https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa757f86e63b50a0e5da6b417b36c82e.pdf 6889089f8304d78f5790add2fcd88819 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3348 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3137 Title A name given to the resource Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław; Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki, Stanisław Węglarz CHŁOP POTĘGĄ JEST I BASTA. O MITYZACJI KULTURY LUDOWEJ W NAUCE „ W i e d z a nie jeat n i c z y m i n n y m j a k budowaniem m i t u o świecie, g d y ż m i t leży j u ż w a a m y e h e l e m e n t a c h i p o z a m i t n i e m o ż e m y w ogóle wyjść". Bruno Schulz 1 Koland Barth.es 2 , , W s z y s t k o więc może b y ć m i t e m ? Sądzę, że t a k . . . " Zastosowany w t y t u l e zwrot, zapożyczony z d r a m a t u Stani­ sława W y s p i a ń s k i e g o , istniejący w dzisiejszej frazeologii p o p u l a r n o porzekadło, j e s t tezą aksjologiczną n a której treść p r a c o w a ł y p o k o l e n i a t w ó r c ó w . T e z a t a o s t a t e c z n i e jako bogatą powinna tę ś w i a d o m o ś ć z j e j o b i e k t a m i c z y l i z m o ż l i w y m i f o r m a m i d o ś ­ wiadczanego przez operatywność nią b y t u ' ' . W 9 uzyskują nowym polu „metakategorio" t y p u teoretycznym kultura, pogląd, m i t . . . Współczesna h u m a n i s t y k a poszukuje świato­ całościowego należeć d o ś w i a t a s z t u k i i w y r a ż a ć się właśnie w j ę z y k u p o e t y c k i m , k o m p l e k s u znaozeniowotwórczego, a podstawowym j e j celem jest b o w i e m niesie w sobie idee, o c e n y i k a t e g o r i e , określane m i a n e m zrozumienie. i m p o n d e r a b i ł i ó w . J e d n a k ż e n a treść c y t o w a n e g o zwrotu — po­ Te nowe tendencjo rzekadła zapracowała również n a u k a , a c z k o l w i e k miała b y ć o n a przez humanistów — na metajęzyk" zgodnie z życzeniami sejentystów — wolną o d sądów aksjo­ logicznych i wyłącznie Takie opozycyjne i naukowych często opisywać rzeczywistość. traktowanie było sądów się m . i n . w mitologa" 1 0 , przyjmowaniu który „skazany jest . T a k ą p o s t a w ę p r z y j ę l i ś m y r ó w n i e ż , chcąc p r z y ­ pomnieć, że m i t y z a c j a — jeden z nader i s t o t n y c h mechanizmów aksjologicznyoh kwestionowane. 1 1 wyrażają „postawy Wybuchające co wytwarzających t e k s t y k u l t u r y — n i e ominęła również Podzielamy zdanie tych, którzy twierdzą, nauki że m i t y z a c j a 1 2 . jest p e w i e n czas s p o r y o z d a n i a wartościujące w n a u c e powstają n a w h u m a n i s t y c e n i e d o uniknięcia. T r a k t u j e m y , za i n n y m i a u t o ­ kanwie podstawowych r a m i , pojęcie m i t u oraz jego p o c h o d n e j a k o k a t e g o r i e Nasilanie się r ó ż n i c wywołało poczucie różnic w poglądach n a istotę między stanowiskami kryzysu wchodzących a n a l i z poszczególnych d y s c y p l i n wiedzy. gląd l i t e r a t u r y cpistemologioznymi w nauce i wzbudziło sobów i n t e r p r e t a c j i zjawisk tzw. humanistycznej poznania. krytykę w zakres Nawet spo­ giczne i stosujemy do k o n k r e t n e j d y s c y p l i n y wiedzy, metapoziom przedmiotu pobieżny z o s t a t n i c h łat, prze­ pozwala na jakim Przedstawione d o k o n u j e się t a k i c h operacji. n a p o c z ą t k u d y l e m a t y p o z n a n i a są t ł e m s p o ­ rów bardziej szczegółowych, dotyczących i s t n i e n i a m i t u i mecha­ n i z m u m i t y z a c j i w n a u k a c h n i e mających charakteru technolo­ stwierdzić, że z n o w u znaleźliśmy się w s y t u a c j i k r y z y s u . P r z y ­ gicznego. S t a n o w i s k o k o n s e k w e n t n i e z t y c h sporów pomnijmy streszcza ( w największym Istota kryzysu skrócie) n a c z y m epistemologicznego, o n polega. najostrzej rysującego metodolo­ podkreślająo wywiedzione się n a s t ę p u j ą c o : j e ż e l i w l u d z k i m p o z n a n i u własnej skóry jest niemożliwo, jeżeli świat dany porzucenie jest ludziom się w f i l o z o f i i , w y r a ż a się w p o s t u l a c i e z m i a n y p o l a b a d a w c z e g o j a k o wyposażony w s e n s , a sens t o d z i e ł o l u d z k i e j p r o j e k c j i całej h u m a n i s t y k i . S p o r y e p i s t e m o - m e t o d o l o g i c z n e pozostaje doprowadziły 3 d o u t r w a l e n i a się d w u p r z e c i w s t a w n y c h p o s t a w konstytuujących Nie sześćdziesiątych X X w i e k u . C h o d z i o postawę p o ż y t y w i s t y c z n o - Nauki -sejentystyczną (reprezentowaną i neopozytywizm) oraz tradycję personalistyczną ( m . i n . egzysten- cjalizm)*. Stanowiska rozstrzygnięć te problemów założeniu, że możliwości ekstremalnej wyznaczały zakres pojawiających poznania formie podstawowych się w n a u c e lokują przez — się w ś r ó d przy opozycji: poznanie — przeżycie, opis — ocena, f a k t — wartość, o b i e k t y w n a prawda — s u b i e k t y w n y sens i t p . W s z y s t k i e 5 to i inne opozycje, to różne wersje k a r t e z j a i i s k i e j formuły wyrażające onkologiczne przeciwstawienie i czystej przedmiotowośoi b y t u . wano wielokrotnie łania a t m o s f e r y tycznych oraz samowiedzy podmiotowości Prób doprowadzając 6 myślenia przełamania w konsekwencji dystansu wobec problemów i pytań przyczyniając się d o p o w s t a n i a epistemo-metodologicznej, przekonania poznania naukowego terze rozwoju Obecnie obiektywnej typu socjolo­ m i t z a m^takategorię chimeryczne ludzkie wiary mogą artykułować i nadzieje w możliwość p o z n a n i a ; b a d a ć b ę d ą s ° n s t a k i e j w i a r y ze w z g l ę d u n a l u d z k i e wartości . 1 3 Świadomość mityczna w k u l t u r z e jest powszechna i J e j j T J o ^ b i l c j l " " " w y d a j e sie n i t m o ż l i w a . O d n a j d u j e m y j ą w każ­ dym r o z u m i e n i u świata i h i s t o r i i , która r o z u m i e n i e świata i h i s t o r i i czerpie m a mieć sens. z korzenia m i t u kultury Nasze (określonej w i z j i światopoglądowej), d z i ę k i n i t m u z d o b y w a m y p r a w o w a n i a sensu r z e c z o m nada­ i zdarzeniom. T a k i mitotwórczy oharakter niechętnie j e s t u z n a w a n y w odniesieniu do niektórych sfer k u l t u r y t y m b a r d z i e j , że z m i t y z o w a n e treści w y m y k a j ą się p o t o c z n e m u doświadczeniu, u b r a n e w słowa n a u k i , i d e o l o g i i c z y zabsolutyzowanej h i e r a r c h i i wartości. Odkrywanie zmityzowa- nych warstw k u l t u r y w każdym jej przejawie, t o sztuka interpre­ tacji. Ostatecznie Zarysowano oraz l i n e a r n y m i k u m u l a t y w n y m charak­ zmianę z wyżej kryzysu optyk (w uproszczeniu oczywiście) opistemo-motodologicznego badawczych wielu tendencje wpłynęły na dyscyplin humanistycznych, w stronę — generalnie rzecz biorąc — a n t r o p o l o g i i * . T a k dzieje 8 1 świadkami _p_aj&£Ly_gm*t**'—Myślenie i pozytywis­ wyrażać wyjścia jesteśmy przedświadomych wywo­ jest t o nawoływanie d o porzucenia wysiłków w ogóle. przyjmujące prawdziwości nauki. o do podkreślającej 7 zostały dokony­ nowego giczne i k u l t u r o w e w y m i a r y funkcjonowania n a u k i . podważone absolutnej t e j formuły — z klasycznej e p i s t e m o l o g i i n a rzecz anałizy mitu. p a r a d y g m a t f i l o z o f o w a n i a , który dominował d o m n i ' j więcej łat w rezygnacja kształtowania humanistyczne nieświadomych dąży do przesłanek się nowego ujawnienia ^rozmaitych się w sztuki historii 1 8 , 1 5 , a także socjologii , 1 6 — literaturoznawstwie o paradoksie — w w t y m jest i t o , że z m i a n a t a n a k a z u j e n o w e współpracy między 1 7 etnografii f o r m samej świadomości jakąjudzie_mają. o sobie i s w o i m świecie, formy odsłania także p i e r w o t n y związek sensu j a k i k a ż d o r a z o w o łączy pozwala odzyskać blask t e r m i n o w i h u m a n i s t y k a . wymienionymi , 1 9 historii . Ważne metodologicznie dyscyplinami; co 3 �E k s p l i k o w a n i e regułami myślenia m i t y c z n e g o z j a w i s k współ­ Czynimy t o zgodnie c z e s n y c h — i t o często z e s f e r y n a u k i — b u d z i ł o o p o r y . N i e m n i e j podkreślają podobieństwo (rozmytych) między mitom rozumianym fabuła), a jego współczesnymi otnologicznio f o r m a m i polega (jako w ł a ś n i e n a toż­ samości f u n k c j i i podobieństwie s t r u k t u r y l o g i c z n e j j a k i e w s o b i e zawierają . 2 0 W 2 5 , z p o s t u l a t a m i w i e l u metodologów, istotną rolę definiowanych t z w . pojęć przez którzy nieeksplikowanych użycie 2 6 . W o b e c f a k t u , że w i e d z a o k u l t u r z e l u d o w e j (płynąca z nauk 0 n i e j ) m a c h a r a k t e r z m i t y z o w a n y zająć m o ż n a różno s t a n o w i s k a . M o ż n a z j a w i s k a n i e dostrzog;ać — l u b w i d z i e ć j e t y l k o w w y m i a r z e analizach mitów pretacyjne: należy filologiczną, Próbując stwierdzić, antropologiczną najogólniej że stanowią uwzględniać t r z y wersje określić i czym go pewno inter­ publicystyczną . 2 1 jest m i t , możnaby konstrukcje — nieodzowne i stale obecne w n a s z y m życiu i n t e l e k t u a l n y m i a f e k t y w n y m pozwalające n a m z m i e n n e i w a r u n k o w e składniki wiązSc" w sposób c e l o w y „byt", nader „prawda", z realnościbmi „wartość", czy Pol z pewnych typu t o u z n a w a ć n a p r z y k ł a d , iż powodów mhyzowali ludową, ale obiektyw­ naukowości . 2 7 Można zjawisko k r y t y k o w a ć posługując się k a n o n a m i l o g i k i 1 a r g u m e n t a m i , że istnieją już i n n e s p o s o b y i n t e r p r e t a c j i świata, że t e d a w n i e j s z e t o a n a c h r o n i s m , k t ó r y p o w i n i e n zniknąć z odeszlymi z nauki paradygmatami rozumienia 2 2 Goszczyński kulturę osiągnięcia K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o t o już esencja nej — doświadczenia bezwarunkowymi „sens"... historycznym. Znaczy wraz świata . 2 8 podsuwa M o ż n a , w końcu, z j a w i s k o analizować i starać się zrozumieć myśl podobieństwa m i ę d z y m i t e m a ideologią. W p i s m a c h M a r k s a z g o d n i e z postulał a m i h e r m e n e u t y k i ; zdając sobie sprawę z t r u d ­ Taki i silny Engelsa związek ideologia mitu oznaczała ze światem fałszywą wartośoi ś w i a d o m o ś ć , iluzję c z y świadome m i s t y f i k a c j e ( p o r . publicystyczną wersję m i t u ) . Z cza­ ności ujęciach ogólnych, idoo'ogia opisujących, to uporządkowany interpretujących zbiór twierdzeń i oceniających wistość o r a z postulujących określone działania, z g o d n i e damianymi ( l u b nie) interesami pewnych Ideologię j a k o s y s t e m pełny o d n a j d z i e m y elementy filozoficznych, mieć aspekt ideologii występują w z uświa­ społecznych. w formie a l b o też j a k o zbiór t e z w y p r e p a r o w a n y c h częściej grup programów, przez badaczy. tekstach a l e n i e są r e d u k o w a l n e Jeżeli u z n a m y , że między formami te mogą do ideologii. świadomości i ekspresji społecznej ( n a u k a , s z t u k a , i d e o l o g i a i t d . ) zachodzą relacje zależności i w y m i a n y , form współtworzy t o stwierdzić otoczenie wości i c h a r t y k u l a c j i 2 3 sposób w y p o w i a d a n i a . możemy, d l a świata Zasadniczo ocen, wartości i daje istnieje więc jeden zdań o wartościach mechanizm kultury 2 4 strzegane; t u mechanizmy Rzecz dotyczy wspólny twórczości; przedmiotem głównie s z t u k i i d o ­ mitologizacji nikogo nauco o sztuce i n i o dziwią. O d ­ tematów c z a s i n a naukę. W rozważań warto etnografów — sobie kontekście p r z e d s t a w i o n y c h kultura ludowa fakt, wyżej że p r z e e m i o t badań — uległ w i c h p r a c a c h swoistej mityzacji. Wzgodzio z t y m co już stwierdziliśmy, uważamy, że z m i t y z o wanic wiedzy włączaniu w o kulturze ludowej tezy o w nauce p o l e g a ł o przedmiocie badań wiedzy iż rozwój 2 9 zainteresowania mitu. od wiedzy Tymczasem kulturą ludową zmityzowanoj Roch m . i n . ча całościowych przekonania S u l i m a przekonująco nia ludowości utrwalił się w s p e c y f i c z n y c h wizji badacza. estetycznie wego, w imieniu wać (...) figury wizje którego eaiośei osobowa biolo­ g i c z n e są p i e r w o t n e w s t o s u n k u d o p s y c h i c z n y c h ; i t p . W odnie­ j e j cechą immanentną zabiegiem mityzującym jest interpretacja faktów w imię określonych wartości. T u za przykład m o g ą posłużyć następujące: k u l t u r a l u d o w a jest źródłem n a r o d o w e j tezy posiada „ r a c j o n a l n e j ą d r o " , p r z y c z y n i a się p r z e z t o d o r e a l i z u j ą c e g o się postępu; zachowuje myślenia się w z m i e n i o n y c h są z n a k a m i sytuacjach lub literackiego a powstała i procesu idei nakazuje i symbols, m i historycznyeh" ona jako i t p ) z. k u l t u r ą 3 0 dziejo­ postępo­ 1 wcielonymi zachowują . Figury myślenia o owoc k o n t a k t u Jodową samych przodsUiwicioli ludu znano oraz jako jako (naukowego, wynik działania ( r u c h l u d o w y , twórczość chłopów). ludowości znaczeniowi* rozpiera między określa piwną, wspólnotę tiedycją a współczesnością. Więk­ szość z n a k ó w t e j w s p ó l n o t y d o t y e y . y k u l t u r y n a r o d o w e j i u d z i a ł u p o s z c z e g ó l n y c h w a r s t w spole c z n y e i h w t e j k u l t u r z e ludowa, kultura w s i , zdominowała konkretu antropologicznego Wartości humanistycznych i ściśle 3 1 . kultura dostępny n a m dzisiaj t y p zespolone z n i m hierarchie (...). Z d o m i n o w a n i e z n a c z n y c h .ob- szarów r e f l e k s j i o k u l t u r z e przez realia, k u l t u r y l u d o w e j powodo_-_. w a l o , nie t y l k o w przeszłości, l i c z n e p r z e j a s k r a w i e n i a i m i t o l a g b - - . 1 (.••)• K u k u r a ^ n n ó w f t T a obraz, ponosi swoiste miejsca oddają przede ko^zl.y nasz ogólniejszymi Pokonać możemy teria!! m terenowym dalszy tezami wszystkim bycia — zamiar nowej 3 2 nieadekwatny jest dominującym . Słowa tego c y t a t u zapowiadany do j a k często tego epistemologii. t e z y n a u i . i n i e peiprzi z weryfikację — jednocześnie t a k i t y p o r g a n i z a c j i tak nie robiono") posiadają wewnętrz­ — czynią zm a ­ etnografowie, gdy lecz m u m y t u szansę o d k r y c i a s e n s u funkcjonujące figury myślenia,: do destrukcyjnego wpływu cywili­ za Sulimą następująco. są p o d s t a w ą opozycja T a k a precyzacja m i t u o k u l t u r z e ludowej w nauce korespon­ to co miejskie, d u j e z j e g o t r z e m a w e r s j a m i i n t e r p r e t a c y j n y m i , o k t ó r y c h wspom­ wskazuje Wydobywanie przy takiej szerokiej definicji. pionu i iróclla. dwie jaki ludowej. podstawo­ Zawierają, o n e .Kultura, l u d o w a jest źródłem wartości w czasach n i e w o l i zachował wartości, etycznego odrodzenia. T u też mieści o d c z y t y w a n a j a k o : t o co w i e j s k i e , t o n a s z e , s w o j s k i e nieliśmy Pozostaniemy o kulturze w s o b i e c a l e b o g a c i w o t r e ' s o i , a, i c h m e t a f o r y c z n y se^ns eielozyt u j e m y któro przeciwieństwie kulturze tezy aksjologię wości zacji) i t d . w iSulima analizując f a k t y l i t e r a c k i e dostrzega we m o i a l n y c h ; w n i e j naród 4 widze­ myślenia. refleksji o ludzie i j ' go kulturze. Figurę taką z n a m y „ludoyeość", n e j , żo u c z e s t n i c t w o w n i e j w p ł y w a n a h a r m o n i j n y r o z w ó j o s o b o ­ wyżej. figurach w d i a l o g id< o l o g i c z r y , są n o ś n i k ; m i i d e o l o g i i i r ó ż n i e autentycz­ ności; z a w i e r a o n a w sobie szczególne wartości e t y c z n e ; (w (z J e g o sposób c h c ą z r e l a t \ v. i z o w a ć j a k i ś są.d ( n p . z d a n i a t y p u „ w N . k o l o M . jest postęp; i t d . Innym dowodzi świata posłannictwo adekwatnie tożsamość sięga t a k d a l e k o w s t e c z j a k j e g o p a m i ę ć ; l u d z k i e p o t r z e b y s i e n i u do k u l t u r y , m a c h a r a k t e r c e l o w y ; znanym F i g u r a myślenia „ t w o r z y j e d n o r o d n e i przejrzyste, p r z y t y m nacechowane człowieka: jego przebiega! t e z a m i c a ł k o w i c i e się zgadze m y ) , ż e z m i t y z o w a n y u nas n i itei : : 1 ' j n refleksji k u l U u o z n a w e z e j ' " racjonalny; zauważyć do naukowej, t j . wolnej o d O t o k i l k a przykładów t a k i c h zdań w o d n i e s i e n i u d o t z w . n a t u r y jest etnografii romantyzmu . ) U t y c h s e m y c h autorów łatwo zainteresowali szlakiim: jej człowiek o ludzie jest ssę h i s t o r i ą d a l s z y , n a d e r ehar, k t e r y s t y e ; n y tolc r o z u m o w a n i a , podkreślający zacje indywidualne obszarów n i e ulegają. związane z kwestis m i n a r o d u i p a n s l a w i z m u ( k a t e g o r i i e x d e f i n i - lecz pierwotne zajmujący mitotwórcze tione mitologicznych ś w i a t a i c z ł o w i e k a , k t ó r o n i e w y n i k a ł y z, d n k n n y w p . n y e . b <ma,li? stanowiły Uczeni podkreślają Figura uświadomić charakter XlX-wiecznej dostrzegany. zgodnie kulturze. A u t o a n a l i z d o k o n u j e się r z a d k o i j a k b y n i e c h ę t n i e ; nadszedł jednak zmityzowanyeh z b a d a ń h i s t o r y c z n y c h i l i t e r a c k i c h w y k s z t a ł c i ł y się t<ż w n a u c e . w r o t n i e n a w e t , j e s t t o j e d e n z najczęściej p o r u s z a n y c h w możli­ ozy o naturze R e l a c j o w s p ó ł z a l e ż n o ś c i i w y m i a n y są s t a ł y m analizy d l a wielu badaczy. ogól współ­ i ż ka,żda z t y c h ś w i a t a . W y r a s t a o n zo w s p ó l n e g o k o r z e n i a w s z e l k i e j .odtwarza mitologizujący Naj­ religijnych, artystycznych, naukowych i t p . Teksty ideologiczny rzeczy­ na oddzielenia, o d t y c h , które t a k i m m e c h a n i z m o m Zmityzowany s e m t a k i sens t e r m i n u został w m a r k s i z m i e z a r z u c o n y i w d z i s i e j ­ szych (niemożności?) kultury to obce, n a dświganie kosmopolityczne. się n a r o d u Aksjologia z upadku i się — pionu amorficzności. treści l u d o w y c h i i c h n o b i l i t a c j a , t o c z e r p a n i e ze �I ź r ó d ł a —• s t ą d p r z e k o n a n i e k u l t u r y . Znane tezy m i e s z c z ą się w t y c h f i g u r a c h nauki. Pisze Stanisław odraża, k t o n i e s k o r y orzecha, prowadzących o samorodności, autentyczności t e j o a r s i n c r u d o i s t y l u n a t u r a l n y m również . O t o więc przykłady 3 3 Pigoń: sięgnąć Kogo p o d gorzką zo ś w i a t a w skorupę poetów chłopów jest i przechodzącym przecież znamieniem (...)• P o e z j a także kulturze ludowej..." pokolenia młode 3 8 . Taka wizja bycia do (...). przezwy­ „jedni kultury nizmom pozo­ a więc mecha­ mityzacyjnym. Sięgnijmy pędy i cywili­ tekstu naukowego, staje w zgodzie z figurą myślenia aksjologicznego przejściowym ludowa,, j a k z w y k l e sposobu dążą s p o n t a n i c z n i e z a c j i " świadcząca o z i d e o l o g i z o w a n i u p o s k r y t e t a m z i a r n o p o ż y w n e , t e n zee.łice w z i ą ć p o d uwagę, że t a nieuczona p r o s t o t a pierwszego dopiero prądy w sztuce ciężenia s z t u k i j a k o s z t u k i i z l a n i a się z b y t e m — t a k j a k t o b y ł o zaś ta. chropawość i chropawą do gruntownych przemian awangardowe odnajdziemy d o świata s z t u k i l u d o w e j , t u również bez t r u d u o m a w i a n e f i g u r y myślenia z w a n o aksjologią źródła n a s t a r y c h p n i a c ł i . w y r a s t a s z y b k o i r o z w i j a się ż w a w o w k s z t a ł - i p i o n u . Pisze J ó z e f G r a b o w s k i o s t y l u l u d o w y m , referując tności s w o j e g o w y r a z u . . . " a oceniając p o e i m t y J a n a M a r c i n k a : nie t y l k o swojo: N i e w y r a z i ł a się t a m w i e ś w s w y m t r u d z i e f i z y c z n y m , w służ­ zachował w l u doddalony swej twórczości o d w i e l k i c h centrów pewien styl, urobiony w bie z i e m i , w u c z u c i o w y m przylgnięciu d o n i j sercem, w majesta­ s z e r e g u p o k o l e ń (...). N a j o g ó l n i e j s z a c e c h a d z i e ł a s z t u k i cie to swojej znojnej p r a c y . C i i l o p ż y w i c i ' ' l , chłop d a w c a dźwigający n a sobie odpowiedzialność z a f i z y c z n y chleba, b y t narodu, b y t u t e g o k o r z e n i e i p i e ń , t e n c h ł o p , j e g o ż y w o t n o ś ć i siła, w s p a ­ niałość jego pokazana" 3 4 wyrastania refleksja twórczością wybitnego figur. Zresztą skąd świadczenia wartościom. że podstawowego stylu s z t u k i , c h o ć u ż y w a n e p r z e z l u d , są — obcą naleciałością" . 3 9 z r o l i jaką w i c h języku m e t a f o r a którą odgrywa. Jest t o ilustracja pozwalająca użyć t e r m i n u z p e w n e g o p o z i o m u — n a i n n y m p o ­ A ponieważ był jogo naukowego z i o m i e , eksponując znajdują p r z y t y m cały bagaż z n a c z e n i o w y n y c h p o j ę ć . N i e są t o j e d y n i e i n d y w i d u a l n e z a b i e g i analogio: naszym zdaniem taki rodzaj języka narzuca stosowa­ stylizacyjne; właśnie figura myślenia o k u l t u r z e l u d o w e j , która s t a n o w i manifestację A b o c h ł o p i m a coś z Piasta, coś z t y c h k r ó l ó w P i a s t ó w — — Kiedy taka Wertując grafów, o miedzę. sieje, orze, w miele, godność, t a k i e wielkie zbiorowe polskich etno­ działalności , 4 0 w i e l u t e k s t a c h n a p o t y k a m y jeszcze jedną specyficzną figurę ją (korzystając z u s t a ­ leń R . S u l i m y ) a k s j o l o g i ą r o z u m u . N a treść t e j f i g u r y myślenia co c z y n i t o c z y n i święcie, s k ł a d a się z b i ó r p r z e ś w i a d c z e ń o n a t u r z e r o z w o j u k u l t u r y i l o g i c e procesu pojęcie. j a k m o d l i się w kościele, bardzo wiele, wiele z Chłop potęgą jest i 3 5 c z e n i a pokoleń spełniają . d o Stanisława P i g o n i a , w większości podniósł (uwaga! jego J ó z e f Chałasiński Chałasińskiego umacniała publikacji. figura) w s i j a k o środowiska oraz t a k postęp m a c h a r a k t e r racjonalny kułtury. W k u l t u r z e l u d o w e j i podpo­ i d e i , która Do najwyższej teoretycznie uzasadnił cłiłopów j a k o g r u p y . polityczną w a r u n k i statystyczne można doświad­ eksperymentów. W y p ł y w a t o z f a k t u , że zasadniczą podstawą łudzkiego działania rządkował swą działalność i pracę naukową p e w n e j wyraz I znaleźć t o o b i e k t y w n i e r a c j o n a l n e jądro; a t a k zwano Piasta: basta" historycznego. i w p ł y w a n a raojonałizację i Podobnie wartość ostatnie myślenia o k u l t u r z e l u d o w e j . N a z y w a m y wzięcie: t a l i a godność, t o przejęcie: godności dzieło sumujące d o r o b e k i c h t r z y d z i e s t o l e t n i e j godność, rozwaga, A znalazła mecha­ n i z m u mityzacji w nauce. wiele! Już lat dziesięć pośród siedzę, sąsiadujemy do uwydatniającej Bogactwo metafor w tekstach c j ' t o w a n y c h autorów, w y n i k a zamie­ o n n a dziedzinę, składników wyraźnie j e d y n i e t y m w s t o s u n k u d o swego źródła c z y m g w a r a d l a języka chłopskiej są w i ę c przy j a k o t w ó r własnej k u l t u r y l u d o w e j , m o ż e b y ć uważana z a ludową, zna­ inąd, o d podstawowych ciągu ludowej r y t m i c e , t a k ż e p r z e w a ż n i e s y m e t r i i u k ł a d u (...) t y l k o t a k a s z t u k a jeszcze wszelkie wiadomo nakładał także m i s t r z e m języka, f o r m y poetyckie nosi w pracach Pigonia i świadome, ponieważ uprawiał, obowiązek filologa O n o dowartościowanie walczył k u l t u r y . Sądy aksjologiczne rzono n i e została we wszystkim, kompozyc yjnycb, podczas g d y inne postacie wspomnianych swoją — . Naukowa miona i dojrzewania prostota systemów sądy życia świadomość Nauka młodego p o ­ myślenia podobne) nej jest oczywistość i zdrowy rozsądek. T a k i o przeświadczenia mają swoje źródło w przez pozytywizm filozofii zdrowego (i temu rozpowszechnio­ rozsądku Thomasa R e i d a . U w a ż a ł o n , że istnieją t a k i e t w i e r d z e n i a , których r o z u ­ mienie idzie w parze pierwsze zasady). z p r z e k o n a n i e m o i c h prawdziwości ( t z w . N i e byłoby możliwe rozstrzyganie życiowych bez n a t u r a l n y c h , p o d s t a w o w y c h zasad problemów jakimi obda­ r z o n a j e s t cała ludzkość i które stanowią b a z ę n a s z y c h sądów gacić życie całego społeczeństwa. Zaliczał d o n i c h pracę w y t w ó r ­ i takich czą, d o c e n i a n i e w y s i ł k u f i z y c z n e g o , o d p o w i e d z i a l n o ś ć , r o z b u d o w a ­ zasad kolenia w s i . Uważał, że naczelne wartości w i e j s k i e m o g ą wzbo­ n e w i ę z i m i ę d z y l u d z k i e . C h ł o p s k i e „ b a b r a n i e się w z i e m i " , t r w a n i e na w s i , w i n t e r p r e t a c j a c h Chałasińskiego nabierają znaczenia przekonań o (prawd Nadto wprowadzona i godności. W 4 0 l a t później interesują Chałasińskiego społeczne wała przyjęty postawy wartości, własnych amorficzność i wartości w s i , a n i e p o k o i bezład osobowości jej utrata mieszkańców, Roid przez środowiska wiejskiego Nie wartości. f i z j o l o g i i ciąży i p o r o d u oraz p o t r z e b niemowlęcia trafiło w e w s i narodzinowych. Propagowanie wiedzy współczesnej n a p o d a t n y g r u n t i w z n a c z n y m dotyczącej s t o p n i u znalazło z a s t o s o w a n i e w p r a k t y c e . W i e j s k a o p i n i a społeczna zaakceptowała idee brzmiące u Chałasińskiego jako Pawłu- pozytywny do wersji utopijnej. W swoich p r o p o n u j e p o w r ó t d o f o r m k u l t u r y l u d o w e j i sposób przeżywania f o l k l o r u j a k o p a n a c e u m n a zagrożenia Pisze przemianach w imię społecznie pożądanych p r o g r a m społeczny, d o p r o w a d z a 3 7 odzwierciedłenie w zwyczajów Gorącym p r o p a g a t o r e m ludowości jest Włodzimierz pracach takiej f i g u r z e : „ P o g ł ę b i a j ą c y się mityzacji t r z e b a d o d a w a ć , żo mieszczą się o n e w f i g u r a c h a k s j o l o g i i który porządek rzeczy. E c h a dowód 3 6 źródła i p i o n u . czuk, perspektywa ba­ u s t a w i c z n i e proces r a c j o n a l i z a c j i życia, n a g r u n c i e obrzędowości dzieło dając pozytywizm w opisywanej r o d z i n n e j znalazł najpełniejsze jego uczennica , kilkanaście . przez obserwatora odnajdujemy n i e d o c e n i a n i e wartości własnego środowiska. T a k c h a r a k t e r y z u j e Chałasińskiego sformułował 4 1 dawcza, zewnętrzna w s t o s u n k u d o b a d a n y c h z j a w i s k , a b s o l u t y z o ­ mechanizmy obrony świecie. przypadkowych) m . i n . : „...Rewolucja cywilizacyjne. naukowo-techniczna znosi pracę ideę świadomego macierzyństwa. P l a n o w a n i e ilości d z i e c i w r o ­ d z i n i e s t a ł o się o b e c n i e z j a w i s k i e m n i e m a l p o w s z e c h n y m . Wieło- dzietność r o d z i n chłopskich przestała b y ć p r o b l e m e m społecznym. W p r z y p a d k a c h s z c z e g ó l n y c h , a c z n i e c h ę t n i e , p o d d a j ą się z a b i e ­ gom lekarskim przerywania ciąży" 4 2 . I l e w t y m fragmencie stwierdzeń o rzeczywistości a i l e sądów życzeniowych jest realizują­ przemysłową zbliżając pracę produkcyjną d o działalności, która c y c h f i g u r ę m y ś l e n i a , t r u d n o o c e n i ć . S k ł a n i a m y się d o t e z y , i ż do n i e d a w n a była domeną n a u k o w c a i a r t y s t y — d o p r a c y twór­ tego drugiego czej. Problemy rozwoju cywilizacyjnego świata nie mogą być skutecznie rozwiązywane bez r a d y k a l n y c h przemian w k u l t u r z e dużo Racjonalną więcej. podstawę posiadają prognozy o p a r t e n a o b s e r w a c j i siły i k i e r u n k u w i a t r u , m g ł y oraz pogody rozcho- 5 �d z e n i a s i ę g ł o s u (...)• M g ł a w z n o s z ą c a s i ę d o g ó r y b y ł a powszechnie u z n a w a n a za oznakę złej a u r y , opadająca n a z i e m i ę d o b r e j W przeciwieństwie racjonalnych, do poprzednich, wynikających z opartych opanowania wróżby..." że z a k o m e n t a r z o d d a j ą c y 4 3 . Niech podstawach pewnego w i e d z y p r z y r o d n i o z e j , wśród ludności w i e j s k i e j były najrozmaitsze na (...). zakresu rozpowszechnione n a m wybaczy autorka, „ f i g u r a l n o ś ć " t y c h t e z posłuży n a m Etnografia to jedna z t y c h gałęzi w i e d z y humanistycznej, 0 k t ó r y c h u t a r ł o się w i e l e k r z y w d z ą c y c h o c e n . W powszechnym m n i e m a n i u e t n o g r a f z a j m u j e się z a b o b o n a m i , s t a r y m i p i e ś n i a m i 1 chałupami. sąsiednie W niwy opiniach nauki, kolegów często naukowców, można spotkać uprawiających się z s ą d e m , ż e e t n o g r a f i a p o s ł u g u j e się m a ł o p r e c y z y j n y m a p a r a t e m a skałę j e j osiągnięć torotycznych badawczym, symbolizuje przysłowiowe c y t a t t r z e c h n i e z a w o d n y c h twierdzeń d z i a d k a S t o p k i bacującego wyznaczanie kiedyś łącznie z p r z e k o n a n i e m , że p r z e d m i o t badań e t n o g r a f i i n i e u c h r o n ­ na Hali Gąsionnicowej, a które powszechnie krążyły zasięgu wołania n a k u r y „eip, c i p " . Takie oceny, wśród mieszkaiiców , , B o t l e j e m k i " trafiając w końcu d o l i t e r a t u r y nie z a n i k a o d l a t przewijają przedmiotu: c h o w n y c h sądach. M ó w i się, iż e t n o g r a f i a j a k o n a u k a p r z e ż y w a teza I h y , g m y i d o m dołu, p i j o m w o d e . . . , bodzie l o ć ! teza I I h y , g m y i d o m h o r e , napiły sie..., będzie l o ó ! teza I I I h y , g m y n i ma..., bodzie l o ó ! Zabiegiem mianie 4 4 aspektów się a l b o w i e m n i e m a d z i ś m i s t r z ó w ' u m i e j ą c y c h o d p o w i e d n i o nową problematykę. Mijające fascynacje przynoszą rzeczywistości. Nie wyolbrzy­ chodzi powierz­ sze­ r o k o i inspirująco spojrzeć n a d y s c y p l i n ę , t a k b y z a p r o p o n o w a ć . m i t y z a c y j n y m jest również świadome niektórych się w r ó ż n y c h o g ó l n y c h i tu realnych Takie rozpoznanie niedomaga; modrrymi metodami nie wyników. wskazuje, z a wcześnie jednak że pacjentka n a stawianie niewątpliwie n a d nią krzyża. 0 m i j a n i e się z p r a w d ą , a l e o s p e c j a l n ą e k s p o z y c j ę p r a w d y c z ą s t k o ­ W y d a j e się, iż t e r a p i a jaką n a starość stosował król S a l o m o n b y w e j w kontekście zdań skądinąd p r a w d z i w y c h . T a k i e p o d t r z y m a ć siły w i t a l n e , m o ż e j e j p o m ó c . A l e prześledźmy stają się wówczas torię c h o r o b y , z j e d n y m w a ż n y m zastrzeżeniem. N a etnografię w całości p o d w a ż y ć n i e p o d o b n a . T a k i c h a r a k t e r m a m o d e l t z w . s k ł a d a się d z i a ł a l n o ś ć w s z y s t k i c h j e j p r a c o w n i k ó w , t y c h z i n s t y ­ chłopskiej k u l t u r y tutów dwie systemu teoretycznego, his­ którego Oto elementami półprawdy tradycyjnej. krótkie próbki tego t y p u zabiegów: biedota w i e j s k a odgrywała w y b i t n ą rolę w t w o r z e n i u wartości kulturo­ naukowych alników i zbieraczy w y c h . O n a była główną nosicielką w i e d z y t e c h n i c z n e j w l i c z n y c h podsumowywania dziedzinach Potrzebne produkcyjnych np. w zakresie obróbki drzewa, m e t a l i i g l i n y , t k a c t w a , k r a w i e c t w a i t p . O n a też dysponowała p o c h o d z i l i cieśle, b e d n a r z e , tkacze, kowale, garncarze" 4 5 . kołodzieje Z b i e d o t y w y w o d z i l i się t a k ż e według a u t o r a — artyści, rzeźbiarze, m a l a r z e , muz3'cy, opowiadań. W szukiwawcza i n n y m m i e j s c u t e n s a m a u t o r pisze, że myśl badawcza wyzwalała się n i e r a z — twórcy po­ z posługujących amatorów. N i e m a m y osiągnięć n a m jest się r ó ż n y m i Meandry historii jakie etnografii i personalne zataczała mają muze­ zamiaru a.iiambicji i niedostatków tlo merytorycznych b o r y k a ł a się e t n o g r a f i a w l a t a c h d u ż ą w i e d z ą o d n o s z ą c ą się d o z b i e r a c t w a w l a s a c h i n a p o l a c h . Z p r o l e t a r i a t u wiejskiego i uniwersytetów z a ł o ż e n i a m i i m e t o d a m i , a ta,kże ż m u d n y t r u d e t n o g r a f ó w polskiej etnografii. problemów z jakimi powojennych. myśl swoje teoretyczna w merytoryczne, uzasadnienia. K i e d y powojennej organizacyjno przyszło b o w i e m restaurować z w o j e n n y c h zniszczeń i c h a o s u n a u k o w e i d y d a k t y c z n e i n s t y t u c j e związane z etnografią, zaledwie część dawnych pracowników utartych mogła podjąć dzieło. P o p i e r w s z y c h próbach etnografię związano schematów myślowych także w środowisku chłopskim", a l b o w i e m ostatecznie, w A k a d e m i i N a u k i w u n i w e r s y t e t a c h , z t a k naówczas w c z a s i e b a d a ń t e r e n o w y c h z d a r z y ł o m u się s p o t k a ć „wiejskich zwaną historią kultury materialna}. Powstały odpowiednie f i l o z o f ó w " zastanawiających się n a d sensem życia l u b wątpiących i n s t y t u t y i zakłady u n i w e r s y t e c k i e . R o z p o c z ę t o b a d a n i a i działal­ w ność d y d a k t y c z n ą . A t m o s f e r ę ó w c z e s n e j p r a c y o d d a j ą istnienie nieba i piekła . 4 6 rozmówców, nazwanych Przywoływanie przykładu d w u z i m i e n i a i inicjału n a z w i s k a , przypo­ m i n a p r a k t y k ę znaną z p r z e p i s y w a n i a listów łańcucha 1 m a znaczenie p a r exellence mitologizujące. myślenia m i t y c z n e g o wanie precedensu . uznaje Model 4 7 się przecież kultury n a z i l u s t r o w a n y c h zasadach Z a jedną dowodowe tradycyjnej pi-zoz K a z i m i e r z a i funkcjonuje w niej jako z przed trzydziestu Część p r a c o w a ł a o c z y w i ś c i e , j a k się p r a w i e w s z ę d z i e p r a c u j e n a ś w i e c i e , b e z j a k i c h ś s z c z e g ó l n i e g ł ę b s z y c h c e l ó w ; p o p r o s t u d l a t e g o , że praca Dobrowolskiego, którzy świadomości uniwersalna kategoria sposób myślenia f i g u r a m i j e s t b e z wątpienia myśleniom z m i t y z o w a n y m . Dowieść część s e m i o t y k i , w ó w c z a s m o ż e m y t e g o m o ż n a stosując historycznie, którego f o r m a . Natura semiotyczna pierwotna czącego — W nowej dawała i m zadowolenie t a k jeszcze i d z i s i a j pracują. wewnętrzne. J e d n i zbierają i n n i s t a r a j ą się w y k r y ć l u k i w relacja zostaje rozu­ r nagromadzo­ n i e t e a l b o i n n e , n a j b a r d z i e j i c h interesujące f r a g m e n t y ludowej..." Praca uzasad­ skojarzeniowa w nowy przekształca się w e l e m e n t zagarnięty i rozszerzony oraz Mechanizm m i t y z a c j i polega usytuowany na rzeczywistości; o d p o w i e d n i e wych hipotez. nauki oraz t e o r i o służą z a p o d s t a w ę s z c z e g ó ł o ­ Ukształtowane zbiegłe po wojnie z t y m pewne struktury fakty natury formalno merytorycznej i p e r s o n a l n e j przez w i e l e l a t ciążyły właśnie n a m e t o d z i e i p r o b l e ­ znaczący . n y c h pierwszoplanowych postaci e t n o g r a f i i przeważały d w a t y p y 4 9 zostaje zainteresowań: p r o b l e m a t y k a k u l t u r y m a t e r i a l n e j i w fakty z zakresu etno­ genotyczno- - e w o l u c y j n y p u n k t w i d z e n i a oraz socjologizujący sposób w i d z e n i a metapoziomie. g r a f i i . Chodziło n a m o p o k a z a n i e że f i g u r y myślenia o k u l t u r z e i i n t e r p r e t a c j i z j a w i s k . Jeśli c h o d z i o cel i metodę pierwsze reprezentował krytyczny. tzw. historyzm Przedstawiciele historyzrnu oraz stanowisko ewoluojonizm podejmowali badania n a d d a w n y m i zasięgami zespołów k u l t u r o w y c h , g r u p e t n i c z n y c h l u d o w e j są s t r u k t u r a m i m i t y c z n y m i ; n i e są w i ę c a n i e w i d e n t n ą ( n p . zasięg zacłiodni p o l s k i e j k u l t u r y l u d o w e j ) , a także nieprawdą, a n i p r a w d y p o t w i e r d z e n i e m . przedwojenne Bezkrytyczne posługi­ prace i badania n a d atlasem w a n i e się f i g u r a m i m y ś l e n i a ś w i a d c z y o u l e g a n i u m e c h a n i z m o w i Twórca ewoluojonizmu krytycznego podjął p r o b l e m y „kultura tyczne; rozwoju mityzacji; i n ­ dyfuzje jest wykorzystaniem teoretycznych mechanizmu typu dążył czynnik to postawa geograficzne). 6 5 0 wykrycia (zapożyczenia) terpretacja mitów i o d k r y w a n i e mechanizmów i c h powstawania, rozumiejąca . do postępu (przy Kazimierz praw wytworów czym kladl Moszyński, jego etnogeno- kultury, kulturowych duży przejęli etnograficznym. mityzacji; tworzenie konstruktów meto­ badanej m a t y c e b a d a w c z e j r e a l i z o w a n e j przez etnografów. W ś r ó d ówczes­ n a zamicnianiu_wjtrlości w y b r a n y c h przykładach się w e d ł u g o k r e ś l o n y c h z a s a d , w z g o d z i e ze z d a n i a m i o n a t u r z e zna­ i j [ s e n s u w " I ó r m ę ) , O d b y w a się t o r ó w n i e ż w n a u c e , c o s t a r a l i ś m y się w y k a z a ć n a k i l k u n a u k o w a toczy znaczeniowy. znaczonego kontekst — kultury . 5 1 d a m i pozostającymi od natury m i t u polega n a t y m , że z n a k wciągnięty relacji znak jest niezależna M i t chętnie k o r z y s t a z a n a l o g i i . W m i c i e sens j ę z y k o w y tradycyjna" Nie­ przy t y m n y c h d o t y c h c z a s d a n y c h , a b y j e s y s t e m a t y c z n i e zapełnić, jeszcze badać t e k s t y niezależnie o d i c h treści, a m i t będzie swego r o d z a j u sposobom znaczenia czyli etnograficzna, materiał t e r e n o w y ; m o w a n i e R o l a n d a B a r t h e s a . Jeżeli p r z y j m i e m y , że m i t o l o g i a t o 4 8 n i c n a aktualności: i n n i opracowują n a u k o w o , porównawczo i m n i e j więcej s y n t e t y c z ­ Przedstawiony rzeczy n i e straciły cech analityczna. nionym laty — funkcjono­ skonstruowany a u t o r a c y t o w a n y c h tekstów, trafił d o powszechnej etnografów szczęścia najlepiej słowa j e d n e g o z l u m i n a r z y e t n o g r a f i i , które — n a p i s a n e nacisk uznając za główny na warunki uczniowie i konty- �nuatorzy posługiwali logicznej i się kombinacjami analityczno-porównawczej, różnorodnych zjawisk kulturowych. Ważkim d z i a ł a l n o ś c i o k a z a ł o się p r z e k o n a n i e pokoleniom wszystko. o t y m , ż-e Liczne metod: typologię rezultatem wpajane ewolucyjne geograficznej, rozbudowując takiej kilku studenckim rekonstrukcje wyjaśniają były także p r z y c z y n k i drobiazgowo opisujące różne f a k t y z zakresu k u l t u r y m a t e r i a l n e j . T a g r u p a zagadnień miała w b a d a n i a c h z d e c y d o w a n y p r i o r y t e t . Morfologiczne rzeczy i zjawisk najprostszych (od o r k i w zagony do h a f t u żykowego) królowały wśród prac etnograficznych. tyczna przed tym była trochę naiwna d a w n y c h l u d o w y c h t e c h n i k d z i s i a j już W także wypracował d l a w i e l u do dzisiaj w o interpretacje prelogicznym mieszano analiz 5 2 . powstawania Bez podziałów terenowym zasadniczej kultury zaobserwowany znamiona nada­ inwentarza terenowy, etnografii badaniach historycznego t y m nurcie koncepcja chłopskiej tradycyjna" była synonimem tego, co przy mieści urodzaju". Zreferowany stwierdzeń o s t o p n i u prze­ elementów magię; obrzędy wyżej (w kultury przechodzą znacznym chłopskiej (np. zabawę itp.). w uproszczeniu) na podstawie lektury prac etnograficznych, w których z n i c h wyeksplikować poglądy n i e stanowią s y s t e m u ; należą różnych porządków, m e t o d o l o g i i i p o z i o m ó w a n a l i z y . powody i w a r u n k i p o w s t a n i a o r a z u t r w a l a n i a się t a k i e g o wciąż wyjaśniająca tych samych przedstawionego modelu wyczerpała t e o r i i i stojących za n i m i autorytetów p o w o d u w i ę c część e t n o g r a f ó w z m ł o d s z y c h g e n e r a c j i proponuje o d p e w n e g o czasu i n n e podejścia, dające szanse r e i n t e r p r e t a c j i dorobku. Proponuje nowiących z dawien dawna się powrót do zagadnień domenę e t n o g r a f i i : m i t o l o g i i , szeroko rozumianej obyczajowości ( t u obrzędy, ta w natłoku została mentacji przeobrażeń dokonujących się n a w s i o r a z zapisania procesów i n t e g r a c y j n y c h zachodzących n a t z w . z i e m i a c h zachod­ zwy­ opisów dynamicznych przeobrażeń zbyt łatwo dzieje walki zapomniana. Na historię nsuki można spojrzeć jako na t o n a r z u c a j ą się n a m c z ę s t o s k o j a r z e n i a o g e n e r a c y j n y m tego sta­ światopoglądu, czaje i t p . ) , dystansów i stereotypów e t n i c z n y c h i t d . P r o b l e m a t y k a dawne opracowania to dzisiaj działanie jałowe, n i e posuwające n a u k i naprzód. N i e bez Dodajmy badaniom obowiązku się. p r z y w o ł y w a n i e o d t r z y d z i e s t u łat nurtu przyświecającą moralnym eklek­ t y c z n e g o k o m p l e k s u w y j a ś n i a j ą c e g o . O d n o s i się j e d n a k w r a ż e n i e , doku­ ideą o do Rozumiemy wiejskim. Naczelną sposób z r e g u ł y t e z a o p r z e o b r a ż e n i a c h j e s t z g ó r y z a ł o ż o n a . D a j ą c e się z przekonanie typu: Eklektyzm i ustępujące — oraz śledzenia z m i a n zachodzących w środowisku było się pogansko- r o z u m i e n i a e t n o g r a f i i (jej p r z e d m i o t u , celów i t d . ) , został o d t w o ­ zastanego podejście f u n k c j o n a l n e z analizą podłoża „kultura zastępuje funkcji moc k u l t u r y t r a d y c y j n e j dała podstawę d o t w o r z e n i a m o d e l i — czym podstawę d o socjologizujących świetle dziesiejszej w i e d z y prądów w powojennej w daje W o k a z a ł się t e n , k t ó r y ł ą c z y ł w 1 geograficznego. Zrodzona zapewnienie że reinterpratacji. Spośród socjologizujących najdynamiczniejszym jest prze­ osobliwości. P r a c e t e zawierają czasem d o b r y materiał jednak obrzędów zapominając k l a s y f i k a c j i i genetycznego wyjaśniania wała niektórym o p r a c o w a n i o m wymagają tezy przesądów, k o r e k t y założeń, 0 c e l u u p y c h a ł o się w s z u f l a d k i s y s t e m a t y k i k a ż d y fakt, a poetyka ewidentnych psychologiczno-racjonalistyczne mechanizmie pozion^ jej rozumowania się g e n e t y c z n i e z r o z u m o w a n i a u j a w n i a się t a k ż e i w t y m , iż t e n s p o s ó b m y ś l e n i a rzony za podstawę szczegółowych oraz „funkcją wiedza która modelu -slowiańskiej przeszłości, w p ł y w ó w g r e c k o - r z y m s k i c h i k a t o l i c k i c h . krzy­ ewolucjonis- tegoż T ł u m a c z y się z a ś f o l k l o r p s e u d o f u n k c j o n a l n y m i z d a n i a m i obrażeń i z m i a n a c h rozwojem czasie systematykę, obrębie głosząca, że f o l k l o r w y w o d z i opisy ustępujących. u c h o d z i za k a n o n , m i m o niedostatków. Przyjmując ludowe swoim teza Charakterys­ fascynacja sferze z j a w i s k t z w . k u l t u r y d u c h o w e j , n u r t tyczny odrębności. W autorytetami. Jest to na pewno spojrzenie o d r a z u , że jeżeli p r z y j m i e m y jednostronne. taki punkt widzenia, charak­ terze sporów. A l e t o przecież w h i s t o r i i n a u k i rzecz wcale n o w a . W i a d o m o t a k ż e , i ż n a u k a Ż3^je n i e p o k o j e m , nie przekraczaniem n i c h . Często w i a r a w specjalne posłannictwo stymulowała n a u k o ­ u s t a l o n y c h granic, o b a l a n i e m schematów, b u n t e m wobec w y k r y t y c y z m , zmianę t r o p i o n o b o w i e m wszędzie. P o s t a w a nego s t a n u rzeczy. N i o jest więc s t a n o w i s k o etnografów, p r o p o n u ­ w y r a z i ł a się w w i ę k s z o ś c i p r a e n a i w n o - r a c j o n a l n y m że g w a ł t o w n y postęp c y w i l i z a c y j n y twierdzeniem, zlikwiduje tzw. i przesąd" (czyt. folklor) l u b p r z y n a j m n i e j zepchnie n a nieznaczący „zabobon te zjawiska margines. j ą c e się b a d a n i a coraz n a d procesem ale czy bardziej rozwija­ przemian były programem jedynym ? Badania upodabniały więc p o d s t a w y jących nowe zakresy, etnografię do łatwych diagnoz to metodą i samym, do socjologii stwierdzających że c h o d z i o k w e s t i e z faktów W naszych nowych i metodologii. pewna się przypomnieliśmy Jeżeli n i e istnieje i prawdziwa, jaki z tego postulaty wiedza a nauk humanis­ funkcji t y c z n y c h n i e można uwolnić o d sądów a k s j o l o g i c z n y c h , t o z b u d o ­ wać trzeba t a k i e teorie, które te f a k t y uwzględnią. I t a k i e p r o ­ S w o i s t y m sposobem r a t o w a n i a odrębności e t n o g r a f i i było opraco­ p o z y c j e i s t n i e j ą . W n i c h z a w i e r a j ą się c z ę ś c i e j p o s t u l a t y w y w a n i a m o n o g r a f i i regionów, miejscowości c z y też m i e n i a (i stała ludowej w się) w przy całościowego Polsce. D w a t o m y kategorii — określonych ilość p r a c m o n o g r a f i c z n y c h podstawą tytule zwrot zmian personalne wyłania obrzędów, procesów i n n o w a c y j n y c h łub f o r m k o n t r o l i społecznej. zagadnień. O d p o w i e d n i a aspekty rozważaniach kres epistemologii tej etnografii. ogarnął n a u k i h u m a n i s t y c z n e oraz wynikające etno­ dziejach a nie o wsi. Były -robotników, oraz merytoryczne w podkreślamy t y m wyżej przedstawionych wcześniejszych absolutnie obiektywna, podmiejskich prawdy zasta­ n a c z y m polegają cechy k r y z y s u epistemo-metodologicznego g r a f i i , gdyż f a k t y c z n i e przeważała w niej p r o b l e m a t y k a chlopówwsi wyjątkowe t e znane p y t a n i e o sens i zakres n o w e j , i n n e j nie­ zakresem szczególnie dyscypliny. Przypominając utarczki. Bowiem M o ż e m y d z i s i a j zrozumieć do p e w n e g o s t o p n i a , że odzownym, taka przemiany „przemiana" syntezy miała przedstawienia etnografii Polski noszą k u l t u r y ludowej. Pozostano jako wykładni być kultury zjawisk więo kulturo­ wych. więcej w nich sytuacja niż pytań Wśród nadaje niż się propozycji traktowanie tych kategorii rozumienie ludzkiego szcze­ na działalność ma meta-poziomie. jaki człowiek świata p o l e g a n a o d k r y w a n i u znaczeń. a p r z e z z w i ą z e k ze ś w i a t e m w a r t o ś c i — pracach nieustająca cechą i n t e r e s u j e n a s sposób w i wyjaśniania w albowiem interpretacyjnych u t r w a l i ł się w ś r ó d e t n o g r a f ó w s w o i s t y , e k l e k t y c z n y s p o s ó b a n a l i z y kultury. Eklektyzm ten odnajdujemy Taka odpowiedzi, r o z u ­ w y j a ś n i e n i a , k a t e g o r i o m : znak, znaczenie, m i t , k u l t u r a . t o z faktu,_że sens r z e c z o m , pozytywnego się b y ć n i e z b y w a l n ą nowych gólna r o l a p r z y p a d a Postuluje jego pytajna wydaje myślenia. Wynika N i e m n i e j i s t o t n y o d p u b l i k a c j i p o z o s t a j e f a k t , iż p r z e z l a t a świata, zawsze charakter kulturowy, mityzujący. Obecność n a u k o w y c h , d y d a k t y c e , a także w w y d a w n i c t w a c h p o p u l a r n y c h . m i t u jest więc n i e u n i k n i o n a w l u d z k i e j aktywności i n t e l e k t u a l ­ „ K u l t u r a t r a d y c y j n a " t o właśnie t a k a e k l e k t y c z n a f i g u r a myśle­ nej, nia — znaozeniotwórczy c h a r a k t e r klucz do oznaczania ludowości. Cech tego m o d e l u pominać n i e t r z e b a . W a ż n e co z niego d l a etnograficznego nia wynika. i izolacja Utrwalił się przestrzenna zbiór przekonań: decydowały i stanie technicznym gospodarstwa o p r z e k a z u k u l t u r y ; t o z k o l e i ukształtowało myśle­ gospodarki samowystarczalności wiejskiego; stanowiła wieś, uformował a u t o r y t e t y oraz typ przy­ t y p g r u p y , jaką podstawowy folklor i rodzaj regionalne a równocześnie jako metakategoria pomaga m i t rozumieć kultury. M i t o d n a j d u j e m y t e ż w n a u c e , eo i p s o w etnografii. Zmity­ z o w a n y s p o s ó b w i d z e n i a k u l t u r y l u d o w e j u t r w a l i ł się m . i n . w f i g u ­ r a c h myślenia: a k s j o l o g i i źródła było przekonanie i pionu. o r o l i i wartości k u l t u r y Intencją ludowej tych w figur historii n a r o d u . F i g u r a n a z w a n a przez n a s aksjologią r o z u m u i t z w . k u l ­ t u r a t r a d y c y j n a są w y n i k i e m u t r z y m y w a n i a się pozytywistyoz- 7 �nego p a r a d y g m a t u wyjaśniania świata i interpretacji kultury, t r a k t o w a n e j j a k o niezależny i zewnętrzny wobec badacza m i o t badań. N i e m a ł ą rolę o d g r y w a wana kategoria „uwikłania w świadomość skłaniają etnografii. do zmiany Etnologa czy też naszych p r o p o z y c j i , p o w i n i e n zajmować empiryczności, stąd powrót — blematyki magają mitu, metody światopoglądu, semiotyków radzieckich kulturę. Odkrywanie zmityzowanego takie a najlepszych nie inne czytywanie być materiału przedmiotem widzenia wów intencji punkty jeżeli częściej opis. N a w według imię pracach formami ze sobą naukowych luźniejszymi p r z y k ł a d esej, j e d n o c z ą c y w sobie niż naukę i sztukę p o z w a l a n a śmielsze s k o j a r z e n i a , a w c a l e n i e n a mniejszą odpowiedzialność pro­ ludzkie Weryfikacji wy­ rzeczywistości. W r a c a m y po­ n a i n n y m p o z i o m i c — z p r z e k o n a n i e m , iż t y m r a z e m n i e u l ę ^ m y ^ realizację kultury przez których od­ przyjmowano reinterprotacje; nowo wszystko przyjmiemy posługiwać korespondują W — nam o — dopełniać. sens charakteru wiedzy; etnograficznego analiz, się pozytywny antropologa, tłumaczenia widzenia; uznający, że e t n o l o g i a należałoby człowiek nadający obyczaju... chodzi mysłów słanianie z kryzysu metody eidotyczno-hermeneutyczne (strukturalne) teoretycznego ale n a i n n y m poziomie interpretacji — somiotyozne wzajemnie mitu" i analizy się wyjścia pola t e n t e r e n należy. Pozwalają n a t o o p i s u i analizy. U w a ż a m y , że m e t o d y powinny „obecności w k u l t u r z e " , n o w e propozycje, o l i c z n e z j a w i s k a p o g r a n i c z n e , n i e p r z e j m u j ą c się t y m do k o g o zasadniczo i paradygmaty, epistemologicznego, również wartościo­ ludową — „zmiana". Odchodzące i t u wciąż wysoko przed­ to określony od­ może l u d z k i e j świadomości w k a t e g o r i a c h znaczenia, mitu, kul­ t u r y . Poszerzyć można t r a d y c y j n y p r z e d m i o t badań — złudzeniom. wartości — nadawanie kulturę za słowo. to ciąg Działamy Zdajemy sobie kolejnych sprawę mityzacji z i togo, żo demityzacji w nauce do t y c h j j a m y c h py_tajL_- n l a wszyscy zawsze w 1 finie - uniwersalnej p r a w d y . A l e działanie w imię wartości t o m i t y z a c j a , sensu; zapoznawanie sławieństwem, bowiem jest ludzką Nie nawołujemy punkt t o sztuka interpretacji przeja­ poznanie projekcją tego f a k t u jest n a s z y m demiurgiczna — Z n o w u pomnożyliśmy bowiem autoświadomość, że błogo­ świat paraliżuje. p y t a n i a , ale p y t a n i a należy do rezygnacji Chodzi o to byśmy wiedzi H — dlaczego chłop potęgą j e s t i . . . z naukowego stawiać. porządku. n a p e w i e n czas p r z y n a j m n i e j — basta. P R Z Y P I S Y B . S c h u l z , Mityzacja rzeczywistości ( w : ) Proza., Kraków 1 9 7 3 , s. 3 3 5 R . B a r t h e s , Mit dzisiaj ( w : ) Mit i znale, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 2 5 P o r . : M . J . S i e m e k , Myśl drugiej polowy XX wieku (w:) Drogi współczesnej filozofii, W a r s z a w a 1 9 7 8 , s. 5 — 4 9 t a m ż e , s. 1 0 — 1 1 tamże Od Kanta poprzez Hegla, Marksa, Nietschego, Freuda..., t a m ż e , s. 1 2 — 1 3 C h o d z i o r o d z a j świadomości, k t ó r y najogólniej można b y określić „świadomością uwikłania w k u l t u r z e " . M . J . S i e m e k , o p . c i t . , s. 1 7 — 2 3 t a m ż e , s. 2 9 — 3 0 R . B a r t h e s , o p . c i t . , s. 5 8 — 6 1 t a m ż o , s. 6 0 N a zasadniczą tożsamość myślenia n a u k o w e g o i i n n y c h f o r m l u d z k i e g o m y ś l e n i a w s k a z y w a l i m . i n . E . Cassirer i C. L e v i -Strauss. T e z y t a k i e j b r o n i L . K o ł a k o w s k i w' p r a c y Obecność mitu, 1 9 7 2 , s. 2 3 — 2 5 J . M . A u z i a s , t w i e r d z i , że a n t r o p o l o g i a o d g r y w a o b e c n i e t a k ą r o l ę , j a k ą d a w n i e j o d g r y w a ł a f i l o z o f i a , Les clefs pour structuralisme, P a r i s 1967 J . L e G o f f , Czy historia polityczna nadal jest koścem historii? „ K w a r t a l n i k H i s t o r y c z n y " , z. 2 , 1 9 7 4 ; t a k ż e : F. B r a u d e l , Historia i trwanie, W a r s z a w a 1 9 7 1 ; oraz także B . Geremek i W . K u l a , P r z e d m o w a , s. 5 — 1 9 Czy kryzys socjologii, W a r s z a w a 1972 M . J a n i o n , Historia literatury czy historia idei ( w :) Problemy, metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa, K r a k ó w 1976, s. 6 4 — 7 9 ; t a k ż e : M . J a n i o n , M . Ż m i g r o d z k a , Romantyzm i histo­ ria, W a r s z a w a 1 9 7 8 . J . B i a ł o s t o c k i , Historia sztuki wśród nauk humanistycznych, W r o c ł a w 1980 Z . B e n e d y k t o w i c z , C z . R o b o t y c k i , L . S t o m m a , J . S. W a s i l e w s k i , Antropologia kultury w Polsce — dziedzictwo, pojęcia, inspiracje, c z . I , „ P S L " , R . X X X I V , 1 9 8 0 n r 1 s. 4 7 — 6 0 ; c z . J I „ P S L " , R . X X X I V , 1 9 8 0 n r 2 , s. 1 1 7 — 1 2 5 ; c z . I I I , „ P S L " , R . X X X V , 1 9 8 1 n r 1 , s. 5 8 — 6 0 J . N i ż n i k , Mit jako kategoria metodologiczna, „Kultura i s p o ł e c z e ń s t w o " , 1 9 7 8 n r 3 , s. 1 6 3 W e r s j a f i l o l o g i c z n a podkreśla p i e r w o t n y związok m i t u ze s ł o w e m . W e r s j a a n t r o p o l o g i c z n a e k s p o n u j e s t o s u n e k d o ś w i a ­ t a , odzwierciedla s t r u k t u r y świadomości, w s k a z u j e n a sfory życia psychicznego, które t r w a l e r e d u k u j e m i t „ o d czasów p l e m i e n n y c h " . W e r s j a p u b l i c y s t y c z n a m i t u , t o n p . sądy odwołu­ jące się d o w i a r y l u b też f i k c j a z a k o r z e n i o n a w o p i n i i społecznej. T a m ż e , s. 1 6 4 n . 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 L . K o ł a k o w s k i , o p . c i t . , s. 7 Sądy t e zawdzięczamy H . Markiewiczowi, Ideologia a dzieło literackie ( w : ) Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa, K r a k ó w 1 9 7 6 , 131 n . 2 2 2 3 2 4 8 E . C a s s i r e r , Esej o cziowieku, Warszawa 1 9 7 1 , s. 1 2 5 — 3 5 0 ; E . M i o l o t y ń s k i , Podyka mitu, Warszawa 1981; R. Barthes, op. c i t . S. K . Nzaumjau, Filosofskije woprosy tieoreticzeshoj lingwistyki, M o s k w a 1 9 7 ) . в. 1 4 5 n H . R e i o l i o n b . a e l i , Elementy logiki, formalnej (w:) Logika i język. Studia, z semiotyki logkzi'-}, W a i s z a w a 1 9 6 7 , s. 3 0 i i . A . K u t r z e b a - P o j u a u . w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, W a r s z a w a 1977 L . S t o m m a , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie. „PSL", R . X X X I I , 1 9 7 8 n r 3 — 4 , s. 1 3 1 — 1 4 2 ; t e g o ż : Magia dzisiaj. Zasady analizy, „ P S L ' % R . X X X I I I , 1 9 7 9 n r 4 , s. 1 9 5 — 2 0 4 A. Kutrzebji-Pojnarcwa, op. c i t . ; J . Burszta, Kultura ludowa, kvltura narodowa, W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 1 8 2 — 1 9 3 R . S u l i m a , Źródło i pion. Figury mydlenia o ludowości. „ R e g i o n y " , 1 9 8 0 n r 4 , s. 6 1 ; p o r . t a k ż e a n a l i z ę j ę z y k a m e t a f o ­ rycznego teorii socjologicznych R . H . B r o w n , Metafora jako medd, „ T e k s t y " . 1 9 8 0 n r 6, t. 1 2 3 — 1 4 4 R . S u l i m a , o p . c i t . , s. 6 2 n . t a m ż e , s. 6 5 t a m ż e , s. 7 1 — 8 1 S. P i g o ń , Na drogach kultury ludowej, W a r s z a w a 1974, s. 1 3 8 i 1 6 0 — 1 6 1 S. W y s p i a ń s k i , Wesele, a k t I , scena 25, w . 8 3 0 — 8 4 1 E . J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , Teoretyk i obrońca wartości wsi, „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , t . 2 4 , 1 9 8 0 , n r 1 — 2 , s. 6 3 — 6 7 W . P a w l u c z . u k , Żywioł i forma, W a r s z a w a 1 9 7 8 ; Ludowość wobec kryzysu cywilizacji, „ R e g i o n y " , 1980 n r 1 t a m ż e , s. 3 1 J . G r a b o w s k i , Dawny artysta ludowy. W a r s z a w a 1976, s. 20 n . Etncgrafia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2 Wrocław 1981 M . H e m p e l i ń s k i , V źródeł filozofii zdrowego rozsądku, War­ s z a w a 1966 K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje i obrzędy rodzinne (w:) Etno­ grafia Polski..., s. 1 2 1 D . T y l k o w a . Wiedza ludowa ( w : ) Etnografia Polski... Śledź Otrębus P o d g r e b e l s k i , Wstęp do imaginoskopii (wydanie przejrzane i nie poprawione), K r a k ó w 1 9 7 7 , s. 1 2 8 K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego zurysu na podstawie materiałów źródłowych XIX i XX w. s południowej Małopolski, „Etnografia Polska", t . l , 1 9 5 9 , s. 3 6 t a m ż e , s. 3 7 p o r . : J . N i ż n i k , o p . c i t . , s. 1 6 9 z o b . : R . B a r t h e s , o p . c i t - , s. 2 5 n . t a m ż e , s. 3 1 n . p o r . : t a m ż e , s. 4 7 n . K . Moszyński, napisał t o słowa w 1948 r . Dostrzegają t o wyraźnie p i z e d s t a w i c i e l e młodego p o k j l e n i a etnografów w y c h o w a n i już w i n n e j atmosferze metodolo­ g i c z n e j . Z o b . п р . : W . B u r s z t a , Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Strauss'a, „ L u d " , t . 6 4 , 1 9 8 0 , s. 1 2 5 — 129 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 : 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 �