https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9ac9e863161d6ee94a933ce4efa62c.pdf 48839377ddbd33db02b089babb56cba3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3133 Title A name given to the resource Dlaczego krowa jest czerwona? O kategoriach widzenia barwnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.247-251 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Michera DLACZEGO KROWA JEST CZERWONA? O KATEGORIACH WIDZENIA BARWNEGO Największy obrazka sce mieszczuch na opakowaniu dwie odmiany tych wone. A trzeba b y zaoponować: mają przecież, rzeczywiście nie czerwone tę sprzeczność znający masła zwierząt: jeśli krowę chcielibyśmy być ale brązowe! językową Wielu będzie p r e t e k s t e m i p u n k t e m wyjścia pewnymi odcienie jednolite do r o z w a ż a ń antropologicznymi problemami barwne do sfery przez dzielone i badawczej nowicie prezentujących relatywizmu należącym w y ­ głównej posta­ Pojawienie a mia­ się n a z ­ n i e u c h r o n n i e przywołanie i n ­ nej i — Są „uniwersalizm" zmagają — oto m a m y się o n i o d d o b r y c h n a m obaj potrzebni, byśmy obu antagoni­ kilkudziesięciu l a t . mogli lepiej określić Początki a zmianę a n t r o p o l o g i i stały przede wszystkim przyniosły tedencje znawstwo amerykańskie B. L . Whorfa. nistów, że ludzka", mie Stwierdzono, nie istnieje że m ó w i ć f i c z n y m i sposobami głównej który mierze przykładem nia tezy O przystosowania środowiskowych. pozostałe. relatywistów, t y m , że poszczególne k u l t u r y kategorii Początkowo kolorów dzisiejszej polskiej specy­ się w Przypadkiem relatywiści zimnej nych części n a który (np. polskim) kolory: nych zielony języków obszar Ten t e n odcień barwny 2 obejmuje ugruntowany znawstwa. koncepcję Opozycja ze spotykamy — ubo­ się dzielenia odcieni języku zielo­ europej­ się n a cały t e n 4 turalnego, przeciwstawiająca i a n a l i z o w a n i u faktów wynikiem sobu ale jącym j e d n a k się samego języko­ z Chomsky'm na tzw. językoznawstwa indukcyjnemu p o s z u k i w a n i e ogólnej nurtu podział a dokładniej barw n i e jest ( i a r b i t r a l n i e określonego) się d a n e j kultury o różnym s t o p n i u rozwoju zapoczątkowanego ewolucjonizm, zróżnicowany przystosowania świadczy prac jest odmiennego norodnym zaawansowania ewolucyjnym. Czynnikiem tę e w o l u c j ę jest fizjologia. spo­ d o środowiska, w jed­ organizu­ T e n ostatni widziany, element, powoduje, fizjologii widze­ w i e l u nieporozumień; d l a zachęty m o g ę dodać, że z a p r e ­ zentowana stawiają t e o r i a różni się z n a c z n i e podręczniki Uznawany o d t e j , którą dzisiaj pogląd na mechanizm w prostej w — Younga-Helmholtza X I X w . teorii Pierwsza teoria, mówiąca ocznego, przed­ szkolne. kolorów pochodzi linii jest oraz Heringa . 7 podstawo­ wszelkie odnosi — obrazu widzenia powstałych barwach tworzących chromatyczne, a dokładniej o d dwóch o trzech spostrze­ się d o widzenia powstającego na siat­ t u sumą k o l o r ó w struk­ zbieraniu zasady p o ­ powstaje w mózgu, chromatycznych, ważniejsze wra­ jest, przez niego czarnemu, czerwonemu parom kolorów: i zielonemu b i e s k i e m u . T e t r z y kanały tworzone komórek: i antagonistyczne sze reagują wołują tej, na zielonej, tworzą wrażenie Łatwo bieli jednocześnie teraz są p r z e z d w a t y p y odpowiadają achromalycznych odpowiednich jako i wy­ (czerwonej, jednocześnie barwa żół­ polega doznania czerwono-zie- nieantagonistyczne — barwy t e mogą b y ć szarość. na czym potrzebne polegają trzy do jego o p i s u : i nasycenie. Komórki za. określanie antagonistycznych, „wy­ jasność, nieantago­ jasności, j a k i chromatycznych, komórek Pierw­ długości f a l i Komórki i czerni określić cechy chromatyczny nistyczne barw powstawać (nie istnieje i żółtemu i n i e ­ I c h antagonistyczność a n i żółto-niebieska). miary" koloru, odcień pary trzem białemu nieantagonistyczne. chromatycznych niebieskiej). jednej widziane nie barw t y m , ż e n i e mogą kolorów oraz n a bodźce o określonej wrażenie w z poglądami E. H e r i n g a : t r z y kanały w i ą ż ą c e s i a t k ó w k ę z m ó z g i e m odpowiadają wymienionym co z impulsem barwnym wytworzonym o k u . T e n etap jest zgodny spadło n a tę o g ó l n o - generatywistów, czele, w o b e c d o t y c h c z a s o w e g o neoewolucjonizm: lona, nazwą . strony cechą Berlina i Kay'a się d a l e j zachwiał. P i e r w s z e u d e r z e n i e , n i e z a u w a ż a l n e , a l e — p o z ­ antropologiczną Najważniejszą przez dzieje z doczekały 3 w o l ę sobie twierdzić — zasadnicze, w szczegółach — zdołała się o b r o n i ć " . barwy powołują się pogląd i Kay. W re­ i ulepszona żenie zgodnie czy N a v a j o ) jedną Berlin czerń b r a k i e m światła). P o n i e w a ż j e d n a k o s t a t e c z n e s p e k t r u m dzieli zdawałoby również X I X w. i n i e b i e s k i , podczas g d y w i e l e i n ­ (np. j a k u c k i , nimi i meto­ przez krytyków. C o odmienne antropologicznej „standardowym byli kówce o k a (biel fakty czyli repre­ od jej ukazania z u l t a c i e t e o r i a — słuszna w założeniach i i c h połączeniach odmienność spektrum barwnego, minęły skrzętnie w y c h w y t y w a n e odcienie dla zilustrowa­ najczęściej międzykulturowa i niebieskich. W skim" dwa jest lat jakie wych zresztą jeśli c h o d z i o interesujący n a s t e m a t n a d e r giej kilkunastu gane już w te same literaturze spektywy kultury, t o spostrzeżenie ewolucjonizmu. Potem i k o m e n t o w a n a była p r z e z c z a s o p i s m a zentujące w s z y s t k i e n i e m a l n a u k i h u m a n i s t y c z n e . Z p e r ­ się u l u b i o n y m posiadają wiedziano interpretowano 5 poruszenie jako o s u ­ się i n t e r p r e t a c j i r e l a t y w i s t y c z n e j . T ę w ł a ś n i e w „kultura o autentyczności k a ż d e j z k u l t u r . zestawy duchem ewolucjo- t e n odnosił pokazywanym Basic w y d a n a w 1969 r . . W y w o ł a ł a o n a n i e z w y k ł e a k a p i t ó w — u n i k n i e w t e n sposób wreszcie będących stały doko­ święconych języko­ i tego e l e m e n t u Kolory barw P. K a y ' a też, b y c z y t e l n i k n i e opuszczał p o ­ się g r u p l u d z k i c h do Pogląd d o języka, j a k o kształtuje wyłącznie i nia b a r w . Proponuję poglądom etnicznych, B. Berlina że muszę choć pobieżnie p r z e d s t a w i ć m e c h a n i z m b y t j a k jedna można kultur o kategoryzowaniu uniwersa­ przez E. S a p i r a wbrew taki o niej poszczególnych warunków wypracowane była Generalną pod znakiem ewolucjonizmu. F . Boasa, nauce książka n i e m i l e b y ć może p r z e z n i e k t ó r y c h i zrozumieć c z y m są k o l o r y i i c h k a t e g o r i e . lizmu, c o l o r terms mierze go antropologów, popraw­ u n i w e r s a l i z m u wobec r e l a t y w i z m u . w niewielka najważniejsze, kategorie. w y „relatywizm" powoduje stów; Rewolucji nała tworzą w kulturowego. opozycją człowieka na nieskończonej ilości się, w i a d o m o , że z a w i e r a ł a błędy, f a k t o g r a f i c z n e barw. o d j ę z y k a . P o g l ą d t e n j e s t w y n i k i e m ogólniejszej wy również dologiczne, następnie zależeć n a generowanie n y c h zdań, także t y c h n i g d y n i e z a r e j e s t r o w a n y c h , opinia, miał b y ć p r o c e s e m kultury zwalającej panowała powszechnie widziane kontinuum, Podział n a k a t e g o r i e łącznie zapewne już w c z e ś n i e j ; d l a nad że czer­ odmiany czytelników dostrzegło do n i e d a w n a i t o t e d r u g i e są nas Jeszcze Pol­ precyzyjni pierwszej czarno-białą, z w czarno-białe o ile k r o w y barwę jedynie w i e , że istnieją zarówno pobudze­ pojedyn- 247 �czych lub w odpowiedniej chromatyczny; światłem białym budzenia zasadne z t e g o , że b a r w y w nie pobudzającą oczach odbiega dla g a t u n k u stopniu organów falą widzenia od pewnej strzec kolory, tworzą często w tzw. formie przestrzeń kuli: jej bieguny wspólne fał­ danej kategorii barw­ prototypów, g a t u n k o w i l u d z k i e m u . Są zarówno przez się współczesnych na poziomie plemię D u g u m Dani, podstawowymi organizują które one przestrzeń łat­ i na­ Amerykanów epoki kamienia no­ przez dorosłych j a k dzieci . i kolorami jest ogniskowymi, oczywiście znana które już nam szóstka: c z e r w i e ń , żółcień, zieleń, błękit o r a z b i e l i czerń. zali do­ poprosić najlepszy zwrócić przedstawianą przez wyróżnionych n i e m ó w i ą c e jeszcze małe Jeśliby są zajęte całemu — Tymi obraz może wokół i znajdujące przyjętej człowiek barwną, są i się p o d w z g l ę d e m k o ­ jakie zdrowy się wogwinejskie l o r y s t y k i w y ł ą c z n i e z b i e l i , c z e r n i i szarości. Wszystkie tworzą jak barwnego. ludzkiego, t a k j a k nie jest fałszywy świata p s a czy k o n i a , składający ne zywane ultra­ fizyczną normy zwiększonej k o - środku w i e j s z e do zapamiętania, są chętniej r o z p o z n a w a n e bez­ d a l t o n i s t y nlie j e s t o b r a z e m po 1 0 n i e są rzeczywistością f i ­ jest o i s t n i e n i u t z w . punktów umieszczanych (a w i ę c będących p o c h o d n y m i g r a n i c ) . K a t e g o r i e po­ e kolorem, jedynie dowalności, komórek . się, j a k n p . w y g l ą d a jest naszych O b r a z świata w czyli tywistycznego między s t o s u n k u d o o b s e r w a t o r a , że jest z a s t a n a w i a n i e Ultrafiolet szywym, typu odcień proporcji chromatycznym, zewnętrzną fiolet. nie i odpowiada jednego i drugiego Wynika zyczną k o m b i n a c j i , określają nasycenie i biel się stu Polaków l u b Francuzów ich zdaniem wzór z t y m samym Eskimosów, by czerwieni, a wska­ następnie do, p o w i e d z m y , Buszmenów się, że międzyjęzy- t o okazałoby różnice i czerń, oś t o k o l e j n e s t o p n i e szarości, p o w i e r z c h n i a n a ­ k o w e n i e są w i ę k s z e niż różnice między o s o b n i k a m i j e d ­ tomiast n e g o społeczeństwa. pokryta jącymi jest największe b a r w a m i c h r o m a t y c z n y m i , osiąga­ nasycenie b i e l i , c z e r n i i szarości — w t a m , gdzie na „równiku" najdalej od (odpowiada on zasadzie t z w . s p e k t r u m b a r w n e m u ) . W cji pojęciowej ne, że po kolory chromatyczne przeciwległych leżą: c z e r w i e ń żenie sobie nam i zieleń takiej wielu (na żółcień przestrzeni zrozumienie są t a k stronach oraz tej rozmieszczo­ „antypodach") barwnej bardzo z jej kategoryzowaniem. Powróćmy goryzacją lina już d o s p r a w y badań nad kate­ wadzenie było, zgodnie rozróżnienia drugorzędnymi między podstawowymi (DNK) nazwami (PNK) kolorów, oraz i z Peru A m e r y k i P n . n a pięć, Ara­ bowie my Berlin, Kay Zgodnie dział barwy ria 1. P N K terminy ( n i e są n i m i t a k i e , j a k lilaróż, c i e m n y błękit c z y m o c n a c z e r w i e ń ) ; PNK b a r w n e j , do których odnoszą nie mogą obiektów, wiązać się jak np. blond, gniady muszą być o b e c n e w społeczeństwa, być nazw określoną lub nazwy śnie­ (muszą świadomości w s z y s t k i c h członków danego odniesienia kolorów podrzędne w tegorie nej. kulturach przez s t o s u n k u do t e n , j a k już muszą i zawierają się takiego jest twier­ o n ogólnej, uni­ różnią zwrócili Navajo się uwagę ale przede które w się ośrodkami określali sobą. na się n a przykładzie Ewolucjoniści wszystkim na punkty przestrzeni jej kategoryzowania potwierdzenie g i c z n y c h . N i e można nato­ między k a ­ stawały tworzonych kategorii. I c h koncepcja całkowite zawiera każdy w wiec z nich „najlepszy w pierwszej lufo po badaniach zna­ psycholo­ n a t o m i a s t utrzymać, poglądu rela­ I na dwie typy ewolucyjny, barw etap na prze­ wprowadził połowy. Jedna po­ zawiera wspomniani odcienie głównych kolorów wskazywany kategorii; zielone ja­ praktycznie, to wydzielenie więc z żółcią, o r a z połączenie etap dopuszcza połówki z albo niebieskie. się n a t y m e t a p i e Dugum Dani z Nowej bieli. M a m y III danej l u d e m znajdującym etap nozimnej z sześciu — katego­ j e s t t o b i e l lufo c z e r w i e ń , a w d r u g i e j czerń Współcześnie II i zieleń). K a ż d a być t e o r e t y c z n i e przykład" najciemniejsze czystej trzy może są Gwinei. kategorii trzy kategorie: „ciepło-jasnej" biel, czerwień czerń-błękit-zieleń. dwie możliwości: wyodrębnia się czerń, albo z albo (przypa­ ciem- d e k częściej s p o t y k a n y ) połączenie c z e r w i e ń - ż ó ł c i e ń roz­ p a d a się n a d w a wchodzące w j e g o skład g ł ó w n e k o l o r y . W o b u p r z y p a d k a c h j ę z y k znajdujący wyróżnia cztery Piąta będącym się n a t y m e t a p i e PKK. kategoria koloru połączeniem jest osiągana obu wersji na I V etapie, e t a p u I I I . Przestrzeń b a r w n a d z i e l i się w ó w c z a s n a b i e l , czerń, c z e r w i e ń , ż ó ł ­ cień oraz sobie tzw. Grue (green-blue), Każdy z czterech jedną żemy łączącą etapów „łączoną", posiada zawierającą w kolorów. N a z w t y c h co 2 lub kategorii nie dokładnie przetłumaczyć n a j ę z y k i d a l s z y c h określić b a r d z o dużym k i m i spotykają jako niektórych biel l u b jako się f i l o l o g o w i e i czerwień nazwy zielonych z etapem jedynie w są też k ł o p o t y , z j a ­ k l a s y c z n i próbujący przez H o m e r a kwiatów j e s t związana eta­ „ m o l a " (biel-czerwień-żółcień) m o ­ przybliżeniu. Z n a n e tłumaczyć s t o s o w a n e Grue pierwszych kategorię pów. N o w o g w i n e j s k i e rza, kategorię zieleń i błękit. 3 z sześciu g ł ó w n y c h ją opierając terminologii (czerń, błękit można nie t y l k o na granice procesie zimne możliwe kate­ określają- t w i e r d z i , że różne na schemat t y m poglądem barwnej i polskiego — t a k rozumiane między z się p e w n y m s t o p n i u pojęcia nałożyć rozwój korzeni wspólną. i wielu innych można kategorii stało n a pojęcie j e j granic. J a k widzieliśmy porównania języka tegoriami, barw­ różnych (neoewolucjoniśoi) twierdzenia spojrzenia ogóle). Relatywiści wyznaczeniu barwnej, być w i najmniej (choć w n i o s k i dotyczą w kategorie może w Ka­ zasadzie. Wysunięcie gorii w listy DNK k o l o r u niebieskiego). wiemy, różny. Ewolucjoniści odwróceniu lazła użycia informatorów). PNK j e d n a k , że p o d p o r z ą d k o w a n y wersalnej miast okazje b a r w n e są w y n i k i e m podziału p r z e s t r z e n i Podział dzą i się muszą też n a początku podawanych n i c h (np. g r a n a t jest r o d z a j e m 248 z wyróżnione ich psychologicznie być s t a b i l n e , z n a j d o w a ć po wyłącznie Eskimosów; 4. P N K są się muszą być rozłączne; klasą gu przestrzeni głównych podstawowych j a s n e i ciepłe ( b i e l , c z e r w i e ń i żółcień), d r u g a i drugo­ ko jednowyrazowe sześć jedenaście j e s t cechą przestrzeni b a r w ciemne kolorów: być na Aguaruna s t r z e n i o s t a t n i c h tysiącleci. k r y t e r i a określające g r u p ę p o d s t a w o w y c h n a z w 3. P N K a Jednakże zestawów P K K i 2. Z a k r e s y sześć, jących t e n podział rzędnych ( D K K ) k a t e g o r i i k o l o r ó w . Z a s t o s o w a l i o n i c z t e r y mają na odpowia­ dającego m u rozróżnienia p o d s t a w o w y c h ( P K K ) n a t y m , że na dwie, M u ­ na trzy, Ber­ z t y t u ł e m i c h książki, w p r o ­ dzielą Indian odzwierciedlający jednak b a r w . J e d n y m z p o d s t a w o w y c h posunięć i Kay'a środkowej polegałaby przestrzeń Afryki ułatwi związanych ze Odmienność D a n i całą n a c z t e r y , większość kategorii. Wyobra­ e Dugum rzyni konstruk­ i błękit . problemów np. prze­ kolorów roślin. mo­ Kategoria I V i stąd s p o t y k a się ją najczęściej. V etap głównych mórek przynosi kolorów zdekodowanie odpowiadających neurofizjologicznych. Dalsze wszystkich sześciu ewolucja sześciu typom ko­ polega na �wyodrębnianiu się tych fragmentów n e j , które leżą p o m i ę d z y Na VI etapie wydzielony a b a r w a m i ciepłymi Na V I I etapie wienią punktami kolor a bielą), f i o l e t o w y rozwój będzie kategorią ostatni czerwienią czerwienią (obecnie będący przypadek znajduje a błęki­ jeszcze n i e w y k o ­ jeszcze istniejące drugorzędną zielenią a żółcią. potwierdzenie ,2 chartreuse, w w w ba­ Stanach obecnie, Jeśli analo­ ze schemat opisuje synchroniczne ewolucyjny, przemawiających nie tylko zróżnicowanie, wymagałoby ale osobnego arty­ jednak z dwóch danego koloru jednego kolorów podziale połączyć. G ł ó w n ą całą nazwy mówiłem, kategorię koloru odcienia, a umysł na dwóch poziomie punkty jest neurofizjologicznym rodzajem PKK. funkcjonowanie kalne umieszczone pobudzenia Na pojedynczych oddziaływania dwóch 1 6 ). W pierw­ odpowiadają jednego, przedstawiającym ich punkty punktami komórek spośród dla które r z e c z się m a z t r z e ­ wzrokowych są m i ę d z y właśnie pobudzeniu wykresie komórek za i c h odcieni, fokalne określonego t y p u k o m ó r e k . I n a c z e j bo­ przykłady" reprezentacja dla wszystkich typach P K K . 1 4 t y m może­ ludzki barwną; specyficzna nie VII rolę o d g r y w a j ą mogą być określone za pomocą t e j n a z w y szych poprzed­ związane f o k a l n e , c z y l i „najlepsze ( j a k już tworzy poznawcza barw­ się n a e t a p i e V I i psychologicznym, w tzw. punkty pomocą typom i n t e r e s u j e nas z r ó ż n i c o w a n i e 1. i 2. r o d z a j wiem sześciu mózgowych; wyprowadzone znaczeniem my cim argumentów przedstawiony rozwój sposób . omówienie t y m , że dalszy N i e k t ó r e z p o d d a n y c h t e s t o m osób o k r e ­ do i n n y c h P K K 3. K a t e g o r i e czer­ a żółcią), s z a r y przeprowadzonych ten kolor, nazywany także (między p r z e s t r z e n i b a r w n e j , n p . między psychologicznych Dokładne za czernią ściśle odpowiadające komórek niego t y p u , a pojawiające polegał n a zapełnieniu Zjednoczonych. giczny między barwną g r a n a t ) , l u b między daniach 2. K a t e g o r i e nych bielą a czernią). Można p r z e w i d y w a ć , że b ł ę k i t e m a czernią ślały zostaje (między (między rzystanych fragmentów Ten barw­ brązowy. powstają: k o l o r r ó ż o w y tem), pomarańczowy (między przestrzeni ogniskowymi. — nich fo­ maksymalnego t a m , gdzie zrównuje siła się. Na przykład, p u n k t f o k a l n y k o l o r u p o m a r a ń c z o w e g o umiesz­ n i e n i e mogące z b u l w e r s o w a ć c z y t e l n i k ó w , poprzestanę n a czony stopniu s t w i e r d z e n i u , że w o b s e r w o w a n y c h czerwone j a k i żółte, c z y l i m i ę d z y czerwieni i ż ó ł c i . Oczywiście kułu. Choć więc zdaję sobie s p r a w ę , że k o n t a k t u ludów egzotycznych jest to obecnie zagad­ przypadkach z kulturą europejską prze­ jest tego t y p u kle schematem: są zgodne kategorią z przedstawionym wyżej pierwszych przyjętą język, sadzie najpierw n p . I I I e t a p u , będzie k a t e g o r i a w ł a ś c i w a pejskiemu), badania lecz IV etapowi . rozpowszechnienia nych terminów (więc i dawności) barwnych odpowiada na i K a y ' a . Proces ten pozbawiony czynnika, jest języków polinezyjskich byta została i Europie w bardzo w ciągu — droga kilku wiadomo, jakiegoś — tysięcy sto­ poszczegól­ Berli­ przyspiesza­ w o d I I do V że że schematowi powolny przypadku etapu prze­ antycznej które jest kolorów będzie rodzajów pojawić się w równym punktami fokalnymi znaczenie mniejsze psychologiczne niż kolorów dwóch (dodać należy, że n i e m o g ą w jednocześnie w jednej za­ kulturze ro­ 1. i 3.). Tak więc w języku z e t a p u V I I , n p . p o l s k i m , choć i s t n i e j e aż 11 P K K , s p e c j a l n e znaczenie biały, c z a r n y , c z e r w o n y , żółty, z i e l o n y tym Wśród jednak n i e koniec. m a 6 kolorów: i niebieski . Na 1 1 tych sześciu podstawo­ w y c h b a r w także n i e m a równości. P o p i e r w s z e niają obok się dwa kolory achrornatyczne n i c h czołowe miejsce przypada — biel wyróż­ i czerwieni. czerń; Dopiero było w d a l s z e j kolejności m o ż n a umieścić t r z y pozostałe g ł ó w ­ Grecji ne k o l o r y c h r o m a t y c z n e . O t a k i m uporządkowaniu świad­ lat. Podobnie kultury dzaje porównawcze p o l i n e z y j s k i m i wykazały, pień jącego nie V I I (euro­ Również n n a d językami przez miejscu, l e m i a n y słownika t e r m i n ó w b a r w n y c h , j a k k o l w i e k n i e z w y ­ przyspieszone, w i R z y m u z n a j d o w a ł y się n a e t a p i e I V (choć w r a z z o g ó l ­ czą, m y ś l ę , nasze p i e r w s z e nym w i e ń z a w s z e b ę d z i e w n i c h d o m i n o w a ć . Co j e d n a k w a ż ­ rozwojem wale kulturowym drugorzędne n a z w y Powróćmy wreszcie na samym początku: nazywane są nasz dlaczego brąz nie jest bardzo z punktem określiłby tzw. fokalnym i czystą W świetle zostało ności czerwieni). podstawowe czerwieni? się „barwna" czasów, słabo rozwinięte. — odległych, l u b że Oczywiście, klasyfikacja a poza nazwy krów słownictwo t y m wydaje do z Konga (podsta­ interesującego języku p o l ­ że p o p u l a r n a pochodzi z daw­ polskiego rozwiązania ta pochodzi a może i w i ę k s z y m s t o p n i u wówczas d l a brązu i d l a ludu oba — Murzyn odpowiedź, k l a s y f i k a c j a rodzajów nych odrzucić może PKK terminem i ubarwienie s k i m istnieją o s o b n e jeśli (czerwień-żółć nas t u z w i e r z ę c i a . C o zrobić j e d n a k , g d y w Nasunąć co z trzeba czasów m i się, że w jest stosowana jest niezbyt równym, przez miesz­ k a ń c ó w m i a s t niż w s i . Znalezienie Quechua związanych odpowiedzi wymaga wyjaś­ i wyniki przedstawię — czer­ badań krótko j e R. B o l t o n z p d . P e r u w ś r ó d Aymara . Wywiady , s z różnymi d z i e d z i n a m i te­ jedne z lud­ dotyczyły nazw życia. S p ó j r z m y np. j a k i e g o t y p u określeń b a r w n y c h u ż y w a n o w s f e r z e u p r a ­ wy potato. Prosta (350 r ó ż n y c h ) rami. lista n a z w określeń, w Przeważnie były p o t a t o dała w s u m i e 914 t y m 351 w i ą z a ł o się z k o l o ­ to PKK, najczęściej: czerwień, b i e l , czerń, szarość, żółcień, brąz, błękit. S z c z e g ó ł o w e p y ­ t a n i a d o s t a r c z y ł y następujących w y n i k ó w : w odniesieniu do skórki rośliny s t o s o w a n o najczęściej następujące naz­ wy sza­ kolorów rość, błękit, — czerń, b i e l , c z e r w i e ń , żółcień, brąz, fiolet, róż, zieleń, granat; w odniesieniu d o miękiszu — b i e l , żółcień, c z e r w i e ń , błękit, f i o l e t , sza­ rość, zieleń, i t d . W o d n i e s i e n i u d o h o d o w l i świń ilości n a z w nazw przecież używano mniejszej k o l o r ó w — n a 21 t y s . s ł ó w p r z y p a d ł o t y l k o 192, z czego nych czerwień. właściwej pokazują przykładu tego rozwiązanie, skojarzenia barwne t e ż kolejność Dla nich. Przeprowadził należy t y m samym taką renowych. krowy etapu rozwoju ciemny) czerwień postawionego brązowe makroczerwieni w z pewnością wowym) polskie z wczesnego kategorii, nieby­ niejsze, kłopot znalazłby języka (jeśli tam kolorów). dotyczyłby szerszej się j e d n a k do p y t a n i a czerwonymi? już p o w i e d z i a n e rozwinęły 97,4°/o t o P K K . Częstość użycia jest p o d o b n a , Jest obiekty to wynik d o m i n u j e trójka zaskakujący, do których odnoszą poszczegól­ b i e l , czerń zważywszy, się t e określenia n i e n i a k i l k u jeszcze, n i e o m ó w i o n y c h dotąd s p r a w . P r z e ­ różnią de m e n i e n i e t a k s i l n i e u w a r u n k o w a n e j rzeczywistością f i ­ wszystkim dany kolor on z i n n y m i wiłem wych należy statusu PKK PKK 1. W y s t ę p u j ą c e czone"; że osiągnięcie n i e oznacza, że wyróżnić trzy rodzaje przez zrównał co d o ważności p s y c h o l o g i c z n e j . już, że można kategorii powiedzieć, się Mó­ podstawo­ kolorów: na wczesnych zyczną się k o l o r y s t y c z n i e . N i c w i ę c d z i w n e g o , i że statystyczna się zwiększa. W siła tego uporządkowania tekstach rytualnych wśród kategorie „łą­ lizując pieśni, o p o w i a d a n i a do­ jeszcze 65 t y s . z a ­ r e j e s t r o w a n y c h s ł ó w 93 odnosiło się d o k o l o r ó w — s t k i e były P K K . B a r d z o podobne w y n i k i etapach że w uzyskano wszy­ ana­ i słownictwo h a n d l o w e . D o ­ dać można, że w t y c h d z i e d z i n a c h w y r a ź n i e j też u j a w n i ł y 249 �się pewne bardzo szczegóły — analiza statystyczna silną zgodność częstości u ż y w a n i a wykazała poszczególnych elementach odnoszą —• lecz się i do pewne niego. spostrzeżenia Reprezentację nazw kolorów z e w o l u c y j n y m schematem B e r l i n a i Кау'л t w o r z y ć mogą różne, d o w o l n i e oraz sposób na — oraz na poziomie kolejnością niezagrożony czerwień wyodrębniania dominują (liczba się k o l o r ó w . oba k o l o r y klas obiektów c z e r w i e ń b y ł a 2,5 r a z y achromatyczne do większa których niż w ny) sposób następująco: Można kiej w już m n i e j w y r a ź n y ciach wśród tylko —• a n i jest w szybkości szukając widma zasadzie rozwiązania t y m , że chromatyczne czyli z (zielona na (uporządkowanie pochopnym mi z fazą h a m o w a n i a Przestrzec szukaniem czenia czerwieni; nie — wzbogacało „zimne" poprzestanę tylko przed wydaje że zna­ w każdego kon­ dwóch z nich. problemów. Gdyby rzeczywistości ślenia chodziło fizycznej precyzyjne i jednak wyłącznie informatorzy dokładne. To, o wszystkich opis pewnej stosowaliby że pochodzenia obu odmian: holeiiderek dzenie funkcjonują stwierdziliśmy, ubarwienia kacyjny. wyraźny zwierząt w należy mianowicie c y j n y , wykorzystujący Każdy mów: system szym nazwy niczenia te (głębokiego) przypadku poziomem gatunki 'krów. T a być odzwierciedlona to twierdzenie W będzie Ta jaki znaku . Ta w 2 1 różne sama strony czynnej Przypadek sty — jest i zdanie że s t r u k t u r a jest właśnie jednak na musi sposób? mówi o generatywno- poziomu ową m o ż e być głębokie­ powierzch­ arbitralnością transformowana powierzchniowe, np. w zdanie strony biernej. dwóch gatunków krów zwykłym na­ podział slrukturalizmu Językoznawstwo semantyka reprezentacje go j e s t a r b i t r a l n i e . L e c z j a k należy mówi, dowolność W semantyczna go j e s t t r a n s f o r m o w a n a w d o w o l n ą strukturę niową. pozio­ i reprezentującego głębokim założeń rozumieć? -transformacyjne dwóch jednoklasowym kodem o pro­ dwóch nawet to o tym, pocho­ wtedy, „polska" k o d . Drugą o n e , j a k już rzeczywistego system klasyfi­ mógłby ograniczenia. gdy się z j a w i s k a wprawdzie leń z a k a z akurat przechodzenia, za pomocą 2 2 wyobrazić, jednak nazwy ne, g d y i c h p r z e d m i o t e m sób powiązane czynniki nych z wpływające jezdnię. że czerń będzie pruderyjność a zie­ że jest zupełnie n i e d o pomy­ m o g ł y być r ó w n i e dowol­ są z j a w i s k a barwami. zna­ swobodę przez lecz t o n i e p r z y p a d e k , o d w r o t n i e . Jest być Ogra­ z k o l o r a m i nie m a ­ przechodzenia sobie ślenia, b y z a s t o s o w a n e Wskazać n a dobór w n a t u r a l n y spo­ więc kolorów można trzy wykorzystywa­ jako znaki: t o być P K K , n a j l e p i e j ciepłe czołowa i c h trójka; k o l o r y p o w i n n y móc za pomocą w ł a ­ wewnętrznych — opozycji zimne) (np. k o l o r y odzwierciedlać jasne — strukturę semantyki; 3. Wykorzystane k o l o r y p o w i n n y nawiązywać do rzeczy­ wistych opisywanej barw spełnione. trzy punkty Pamiętamy, przestrzeni barwnej, rzeczywistości. zostały w n a s z y m że brąz zajmuje leży między który przypadku ten fragment czernią a bar­ w a m i c i e p ł y m i . M ó g ł w i ę c zostać podciągnięty p o d c z e r ­ wień. Z w r ó ć m y no-białych kowane do nazwy jej też u w a g ę , że w określenie wartość nazwy nazwa — jako krowa Kłopot większym szczek jest bieguna do n a z w y nazwami zmartwieniem opisu, opozycji. krów takie osłabia jednak W „czarna", i nie jest bardzo takim z bardziej że wiele którymi przykład kwestii badacz z dla dziedziny spotyka s k o m p l i k o w a n y c h , niż się sjq ujęciu jedynie jako odwrotnie. oczywiście i nie przysparza pouczający redu­ poprawia m a znaczenie — czar­ często chyba n a czole a n i l i n g w i s t o m a n i h o d o w c o m . jednak barw, z prostego „czerwona" przeciwstawienie p r z y p a d k u krów ich ubarwienia „czarna". Uproszczenie jako wyrazistość Pokazuje, jest s k r a j n i e bar­ popularnością kolorów oznaczała d o b r y c h a r a k t e r , c z e r w i e ń klasyfika­ (powierzchniowego). fizycznie. t y m , że z n a k d o b i e r a n y z nazw oczywiście l u b możliwość Powinny Gd u w a g ę , że określają tworzą do ho­ „holenderska", ale re­ się jące n i c w s p ó l n e g o — n p . c h a r a k t e r c z ł o w i e k a , Wszystkie się rzeczywistość z podstawowych system istnieją Wykorzystywane krów. dwie nazywana są k o l o r y . I dobór jednak 1. ubarwienia tych zwrócić nie zwierząt, ków b a r w n y c h opisuje kolorów. składa „fonologicznego" dwa Jedno naszych odróżnić znakowy semantycznego materialnie przypadku dotyczącego r z e c z y w i s t e g o jest dwuelementowy zasadzie d o w o l n y . Istnieją ciemne, nazewnictwa w sierści Teoretycznie snych szczególnie w p o l s k i m i ; świadczy powierzchniową 2. on jest odnoszący zwiedzeni i że określenia taka Jest pierwsza po p r o s t u j a k o reprezentacją cel. inny je dwóch naszym k o n k r e t n y m nazw miasta, nazywają gatunku, takiego a nie jeszcze z układ, się z że n i k o g o już n a p r a w d ę n i e o b c h o d z i r z e c z y w i s t e innego miało ludzie okre­ hierarchia system d r u g a polską. W a r t o często mogła się o b j a w i ć w s k a z u j e , że s t o s o w a n i e nazewnictwa jest fizycz­ tworzą składać transformowana Jedną dzo oba g a t u n k i jednostek. W prezentacje. lenderską, zjawiska w a r u n k a m i . Ponieważ nie może semantyka fizjologiczne połączenie t y c h nie rozwiązuje u p e l n i e niezależnych przypadku wybrane jednak semantycznym powierzchniowy Można S t w i e r d z e n i e , że i s t n i e j e w ś r ó d b a r w h i e r a r c h i a w a ż ­ ności p s y c h o l o g i c z n e j poziom seksualną, i kulturowego znaczenia lecz p o d p e w n y m i związkach w to oczywiście, 7 antugoni- k u l t u r o w e jest, od fizjologicznego n i e znaczy barwy „ciepłymi", j e j znaczenie znaczenie kretnych sytuacjach k u l t u r o w y c h elementów 1 0 chcę wyjaśnienia do najszybciej ), barwy 2 3 w oka komórek wyróżnione, faktu. z niego z wyróżnione pobudzenia mniej się, niezależne jest bardziej czerwonego z krwią; wynikające fal), ani barwnego i żółta) są b a r w a m i z fazą dwie i niebieska) koloru i a skonstatowaniu zbyt dwie Lecz właściwoś­ długością impulsu (czerwona związanymi stycznych, barw. na nie od­ we świetlnego zgodne przewodzenia np. w zaistnienia t a ­ n i e będę p r ó b o w a ł mózgu ( i m p u l s c z e r w i e n i p r z e w o d z o n y ani statystycz­ sześciu p o d s t a w o w y c h tekście fizycznych barw pozo­ uszeregowane żółty, z i e l o n y , n i e b i e s k i . t y m krótkim powiadać — postawić p y t a n i e o p r z y c z y n ę hierarchii odnoszono przypadku stałych k o l o r ó w ) . Pozostałe t r z y k o l o r y są (lecz w W lingwistyczne powierzchniową na naj­ zmar­ Jest to antropologów. antropologii codzień, jest wydaje. P R Z Y P I S Y Są to j e d y n i e k r ó t k i e w z m i a n k i , п р . I . K u r c z , Ję­ i mowa, [ w : ] Psychologia, 1979, s. 4 3 8 — 9 Z o b . n p . tamże Z o b . n p . H . L a n d a r , Laguagc and Culture, Oxford 1966, s. 49, 227 D z i w i ć wszakże może, że b a d a c z e dostrzegający różnicę między d a n y m językiem e g z o t y c z n y m a języ­ 1 zyk 2 3 4 k i e m e u r o p e j s k i m n i e z w r ó c i l i u w a g i , że i s t n i e j e z a s k a ­ kująca zbieżność między w i e l o m a n i e - e u r o p e j s k i m i j ę ­ zykami B . B e r l i n , P. K a y , B a s i c C o l o r Terms: their Uni­ versality and, Evolution, B e r k e l e y 1969 D o t y c h c z a s n a t e m a t książki B e r l i n a i K a y ' a u k a zv.ły się w P o l s c e j e d y n i e w z m i a n k i i t o w p r a c a c h 5 0 �tłumaczonych z j ę z y k ó w o b c y c h . N i e u w z g l ę d n i a ł y o n e j e d n a k d a l s z y c h badań, z n a c z n i e m o d y f i k u j ą c y c h począt­ kowe stwierdzenia. Całą t q problematykę dokładnie o m a w i a m w n i e o p u b l i k o w a n c j p r a c y . Zarys antropolo­ gicznej problematyki b a r w , W a r s z a w a 1981 I s t n i e j e o b s z e r n a l i t e r a t u r a poświęcona o b u t y m t e o r i o m ; w c e l u pobieżnego z a p o z n a n i a się z n i m i p o ­ l e c a m G . M . W y b u r n , R. W . P i c k f o r d , Zmysły i odbiór wrażeń przez czloioieka, W a r s z a w a 1970 W e d ł u g R. L . D e V a l o i s , G . H . J a c o b s , P r i m a t e color vision, . . S c i e n c e " 162, 1968, s. 533—40 Utworzenie formy rzeczownikowej dla nazwy k o ­ l o r u c z e r w o n e g o , z i e l o n e g o a n a w e t żółtego n i e s p r a w i a kłopotu. Trudnością n i e d o p o k o n a n i a jest j e d n a k k o l o r n i e b i e s k i . Używana f o r m a „błękit" n i e jest najlepsza, o d c z u w a n a j e s t r a c z e j j a k o r o d z a j b a r w y n i e b i e s k i e j niż j e j s y n o n i m . N i e znajdując j e d n a k lepszego r o z w i ą z a n i a stosuję ją, zastrzegając, że c h o d z i m i za k a ż d y m r a z e m o s y n o n i m k o l o r u niebieskiego Z o b . n a t e n t e m a t : E . H . L e n n e b o r g , C o l o r Na­ ming, Color Recognition, Color Discrimination: A Re-Appraisal, . . P e r c e p t u a l a n d M o t o r S k i l s " 12, 1961, s. 375—82; o pojęciu k o d o w a l n o ś c i w s p o m i n a I . Kurcz, op. c i t . Ostatnia informacja n a podstawie M . H . B o r n s t e i n , W . K e s s e n , S. W e i s k o p f , The Categories of Hue in Infancy, „ S c i e n c e " 1 9 1 , 1976, s. 201—202; podstawowe b a d a n i a p s y c h o l o g i c z n e n a t e m a t t w o r z e n i a się k a t e g o ­ r i i b a r w n y c h p r z e p r o w a d z i ł a E . R o s c h ( H e i d e r ) : E . : R. H e i d e r , F o c a l C o l o r A r e a s and development oj color names, , , D e v e l o p m e n t a l P s y c h o l o g y " 4, 1971, s. 447—55; Universals in Color Naming and M e m o r y , J o u r n a l o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y " 93, 1972, s. 1 0 — 2 0 ; E . H . R o s c h , On the internal structure of perceptual and se­ mantic categories, [ w : ] Cognitive development and the acquisition of language, N e w Y o r k , 1973, A c a d e m i c Press, s. 111—44 7 8 9 1 0 1 1 P. K a y , С. K . M c D a n i e l , The linguistic signifi­ cance of the meanings of basic color terms, ..Language" 54, 1978, s. 6 1 0 ^ 6 1 2 B . B e r l i n , E . A . B e r l i n , Aguaruna colors catego­ ries, „ A m e r i c a n E t h n o l o g i s t " 2, n r . 1, 1975, s. 6 1 — 8 7 ; zob. też: R. K u n s c h e l , T . M o n b e r g , 'We don't talk much about colour here': a study of colour semantics on Bellona Isand, , , M a n " (ns) 9, 1974, s. 213—42 1 3 К. B. Branstetter, lynesian color terminology, 19, 1977, s. 1—25 A 1 4 reconstruction of proto-po..Anthropological Linguistics" E . R o s c h , The nature of mental codes for color categories, „Journal o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y — H u ­ m a n P e r c e p t i o n a n d P e r f o r m a n c e " 1, 1975, s. 312 1 5 Z o b . P. K a y , С. K . M c D a n i e l , o p . c i t . l s P o r . M . D u r b i n , Basic terms — off color?, „Sem i o t i c a " 6, 1972, s. 257—78; E . R. H e i d e r , Universals...; A . V o n W a t t e n w y l , H . Z o l l i n g e r , Color-term salience and neuropsychology of color vision, „American A n t h r o ­ p o l o g i s t " 8 1 , 1979, s. 279—88 1 7 R. B o l t o n , Black, white r i d d l e o f c o l o r term salience, 287—311 and red all over: the . . E t h n o l o g y " 17, 1978, s. 1 8 Z o b . G. M . W y b u r n , 1 9 R. W. Pickford, op. cit, s. 125 Z o b . R. L . D e V a l o i s , G . H . Jacobs, o p . c i t . 2 0 Z o b . N . R o u w e t , Wprowadzenie do gramatyki neratywnej, W r o c l a w 1982, s. 316; N . C h o m s k y , nienia teorii składni, W r o c l a w 1982, s. 179, 184 geZagad­ 2 1 Wyjaśnienie t e j nieco, przyznaję, k o n t r o w e r s y j n e j t e z y należy n i e s t e t y p o z o s t a w i ć d o i n n e j o k a z j i . P e w n e aspekty poruszonej t u p r o b l e m a t y k i semiotycznej oma­ w i a m d o k ł a d n i e j w tekście K o l o r y u> p r o c e s i e symbolizacji (w druku) 2 2 Aleksander Błachowski WSPOMNIENIE O KAZIMIERZU PIETKIEWICZU Do n e k r o l o g u zamieszczonego w n u m e r z e 3 z 1983 r . chciałbym dodać trochę i n f o r m a c j i . Z K a z i m i e r z e m kiewiczem pracowałem ki, że G o z n a ł e m myślę wdzięczam. były Znali sprawy go wszystkich wisku etnografów stkich ważniejszych czości ludowej. zajmował sztuce Obok w pracy i wygłaszając Instytucie Ministerstwie wym Muzeum stanowiła służby Kto Kultury w środo­ poświęconych twór­ i nauko­ Kazimierza Jego w y p o w i e d z i a c h wagę wej. Autor prawo spotkań, jakiejś (1934—1938), (1938—1939), a Kultury i w Warszawie w Państwo­ (1967—1974) kariery z. w y z n a w a n y m i ideałami niż w i e l u skąd nie tylko pojawiał się aspekcie m a t e r i a l n e j Łotwy swnjcj isuiych był wyczulony kultury narodo­ miał, j a k r z a d k o i;u!sko< -i, ! bardziej на n i e s i o n e przez wtopionych oddziafywaniu Kazimierza nikiem kolejowym dziną w cie Władysław rosyjskiego dzień spędził tchu. pracy do domu ulicach Petersburga brak któregoś jedenaście odzieży, w wykorzystali wsi Rzeżyca. wielkich Potem zagrożenie Jego Cóż życia pamięci. szansę Syna kłopotów Zofia p o ­ przyszedł n a W t y m mieś­ l a t życia oczekujące Wiele i zaczął oglądał i scen W repatriacji posłali i mienia, 1921 r . i wrócili do p o l s k i e j m a t e r i a l n y c h zdał prze­ powrotu oglądanych w t a m t y c h l a t a c h , głód, odbył o b o w i ą z k o w ą samodzielne mierz z rodziców. zro­ szlakach 1910 r . n a s t a c j i k o ­ koło P e t e r s b u r g a . często z t r w o g ą na był r o b o t ­ na Kazimierz uczęszczać d o p o l s k i e j szkoły. R e w o l u c j ę żywał j a k o dziecko, nie­ polskości, imperium. Matka 9 grudnia pierwszjch obce e t ­ do o d b y w a n i a w r a z rodziny. Aleksandrowna odzie­ kultur, Pietkiewicz poszukiwaniu chłopskiej w mroźny lejowej w masy innych za d e m o n s t r o w a n i e zmuszonym wędrówek pozostały bliżej, t o n p a t o s u , zwłaszcza g d y o k r e ­ być i - u m n . - m Ojciec wytworzonych narodową r o z s i a n y c h n a rubieżach a j e d n a k w i e r n y c h j e j do ostatniego z pracę kulturalnych i wrażliwość jednokrotnie krzywdzonych kolei się p o s z c z e b l a c h Pietkiewicza w poddanych żelaznej po wojnie (1945—1967) ten rozumie sprawy Rzeczypospolitej, chodziła p o l s k i e m u społeczeństwu. znal dawnej nicznie, o stu­ wartości p o l s k i l u d . Dumę dziczył p o p o k o l e n i a c h P o l a k ó w świat Warszawskim i Sztuki zagrożenia przez pisząc wiedzy społecznych od w s i łotewskiej, przez zawsze w zgodzie w też był obecny kręgach wspinanie oficjalnych kio, bliskie czas zabierał głos n a w s z y ­ administracyjnej Etnograficznym z ślał m u za­ prelekcje. Bałtyckim ambitne zawodowej, Wiele którym upowszechnianiem różnych na Uniwersytecie w szczebli, konferencjach Cała droga. Jego życia dia wszyscy, i muzeolojjów, się chętnie ludowej artykuły i rozumiałem. zresztą i Sztu­ s z t u k i l u d o w e j . Z n a l i G o urzędnicy i d z i a ­ łacze k u l t u r y wej w Ministerstwie Kultury Piet­ zimno, na zawsze Pietkiewiczowie na Łotwę szkoły i maturę w służbę w o j s k o w ą do mimo 1931 r . i rozpoczął życie. my d z i s i a j Pietkiewicz wiemy marzył o Polonii łotewskiej? Kazi­ o P o l s c e , szukał d o n i e j d r o - 251 �