https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fa05dda91b21e46a55e4aad212f338f.pdf 592541e25a78cc5d948b94692693bcde Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2434 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2260 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marginalia Hasła, podobne do tych, które widzimy obok, na fotografiach, s p o t y k a ł e m w ubiegłym roku w Hiszpanii, w Niemczech, we Francji. R e a g o w a ł e m podobnie - z a ż e n o w a n i e m . Jednak mniejszym, byłem wszak turystą, obcym. U siebie z ł o boli więcej, stąd też potrzeba tych refleksji. C h c i a ł b y m komentarz Adama Bartosza poszerzyć o kon­ tekst czasowy i kulturowy. Zacznę od anegdoty. Prawdziwej. D z i a ł o się to we W r o c ł a w i u , w drugiej p o ł o w i e lat 70-tych. W mieście pojawiły się pisane n o c ą . czerwonym sprayem, hasła antyradzieckie. Z a dnia zamazywano je, nieudolnie, trudno tak z a m a z a ć , aby nie było widać treści. Samo zamazanie już było treścią, m ó w i ł o co trzeba. Milicja, ponaglana przez Partię, p o w o ł a ł a grupę operacyjną, s ą d z o n o , iż powstała podziemna organizacja. Patrole krążyły nocą po mieście, bez rezultatu. Wreszcie, po 2 tygodniach, wracający do domu funk­ cjonariusz zderzył się na rogu ulicy z c h ł o p c e m . Ten rzucił się do ucieczki, co w i d z ą c milicjant w naturalnym odruchu wszystkich policjantów na świecie, zaczął go gonić. Krzyknął, że strzela. Chłopca doprowadzono na K o m e n d ę Milicji, dowody przeciw niemu były niezaprzeczalne, zaczęty napis na domu, puszka sprayu. Przestraszony w y d a ł „organizację", szef miał 15 lat, on 17, trzeci uczestnik 16. Sprawę ujął w swe ręce major, prawnik, człowiek mądry i przyzwoity. Dlaczego wypisujesz takie hasła? - zapytał. Chłopiec spokojnie o d p o w i e d z i a ł - K t o ś musi o tym m ó w i ć , wy przecież nie możecie... - No dobrze! ale co to za bzdury o Katyniu? - T o nie bzdury, panie majorze. T o prawda. - Skąd o tym wiesz? - M ó j dziadek zginął w Katyniu. Major speszył się, ale pytał dalej - Dlaczego piszecie: „ R W P G to klęska gospodarcza Polski". Przecież to nieprawda! - Pan się myli, chłopiec zaczął sypać faktami. Znał dane statystyczne, c y t o w a ł je z pamięci. Major wiedział, że były prawdziwe, zapytał więc zaciekawiony - skąd o tym wiesz? - Wy­ grałem o g ó l n o p o l s k ą olimpiadę wiedzy o Polsce i świecie współczes­ nym, o d p o w i e d z i a ł chłopiec. Sprawa skończyła się ł a g o d n y m wyro­ kiem - rodzice zapłacili 300 zł za brudzenie m u r ó w przez ich s y n k ó w . Hasła pisane w ó w c z a s i dziś. C ó ż to za różnica. Pamiętam tamte lata, każde hasło biło w oczy, j a k reflektor. Nie m o ż n a było go nie zauważyć, przejść obojętnie, jakby to był plakat minionego koncer­ tu. Mury mówiły. Krzyczały. N a w o ł y w a ł y (no, wpadłem w patos). Podobnie jak w latach okupacji. Dziś pisanie niczym nie grozi, m o ż e karą za brudzenie ścian, ale ile takich spraw? Dlaczego zacząłem od anegdoty? P o n i e w a ż pomaga dostrzec, ile się zmieniło w kontekście towarzyszącym hasłom, pojawiającym się na murach. M o ż n a zrobić wykres, ukazujący ścisły ich związek z wydarzeniami, jakie miały miejsce w ostatnim ćwierćwieczu (dokładnie, od marca 1968 г.). Zmieniała się treść napisów, ich adresat, zmienił się nadawca i reakcja publiczności. Wpłynęły na to przede wszystkim dwa czynniki: zmiany polityczne, z a c h o d z ą c e w kraju oraz zmiany w przestrzeni wizualnej, która nas otacza. Wpływ sytuacji politycznej jest oczywisty. W okresie dławienia swobody wypowiedzi, cenzury, presji propagandowej ( T V - Urban, prasa), mury stały się ścienną gazetą opozycji. Przestrzenią przez nią anektowaną. Opozycji wszelkiej, każdy gest przeciw liczył się przecież, dopiero później nastąpiło zróżnicowanie. Pisali, rysowali ci, którzy byli przeciw - z racji ideowych, ale także kontestujący wszelki establishment, porządek, świat dorosłych. Próby reżymu skanalizowania ruchu mazania na murach nie miały szans, śmieszne i głupie (tablice w parkach przeznaczone do pisania, taki warszawski Hyde Park). Z kolei drugi czynnik, też zresztą związany z przemianami ustrojowymi. M a ł a ilość reklam, wszelkiego rodzaju informacji zapełniających krajobraz miast, mniejsze zanieczyszczenie prze­ strzeni wizualnej, a co za tym idzie większa czytelność (i siła oddziaływania) k o m u n i k a t ó w , n a p i s ó w , rysunków na murach. Rozsypanie się ustroju, m o ż l i w o ś ć głoszenia wszelkich haseł • poglądów z jednej strony, a z drugiej natłok reklam, informacji, ulotek, p l a k a t ó w sprawiły, że mur nie przemawia dziś do nas z taką siłą, jak jeszcze przed czterema laty. Hasła mijamy obojętnie, nie dostrzegamy ich, m u s z ą być szczególnie ciekawe, wyraziste, by je zobaczyć, zapamiętać, jak np. w przejściu pod A l . Ujazdowskimi zabawny rysunek trzech rakiet wystrzelonych w przestrzeń i napis - księża na księżyc. Przykład ten wskazuje na zasadniczą zmianę w charakterze haseł, pstre, polityczne ustąpiły miejsca mniej lub bardziej dowcipnym, " u r y przestają być narzędziem (mur narzędziem!) walki politycznej, stają się rodzajem publicznej gazety ściennej, w której m o ż e m y wyczytać z a r ó w n o k o m u n a ł y , jak i inteligentne, zabawne konstata­ cje (Bóg umarł! Nietzsche i pod tym: Nietzsche umarł! Bóg). Stajemy się krajem normalnym (co nie koniecznie znaczy - sym­ patycznym). Wystawa, którą niedawno oglądaliśmy w warszawskim Centrum Sztuki Współczesnej stanowi artystyczną transformację zjawiska, o którym piszę. Jenny Holzer p o k a z a ł a m i n . cykl plaka­ t ó w z truizmami. Wywieszane w przejściach podziemnych dosko­ nale wpisywały się w kontekst ulicy. Autorka wybrane hasła umieściła także na wielkich tablicach reklamowych, w hali głównej Dworca Centralnego, w dużych magazynach. W swym charakterze nie odbiegały od tych, które m o ż e m y dostrzec na ulicach miasta, oczywiście od haseł „inteligenckich", dowcipnych, nieagresywnych czy plugawych. Oto kilka: Brakuje dzisiaj niepodważalnych prawd; Czasem nauka rozwija się szybciej niż powinna; Głupi ludzie nie powinni się rozmnażać; Dekadencja może być celem samym w sobie. M u r stał się publiczną salą w y s t a w o w ą , miejscem lepszych czy gorszych p o p i s ó w plastycznych, haseł bezinteresownych. Podobnie za granicą, w Niemczech, w Szwecji. Uderza podobna stylistyka graffiti, nawiązująca do estetyki k o m i k s ó w i filmów Disneya. Anonimowe, pokoleniowe przejawy buntu, manifestacja własnej tożsamości. Nie tylko frustracji. U nas obserwując to, co się dzieje na murach, zwłaszcza w War­ szawie, dostrzegam wyraźny w p ł y w P o m a r a ń c z o w e j Alternatywy. Dowcip. Często świetny, ostry. Nigdzie takiego nie widziałem poza Polską. T u wracam do p o w o d ó w tych uwag - haseł na zdjęciach. Nie przeceniam ich znaczenia, nie demonizuję faktu pojawiania się plugawych n a p i s ó w , czy to w ubikacjach, czy na ścianach. Trzeba je dostrzegać, ale nie w kontekście graffiti, lecz ogólnej degradacji kultury w naszym kraju. Nie miejsce tu na analizę przyczyn, w s p o m n ę tylko, że lata powojenne to migracje, rozbijanie więzi międzyludzkich, upadek autorytetów, kłamstwa propagandy, szczu­ cie jednych przeciw drugim. M o ż n a m ó w i ć wręcz o zespole zjawisk degradacyjnych. Głupie hasła na murach są ich cząstką i p o c h o d n ą . Trzeba je widzieć na tle: wulgaryzacji s ł o w n i c t w a , niszczenia apara­ t ó w telefonicznych, wnętrz a u t o b u s ó w , tablic informacyjnych na przystankach, łamania ławek, niszczenia urządzeń do zabawy dla dzieci (Łazienki!!!), demolowania cmentarzy żołnierzy Armii Czer­ wonej, ż y d o w s k i c h , ewangelickich, p r a w o s ł a w n y c h , katolickich (Warszawa!). Żyjemy w okresie w z m o ż o n y c h z a c h o w a ń agresyw­ nych i to różnie się wyrażających. Ź r ó d ł e m ich są frustracje, wynikłe z n i e p o w o d z e ń , złości na tych, którzy się dorobili (zwłaszcza „obcych"), bezrobocie, brak perspektyw na mieszkanie, pracę, godziwe życie. Wszystko to powoduje narastające poczucie za­ grożenia, r o z ł a d o w y w a n e - nieraz w s p o s ó b barbarzyński (pogromy C y g a n ó w w Mławie). Na tym tle widzę hasła wypisywane na murach. T o , że są, nie powinno dziwić, istotne tylko - na ile ich siła oddziaływania jest duża, i z jakim się spotykają przyjęciem. W tym miejscu powiedzieć muszę, iż byłem niedawno w G d a ń s k u . Kiedy przyjechałem, na ścianach w pobliżu dworca wisiały ulotki z hasłami - antymasońskimi, antyżydowskimi. Głupie, obłąkane. N a s t ę p n e g o dnia były zerwane. Nie przez policję! A więc ktoś pisał, drukował, nalepiał, ale i ktoś zrywał. Nie widziałem przy tym nikogo, kto by chciał się zatrzymać, przeczytać długi elaborat, o tym, jak to Żydzi rządzą A m e r y k ą , masonerią itd. Zmieniło się oczekiwanie na prawdę. Nie szukamy jej na murach. Kto chce - pisze. Gazet mamy do wyboru, do koloru. Plugawe też są. Posłowie opluwają się w sejmie, dobre s ł o w o p o z o s t a ł o w kościo­ łach na niedzielę, przez sześć dni słuchamy wszędzie inwektyw i to jest pejzaż, na tle którego należy postrzegać brudne hasła. (A propos tarnowskich, wyraźnie widać, że kilka z nich kreśliła ta sama ręka.) N a zakończenie kilka uwag o rodowodzie haseł „anty". Kiedy czytam „Żydzi do piachu", „Żydzi do gazu" przypomina mi się kampania haseł prowadzona przez Partię od marca 1968 r. „Pisarze do piór, robotnicy do fabryk", a zwłaszcza „Syjoniści do Syjamu" (!!!). Kretynizm tego hasła znajduje kontynuację i dzisiaj. W moim ulubionym przejściu (plac N a R o z d r o ż u ) w y c z y t a ł e m ostatnio „Żydzi do domu". Nie sądzę, by ten, który je pisał wiedział c o ś o Tuwimie, Słonimskim, Leśmianie, by pomyślał, że domem tysięcy P o l a k ó w z dziada, pradziada, o j a k i m ś tam procencie krwi ż y d o w s ­ kiej (wg ustaw norymberskich) - jest Polska właśnie. C o to więc znaczy - Gebert do domu? M a iść na Nowy Świat? Warto pamiętać, że wojnę na hasła wprowadziła Partia. Przed wojną mury były (pomijając okres w y b o r ó w ) czyste. Między innymi dlatego, że domy należały do prywatnych właścicieli, pilnowali je dozorcy. Propagandziści reżymu powtarzali hasła opluwające ( „ A K - zapluty karzeł reakcji") i gloryfikujące (o Z S R R , Armii Czer­ wonej, P Z P R ) wierząc, że rzecz tysiąc razy zobaczona, usłyszana, kształtuje ś w i a d o m o ś ć . O k a z a ł o się, że spece od reklam (Ociec, prać?, Dziękuję ci. Orno) biją ich na głowę. P o k ł o s i e m partyjnej frazeologii są hasła, które przytacza Bartosz. Problemem rzeczywistym, w a ż n y m , jest niski stopień tolerancji. U nas i w innych krajach. Aleksander Jackowski 77 �