej czasie. >!:••••••'-• wota, w których nastąpiło powiązanie w i z e r u n k u -иni-, czczonej z właściwym wyobrażeniem intencji, -.ą n i e wątpliwie późniejsze Na osobną uwagę zasługują zasady dekoracji które w^ykonane zostały w formie prostokątnych jjUU-k Na blisko 1000 przejrzanych obiektów zaledwie naście nie miało dekoracyjnie wykonanego obrzeżema. Pośród tych „dekorowanych" w o t można wyróżnić urupy 1) równorzędnego t r a k t o w a n i a obrzeżenia z włascuw m tematem wota i 2) podrzędnego, kiedy w całości к.мпуzycji obrzeżenie spełnia wyraźnie uzupełniając; i n;t\ (il. 4, (i). 1й Trudno obecnie dostarczyć bliższych danych o twór­ cach wot. W materiałach a r c h i w a l n y c h można odnaleźć z jednej strony wiadomości o samych wotach i z drugiej 0 złotnikach (srebrnikach). Nic udało się jednak natrafić na zestawienie t y c h wiadomości razem tak, aby z nich wynikało, że określone wota wykonane były przez ściśle oznaczonego rzemieślnika . Brak jest dotychczas podpisu twórcy pełnym imieniem i nazwiskiem. Być może nie było w zwyczaju pozostawianie tego rodzaju śladu przynależności warsztatowej. W większych ośrod­ kach pątniczych, takich np. jak Chełmno Pomorskie l9 1 Częstochowa, występują niekiedy na wotach ślady cech i prób złotniczych. W mniejszych natomiast ośrod­ kach, j a k Czerwińsk, Miedniewice, Prostyń, Sieradz, w podobny sposób znakowane wota występują bardzo r z a d k o . Jeśli przyjąć, że ślady znaków złotniczych są świadectwem znaczenia i sprawności określonych orga­ nizacji rzemiosła cechowego, wówczas zróżnicowanie to jest zrozumiałe. Dowodziłoby ono zarazem, że w m n i e j ­ szych ośrodkach istniały większe swobody prawne dla warsztatów parających się wytwórczością wot. Prawdo­ podobnie w tych też ośrodkach mogły prosperować nie rejestrowane warsztaty osławionych „partaczy". Przy­ puszczenie to potwierdzałby charakter samych wot. W takich ośrodkach j a k Chełmno łub Częstochowa są one w mniejszym stopniu zróżnicowane technicznie i sty­ 20 Ł 1 , b �Spoza tych podstawowych ustaleń wyłaniają sic pew­ ne spostrzeżenia określające sposoby realizowania przez warsztaty złotnicze zamówień, które, j a k można się domyślać, były silnie zróżnicowano nie t y l k o określo­ n y m i intencjami ofiarodawców, ale także przecież ich możliwościami m a t e r i a l n y m i . Obok wot w y r a b i a n y c h masowo według jednego wzoru realizowano wota po­ jedyncze, takie, j a k i c h żądał ofiarodawca (ił. 4, 10, 6) . Są to dwie skrajności, które najprawdopodobniej w y ­ łoniły się w większych Ośrodkach pątniczych na tle prostych ekonomicznych dążności. Chodziło o sprostanie licznym i podobnym zamówieniom nie najwyżej w y ­ nagradzanym oraz zamówieniom zbiorowym, określonych kompanii pielgrzymów, a także i n d y w i d u a l n y m tych jednostek, których zamożność l u b szczególne intencje nie krępowały w decyzjach. Są to, jak powiedziałem, skrajności, które dochodziły do głosu przede wszystkim w większych ośrodkach pątniczych . Bez porównania bowiem częściej, aniżeli wota wykonane w całości zgod­ nie z zamówieniem ofiarodawcy, spotyka się rozwiązania, w których płytka na obrzeżeniu i w miejscu w i z e r u n k u istoty czczonej powtarza pewien obiegowy wzór, nato­ miast jest ona uzupełniona k o n k r e t n y m przedstawieniem intencji ofiarodawcy (il. 8, 9). M 24 W t y c h „kombinowanych" wotach sposób wykonania obrzeżenia i niekiedy również właściwego w i z e r u n k u istoty czczonej jest inny zupełnie niż samej intencji. Różni j e rodzaj konwencji formalnej. M a m y nieraz wyraźne przykłady wykorzystania wzorów ikonograficz­ nych i ornamentacyjnych z i n n y c h wyrobów złotniczych, renesansowych, barokowych, a także późniejszych. Związki te występują prawie wyłącznie w w a r s t w i e motywów stałych: dekoracji na obrzeżeniu i przedsta­ wień postaci świętych i boskich. Najprawdopodobniej posługiwano się przy t y m kopią (ił. 4, 5, 10—12). Jest to widoczne w samej technice wykonania, zazwyczaj bar­ dziej rozwiniętego tłoczenia czy nawet odlewu. Natomiast własnym rozwiązaniem twórców są na ogół niektóre wyobrażenia intencji. Realizowane są one najczęściej w skromniejszej technice repusowania l u b r y t u i p u n k ­ towania. Owo swoiste aktualizowanie półfabrykatów wot do określonych zamówień nie było całkowite. T y l k o niektóre, najprawdopodobniej więcej wynagradzane za­ mówienia, znajdowały pełniejsze rozwinięcie zleconego tematu. W podstawowej większości przypadków sprowa­ dzano temat intencji do pewnych konwencjonalnych motywów wyrażających najważniejsze momenty ofiary. A więc takie пр., j a k gesty pokłonu i uniesienia r e l i ­ gijnego, stan społeczny i płeć postaci, zakres prośby �czy dziękczynienia (liczba przedstawionych postaci) ( i l . 12—16). Stad też poszczególne rozwiązania mogły być wykorzystywane do zasadniczo różnych intencji, jeśli t y l k o owe intencje miały pewne cechy wspólne. Można przypuszczać, że twórcom w o t towarzyszyła w pracy stała troska, aby zbytnią aktualizacją treści zamówienia nie przysporzyć nadmiernych czy nawet dodatkowych trudności. Dążenie to można prześledzić na przykładach w i e l u obiektów z t y c h wszystkich ośrodków rzemiosła, które nastawione były na masową realizację zamówień. Pod t y m względem wota złotników i r y t o w ­ ników różnią się dosyć wyraźnie od analogicznych p r z y ­ kładów twórczości malarskiej. W tej ostatniej istniały niewątpliwie pełniejsze i zarazem swobodniejsze możli­ wości wypowiedzenia się, nie były bowiem krępowane tak silnie właściwościami technicznymi przedmiotu. Pochodzenie, pozycja społeczna ofiarodawców w o t srebrnych, przedmiotów niekiedy dużej wartości, aby nie powiedzieć drogocennych, pozornie t y l k o wydaje się oczywista. Okazało się пр., że niektóre, nawet najcen­ niejsze, wota (dużych rozmiarów, wykonane ze znacznych p o r c j i srebra) mogą mieć fundatorów zbiorowych. I s t n i e ­ ją dowody składania takich właśnie w o t przez uczest­ ników kompanii-pielgrzymek do miejsc c u d o w n y c h (il. 15, 17). Dotychczas udało się ustalić, iż pielgrzymi ci pochodzili z miast, miasteczek. Nie jest jednak w y ­ kluczone, że zbiorowo fundowane wota pochodziły także z niektórych rejonów wiejskich, t y c h пр., gdzie nie obowiązywały surowe uzależnienia pańszczyźniane. I d l a ­ tego też nie wydaje się całkowicie pewne, że wota srebrne, w odróżnieniu od woskowych, związane były p r a w i e głównie z warstwą „bogatą" dawnego społeczeń­ stwa polskiego . Na w o t u m o f i a r o w a n y m przez k o m p a ­ nię z Pleszewa do Częstochowy przedstawieni są ludzie 25 M 10 I I . 9. Wotum — M.B. Chełmińska i postać klęcząca, wy­ ryta data 1741, płytka srebrna, 14 X 10 cm. Brak znaków zloin, Chełmno, jara. II. 10. Wotum — s~w. Rodzina, 1800 г., blacha mosiężna posrebrz. Brak znaków złotn. Miedniewice, kośc. Św. Rodziny. II, 11. Drzeworyt z 1671 г., wierna kopia obrazu iw. Rodziny w Miedniewicach. w strojach, w j a k i c h z w y k l i występować przedstawiciele plebsu miejskiego ( i l . 17). Na i n n y m w o t u m pochodzącym z Zakroczymia, o f i a r o w a n y m z powodu klęski pożaru tego miasta, pośród wizerunków prawdopodobnie k u p ­ ców, którzy ratują z płomieni ciężkie k u f r y , przed­ stawiono również ludzi dźwigających na głowach nie­ w i e l k i e tobołki (okładka). Od połowy X I X w . uczestnictwo ludności wiejskiej i niezamożnych w a r s t w m i e j s k i c h w omawianych z w y ­ czajach stało się zjawiskiem powszechnym. W t y m j e d ­ nak czasie, dzięki wytwórczości fabrycznej, wota p r z y ­ jęły postać równorzędną z wieloma łatwo dostępnymi dewocjonaliami . гт Byłoby więc uproszczeniem przyjmowanie ogółu ofia­ rodawców wot srebrnych z X V I — X V I I w. j a k o t y c h najbogatszych reprezentantów ówczesnego społeczeństwa. Istnieją obok dużych rozmiarów płyt, w y k o n a n y c h ze znacznym nakładem środków i pracy, cienkie blaszki mosiężne, posrebrzone t y l k o jednostronnie. We wszystkich poznanych zbiorach wot natrafiamy na przedstawienia postaci w żupanach z w i e l k i m i szabla­ m i u pasa. Mają one wysoko pod golone głowy. To nie­ wątpliwie w i z e r u n k i ówczesnej szlachty ( i l . 18—20). Nie wydaje się jednak, aby wśród nich nie było przedsta­ w i c i e l i szlachty szaraczkowej. Poza t y m na pewno zda­ rzali się ofiarodawcy z kręgu ludności chłopskiej, j e j najbogatszego odłamu. Na to wskazują przede wszystkim tematy gospodarcze. Wiadomo zaś, że właśnie te tematy ii �13 •л są najbardziej reprezentatywne dla chłopskich w o t wos­ kowych . 2Я Tematy gospodarcze w wotach metalowych, w t y m ich zasobie, j a k i udało się poznać, należą do stosunkowo najrzadszych . Jak dotąd nie udało sio odnaleźć miejsc k u l t u wotywnego wykraczających swoim znaczeniem poza kręgi l o k a l n y c h parafii wiejskich, w których spra­ wy gospodarcze byłyby podstawowe. Warto przy t y m zaznaczyć, że w krajach zachodnich i południowych Europy miejsca takie występują często. Przedstawienia koni, krów, owiec i innych zwierząt w wotach metalo­ w y c h należą tam do najpopularniejszych ( i l . 21—25). W Polsce wota srebrne znajdowały się pod oddziaływa­ niem przede wszystkim zainteresowań zdrowiem czło­ wieka i jego sprawami osobistymi. Mogą to być sprawy serdeczne, rodzinne, to znów bytowe, losow'e. W cza­ sach u t r z y m y w a n i a się zasadniczych różnic społecznych te ogólnoludzkie problemy nie wyrażały prawdopodob­ nie w pełni najbliższych postulatów życiowych społecz­ ności nazywanych l u d o w y m i . Zawierały one momenty uczuć, zainteresowań, które dla tych społeczności mogły być niedostępne, aby nie powiedzieć obojętne. 29 Nie znaczy jednak, że swoisty utylitaryzrn magii w tematach gospodarczych w o t znajdował w yznawców tylko w kręgu ludności chłopskiej. Oto znamienne w y ­ znanie na w o t u m z 2. połowy X V I I I w. Pochodzi ono od pana wiosek Tylicza i w i n n i c w ziemi chełmińskiej: „Winnyc i Tylic Matko ukłon daią Tcze kłosy ciesąe pomoci zadaią Oddal wzniesioną Twą Ręką zarazy Wroc plon wyniszcz nią wszelkie w zbożach skazy Niech złość Czartowska i z Ludzką ustąpi Tak zebrze Miłosierdzia Twoiego Najniższy Ponóżek Bogusław K i l n o w s k i " . Można domyślać się, że na podobnych przesłankach w i a r y w gotowość istoty czczonej do pozytywnej inge­ rencji w sprawy f o l w a r k u opierają się wota — w y ­ obrażenia popiersi fundatorów, możnych panów, obok przedstawień pełnych figur k o n i i krów (il. 27). Dla badacza k u l t u r y ludowej ta naiwna postawa świato­ poglądowa przedstawicieli w a r s t w u p r z y w i l e j o w a n y c h ma duże znaczenie poznawcze. Jak wiadomo, jej pełne rozwinięcie czy też rozpowszechnienie poznajemy' w czasach współczesnych, w w i e l u zwyczajach ludności chłopskiej. Przekonanie więc o wyłącznie środowiskowej genezie tej postawy może być m y l n e : �II. 12. Wotum — wyobra­ żenie M, Boskiej i postaci kobiecej (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosięż­ na, 19 X 14 cm. Brak zna­ ków zlotn. Sieradz, kośc. ss. Urszulanek. II. 13. Wo­ tum, woskowe — w y o b r a ­ żenie postaci ludzkiej ze złożonymi rękami, brak dolnej części, 2. poł. XVIII w. Grodzisko k/Ojcowa, kaplica Bł. Salomei. Ob. PME Warszawa. II. 14. M. Boska oraz postacie ko­ biety i mężczyzny, pol. XVIII w., blacha srebrna, 17 X 17 cm. Brak znaków zlotn. Chełmno, jara. 14 Wota odnoszące się do spraw budowlanych i r-A\A\czych nie wyczerpują w całości zainteresowań tiospodarczych, materialnobytowych, jakie dochodzą do głosu w suplikacjach i dziękczynieniach ofiarodawców. .Na obecnym etapie badań nie można jeszcze ustalić polne­ go zakresu tych zainteresowań. Niemniej nasuwają spostrzeżenia pozwalające mówi'', że w twórczości wo t y w n e j znajdowały odzwierciedlenie niektóre lokalne odrębności gospodarcze k r a j u . Do takich przypuszczeń upoważniają między i n n y m i przedstawienia łodzi i stat­ ków. Natrafiono na nie w zbiorach wot Czerwińska i Chełmna, ośrodkach położonych na ważnym szlaku h a n d l o w y m Wisły. Szczególnie piękne i sugestywne jest w o t u m z Czerwińska. Na stosunkowo niewielkiej pb-toe o szerokim dekoracyjnym obrzeżeniu przedstawiona za­ stała łódź na sfalowanej powierzchni wody. Wyraźne skierowanie uwagi na tę właśnie wode sugeruje okreś­ loną intencję — prawodopodobnie prośbę o ochronę przed niebezpieczeństwami pracy na rzece (il. 26). W i n n y m ośrodku w o t y w n y m , w .Miedniewicach, zwraca uwagę swoiste przetworzenie tematu 'znanego w ikonografii kościelnej, j a k i m jest św. Rodzina przy stole. Sam cudowny obraz w m i e d n i e w i c k i m kościele MIw-- .' ' w i . i '• • : i .. i {>.•.;.-.-• . w nastroju mistycznego p rzęży •i • Taki zamysł widoczny jest . J ' . ': Логика, w dostojeństwie M a r i i • •, Ń4- Józefa. Przedmioty na stole - j .lawet nie najbardziej czytelne. . . <,x-,nssści określonych elementów jest zupelnio inaczej. Nicwątp!. - '• • ' : , e i \i . r r ^ v a n e na przedstawieniu endowr.i'i, : !>'.•!, - j >,'ier.m:e? dostrzega się, że nie chodziło o ukri/.;in:e mistycznemu przewidywania Chrystusowej ofiary. Wlaśi i w * «*-sty i jednoznaczność wyrazów twarzy zostaly zagubione. Natomiast nabrały głównego znacze­ nia ..dary boże", które występowały na stole. O tenden­ cji r y w i n I i ' o w a r ^ n rrt^yfrr.-eh prawd wiarv r.aizvwir przekonutą wota. na kiórych (pod przedstawieniem stołu) pojawia sio postać ofiarodawcy albo t y l k o nogi. Mogło w tych wotach chodzić o najprostsze wyrażenie prośby o pełen stół względnie o ukazanie związku między do­ statkiem a zdrowiem proszącego — zdrowiem jego nóg (il. 4, 9, ID—11, 29). 4 • ł ' 5 31 Motywy swoistej poufałości przy jednoczesnym uzna­ niu wszeehclobroci i wszechmożnośei istoty, której zło­ żono zosfnlo w o t u m , nie jest odbiciem jedynie obowiozu- �Wota: П. 15. M.B. Częstochowska i przewodnicy pielgrzymki, na dole napis: „Ofiara Campanj Kempisky" (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha srebrna, 23 X 10 cm. Brak znaków zlotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. II. 16. Wyobrażenie rodzi­ ny pod Okiem Opatrzności, blacha srebrna. Na odwrocie napis: „Ofiara J . Naymav 1823". W dolnym prawym rogu znak złotnika z Warsza­ wy T. Klimaszewskiego, jego godła (owca) oraz próba 12-lutowego srebra* 23 X 19 cm. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. U. 17. Fragm. przedstawie­ nia pielgrzymki. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. jącej postawy światopoglądowej w X V I I I w. Zdarzają sio również wota, w których wizerunek cudownego obiektu zastąpiony został okiem opatrzności — symbo­ lem Trójcy Świętej — jedynego Boga. Pojawiają się zarazem, np. na ołtarzach Najświętszej Panny M a r i i , wota z przedstawieniem samego Zbawiciela l u b po­ p u l a r n y c h postaci świętych (il. 29—33). Znamienne jest w o t u m złożone w Częstochowie przez pielgrzymów z Pleszewa. Na płytce dużych rozmiarów, w górnej części na środku, znajduje się wizerunek M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Przez całą szerokość p a r t i i dolnej roz­ ciąga się przedstawienie p i e l g r z y m k i . Natomiast po­ między jednym i d r u g i m znajdują się wyobrażenia Św. Jana Nepomucena i św. Floriana. Jak wiadomo, są to opiekunowie od żywiołu ognia i wody (il. 17, 32). 22 W przedstawionych przykładach rysuje się postawa uczuć w jakiś sposób abiwalentnych wobec głównej po­ staci k u l t u wotywnego. Naiwne rozumienie wszechmocy istoty czczonej, z poprzednio omawianej postawy, ustę­ puje jak gdyby poczuciu istnienia h i e r a r c h i i w świecie niebiańskim, hierarchii znaczenia i powiności istot świę­ tych i boskich. Wydaje się, że postawa ta jest stosunko­ wo najbardziej reprezentatywna dla w o t z końca X V I I I i z X I X w. Nie jest wykluczone, że została ona w y ­ kształcona na tle rodzącego się k r y t y c y z m u i ogólnej refleksji nad założeniami w i a r y . W wotach z 2. poł. X I X w. śledzić można rozwój, najprawdopodobniej, momentów pokory, podporządko­ wania się w y r o k o m boskim. W dawnych intencjach przeważała nad dziękczynieniem prośba, np. oczekiwania i n t e r w e n c j i w sprawy doczesne. Samo zaś dziękczynie­ nie przyjmowało charakter p r e w e n c y j n y . Jeśli dobrze rozumieć sens przedstawień, to w najpóźniejszych w o ­ tach prawdopodobnie zanika częściowo formuła otwar* 33 tej i prostej w i a r y w całkowitą stosowność czy może nawet znaczenie prośby o rzeczy realne. Pojawiają sic w t y m czasie np. prośby o przyjęcie do niebios najbliż­ szych zmarłych. Popularne stało się w o t u m z przedsta­ w i e n i e m dziecka w trumience. Wcześniej, w X V I I I w., dzieci ukazywane były w p o w i j a k u . Warto przytoczyć napisy z tych wot nowej postaci: „Andrzej Szymański Urodził się d:za Mca:T ist:Ro:182f) J Umarł d : 15 M c u : Czerw: Ro: Ш 5 " " 3 „Przed w y r o k i e m T w o i m korne schylamy Panie czoła 1882" . 35 Jednocześnie zyskuje w t y m czasie znaczenie najpo­ pularniejsze w o t u m — przedstawienie serca gorejące­ go. W zbiorach częstochowskich często można spotkać wota — wiele serc złączonych w całość (il. 35). Mogą one symbolizować' członków rodziny i sprawy, wobec których zachodzi potrzeba dziękczynienia. I w t y m w y ­ padku odzywa się m o t y w ofiary rozumianej w najsu­ rowszy sposób. Siedem serc połączonych na jednej płytce oznaczonych zostało inicjałami i dopiskiem: sieroty. W w i e l u tych wotach wyobrażających serca gorejące w y ­ czuwa się postawę ofiarodawców pokornych, podporząd­ kowujących się wszelkim w y r o k o m boskim. Na osobną uwagę zasługują wota — ręce i dłonie. Nie p o t r a f i m y dokładnie powiedzieć, j a k i e każdorazowo treści kryją się pod t y m i symbolami. Na pewno wota te, podobnie j a k wyobrażenia innych jeszcze części ciała (nóg, uszu, oczu, nosa, języka), wiązały się ze sprawa­ m i zdrowia (il. 34). Niektóre z nich (oczy, nogi) znane były we wczesnych okresach zwyczajów w o t y w n y c h . Pojawiały się one z okazji nadzwyczajnych uzdrowień, jak również w intencji oczekiwanego uzdrowienia. Nie­ mniej zwraca uwagę fakt, że spośród pozostałych s y m ­ boli ęiala ludzkiego właśnie ręce należą do szczególnie �popularnych wot. W X I X w. występują one prawie t a k często j a k wota serca. Być może, że w pewnych okolicz­ nościach nic były one ofiarowywane w związku z do­ legliwościami rąk. W zbiorach częstochowskich istnieje spora ilość wot-dłoni w y k o n a n y c h z cienkich blach mosiężnych, przy t y m niedbale uformowanych. Obok nich zdarzają się dłonie i całe ramiona — obiekty w y ­ sokiego kunsztu rzemieślniczego. Są to wota nieraz dużych rozmiarów, wykonane ze znacznych ilości srebra (il. 34). Prawdopodobnie więc w w y p a d k u jednych i d r u ­ gich intencje wykraczały poza zwykłe zainteresowanie zdrowiem. Można dopuszczać możliwość rozumienia dło-,ni, ramienia, jako symbolu przymierza, bliskiego s y m ­ bolowi serca. Pod koniec X I X w. rozwiązany został problem t r u d ­ ności technicznych przystosowania masowej wytwór­ czości wot do rozmaitych sytuacji i treści ofiarowania. W sposobie przedstawienia ofiarodawcy zachowana zo­ staje postawa na klęczkach, ale zanika gest rąk unie­ sionych wysoko do góry i rozpostartych ramion. Figury mają dłonie złożone przy sobie, j a k do pacierza i różań­ ca. Poszczególne postacie oddzielone zostały od tła, w y ­ stępują pojedynczo. Umożliwiło to produkowanie wot nie t y l k o na potrzeby określonego ośrodka k u l t u , lecz wszelkie ich odmiany. Poza t y m z tych pojedynczych postaci łatwiej było montować układy wyrażające właś­ ciwe intencje ofiary. Oczywiście innowacja ta możliwa była dzięki zmianie dawnych rzemieślniczych f o r m w y ­ 17 twórczości na fabryczne. Dzisiaj te uproszczenia poszły jeszcze dalej. Zakłady A r s Christiana wyrabiają t y l k o jeden gatunek w o t : serca gorejące. Mają one k i l k a usta­ lonych wielkości i zależnie od tego są tańsze l u b droższe. Warto powiedzieć, że w i n n y c h krajach europejskich, np. we Włoszech, a szczególnie w Grecji, nie obserwuje się j a k u nas procesu stopniowego zanikania w i e l u t r a ­ dycyjnych symboli w o t y w n y c h . Przeciwnie, w krajach tych nastąpiło w najnowszych czasach, w okresie k i l k u ­ dziesięciu lat, wzbogacenie t r a d y c y j n y c h wyobrażeń z u ­ pełnie n o w y m i . Nie do rzadkości należą np, w o t a samochody, motocykle i rowery. Pojawiły się wota ofia­ rodawców we współczesnych strojach, m.in. mężczyzn w mundurach wojskowych, z k a r a b i n a m i , wreszcie wota symbolizujące mieszkanie — klucze . W tej odmienności rozwoju symboli w o t y w n y c h znajdują niewątpliwie od­ bicie ogólne przemiany światopoglądowe społeczeństwa. Gdyby nie rozwijające się u nas w najnowszych cza­ sach rozmaite f o r m y k u l t u , przypominające pewne m o ­ menty obyczajów w o t y w n y c h , można by powiedzieć, że społeczność katolicka Polski reprezentuje dziś głębsze i pełniejsze rozumienie w i a r y aniżeli wymienione w y ­ żej analogiczne społeczności Grecji l u b Włoch . ,e 37 Pojawienie się w 2. poł. X I X w. fabrycznych f o r m w y ­ twórczości w o t było bezpośrednią przyczyną zubożenia ich wartości artystycznych. W miarę j a k następowała stopniowe ograniczanie rodzajów określonych przedsta­ wień wota utraciły te wartości. Brak dotąd materiałów �dotyczących początków występowania tej dziedziny sztu­ k i w Polsce zakreśla granice prowadzonych rozważań do stosunkowo wąskiego okresu (od 2, pol. X V I I w. do polowy X I X w.). 18 19 It. 18. Fragra. Wotum —- przedstawienia szlachciców, prubo blacha srebrna, wym. całości 24,5X23 cm. Brak znaków zlotn. Na odwrocie napis: „Jry Mość Pani Ka­ tarzyna Rzechowska Podczaszyna Różańska Ofiarowała to Volvm do tego Kościoła Za pierwszego Małżonka Swego I Mć i Pana Jana Górskiego у Stanisława Syna stolnika Zakroczymskiego Roku Pa 1721". Czerwińsk, kośc. Przemienienia Pańskiego. 11. 19. Wotum — szlachcic pod. koroną, symbolizującą Cudowną (Koronowaną) M.B. Chełmińska, pol. XVIII w., blacha srebrna, IG X 14 cm. Brak znaków zlotn. Chełmno, fara. 78 Przystępując do rozpatrzenia wartości artystycznych wot, należy stwierdzić na wstępie, że w okresie u t r z y ­ m y w a n i a się rzemieślniczych f o r m wytwórczości, t j . do polowy X I X w., jest to twórczość niejednolita. Zróżnico­ wanie charakteru pracy złotników, które uwidocznia się w samych w y t w o r a c h , możemy zaobserwować nawet na przykładzie zbiorów pochodzących z jednego ośrodka. Poza t y m zwraca uwagę fakt, że to zróżnicowanie, o którym już wcześniej wspominałem, rysuje się szcze­ gólnie jaskrawo w ośrodkach niepierwszoplanowej waż­ ności czy popularności. Uwidacznia się ono nie tyle w w a r s t w i e ideowej, tematycznej, ile w formalnej. P r z y j ­ rzyjmy się dla przykładu wotom z Czerwińska. W y b r a ­ ne do porównań egzemplarze reprezentują dwa odrębne warsztaty. Do warsztatu pierwszego, j a k się wydaje, można zaliczyć kilkanaście w o t spośród przeszło stu sztuk, znajdujących się w zbiorach kościoła. Wybrane egzemplarze wyróżniają się t a k i m i podstawowymi cecha­ m i , j a k wielkość, grubość i rodzaj użytego surowca. Można o nich powiedzieć, że są to niewątpliwie „cen­ niejsze" wota. I c h ofiarodawcy to przedstawiciele w a r ­ stwy szlacheckiej, a w j e d n y m w y p a d k u fundatorzy w o t u m zbiorowego — mieszkańcy Zakroczymia. Przed­ stawienia we wszystkich t y c h wotach wykonane są techniką repusowania, odlewu (obrzeżenie) oraz r y t o w nictwa (partie centralne). Przy pomocy r y t u oznaczone zostały intencje w o t : wyobrażenia postaci ludzkich, a w j e d n y m w y p a d k u płonącego miasta. Obrys p r o ­ wadzony jest linią zamaszystą, płynną, która przy pewnych detalach, t a k i c h n p . j a k smugi d y m u albo obrys torsu szlachcica, daje efekt arabeski czy zamie­ rzenia dekoracyjnego (il. 18, 37). Uzupełnieniem ob­ rysu są cieniowania, dokonywane poprzez z w i e l o k r o t ­ nienie krótkich zdecydowanych cięć. I c h k i e r u n k i i n a ­ pięcie jest bogato zróżnicowane. Twórcy, a może twórca tego warsztatu ukazując określono postacie poświęcał uwagę przede w s z y s t k i m i c h strojom, nie pomijając delali k r o j u i przybrania. Starał się jednak również u k a ­ zać w y r a z twarzy f i g u r y i właściwy gest błagania l u b dziękczynienia, a w przedstawieniu płonącego Zakroczy­ mia także gesty lamentacji. Wśród f i g u r ratujących m i e ­ nie można dostrzec łatwość ukazywania człowieka w ruchu. B r a k jest też „błędów" w zachowywaniu p r o ­ porcji i układu anatomicznego figur. Kompozycja ca­ łości jest swobodna, ze znajomością ujęć perspektywicz­ nych. Warsztat d r u g i reprezentuje k i l k a prostokątnych pły­ tek i jedna figura serca. Wszystkie egzemplarze są m a ­ łych rozmiarów, z cienkiej blachy srebrnej l u b g r u b ­ szej mosiężnej i t y l k o jednostronnie posrebrzanej. K r a ­ wędzie poszczególnych w o t ozdabia skromny, wąski szlak półkolistych tłoczeń l u b zygzakowatych płytkich nacięć. Właściwe przedstawienia, podobnie jak w po­ przednich wotach, są rytowane. Obrys nosi ślady n i e ­ równości, j a k b y został wykonany rylcem o tępym ostrzu. Przedstawienia dotyczą ludzi oraz zwierząt gospodar­ czych ( i l . 25, 38, 39). W j e d n y m w y p a d k u mamy ozna­ czoną t y l k o t w a r z człowieka. Oszczędność przedsta­ wienia jest aż t a k znaczna, że wzbudza zastanowienie nad b r a k i e m wymagań ofiarodawcy. W i n n y c h wotach przedstawione zostały całe postacie, ale również w spo­ sób daleko posuniętej umowności, z „błędami" w zacho­ waniu proporcji i właściwego układu anatomicznego. J �M i m o np. profilowego ujęcia f i g u r y t w a r z j e j , t a k j a k w poprzednim w o t u m , ukazana jest na wprost. T y l k o w przedstawieniach zwierząt zajęły autora bliższe szcze­ góły (rogi, sierść, wymiona). Kompozycje nie p r z e k r a ­ czają dwóch przedstawień i zawsze skrępowane pozostają symetrycznym układem lub zwielokrotnieniem określo­ nego elementu plastycznego ( i l . 25). Można zatem powiedzieć, że w małym ośrodku, t a ­ k i m j a k Czerwińsk, działały w X V I I — X V I I I w . warszta­ t y złotnicze o zasadniczo różnych możliwościach tech­ nicznych i artystycznych. Z jednej strony był warsztat nieskrępowany większymi trudnościami technicznymi, nie uchylający się przed epickimi ujęciami, z drugiej zaś warsztat przejawiający umiejętności mniejszej skali, oparte na uproszczeniach prowadzących do syntetyzują­ cych skrótów i niezwykle l a p i d a r n y c h ujęć. Podobne zróżnicowanie, chociaż nie tak samo wyraź­ ne, obserwujemy na przykładzie w o t z pozostałych ośrodków: Sieradza, Nieszawy, Chełmna, Miedniewic oraz Częstochowy. W każdym z t y c h ośrodków n a t r a f i a ­ m y na dowody koegzystencji w X V I I — X V I I I w. warszta­ tów o krańcowo różnych możliwościach technicznych i artystycznych. W większych zaś ośrodkach, t a k i c h np. j a k Częstochowa i Chełmno, występują ponadto wota. których w a l o r y ideowo-formalne nakazują zdecydowa­ nie zaliczać je do n u r t u twórczości elitarnej. Fakt, że twórczość w o t srebrnych rozwijała się w mniejszym stopniu pod wpływem zamówień środowisk l u d o w y c h aniżeli środowisk społecznie i ekonomicznie uprzywilejowanych, nie powinien przesłaniać i n n y c h m o ­ mentów istotnych dla jej charakteru. W X V I I I w., a t y m bardziej w okresie wcześniejszym X V I I w., rozbieżności wyobrażeń religijnych między społecznościami l u d o w y m i a różnymi odłamami w a r s t w uprzywilejowanych nie były zasadnicze czy wyraźniejsze. W epoce t e j , j a k mówiłem, prymitywność pojęć i postaw r e l i g i j n y c h pew­ nych odłamów w a r s t w u p r z y w i l e j o w a n y c h dopełniał swoisty u t y l i t a r y z m myślenia, j a k i bywa właściwy g r u ­ pom społecznie upośledzonym. Stąd też w obrębie treści religijnych trudno jest nieraz przeprowadzić wyraźniej­ sze rozgraniczenie na ludowe i nieludowe przykłady omawianej twórczości. Należy jedynie dopuszczać moż­ liwość, że w zakresie m n i e j l u b bardziej żywego zain­ teresowania zdrowiem i własną biografią dochodziło do różnic między ofiarodawcami ze środowisk ludowych i innych kręgów ówczesnego społeczeństwa. Być może również, że do t y c h ostatnich kręgów dotarły w X I X w . dodatkowe pobudki aktów w o t y w n y c h . M a m na myśli II. 20. Wotum — wyobrażenie szlachcica. W górnym rogu M . Boska, (prawdop. pol. XVIII w.), blacha mosiężna posrebrz. 28 X 20 cm. Brak znaków zlotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. �II, 21. Wotum — wyobrażenie krowy, 2. poi. XVIII w., grubsza blocho mosiężna posrebrz., 7 X 14 cm. Jasna Góra, ob. źb. prywatne. II. 22. Wotum — symbol bydła rogatego, XIX w., u>ys. 16,3 cm. Wg R. Kriss, Eisenopfer... s. 23. Górna Bawaria. II. 23. Wotum — wyobrażenie krowy, kute żelazo, wys. 9 cm. Muz. Jelenia Góra. II. 24. Srebrne wota z XVII—XIX w. Wg Lenz Kriss. Reienbcck, Bilder und zeichen... s. 126. Dolna i Górna Bawaria. sprawy losów już nie samej jednostki, j e j rodziny, ile społeczności w i e r n y c h czy losów religii. Natomiast w p r z y p a d k u środowisk l u d o w y c h nastąpiło w t y m czasie ogólne zwiększenie się popularności w o t srebrnych. Nio pozostawało to bez związku z ostatecznym zanikiem w większości miejsc k u l t o w y c h dawnych w o t wosko­ wych. W przemianach t y c h odegrała pewną rolę po­ prawa ogólnych warunków życiowych najliczniejszych reprezentantów tego środowiska — ludności chłopskiej. W t y m czasie między poszczególnymi odłamami spo­ łeczeństwa zarysowały się znacznie wyraźniejsze róż­ nice w wyobrażeniach r e l i g i j n y c h . W świetle przedstawionych uwag nasuwa się zasad­ nicze pytanie, czy omawianą dziedzinę sztuki można ujmować jako przedmiot k u l t u r y ludowej, czy t y l k o jako problem badawczy, mający pewne znaczenie dla poznania jej historii. Otóż j a k i e k o l w i e k byłyby w n i o s k i badaczy o rozwoju osiągnięć określonych ośrodków złotniczych w Polsce X V I I — X V I I I w., nie podlega dyskusji, że w porównaniu z osiągnięciami i n n y c h gałęzi dawnych sztuk omawiana dziedzina nie zajmowała pierwszoplanowej pozycji, Dziwne byłoby zresztą, gdyby rzecz przedstawiała się inaczej. Jeśli chodzi o rozmaite pokrewne umiejętności obróbki metali (płatnerstwo, ludwisarstwo, brązownictwo, f i l i g r a n itp.), to wiadomo, że nie mają one w Polsce a n i trwalszych tradycji, ani głębszych powiązań z głów­ n y m i n u r t a m i r o z w o j o w y m i k u l t u r y . Umiejętności te na ogromnych połaciach przyśródziemnomorskich uzy­ skały postać wszechstronną i powszechną, o w y b i t n i e l u d o w y m charakterze. Rozwój twórczości w o t y w n e j w Polsce ma wszelkie konsekwencje przeobrażeń zdecy­ dowanie żywiołowych, o krótkim stosunkowo przebiegu. 80 �1 dlatego też t r u d n o wskazywać w tej dziedzinie zde­ cydowanie odrębne n u r t y rozwojowe. Nie znaczy to j e d ­ nak, aby nie można było odnaleźć zarówno przykładów s t y l i s t y k i odpowiadającej określonym etapom rozwojo­ w y m sztuki n u r t u głównego, j a k i przykładów k o n w e n ­ cji formalnych, pojawiających się niezależnie od miejsca i czasu. A l e t e n właśnie moment rozróżnienia f o r m a l ­ nego nie jest najbardziej istotny, wiele bowiem z roz­ wiązań dalekich od ustalonych f o r m sztuki „historycz­ nej", a z s i l n y m i nieraz znamionami cwych konwencji uniwersalistycznych, łączyło się z w o t a m i ofiarodawców spoza kręgu ludowego. Zasady wytwórczości w o t , które j a k wiadomo nie podniesione zostały do f o r m poszukiwania własnej w y ­ powiedzi artystycznej, zasady oparte przede wszystkim o dążenie do uproszczeń, ułatwienia realizacji maso­ w y c h zamówień, rzutowały silnie na charakter dzieł. Wyławiane były przez twórców najistotniejsze momenty określonych intencji. W ogromnej większości w o t p o t r a k ­ towane zostały w sposób syntetyzujący. Prowadziło to do kształtowania przekazu o dużej sile wyrazu. Emocjonalność określonych przedstawień podbudowywała o d ­ waga twórców ukazywania własnych możliwości t e c h ­ nicznych. A możliwości tych na ogół nie obciążała surowa poprawność, r u t y n a zawadowa . зя Znaczna część złotników i rytowników, zajmujących się twórczością wot, najprawdopodobniej nie r e k r u t o ­ wała się spośród rzemieślników najwyższych umiejęt­ ności, aby nie powiedzieć małych czy niedostatecznych. Możliwe, że b y l i o n i przedstawicielami tej rzeszy p r o ­ wincjonalnych majstrów, których procesy rozwojowe w miejskich cechach rzemieślniczych okresu X V I — 24 X V I I w . odsunęły od pełniejszych możliwości zawodo­ w y c h i sprzyjających warunków doskonalenia warszta­ tu . 3S Starając się zamknąć dotychczasowe rozważania, moż­ na scharakteryzować omawianą twórczość w następu­ jący sposób: 1) twórczość w o t srebrnych czerpie swój rodowód z treści nierodzimego n u r t u k u l t u r y . Niemniej znajduje ona oparcie nie t y l k o w treściach ideowych oficjalnej ideologii kościoła, ale również w miejscowych wyobrażeniach i wierzeniach o charakterze l u d o w y m . 2) Twórczość ta ukształtowana została ostatecznie w póź­ n y m stosunkowo okresie X V I I — X V I I I w . — okresie nie­ bywałego rozwoju cudownych miejsc k u l t u , cudownych objawień, szerzenia się idei bezpośrednich ingerencji istot boskich i świętych we wszelkie przejawy życia człowieka. Twórczość w o t y w n a jest j e d n y m z najpełniej­ szych i trwalszych śladów t y c h idei. Zbieżność z k l i ­ matem tradycyjnych wierzeń i wyobrażeń ludowych nie pozostawała bez wpływu na przyjęcie się zwyczajów w o t y w n y c h i ich artystycznych dokumentów do n u r t u rozwojowego k u l t u r y o szerszym zasięgu aniżeli okreś­ lona warstwa l u b odłam społeczeństwa. 3) O zasięgu i sile oddziaływania omawianych obyczajów w o t y w n y c h decydowały swoistości t r a d y c j i rzemiosła p r o w i n c j o n a l ­ nego w Polsce. W X V I I — X V I I I w . rzemiosła obróbki m e t a l i nie były, j a k sądzę, na tyle rozwinięte, aby mogła zaistnieć powszechnie dostępna wytwórczość w o t m e ­ talowych, nawet nie srebrnych, ale żelaznych, t a k j a k miało to miejsce w i n n y c h k r a j a c h (głównie w niektó­ r y c h częściach Niemiec i Czech, a następnie A u s t r i i i Węgier). 4) Możliwości techniczne i artystyczne rze­ miosł, zajmujących się wytwórczością w o t srebrnych. �były w t y m okresie na tyle ograniczone w w i e l u ośrod­ kach, głównie jednak prowincjonalnych, że zamówienia w a r s t w uprzywilejowanych realizowano często w k o n ­ wencjach bliższych doświadczeniom artystycznym n u r t u ludowego aniżeli a k t u a l n y m tendencjom w sztuce. 5) Twórczość w o t srebrnych nie zajmuje zdecydowanie określonego miejsca wśród głównych nurtów rozwojo­ wych. Znajduje ona w porównaniu do innych gałęzi twórczości stosunkowo najsilniejsze i różnokierunkDwe powiązania między t y m i n u r t a m i . • Pojawienie się i rozwój, nawet bogatych i r o z m a i ­ tych, f o r m w o t srebrnych — wyrobów o znamionach przedmiotów niezwykłych, przeznaczonych na szczegól­ ne okazuje życiowe — nic świadczy bynajmniej o wyso­ k i m standarcie ówczesnej k u l t u r y materialnej. Może n a ­ tomiast, j a k się wydaje, wyrażać pewne, t r u d n e do okreś­ lenia właściwości psycho-społeczne danej zbiorowości narodowej. We właściwościach t y c h jest swego rodzaju niezrównoważenic potrzeb realności z pragnieniami i aspiracjami życiowymi. Nie ulega wątpliwości, że w obliczu istoty czczonej, w atmosferze ceremonii k u l t o ­ wej ujawnienie owych właściwości psycho-społocznyeh jednostki i całych grup ludnościowych dokonywało się w sposób szczególnie wyrazisty. I dlatego nie będzie przesadą twierdzenie, że dla czasów powszechnego f i deizmu wota są wyjątkowo czułym wskaźnikiem t r w a l ­ szych cech grupowych, składających się na wartości pod­ stawowe, unifikujące życie duchowe zbiorowości. Twórczość w o t srebrnych rozwijała się w Polsce na przestrzeni k i l k u s e t l a t . Dziś należy ona do jednej z w i e l u wymarłych dziedzin sztuki r e l i g i j n e j . Proces zaniku tej twórczości w X I X w . był równie gwałtow­ ny j a k pojawienie się nowych, mechanicznych f o r m obróbki m e t a l i . Związane z tą twórczością umiejętności i doświadczenia artystyczne nic znalazły k o n t y n u a c j i w i n n y c h rodzajach dzieł sztuki. A l e k i l k u s e t l e t n i okres w i e l k i e j żywotności w o t był dostatecznie długi, aby umiejętności i doświadczenia tej twórczości uzyskały postać ustaloną. Niemniej ścisłe powiązania ich ze szczególnymi f u n k c j a m i r e l i g i j n y m i , masowy charakter 26 �£7 II. - j . Fraym, wotum — wyobrażenie krów (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosiężna, 0,5 X I I cm. Brak znaków zioin. Czerwińsk. II. 26. Fragrn. wotum — łódź na rzece (prawdop, 2. pol. XVIII u\h blacha srebrna, culosć 12 л 15,5 cm. Czerwińsk. II. 21, Wotum — wyobrażenie krowy, blacha srebrna, i) X 11,5 cm, Znaki zlotu, w górnym rogu, w owalach — Шагу МИ, w owalu narożnym — D. Chełmno, jara. zamówień, a także ograniczone możliwości rzemiosł prowincjonalnych ośrodków nie pozwalały, aby twór­ czość w o t y w n a moe,U przyjąć znamiona zindywidualizo­ wania wypowiedzi artystycznej i t y m samym wyrażać w sposób pełniejszy postawy i k i e r u n k i przeobrażeń w sztuce. Stąd też można mówić o .swoistej stagnacji rozwiązań plastycznych. Zmieniają się w nich stroje i gesty przedstawianych osób czy nawet w sposób zasad­ niczy m o t y w y d e k o r a c y j n e . \ i e zmieniają .''K natornin-' główne zasady samych rny.wia.zan plastycznych. Wielość elementów kompozycyjnych pozostaje niezwykle ogranic/ona Organizacja określonych przedstawień spro­ wadza s; ' w najlepszym razie d o zachowania relacji między dwoma podstawowymi k i e r u n k a m i : poziomym, który wyznacza miejsce wyobrażenia intencji, a piono­ wym, który określa miejsce w i z e r u n k u istoty czczonej Wiązanie elektów rytowani„ i wypukłego modelunku kontrastuje partię centralna, w stosunku do obrzeżenia. Zależnie zaś o d warsztatu służy tr.iiic-j l u b baruzii-j wyraźnemu u k i e r u n k o w a n i u uwa«i na określone przed­ stawieniu. .Sprowadzają sic ono do oderwanych figur, traktowanych najczęściej w ayosub oymboliczny. U l u ­ dzi właściwie l y l k o odpowiednie gesty rąk i pożycia hu klvczniu-h określa zakres ujęć. Mają ono jednak odnosić .się do rozmaitych sianów i uczuć, szczególny cli zupełnie wydarzeń, a nawe! nап'ргууyiн)у/<пу ch cudów Усп zjawisk. W umowności tej możliwość podkła­ daniu pod przedstawienia odpowiednich treści jest n i t g r a n i c z o n a . Taką też, nieograniczoną (czy toż maksy mamą), wydaje się przedstawiać umowność rozwiązań plastycznych ogromnej większości wot. Jeśli umowności tej towarzyszy oszczędność i zarazem surowość środków realizacji, zyskuje nna na szczerości i śmiałości. Jeśli natomiast konwencja ta znajduje wsparcie w swobod­ S п niejszej i sprawniejszej technice r y t u l u b tłoczenia, po­ tęguje się jedynie wrażenie niedoskonałości, braku współbrzmienia. Umowność rozwiązań plastycznych jest dobrze znaną stroną w i e l u dziedzin sztuki ludowej (przede wszystkim dziedzin zaliczanych do tzw. sztuki zdobniczej). W dzie­ dzinach tych jednak o umowności f o r m d w y d u j e w d u ­ żej mierze 'zespół czynników m a t e r i a l n y c h — właści­ wości -mrowia, zasady jogu obrób)::, u * . . , ! . : „ ; _ . . . . . . . . . J . „ tu Up. Umowność, z jaką spotykamy się w wolach srebr­ nych, znajduje swoje podłoże głównie w czynnikach pozamatenalnych. W y n i k a ona między inn* m i л •••л .::-wierzeń, z przekonań o właściwościach istoty r / c / . o n e j oraz postaw zajmowanych wobec niej piie/. t/Juvtiuka Pod t y m względem stosunkowo najbliższe analogie m a ­ ją wota ^rębnie w swych odpowiednikach w y k o n a n y c h z wosku. W tych ostatnich jednak u u u i w i i - i i r Pizw.yiw pla>tyi'ziiych i n i a i a węższy zakres. Wo.-kowe l i ^ u i y zwierząt, ludzi, organów ciała ludzkiego wwnbrażab' określone ubiektj i /wiązane z m m i k o n k - e l n o poUv.eby. M e odnosiły się natuitiia.^t to figury <K> vi> dai y.cn, 4 a nów ducha, nie mówiąc o zjawiskai n cudownych. Wula w u u k u w t i arebrne udzw ioi ciedlają d w a у . а к а и т г / и т у ­ н е sposoby „kontaktowania >ię" z bóslweni. y.asatię /.wiązaną z w o t a m i w o s k o w y m i można n r / v i Y i w n a e i l e K o m u n i k o w a n i a się opartego o zaklęcia i »e«ly. nato­ miast zasada związana z w o t a m i s r e b r n y m i Ulż-,z,i mowie artykułowanej czy nawet m o d l i t w i e S/fr'ei-ie rozpowszechniony od kilkudziesięciu lat w nkktórych ośrodkach k u l t u zwyczaj pisania do osób świętych i boskich listów, a od k i l к u lat '/Ыогыли opracowywa­ nych ksiąg jest niewątpliwie dalszym rozwinięciem с1ал nvch artvstvcznvch zasad k o n t a k t o w a n i u się z bóstwem. 1 4 1 �I L 2&. Fraam. -wotum — „£w. Rodzina", por. il. 4, 11. II. 2d. Wotum — postacie z różańcami pod Okiem Opatrzności, blacha mosiężna posrebrz, 9 X 17 cm. Brak znaków zlotn. Klasztor oo. Paulinów, Częstochowa. II. 30. Wotum — postać kobiety pod Okiem Opatrzności, blacha srebrna, 14 X 18 cm. Znak złotnika KM oraz С (prawdop. znak zlotn. chełmińskich). Chełmno, fara. �PRZYPISY Jest to k o m u n i k a t o k i e r u n k a c h prowadzonych poszukiwań oraz o zarysowujących się problemach na obecnym etapie badań — etapie d a l e k i m od ostatecz­ nych ustaleń i wniosków. Podstawą do t a k formułowa­ nego celu stały się w y n i k i prowadzonych przeze m n i e w ramach stałej pracy w Zakładzie E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N na przestrzeni ostat­ nich 2 l a t rozpoznawczych badań terenowych oraz wstęp­ nych prób zapoznania się ze źródłami a r c h i w a l n y m i . Badania terenowe, stosunkowo najwszechstronniejsze i szczegółowe, prowadziłem na terenie północno-wschod­ niej Polski (Kurpiowszczyzna, Mazury, Warmia). W i n ­ nych częściach k r a j u objęte zostały badaniami wybrane ośrodki k u l t o w e . Oto one: Grodzisko koło Ojcowa, Sie­ radz, Prostyń, Miedniewice, Czerwińsk, Warszawa, Nie­ szawa, Chełmno Pomorskie, K a l w a r i a Zebrzydowska i Piekary Śląskie. Ponadto zapoznałem się ogólnie z sytuacją w południowo-wschodnich rejonach k r a j u (Przemyśl, Zamość, Rzeszów i okolice) wreszcie z tere­ n a m i północno-zachodnimi ziem odzyskanych. W każ­ dym z badanych ośrodków przedmiotem głównych prac była dokumentacja zbiorów wot, próby dotarcia do m i e j ­ scowych źródeł a r c h i w a l n y c h oraz w y w i a d y na temat współczesnych f o r m k u l t u wotywnego. 1 W poszukiwaniu źródeł do badań okazało się zawod­ ne branie pod uwagę wyłącznie popularności ośrod­ ków k u l t o w y c h . Jak wiadomo, wota należą do t r a d y c j i k u l t o w y c h kościoła grecko- i rzymsko-katolickiego. Nie sa one respektowane przez wyznania protestanckie. W Polsce, gdzie wyznania te nie mają trwalszego opar­ cia, należy oczekiwać występowania bogatych i rozmai­ tych przejawów twórczości w o t y w n e j . I t a k i też nasuwa się wniosek z pobieżnych nawet porównań materiału krajowego z obcym. Niemniej w n i o s k u tego n i e można dziś odnosić do całego obszaru k r a j u . Na obszarach byłego zaboru austriackiego wiele najsławniejszych t a m ośrodków k u l t o w y c h nie ma p r a w i e zupełnie d a w n i e j ­ szych w o t (Rzeszów, K a l w a r i a Zebrzydowska). Tereny te objęte były w X I X w . ogłoszoną przez władze za­ borcze rekwizycją przedmiotów wartościowych, głównie kościelnych. Najprawdopodobniej podobne losy spotkały między i n n y m i zbiory w o t w niektórych w y b i t n i e p o l ­ 30 skich centrach na obszarze zaboru pruskiego (Sw. L i p k a , Gietrzwałd, Piekary Śląskie). Brak jest całkowicie w o t w ogromnej większości muzeów państwowych i nie m a i c h też w większości muzeów diecezjalnych. Natomiast można oczekiwać n i e ­ bywałych, j a k sądzę, materiałów w niektórych p u n k t a c h skupu złomu srebrnego A r s Christiana oraz w p r y w a t ­ nych i spółdzielczych warsztatach j u b i l e r s k i c h . Wiado­ me jest, że w warsztatach takich na terenie K r a k o w a stopiono w ostatnich latach (w związku z uroczystościa­ m i Tysiąclecia) dużą ilość zabytkowych w o t srebrnych na blachę, m . i n . do w y r o b u wazonów na k w i a t y do ołtarzy. Jeśli chodzi o źródła archiwalne, to należy zaliczyć do nich na pierwszym miejscu inwentarze kościelne i rejestry łask uzyskiwanych przez w i e r n y c h w m i e j ­ scach słynących cudami. Rejestry t a k i e sporządzano wszędzie t a m , gdzie zabiegano o koronację papieską określonego obiektu k u l t u . Na terenie k r a j u k o r o n o w a ­ nych w X V I I I w . miejsc k u l t o w y c h jest ogromna liczba, Ale na same rejestry łask nie zawsze można natrafić v tych miejscach. Niezależnie zaś od występowania źródeł udostępnia się je na ogół niechętnie. O wotach woskowych opublikowałem następujące ргьсе: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynow'or/n Wielka, „Pol. Szt. L u d . " , R. 14, 1960, n r 1, s. 3— 22; Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, tamże, R. 16, 1962, n r 2, s. 92—96 oraz P i e r w i a s t k i tradycyjne we współczesnym Światopoglądzie ludu wiejskiego za­ mieszkującego tereny popuszczańskie i sąsiednie na Ma­ zowszu [ w : ] „1962 Rok Z i e m i Mazowieckiej", Płock 1962, s. 289—295. O malarstwie w o t y w n y m patrz: J . i A. Czerepińscy, Xfc III-wieczny ludowy strój biłgorajski na ob­ razach wotyw.tych z Puszczy Solskiej, „Pol. Szt. L u d . " , R. 15, 1961, n r 2, s. 84—93; A . Kunezyńska-Iracka, Ma­ larze ludowi z Oidel, „Pol. Szt. L u d . " , R. 19, 1965, n r 2, s. 79—100; tejże, Obrazy częstochowskie, tamże, R. 20, 1966, n r 2, s. 75—100. г Por. R. Andree, Votive und Weihegaben des katholischen Volkes in Siid-Deutschland, Brunswick 1904; A*. Gennep, Religions Moeurs et Legendes, rozdz.: Ex-Votos Bavarois et Tyroliens, Paris 1908; St. L. Kostov, Votivi, „Izvestja na Narodnija E t n o g r a f s k i j Muzej w Sofija". Sofija 1922, R. I I . t. 1—2, s. 15—22; M . S. F i l i 3 �powieź, Mietalni Votivi prawosławnich Srba, „Głasnik skopskog naucznog druzstva" X V — X V I , Skoplie 1936, s. 241—253; R, Kriss. Eisenopjer, Munchen 1957; R. Kriss, H. K r i s s - H e i t i r i c h , Peregrinatio neohellenika. Waiifahrtswanderungen im heutigen Griechenland und in Unteritalien, Wien 1955, а z wcześniejszych prac: FUhrcr durch die Sammlung fiir deutsche religiose Volkskunde, Wien 1936; R. Violant Simorra, F.l arte popular cspanol, Barcelona 1953; P. Toschi, Arte populare italiana, Ro­ ma 1960. Nazwa ofiara jest do dziś żywa w w i e l u środo­ wiskach wiejskich. W niektórych z nich jest nazwą używaną wyłącznie w t a k i c h np. odmianach gwarowych j a k „ofsiara", „osiara" (Kurpie). B y w a w y p i s y w a n a na samych płytkach. Natomiast w źródłach archiwalnych występuje prawie wyłącznie nazwa w o t u m . Należy t u również wspomnieć o u t r z y m y w a n i u się do dziś z w y ­ czajów obnoszenia, składania i zawieszania w o t . Obrzą­ dek dokonywany jest zawsze w sąsiedztwie l u b bezpo­ średniej łączności z ołtarzem (il. 1). Takie też u k i e r u n ­ kowanie k u l t u wotywnego wyraża pojęcie przedmiotowe ofiary i czynnościowe ofiarowania. Występowanie obok t y c h przedstawień tekstowych objaśnień l u b też odrębnych sformułowań nasuwa p y ­ tanie, czy wyrażały one zasadniczo różną postawę czło­ w i e k a do istoty czczonej, czy stanowiły jedynie odbicie określonych możliwości technicznych formułowania prze­ kazu. Za pierwszym przypuszczeniem przemawiałby fakt występowania szczególnie rozbudowanych tekstów, nie­ kiedy przeradzających się w odrębny utwór na wotach możniejszych fundatorów. I c h pozycja społeczna i m a ­ terialna mogła rzutować na swobodniejszą postawę w o ­ bec istoty czczonej. Natomiast za d r u g i m przypuszcze­ niem przemawiałby' f a k t niepiśmienności niektórych rzemieślników. Warto jednak dodać, że znane są w y ­ padki w y k o n y w a n i a przez rzemieślników analfabetów poprawnych i znakomitych kaligraficznie k o p i i określo­ nych tekstów. Do uwag tych upoważnia przede wszystkim n a r r a cyjność przedstawień malarskich w obrazach w o t y w ­ nych jak też analiza tekstów często występujących pod t y m i obrazami. Oto wybrane podpisy z obrazów w o ­ t y w n y c h w kaplicy M.B. Rzeszowskiej w kościele oo. Bernardynów w Rzeszowie: pod datą 1631 „Elżbieta Zakrzewska z miasta Krosna Srogi K a d u k cierpiąc tu (podkreślenie moje) Przyszedłszy Wolną Została". Pod datą 1664 „I.M.P. K u l k o w s k i zeznał (podkreślenie moje) iż córka lego T a k i Boi Głowy Y Oczu Miała że L e w e oko na wierzch wylazło. Skoro oddał Ią w opiekę N.P. го tym punkcie (podkreślenie moje) Zdrową Obaczyl". Pod datą 1635 „Córeczka P. Jana Curzyńskiego Maiąc lat cztery Gdy się w Rzece kompała Cale się zalała skoro smutni Rodzice w o t u m uczynili zdrow a została". Sformułowania i sens t y c h podpisów ujawniają, że o d ­ noszą się one w większej mierze do w i e r n y c h aniżeli do samej istoty czczonej. Najprawdopodobniej teksty te j a k też obrazy (zajmujące dwie pełne ściany w k a p l i ­ cy) namalowane zostały w jednym czasie i przez tego samego malarza. Całość stanowiła niewątpliwie swoistą reklamę zaaranżowaną przez zakon. Odmienne są zupeł­ nie teksty wot srebrnych. Mówię o nich w dalszej części pracy. Np, okazalszy obraz w o t y w n y albo nawet obrus złożony jako w o t u m na mensę mógł być sugestywniejszym dla społeczności w i e r n y c h wyznaniem przez ofiaro­ dawcę żarliwości religijnej aniżeli niewielka płytka ze srebra. ' Por. A. Gennep, op. cit., s. 102—3. Reguły zakonne niektórych zgromadzeń dawały szeroki przystęp kształceniu umiejętności rzemieślniczych i artystycznych. Jest wielce prawdopodobne, że w okresie przyswajania się zwyczajów w o t y w n y c h zakonnicy b y l i twórcami wot. Ok. 1743 r. w klasztorze jasnogórskim istniała pracownia złotnicza kierowana przez o. Daniela Katrzyńskiego. Por. L. Lepszy, Przemyśl złotniczy w Polsce, Kraków 1933. Zwraca uwagę, że w wiejskich parafiach nie spo­ t y k a się na ogół słynących z cudownych łask obiektów k u l t u . Oczywiście można powiedzieć, że niektóre ośrodki mirakularnogo k u l t u reprezentowały takie właśnie para­ fie, a z czasem dopiero stały się miejscem zgromadzeń zakonnych. Niemniej jednak, wydaje się, że również w t y c h wypadkach swoją żywotność i popularność za­ wdzięczały organizacjom zakonnym. W zbiorach w o t nie zdekompletowanych w sposób zasadniczy (takimi zbiorami wydają się być wota w Chełmnie Pomorskim, Czerwińsku i Miedniewicach) do 4 5 B T 7 9 10 11 86 Wota: II. 31. Sw. Jan Nepomucen, łan zboża i postać kobiety (prawdop. kon. XVIII w.), blacha srebrna, 10 X 10 ст., brak znaków złotn. Nieszawa, pow .Włoc­ ławek. II. 32. Przedstawienie pielgrzymki, św. Jana Nepomucena, św. Floriana i M.B. Częstochowskiej, blacha mosiężna posrebrz., 25 X 23 cm. Brak znaków złotn. Jas­ na Góra, ołtarz M.B.Cz. II. 33. Wyobrażenie chorej w łożu oraz św. Antoniego i M.B. Częstochowskiej. Napis na wstędze: „Sanda. Maria. Ora Pronobisz" (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosiężna posrebrz., 35 X 28 cm. Brak znaków złotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. ��П. Н. Wota — reka i dłonie, XIX w. Jasna Córa, Ba­ zylika. II. 35. Wolo. — serca, XIX w. Warszawa, kośc. oo. Franciszkanów. II. 36. Wotum — осгу, blacha srebrna, 5 X 5,5 cm. Miedniewice. A.D. 1591, A r c h i w u m Jasnogórskie, rkps n r 2098 s.k. 40—51. Z kościoła N.M. Panny ss. Urszulanek w Sie­ radzu pochodzi niezwykle cenny dokument, prowadzony od 1633 г., p t : Regestr rzeczy do Bractwa albo do ołtarza Naś. Panny Maryey należących, iako apparaty, vota, złoto, srebro — inwentarze, rewizje, dary do 1767, A r c h i w u m Diecezjalne we Włocławku sygn. 299. W do­ kumencie t y m podane jest, że kościół posiadał w 1668 r. taką ilość w o t srebrnych, że można było wykorzystać je jako surowiec. Oto w z m i a n k a na ten temat: „R.P. 1668 za Panowania Jana Kazimierza Króla Polskiego... za staraniem osobliwem PP. starszych y... Oica Promo­ tora zrobiona jest sukienka P. Naswietszey z srebra у wotów (podkreślenie moje), które były spobożności Dobrodzieiów ofiarowane na t e n ze obraz. Którego Srebra było i n pondere grzwien trzydzieści у Osm. jednak tego srebra upaliło się przy szmelcowaniu grzy­ wien 2. Ta tedy Panny nas sukienka która iest m i o tanomi k w i a t a m i złocista także korony dwie у Aniołowie wazy i n toto grzywien trzydzieści у sześć. Na który szaty pozłocenie dało się czerwonych zł 36. Które złoto także w rożnych pierścieniach у kawałkach od Dobro­ dziejów dane były za wota (podkreślenie m o j o f Pannie Nasw: od Roboty zaś teyze suk. у wszytkiey blachy dało się Panu Tom. Dołegowiczowi zp. 200 у 50 — Ita est Fr. Stephanus Zatorski S.T.L.mpp. 1668, Augusti 15". I n n y dokument t o : O cudownym г bardzo starym obrazie Najświętszej Maryi Matki Bożej 1720, z którego podaje obszerne wyciągi ks. Franciszek Żynda, Historia cudow­ nego obrazu Matki Boskiej Bolesnej w Chełmnie z go­ dzinkami, nowenną i pieśniami, Chełmno 1938, rkps w a r c h i w u m p a r a f i a l n y m w Chełmnie. Księga Cudów w Prostyni od 1511 do 154? [w:] B. T u r s k i , Pamiątka z Prostyni, Siedlce 1932. I n n y wreszcie dokument z głoś­ nego na W a r m i i ośrodka pątniczego w Gietrzwałdzie . podaje, że w 1798 r. zbiory w o t w s a n k t u a r i u m M . B o ­ skiej liczyły zaledwie 11 sztuk („w kształcie nogi i serca, okrągłe i kwadratowe"), Liber Proccssitm Ecclesie dittrichswaldensis in 1796 die m.cnsis 16-to Maji incipit, s. 33, A r c h i w u m Parafialne w Gietrzwałdzie. Na koniec wspomnieć można dokument innego zupełnie rodzaju, j a k i m jest Wacława z Potoka Potockiego, Ogród fraszek, wydanie zupełne A. Brucknera, L w ó w 1907, t. I I , s. 375. Por. Alojzy F r i d r i c h , Historye cudownych obrazów najświętszej Maryi Panny w Polsce, Kraków 1908. Po­ nadto prace na ten temat ks. Wacława z Sulgostowa i ks, Sadoka Barącza. u �3(1 Na terenie północno - wschodniej Pulski niezwykle popularnym patronom żywego inwentarza jest św. Roch; w Sieradzkiem i Opoczyńskiem św. Benon i św. Bogumił; w Kieleckiem i Sandomierskiem, a także na Podkarpa­ ciu św. -Mikołaj; na Śląsku św. Wendelin. n Należy wymienić takich znanych patronów zdro­ wia ludzkiego j a k : św Walenty, św. Agata, św. Rozalia oraz sw. Roch. Ważna rolę odgrywała np. zbieżność daty święta z poru głównych przemian w reku i odpowiadających im prac gospodarczych. Zwyczaje w o t y w n e w dniu Przemienienia Pańskiego znajdywały w t y m d m u opar­ cie w swoiście p o j m o w a n y m pojęciu Przemienienia jako zmiany na lepsze. Asumptem do takich skojarzeń była pora samego święta, przypadająca na zakończenie uprzątania /. pól zbiorów dorocznych. Podobnie u j m o ­ wane było pojęcie Zwiastowania. W popularnych tłuma­ czeniach, z j a k i m i mogłem się zetknąć w w i e l u wsiach Podla>ia, .święto to w niczym nie wiązało się z o f i e i a i nym jego rozumieniem Chodzi o niepokalane poczęcie Maryi. Zwiastowanie, tak j a k Przemienienie Pańskie, Uznawano za zapowiedź nnweco. lonszcen życia W jed­ nym i drugim w y p a d k u wychwycone zostały o p t y m i ­ styczne momenty nadziei opartej o zbieżność słownych sformułowań aktów mistycznych z prawidłowościami cyklicznych przemian w zvciu naturv i pracach gospo­ darczych. : " 17 " W ogromnej ilości wot, jaką miałem możność przejrzeć, wydaje się, że t y l k o jedno zostało wykonane Przez samego ofiarodawcę. W o t u m to znajduje się na ołtarzu .Matki Boskiej Chełmińskiej. Wyobrażenie nogi, obok niej nieznany znak k r a t y z zaczepem, wreszcie M - — w y k o n a n e zostały zdecydowanie niewprawnie. Możliwe, że autorem tegu w o t u m był, tak j a k głosi P 1 S napis, j e j c u /, w i e . d i i ; . u u i t n \ i , u . ^ i . , L - i i i . i > . i . . . t . o u ^ . ,,i ..'i szuka Г Ч \ e y 1 ulijucy B y л •i b i e i u i a L.is. \\ e . 1111 e j.u\ w nocy o matko endow (sic') polna w t y m ..brajle Pr: .;, bądź na piiritiie v\ цч1ц)и-«.\ m ,</i,-" - i* Niektóre zrudl.i Hlcniwaiiie. т а к I . I K : i | > . i > i m w t m sieradzki licacstr r:fc:u rin Пггнчнч!. i h i-.: : i •<--/•„ ia p o - . e nych dans e h o złulnikach. 1 т и л е , a , < v i u \ s l a i - i i . . ix. ów złotnik Tomasz Dołęgowie/. • • • Ф ' " ! Г Ч p >•<•••'!< м-/..;'." W ltiLiti l', przetopienie dawniejszych S\ol ; I - I \ S \ i % w i ; a i m sukienki do i.brn/.u M a t k i Buskiei, I » l '«ń\->-., шч* .-h wot, możliwo, /с wbiśnie U ••li. I - " ' '•• •!>> dziś w slcradzk ! ii i k o ś c i e l e 1 Na obecnym etapie badan udało mi чо roz­ szyfrować 1yll«i) njrlirxnP funk! '.'h'! ••-:•!;::•:; Korzystałem, przede wszystkim. z opracm\a;ii;i /jiakuw złotniczych, które podaie I . Lepszy, up »И .1ак Wia­ domo, autor omawia znaki t y l k o ważniejszych s-środków złotniczych. Dla Częstochowę podaje n r a w M u i bodn i 3 złotników. Z żadnym /. nich nie i den ty f i k u ią :;:c znaki odnalezione na wolach. Znacznie- lepiej p; zeusli-is\ ia -ie sytuacja w odniesieniu do zbiorów chełmińskich Odliujdujciu., ..„.i . . - - . L ^ . . , ...... ... ,, , złotnika Jana Leteńskieyu w г - ' и 1 •> U i m - i 1742—1771. Złotnik ten zajmował sic Uowulo v.-vrohcrn monstrancji. Por. L. Lepszy, op. c i i . , s. 285. W tymże zbiorze chełmińskim ione w n i i m i n..si мийу /лык u srebrnika z Gdańska (lata 1783--1789k Wilhelma F r y ­ deryku Sponholtza. Jego znak: H O L T Z SPON. Por. L. Lepszy, op. cii., s. 92. Wota warszawsK н-h srebrników: Klimaszewskiego (lata 1838—1851). Wernera (1. pol. X I X w.), Malcza (lala 1847 -1352). odn:!;d:t;«Tny koś­ ciołach nie t y l k o samej Warszawy, lecz również takich ośrodków j a k : Miedniewice, Prostyń, Kodeń. Por. L. Lep­ szy, op. cii., s. 31 Ii, 320, 32.5, л en �U 37 Franm wotum , t ragm. wmum ? ™ 5 „ S m Ь Ł C ~ Piotr r Ł Rusinowi (całość wyobraża rodzinę), blacha srebrna, całość ^ X 25 cm Brafe zrjąfcńw ,„ tum — wyobrażenie człowieka, blaszka srebrna, 8 , 5 X 9 cm. Czerwińsk. S ^ b ™ 4 e » i T c » t o « № . blacha mosiężna posrebrz., całość 19 X 10,5 cm. Czerwińsk. n T 38 �Z takiego uzupełnianego blaszanymi o k u c i a m i obrazu (Sąd Ostateczny) pochodzi wyobrażenie gromu (il. 3). Początkowo wyobrażenie to nabite było na jeden z 3 grotów namalowanych na obrazie. Dziś znajduje się ono obok właściwych wot na specjalnie zmontowanym ekranie. Wywodzenie w o t srebrnych ze zwyczaju obija­ nia elementami blaszanymi obrazów przedstawił M.S. Filipowicz, op. cit., s. 242—243. Wskazuje na to, przede wszystkim, dający sie łatwo zaobserwować na przestrzeni omawianego okresu X V I I — X V I I I w. postępujący proces rozbudowywania plastycznych wyobrażeń na wotach oraz i c h tekstowych objaśnień. T a k i m w o t u m jest niewątpliwie znajdujące się w zbiorach chełmińskich przedstawienie na dużych rozmiarów srebrnej płytce ( w y m i a r y 1? X 28 cm) B o ­ gusława Kilnowskiego przed 2-piętrowym budynkiem, prawdopodobnie d w o r u włości W i n n i c i Tylicza. Tekst intencji podaje na s. 12. W Częstochowie i Chełmnie Pomorskim bardzo często występują samoistne przedstawienia osławionych w tych ośrodkach obrazów M a t k i Boskiej. Sposób w y ­ konania t y c h wot, najczęściej „wybijanych", wskazuje wyraźnie, że wyrabiano j e w znacznych ilościach. Dziś nie spotykamy wprawdzie identycznych egzemplarzy, wiadomo jednak, że niektóre wota po upływie jakiegoś czasu zdejmowano z ołtarza do przetopienia na suro­ wiec. Najprawdopodobniej przeznaczano na ten cel przede wszystkim powtarzające się egzemplarze. Por. „Wotum małe srebrne z Przesowa kampania oddała 20 maja 1711"; „die 30 M a i i anno 1711 Kompania z Bochni i n n r o 600 osób przyniosła vota sua Matce Najświętszej"; „Z Warszawy od miasta całego w o t u m w i e l k i e bez łańcuszka, samo, które ma ważyć grzywien 10 14 J u l i i " ; Regestr wotów danych na Obraz Matki Najświętsze, 1695—1719, A r c h i w u m Jasnogórskie; rkps nr 753, s. 51, 53, 58. Przedstawione wyżej wyciągi otrzy­ małem od O. Dra Sykstusa Szafrańca, za co też składam najserdeczniejsze podziękowanie. I n n e źródło: Historia Calvarie serdu diiigenset Accuraia Descriptio situs Fondationis Privileghrum Dcvotissimi... Anno D o m i n i 1613, w y m i e n i a pod datą 1743, s. 180, w o t u m sztychowane z wizerunkiem M a t k i Boskiej i kościoła w Żywcu. Rkps a r c h i w u m oo. Bernardynów w K a l w a r i i Zebrzy­ dowskiej, obecnie w a r c h i w u m klasztoru oo. B e r n a r d y ­ nów w K r a k o w i e . Niniejszy wyciąg zawdzięczam p. mgr Annie Kunczyńskiej-Irackiej. 51 u 21 84 15 & Por. Wacław z Potoka Potocki, op. cit., s. 376. Warszawski f a b r y k a n t W e r n e r produkował w 1. poł. X I X w . w skali masowej sztancowane w cienkiej blasze małych rozmiarów ( 6 X 8 cm) wyobrażenie klęczą­ cego chłopca z t a k i m podpisem: „Boże nie opuszczaj go nigdy". I n n y f a b r y k a n t sreber A d a m N o r b l i n specjali­ zował się w t y m czasie w wyobrażeniach niemowląt. Były one także sztancowane w cienkich blaszkach mosiężnych, posrebrzonych. Wota z t y c h warsztatów zachowały się m i n . przed ołtarzem św. Antoniego w kościele oo. Franciszkanów w Warszawie, 2 ł » Szersze omówienie tego zagadnienia przedstawiłem w pracy o wotach woskowych, por. przypis 2. W zbiorach zabytkowych w o t chełmińskich, liczą­ cych około 150 sztuk, występują 4 w o t a z wyobrażeniami zwierząt. W zbiorach Czerwińska znajduje sie. taka sama liczba t y c h wyobrażeń na ogólną ilość 67 wot. W Krzynowłodze W i e l k i e j w pow. Przasnysz w miejsco­ w y m kościele znajduje się k i l k a w o t srebrnych, a wśród nich jedno wyobrażające krowę. Natomiast w t a k i m g i ­ gantycznym zbiorze w o t , j a k i m jest klasztor oo. P a u l i ­ nów na Jasnej Górze, odnalazłem również t y l k o jedno wyobrażenie tego zwierzęcia. Warto dodać, że było ono przechowywane nie w kaplicy, j a k inne wota, lecz w magazynie. W Czerwińsku, gdzie występuje stosunko­ wo największy procent w o t z wyobrażeniami zwierząt, także niełatwo jest je odnaleźć. Zawieszono te wota wszakże na ołtarzu, ale wysoka pod stropem kościoła. Szczególnie jaskrawe przykłady tej postawy świa­ topoglądowej dostarczają rozmaite doroczne zwyczaje, związane z w y p i e k a n i e m specjalnych f i g u r z ciasta chlebowego. Tę trywializującą postawę odnaleźć można nie t y l k o w interpretacjach mówionych środowiska ludowego, lecz również w e współcześnie ogłaszanych i p o p u l a r y ­ zowanych publikacjach pod patronatem władz kościel­ nych. T a k np. gest lamentacji M . Boskiej w Piecie z Chełmna uzyskał następujące objaśnienie: „Powiadają, że w czasie oblężenia miasta przez najeźdźców chciwych k r w i i łupów M a t k a Boska własną ręką osłaniała gród i jego mieszkańców. Widywano ją podczas najcięższych c h w i l , gdy żołnierze z sił już opadali, j a k w otoczeniu aniołów chodziła po m u r a c h i wznosiła ręce do góry, a pociski nieprzyjacielskie odbijały się o nie i wracając do nieprzyjaciół wyrządzały i m szkody". Franciszek Żynda, op. cit., s. 9. n ы 31 за �П. 40. Współczesne wota fabryczne. Zebrzydowska. Na sercu napis: „Za doznane Niniejsze uwagi opieram głównie na oględzinach wot w zbiorach klasztoru oo. Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie, Oto znamienne sformułowania ofiar i dziękczynień. Wotum ze zbioru chełmińskiego: „Antoni Siennicki w Twoje opiekę 1752. Paraliżem zarażony sie oddawszy iestem Pocieszony". Wotum z Czerwińska: „Te w o t u m ofiarowane Panu Bogu Naswies Pannie Czewienskiei Do f a r i premniena pańskiego Te racz uchowacz ynwentara miast Czerwiński". Alba napis z Miedniewic: ,,Na p a ­ miątko uzdrowienia od E m i l i j Kobylińskiej O M A R I O ! bez zmazy poczęta przyczyń się za nami..." Wotum w kościele oo. Franciszkanów w W a r ­ szawie. Wotum w Bazylice na Jasnej Górze. Na podstawie własnych badań w Atenach. Por. Rudolf Kriss Hubert Kriss-Heinrich, Peregrinatia neohelłenika. Wallfahrtswandcrungen im heutigen Griechenland un.d in Unteritalien, Wien 1955. P. Toschi, op. cit. " Napisy wygrawerowane na tabliczkach w kościele „garnizonowym" w Warszawie: „Do św. Tadeusza Judy, t u się modliłam i t u zostałam wysłuchana. Bardzo proszę o szczęśliwą jazdę samochodem dn. 27.IV.1965 J.W." z i 33 34 M 36 Fot.: autor; łaski i opiekę Parafia Stopnica 1951". Kalwaria ,.Św. Tadeuszowi Judzie w podzięce za zdanie egza­ m i n u i proszę o dalszą Dpiekę." W K r a k o w i e szczególnie popularnym miejscem składania „listów" jest ołtarz św. Z o f i i w kruchcie kościoła pod wezwaniem św. M a r k a . Na ołtarzu t y m w 1965 r. widziałem kilkadziesiąt k a r t e k oprawionych w rozmaite r a m k i . Oto jeden z listów: „Dziękuję za doprowadzenie do ślubu kochającej osoby i dom j a k i m i dałeś Jezu". Srebrne wota pod względem wartości artystycz­ nych dają się porównywać z p o k r e w n y m i od strony technicznej w y t w o r a m i sztuki w metalu X V I — X V I I I w. Można wymienić t u dla przykładu takie dziedziny, jak bogato zróżnicowane znaki cechowe, tłoki pieczętne, nie­ które rodzaje ludowej biżuterii, wreszcie pokrewne i od strony funkcjonalnej opłatki. Por. T. Seweryn, Krakow­ skie klejnoty ludowe, Kraków 1935, tegoż, Arcydzieła żelazorytu ludowego. (Formy do w y r o b u opłatków), „Pol. Szt. L u d . " . R. 9, 1955, n r 6, s. 335—361; A. Chmiel, Rzeźnicy krakowscy, Kraków 1930; Fr. K o t u l a , Cechowa znaki i tłoki pieczętne w Muzeum w Rzeszowie, War­ szawa 1951. Por. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. M J9 Jan Swiderski — il. 23. �