https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/293eed00ebe95055e18b0e4a19aa10ca.pdf 8792b20dec546786ce3dda90fff696e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3350 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3139 Title A name given to the resource Poglądy Zalipianek na sztukę / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.19-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowska, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jackowska POGLĄDY ZALIPIANEK NA SZTUKĘ ) l „ M a l o w a n i e to d l a m n i e największa przyjemność, n a j l e p s z e l e k a r s t w o . M n i e choćby i karę d a l i , to i t a k b y m coś ubazgraia" Stefania Łączyńska z Zalipia Z i l i p i o położono jest w pjhiooaoj k o l o r e m . A p ó ź n i e j t u j u ż z a c z ę l i i k o l o r o w o m a l o w a ć . (2) części w o j . t a r n o w s k i e g o , v w w i d i a c h Wisły i D u n a j c a , n a t z w . Powiślu Dąbrowskim. W po. Dawniej wszechnoj białe giergony. ś w i a d o m o ś c i m a l o w a n i e d o m ó w k o j a r z y się z Z a l i p i o m . I c h o c i a ż t a k ż e w i n n y c h r e g i o n a c h z d o b i się d o m y malowidłami, t o n a t y m t e r e n i e s p o t y k a się s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t e dekoracji malarskiej nętrznych. Po zarówno ścian wewnętrznych przyciesie, a na t y m (9) już zabielało i robiło t a k i e g o zew­ kwiateezka, to ptaszeczka, żabeczki. D a w n i e j m a l o w a l i s a d z a m i , a j a k chcieli czerwo­ nego tośmy sobie utłukły cegły. A później t o znów Ż y d k i 2 I się n a c z a r n o N a j p r z ó d m a l o w a ł o się s a d z a m i n a c z e l u ś c i u , t o się z a w s z e przykłady jak i malowało wojnie światowej nasilające się p r o c e s y się h a n d l e m z a j m o w a l i , b o z u p e ł n i e i n n y u s t r ó j ż y c i a b y ł . . . urbanizacji w s i o d b i ł y się t a k ż e n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m . M a l o w a n o c h o c i a ż w c i ą ż j e s z c z e z w y c z a j t e n u t r z y m y w a ł się dość Oni mniej, przynosili farby, co się mlekiem rozrabiało. M a m a m n i e uczyła... O n a zupełnie inaczej szeroko. (15) malowała, t a k D o p i e r o w czasie o s t a t n i e j w o j n y nastąpiły z d e c y d o w a n e z m i a n y j a k d a w n i e j , t z n . t a k i e p r o s t e , dłuższe, a l b o t a k i e w kółku n a gorsze i b y ć może t r a d y c j a kwiatki... Potem całkowicie, g d y b y zainteresowania nych nie opieka Zalipiem i miłośników malowanych domów zanikłaby ze s t r o n y w ł a d z , i n s t y t u c j i ludowej sztuki. Po pierwszych b u k i e t y się r o b i . K o l o r y t e ż b y y > a l > n i e t a k i e j a k t o r ,z, kultural­ b o się r o b i ł o f a r b ą w p r o s z k u , a n i c p l a k a t o w ą . S a m o m y ś m y ków Państwowego I n s t y t u t u B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j i M u z e u m Etnograficznego w Krakowie, w rok później kańców Zalipia, najlepszych umiejących zdobić swe zorganizowano wszystkich domy ł robiły pędzelki. badaniach p o n e t r a e y j n y c h , p r o w a d z o n y c h w 1946 i 1947 r . przez p r a c o w n i ­ k o n k u r s , którego zadaniom była a k t y w i z a c j a i miesz­ wyróżnienie m a l a r e k . K o n k u r s odegrał poważną rolę w Dawniejsze z P o w i ś l a (a z w ł a s z c z a z Z a l i p i a ) z y s k u j ą o g ó l n o k r a j o w ą sławę, twór­ czości. Już w niedługim czasie p o k o n k u r s i e w s a m y m nia „mniej w innych wsiach koło wypowiedziach jest współczesnemu. malarek powtarzają się określe­ nieformiste": t o przeważnie t y c h kółek. To duże i k o l o r o w e . (7) Dawniej takie kółka nie były były mniej rysowali. takie ukształtowane Gwiazdka bukiety jak teraz, te gałązki, a n a tej gałązce było t a k i e kółko, serduszko t a k i e n i e f o r m i s t e . (21) Zalipiu powiślańskich. przeciwstawiane ukształtowane, Dawniej Dawniej l i c z b a p o l i c h r o m o w a n y c h d o m ó w wzrosła z 30 d o 120. P o d o b n e zaobserwowano malowanie wykonania. W podtrzy­ k t ó r a z k o l e i stała się k o l e j n y m b o d ź c e m r o z w o j u l u d o w e j (1) T o c o s t a r e , d a w n e , k o j a r z y się z p r o s t o t ą w z o r u , n i e u d o l n o ś c i ą m a n i u ginącej już t r a d y c j i . P o c z ą w s z y o d togo czasu m a l o w a n k i zjawisko t o j u ż się u l e p s z a ł o . T e r a z t a k i e piękn<- dowody n a d m a l a r k a m i i liczno malowali więcej cane p o całej ścianie. 3 pojedyncze kwiaty, porozrzu­ (19) D a w n i e j m a l o w a ł o się p r o s t o : k o l o , d z i u r k a w t e m i t o b y ł Malowanki tradycję. tego regionu Odkrył je w Malowanki ludowe mają swoją już 1905 r. Władysław w Powiślu blisko 100-letnią Hiekel. W który Dąbrowskim, kwiatek. artykule Mama opublikował powałę, talerze." kredens, okna, okiennice, kaflowiec, a j a k teraz. rzadkie, proste (24) patyki takie nawet prostszo cinnemu. wzory, zygzaki t a k b y m p o w i e d z i a ł a , że p o dzie­ (6) 4 Dziś Z a t e m doskonało w i d o c z n a jest o p o z y c j a w Zdipiu nikt natomiast przekazywana nie pamięta Hickla, zachowała się z pokolenia n a pokolenie wiedza o t y m , m a l o w a n k i , prosto i stylizowano, nane po dziecinnemu". j a k m a l o w a ł o się d a w n i e j . S t o s o w a n o w ó w c z a s n a t u r a l n e b a r w n i k i niewprawnie i malowano sformułowania znają dobieranych kwiaty Jeszcze d a w n i e j , t o więcej m a l o w a l i t a k i e p a c k i i r z e , już t o w p r o s t n a ścianie p r z y o z d a b i a j ą c co t y l k o j e s t w i z b i e , więc nie było takie i o g i m y . A t e r a z , t o j u ż się i n n e k w i a t y m a l u j e . (9) w 1905 r. w „ L u d z i e " pisał: „ D z i e w c z ę t a malują już t o n a p a p i e ­ a Kolorów malowała najczęściej jeszcze dziś n i k t nawet prawie tylko dwoma sposoby k o l o r a m i . Starsze robienia już z n i c h n i e farb malarki i pędzelków, choć korzysta. N a s a m y m p o c z ą t k u m a l o w a n i a t o jeszcze n i e było t a k i c h kolorów, t y l k o m a l o w a l i w a p n e m bielonym rom. domio malowali jakieś na sadzy albo zygzaki Alo oprócz komponowania większych całości. cze, a p o t e m na coraz większe pierwszymi, się te dłuższe same łodygi). technicznych w tu nieumiejętność także o N a początku malowałam t a k i e mniejsze kolo­ t o m a l o w a l i t a k , ż e b r a ł o się z p o ł a t a k i e j (z c e g ł y ) i t y m m a l o w a l i . N a malowaniu kwiaty, i grubsze. pojedyn­ (4) J a k e m d o szkoły ehodziła t o m sobie w d o m u piec żółtej wała wapnem, czeluściu o d takie pieca okrągłe wzory, n a czeluściu, białym w bardzo takie tiulipany. brzydkie. J a k pierwszy „packi" czarno. D o m j a k b y ł o b i e l o n y t o się s t r o i ł o w z y g z a k i , t e ż j e d n y m to było, wymalo­ to to było r a z się m a l u j e , t o takie zrobić, o g o n ó w , a n i k o l o r ó w p o z a d a w a ć . T e r a z t o j u ż ł a d n i e sił k w i a t k i wycienio wane, t o się m a l o w a ł o Nieładnie p r o s t e ł o d y g i się s t a w i a , p ą c z k ó w n i e p o t r a f i ł a m (4) Dawniej umiejętności z M a l o w a ł a m p o j e d y n c z e k w i a t y , a p ó ź n i e j już b u k i e t y . (1) m a l o w a l i z kolei białym liście. bywają Powtarzają pojedynczo, chodzi g l i n k i , t o t y m się b i e l i ł o , b o n i e b y ł o w a p n a . F a r b y s o b i e utarły kwiaty, kwiatów, (1) Dawniej pracami. poszczególnych na po­ innym braku Dawne „wyko­ Utożsamiano wykonanymi (prosto dawno — nowe. u w a ż a się o b e c n i e z a W czasach Hickla na w y kraszone. Powiślu (12) Dąbrowskim przy malowaniu p o s ł u g i w a n o się t a k ż e s t e m p l a m i , w y c i n a n o j o n o ż e m w ś w i e ż y m buraku pastewnym l u b z i e m n i a k u , a farbę nanoszono palcom 29 I �b o o d s z a b l o n u się n i e d a . J a k e m t a k n a p r ę ż o n a d o m a l o ­ w a n i a i si położę, t o t a k obmyślam, żeby jeden k w i a t n i e b y ł p o d o b n y d o d r u g i e g o , żeby mieć inaczej niż koleżanka. (12) Inne malarki twierdzą, że n i e posługują robią żadnych się s z a b l o n a m i , że n i e szkiców. N i c z e g o n i e r o b i ę na. p a p i e r z e . J t , k wchodzę do pobielo­ nego m i e s z k a n i a i m a m malować, t o dopiero w t e d y zaczy­ nam sobie myśleć. (9) S z k i c ó w n i e r o b i ę . T o się r o b i p r o s t o o d r ę k i ... ( 1 1 ) W o g ó l e n i e r o b i ę ż a d n y c h s z k i c ó w . Ja., g d y s i a d a m malowania, to dopiero to jeszcze Jak potrzeba oo będzie nie w i e m mam farby obmyślam. G d y r o z m b i a m gotowe, to malowane. już mogę do farbę, (13) malować. m i żadnych szablonów, a n i wycinków, Nie o d ręki m a l u j ę . A k w i a t y m i się ś n i ł y n i e r a z , t a k i e ł a d n e , ż y w e . A l e t a k , ż e b y j a j e r o b i ł a t o n i e , b o j a j o r o b i ę ze swojej w y o b r a ź n i , a n i e t a k i e j a k i e o n e są n a p o l u . ( 1 7 ) Zdzisław Szewczyk przytacza zabawno zdarzenie: „postacie l u d z k i e n i e są ł a t w e d o w y k o n a n i a d l a m a l a r e k , k t ó r y c h wprawiona Kosmiak żyła jest z do braku własne motywów roślinnych. jakiegokolwiek dziecko Dlatego wzorca (do do a r k u s z a i odrysowała Felicja odbicia) przyło­ kontury. Ponie­ waż niemowlę miało podwinięte n o g i n a m a l o w a n y wyglądał j a k b y tańczył zbójnickiego." W i e l e u w a g i m a l a r k i poświęcają gdy obserwuje „krakowiak" 5 d o b i e r a n i u kolorów, Janina K r u k n p . mówi „Ja własne t o t a k pasuję k o l o r y , ż e z a w s z e m i się w i d z i , ż e r ó ż z n i e b i e s k i m n a j b a r d z i e j a czerwony choć się j e p r z y p r a c y m a się w r a ż e n i e , ż e w y b ó r n a ­ s t ę p u j e a u t o m a t y c z n i e . A j e d n a , k ka,żda z n i c h m a s w o j e preferencje. ręka też z różowym." D l a Stefanii Łączyńskicj odbija, zaś: „Nie­ z a p o m i n a j k i t o piękny k w i a t u s z e k jest, t o j a go wszędzie b y m I I . 1. „ D a w n i e j m a l o w a ł o się n a c z a r n o p r z y c i c s i c , a, n a t y m biało giergony". Obora Marii Misterki z Samocic, 1981 chciała w ł ą c z y ć , b o t o k o c h a n y k w i a t u s z e k , a l e o n już n i e daje takiego u r o k u , j a k t e n niebieski kolor, j a k d a j m y n a t o różowy, czerwony, czy n a w e t żółty — bo t o zazdrość miało lub też przez zamoczenie w niej wzornika. Stempelki do w y k o n y w a n i a odcisków, wzorów g e o m e t r y c z n y c h w ó w roślinnych. Często u ż y w a n o i c h d o o d b i j a n i a kwiatków i listków, do których i inne elementy. „patrony" Stosowano czyli Wykonywano szablony je z papieru U b moty­ pojedynczych później łodygi też, w celu ułatwienia sobie pracy, z domalowT/wano służyły wyciętymi pakowego, konturami kartonu lub C o d o j e d n e g o Z a l i p i a n k i są z g o d n e — k a c h p o w i n n y być żywe, jaskrawe. W i chyba wej, dlatego niechętnie Lubią malarki, mimo i rzadko (Komisja), żoby Szablony żeby okresie międzywojennym p a t r o n y n a użytek w ykorzystywa.no T zatracić malowano wrażenie do mniej bezpośrednio przez nie. pomalowane wg dawnych już t e r a z t a k n i e l u b i m y , l u b i m y n a k o l o r o w o . (11) wojnie t o ładne, żywo k o l o r y mają i nic są n i e d o b r o , słabo k o l o r y są. W tych (14) zdolniejszo malarki pomysłowych sąsiadek. z a g r a n i c z n y c h t a k i ładny jest różowy, n i e b i e s k i , b i s k u p i , ołówkiem, t a k ładnie odbijają. U nas n i e m a różowego, t r z e b a mieszać zaznaczania posługiwania było tektury. T e r a z t o są t e m p e r y , W Komisji konkurso­ wracają. wzorów i jeszcze, żeby było t y l k o d w o m a k o l o r a m i . M y t o pełzną. wykonywały malowan­ wzorów. zostały w p r o w a d z o n e światowej. kolory w d a w n y c h tego n i e było postulatów do nich R o z a l i a S k o w r o n z Z a l i p i a twierdziła, że „ f o r e m k i z w y k r ą c k a m i " przez zakonnice zaraz po pierwszej choć m y d a w n i e j gardziły ż ó ł t y m , oznaczać." się wzorów" patronom, Zalipianki z bądź To polskie farby u ż biały mieszanymi i b o r d o , a l e t o już n i e t o . (4) Drogie są te farby, ale najlepsze to zagraniczne. (2) m a d a r k i , któro zachowały tra­ u c z u c i a m i wspominają szablony. Mówią o nich raczej n i . c h e m i o : N a początku znaczyłam sobie d z i u r k i w papierze, żel.у t o wszystko r a z e m b y ł o r ó w n e . J a k m i się u p r z y k r z y ł o t o k robić, t o maczałam palce w f a r b i e i t a k e m wkładała w to dziurki. (12) Dawniej to jeszcze formy się robiło, takie punkty na papierze, żeby o n miał układ równy, a k w i a t e k , j a k k t o sobie ułożył. (21) I używanie Tallens). farb Obecnie najlepszych najmodniejsze b a r d z i e j się „ o d b i j a j ą " i zagraniczne, firm zagranicznych są f a r b y (Rownoy, f l u o r i soci o y j n o . t y m lepsze. A i pędzle muszą b y ć najlepiej z borsuczego Z a l i p i a n k i lubią z a t e m j i s k r a w e k o l o r y , t a k i e j a k i c h do swych malowanek. Pyfali.m czy takie kolory z głowy. być ono w c i e m n y c h , s p o k o j n y c h k o l o r a c h . Większość ustrzygę używają równi ż bardziej (18) podobają Tm dobro włosia. n a k w i a t y i o d m a l o w y w a ć , a p o t e m t o już s a m e m u t a k . W c h o d z ę do p o k o j u i już będę m a l o w a ć , t o sobie naj­ i m się n a u b r a n i a , o k r . z a l o s i ę , ż e p o w i n n y malarek d e k l a r o w a ł a , żc n a s u k i e n k i i płaszcze n a j o d p o w i e d n i * j s z y brąz, i t a k i c h u b r a ń o d p o w i e d z i a ł y , ż e n i e w i e l e l u b w c a l e , co w i ę c e j powycinam górą. sobie A dziurki, kwiatki t a k , żeby m i pasek równo t o już t r z e b a malować o d ręki. prawie beż, kolor wszystkie popielaty. ubrane Jednak były zapytano, jaskrawo. czy mają jest t a k i p a p i e r , ułożę sobie j a k i k w i a t e k , w j a k i e j odległości szedł 20 patrzeć się n a P o w i ś l u sposób m a l o w a n i a , z a r ó w n o jeśli c h o d z i o m o t y w y j o k i t e c h n i k i , t o r e s z t a poszła z b i e g i e m c z a s u — m a r z e n n n . k ; żdoj jest W s z y s t k o o d ręki maluję bez żadnych szablonów. W glow io się o b m y ś l a . . . T o t y l k o n a p o c z ą t k u t r z e b a b y ł o choć zdarzają dycyjny dużo — �Ja najbardziej lubię taki różowy biskupi, najjaśniejsze Mojo i n f o r m a t o r k i zdają ich upodobaniach się n i e z a u w a ż a ć r ó ż n i c , k t ó r e k o l o r y . N a j j a ś n i e j s z e , z n a c z y się j a s k r a w e , o s t r e j a k m ó w i ą . w N a u b r a n i e bardziej smutniejsze, poważniejsze. N a s u k n i e , między s w y m i obecnymi t o n i e l u b i ę o s t r e g o . J a k j u ż się c z ł o w i e k n a p a t r z y n a t e Jak Kraków estetycznych. Mówią a dawnymi więc o zaszły różnicach malowidłami. n a s objął t o m y s t a r a l i się, ż e b y b y ł o j a k k w i a t y , t o wolę n a u b r a n i e brąz, p o p i e l a t y ( i n f o r m a t o r k a najładniej. ubrana n a czerwono). Już m y zmieniły t o m a l o w a n i e , b a r d z i e j n a podobieństwo (5) R ó ż o w y m lubię malować... N a u b r a n i e d l a m n i e lubię beżo­ kwiatów. w y , choć m i n i e p a s u j e . W bardziej o d c i e n i u brązowe — lubię. ( I n f o r m a t o r k a m a n a sobio kę). Ja jaskrawo te k o l o r y zieloną Jest kolory jasno, t a k i e różowe, żółte, zielone. A dawniej prosto. takio były kółeczka, ząbki, ulepszone to, a dawniej to wszystkie kwiaty u b r a n i o , t o w i e l g a różnica — t o najładniejsze czarne. T a k nie nachylało j a k teraz. T e r a z l e p i e j m a l u j ę , t e r a z k w i a t k i są b a r d z i e j (8) wano, ozdobniejszo, — takich najwięcej w Dawniej moich zupełnie (12) a dawniej prosto były. inaczej było. Teraz więcej k o l o r y są i t a k i e p i ę k n e b u k i e t y m a l u j e s i ę . (2) starsza j e s t e m . C z y m a m dużo t a k i c h ubrań ? N i e , nie m a m , Dziś każdy lepiej wzoruje, ale farb. Z kolorów (9) najbardziej lubię czerwony... a na Toraz kolorze). nione. (10) dobierane bardziej z myślą, z k o l o r a m i (5) Dawniej ubranie b r ą z o w y . ( I n f o r m a t o r k a m a t y l k o jedną sukienkę w t y m wycienio- (16) k w i a t a c h . N a u b r a n i e lubię c i e m n o k o l o r y : brąz, b o już t a k i ładny. były p r o s t e , d o g ó r y , n i e b y ł y t a k i e r o z g a ł ę z i o n e . N i c się t a k Na b y m c h c i a ł a się u b i e r a ć , a l e n i e m a m w o a l e d u ż o c z a r n y c h . Biało, różowe, niebieskie takie (26) T e r a z m a l u j e się b a r d z i e j a r t j ^ s t y c z n i e , b a r d z i e j d o k ł a d n i e . bluz- (7) lubię (17) to mniej te kolory się cieniowało, ładniejsze i prostsze malowanie było. jest (10) uszlachet­ (8) N i e b i e s k i k o l o r lubię, najżywszy czerwony, zielony i żółty. A na ubranie wszystko robiłabym w brąz, bardzo lubię Z przytoczonych wypowiedzi nieodparcie brąz. ( I n f o r m a t o r k a u b r a n a w czerwoną bluzkę, a n a t o m a l a r k i są p r z e ś w i a d c z o n e , iż d a w n i e j zielony malować, f a r t u c h ) . (12) dopiero obecnie i c h praco wynika wniosek, po prostu nie są że potrafiły „artystyczne" i oczy­ K o l o r y lubię s p o k o j n i e j s z o : pomarańcza, róż, t o już t r o c h u wiście ładniejsze. C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t , że p r z e z a r t y z m r o z u ­ z a j a s k r a w e . R o b i ę t o , b o t o się l u d z i o m p o d o b a . A l e t a k i e mie blado różowe i niebieskie wolę. G d y b y to t y l k o d l a m n i e „bardziej n a podobieństwo samej teraz było, t o b y m słabsze k o l o r y dawała. N a lubię taka kawa z mlekiem, brąz, c i e m n a się b a r d z o dokładne wycieniowanie i ozdobne malowanie występuje określenie kwiatów". ubranie zieleń. ( I n f o r m a t o r k a u b r a n a jest w j a s k r a w o żółty sweter). (21) W wypowiedziaoh Zalipianek często „ d a w n i e j " . M a o n o parę znaczeń. R a z c h o d z i o odległą przeszłość, Z d a n i e m Z a l i p i a n e k w okresie p o w o j e n n y m m a l o w a n k i zmieniły o początki m a l o w a n e k się b a r d z o m a t e k czy babek. I n n y m razem „ d a w n i e j " oznacza przed i t o z p a r u p o w o d ó w . Są t o : w p r o w a d z e n i e nowych n a Powiślu, o c z y m słyszały o d swoich wojną farb; zmiana kolorystyki;rozbudowanie kompozycji kwiatowyoh; l u b b e z p o ś r e d n i o p o w o j n i e . W t e d y b o w i e m z m i e n i ł a się s y t u a c j a zmiana w Z a l i p i u . Z e z w y k ł y c h m a l a r e k w i e j s k i c h s t a ł y się o n e a r t y s t ­ techniki Przyczyniło (szablony, się do pędzle). tego także zainterosowanie Zalipiem, a w z w i ą z k u z t y m c h ę ć p o k a z a n i a się o d j a k n a j l e p s z e j strony. kami. Zainteresowano się nimi, „zaliczono" do sztuki ludo­ wej. I I . 2. „ D a w n i e j b y ł y u m i e j u f o r m o w a n o t o gałązki, a n a t e j gałązce było t a k i e kółko, serduszko t a k i e n i e f o r m i s t e " . M a l o w a n k a , 43 X 30 c m , ze z b i o r u H i c k l a , w y k . H e l e n a B o r u s o w a z Z a l i p i a ; i l . 3 . „ D a w n i e j m a l o w a ł o się p r o s t o : k ó ł k o , d z i u r k a w t o m i t o b y l k w i a t e k . " M a l o w a n k a , 43 x 33 c m , w y k . Z o f i a K a c z ó w k a w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h 21 1 �dająca a forma nawet zdobnictwa ostatnio Przed konkursami przyozdobienia, konkursami żeby po I I wojnie zaczęła ludzie mniej to każdy ładniej, światowej nie zanikła, ożywiać. a j a k weszły dają, było się tak malowali, raczej dła k o n k u r s y , że coś za patrzy, więcej żeby była kwiatów, tymi nagroda, urozmaicone p o d w ó r k o , z t e g o p o w o d u j e s t dużo ładniej. (13) K o n k u r s p r z y c i ą g a , b o t o c o r o k u , k t o ś się t y m i n t e r e s u j e . J a k k o n k u r s u n i e m a , n i k t się, t y m n i e i n t e r e s u j e , t o j u ż t a k słabnie. (5) G d y b y n i e było konkursów z pewnością t y l e b y n i e m a l o ­ w a ł o k o b i e t , a zwłaszcza n i e o d ś w i e ż a ł y b y co r o k u . M a ­ larki, które przystępują do konkursu muszą co roku zdzierać farbę, bielić i o d n o w a malować. U m n i e ze 3 — 4 l a t a , ale one muszą, b o K o m i s j a we. patrzy postoi na no­ (8) ... G d y b y n i e k o n k u r s y , t o n i e o d m a l o w a ł a b y m co r o k u , b o b y m i się w i d z i a ł o , że t e n k w i a t e k m o ż e z o s t a ć , t a m t e n . A t e r a z t y l k o n a k o n k u r s się m a l u j e . ( 1 2 ) Gdyby n i e było konkursów, t o b y m malowała, ale t y l k o w j e d n y m m i e s z k a n i u d l a swojej tak dużo n i e malowała gdyby (...) te k o n k u r s y nie były z b y m powiedziała, wynagrodzeniem, s z t u k a w ogóle b y n i e istniała. S a m e k o n k u r s y , j a k zwracają przyjemności. Już b y m nawet to że ta (13) n a t o uwagę informatorzy, mają j e d n a k przede w s z y s t k i m oharakter prestiżowy. Korzyści m a t e r i a l ­ n e są z n i c h n i e w i e l k i e l u b w r ę c z Odnowienie I I . 4 . M a l o w a n k a ze z b i o r u H i o k l a , 4 3 x 33 c m i malowanie żadne. kosztuje 7.000 z l t a k , że jeśli się n a w e t d o s t a n i e p i e r w s z ą n a g r o d ę ( 2 . 0 0 0 z l ) t o t o ż a d e n zarobek. Żeby Jedynie odnowić dla satysfakcji. (23) t o znaczy pobielić,odmalować t o t r z e b a m n i e j więcej 500 zł a n a g r o d y jedną wynoszą izbę, 2.000zł (1) J a k się d o b r z e w y m a l u j e t o się d o s t a n i e p i e r w s z ą n a g r o d ę , to dadzą 2.000 zł, a p r z y g o t o w a n i e do konkursu więcej zabiera, bo trzeba d w a razy wybielić i pomalować, a f a r b y M a l o w a ł a m p r a w i e o d dziecka,, t y l e że d o s z t u k i nie należałam. Dawniej matowano Z od formy, ale k i e d y nastała l u d o w a , t o już zaczęto malować o d ręki. Jesteśmy zarejestrowane w Krakowie, sztuka (25) Lublinie i tam w y m i , że r o b i m y d l a C e p e l i i . sztuka ludowa w świecie jest i popierana. I państwo t o popiera. I dlatego uznawana rozwija się wiejskich. Ona to wszystko fussem założyli przewodniczącą to zł) i zdecydowanie malarek tj. artystów założyła. O b y d w o j e wszystko do kupy po z Rein- wojnie. (12) Jeszcze p r z e d wojną Z a l i p i a n k i przystrajały i z b y , malowały d l a siebie, d l a najbliższego otoczenia. przewyższają Prawie w każdym d o m u była mają wysokie rolnicze. (do Malowanie s t a ł o się z a t e m r z e c z ą opła,calną, n a w e t j e ś l i k o r z y ś c i m a t e r i a l n e w w i e k u p r z e d e m e r y t a l n y m n i c są z b y t d u ż e , a p o d s t e . w ą u t r z y ­ tury stanowią główny czynnik podtrzymywania, z roku n a r o k liczbę uczestników 1 9 7 7 r . b r a ł o u d z i a ł 57 o s ó b , 1 9 7 8 — emery­ a nawet w o j u t e j twórczości. W e d ł u g n i c h t e m u też należy wzrastającą t a k a s z t u k a u n a s . (10) była badań w y n i k a , że i s t o t n e z n a c z e n i e e m e r y t u r y d l a t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r e są b a r d z o m a n i a pozostaje n a d a l r o l n i c t w o . Z d a n i e m informatorów (1) całym Curyłowa (11) przeprowadzonych 8.000 m a m y l e g i t y m a c j e , że jesteśmy i c h p r a c o w n i k a m i państwo­ Teraz są d r o g i e . ludowej (2) roz­ przypisywać konkursu. 6 1 , 1979 — (W 66). Przystę­ p u j ą d o k o n k u r s u m a l a r k i , k t ó r e d o p i e r o n a u c z y ł y się m a l o w a ć , bądź t a k i e , które potrafiły malować udziału w k o n k u r s a c h , traktując dla wdasnych potrzeb i wcześniej, lecz n i e twórczość malarską brały ubocznie, przyjemności. która potrafiła malować. P o d p a t r y w a ł y swe matki, Teraz s i o s t r y i s a m e z a c z y n a ł y malowa,ó, b ę d ą c jeszcze m a ł y m i dziew­ wyższe niż rolnicze. J a k w p r o w a d z i l i te r e n t y , t o nawet kilka nawet dziewczyna, czynkami. w Spośród 24 m o i c h rozmówczyń większość zaczynała Malowałam prawie od dziecka. o d przedszkola. nie malowały. t e r e n t y , b o są o do malowania. Przedtem wiele (10) J e s z c z e n a t e r e n t y t o d u ż o k o b i e t z m o b i l i z o w a ł o się d o (2) malowania. (3) Maluję o d małego dziecka. pociągają k o b i e t przystąpiło d l a siebie dzieciństwie. Maluję t o dużo k o b i e t J a k t o powstało, t o m a l a r k i dostają renty, t o k a ż d y c h c e n a starość dostać parę g r o s z y . T a k p r z y b y ł o (1С) S p o t y k a ł a m co p r a w d a k o b i e t y któro m ó w i ł y , że d o p i e r o w d o j r z a ­ m a l a r e k przez te r e n t y . ł y m w i e k u w z i ę ł y się z a p ę d z e l , a l e są t o w y p a d k i r z a d k i e , To zda­ malowanie t o się pieniądze biorą, t o r z y m a związek z względami t o i s a m e z a c z ę ł y m a l o w a ć . . . T e r e n t y są w y s o k i e . Jedno to dużo jest takich, co renty, bo t o ich t a k podnieca, Gdyby zaczęły że malować na te n a co ktoś m a brać, 6 0 0 0 zł dostają, i n n e 8 0 0 0 zł. T o p i e n i ą d z o dostają, a r o l n i ­ c z e r e n t y są b a r d z o s k r o m n e . ( 6 ) a o n e n i e , t o się w p i s u j ą d o k o n k u r s ó w , m ł o d e c z y s t a ­ Co s m y k a l k a , t o s m y k a l k a , ale teraz p e w n o re. niądze, (16) nio konkursy i imie formy e m e r y t u r y dla, t w ó r c ó w l u d o w y c h ) opieki Zalipie państwa (nagrody, zapewne nie byłoby t y m . , c z y m jest d z i s i a j . N a j p i e r w k o n k u r s y sprawiły, że t a p o d u p a - 22 że t a k i e r e n t . J a k się kobiety Teraz n a starsze, tylko tych r z a j ą c e się p r z e w a ż n i e d o p i e r o o s t a t n i o , c o j a k t w i e r d z ą i n f o r m a ­ komercyjnymi. pochapily (4) trzyma bo to wszystko w y m a l u j e , t o zapłacą. To jest płatne g r a dużą na rołę. to o te pie­ starość. To Teraz lepsze niż zamiłowanie, niż w s z y s t k o . P a n i w i e j a k i e t o zamiłowanie za d a r m o ? N o p e w n e że j e s t , ale n i e za duże. (24) �Z a l i p i a n k i podkreślają j e d n a k , że s z t u k a m a l o w a n i a jest j a k b y Malowanie to wymaga w r o d z o n a . M a l u j e co p r a w d a d u ż o k o b i e t , a l e k a ż d a s a m a d o s z ł a M n i e w s z y s t k o j e d n o gdzie maluję, ozy jest ktoś czy n i e . drogą N i e p o t r z e b u j ę ż a d n e g o s k u p i e n i a . (9) długicli treningów matek j a k nakładać do obecnych efektów. k o l o r y , j a k i e stosować Uczyły farby, ale się od bogato Malowanie nie jedynie wymaga czasu.(11) żadnego skupienia. Siada k o m p o z y c j o k w i e t n e są i c h własną. za,sługą. T r z e b a m i e ć d o t e g o i maluje k w i a t k i . N i c m i nie przeszkadza. t a l e n t i zamiłowanie — Najlepiej mówią. M a m a m n i e n i e uczyła, t y l k o m o ż e t a chęć stąd poszła. J a k j e s t m a l o w a n i e , t o j u ż w s z y s t k o o d k ł a d a się i m a l u j e . (3) (2) O d n i k o g o się n i e u c z y ł a m m a l o w a ć , t y l k o t a k s a m a od wrodzone... (4) Z taki samouk j a k wściekli. początku m a l o w a ł a m naśladując czywiście można ze To malowanie to wrodzone się s i o s t r y , j a k dobierać da, kiedy znajdą również, a może przede chwilę wolnego czasu są j u ż z a k o ń c z o n e . — trzeba a teraz j a k są k o n k u r s y , t o j u ż zamówień, domu czasu na do konkursu malowanie jest malarki zawsze M a l u j ą w i ę c w k a ż d e j w o l n e j c h w i l i , f a r b y są z a w s z e mają za też mało. rozłożono choć czasem i i n n o zwierzęta n i e są Ja je po p r o s t u o d niczego odrobione, widzę. — tylko takie z głowy. (1) (2) (3) malujewa co są p o d o b n e czasem do takich łące i o g r o d z i e , ale c z a s e m się w y m a l u j e t a k i e g o na kwiatka co d o n i c z e g o p o d o b n y n i e j e s t , a l e ł a d n y . (15) ale 5. M a l a r s t w o M a r i i M i s t o r k i z S a m e c i c Zalipianki uważają, że ich m a l o w a n k i są zupełnie inne. K a ż d a wieś — i c h z d a n i e m — m a r ó ż n y s t y l , n a w e t każda m a l a r k a m a sweSj i n d y w i d u a l n y s p o s ó b m a l o w a n i a t a k , ż e b e z t r u d u jak czekają. II. ptaki W i n n y c h w s i a c h n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m t e ż m a l u j e się k w i a t y , w s z y s t k o rzucać i robić n a k o n k m ' s . (1) przygotowaniom ale Kwiaty kieeły b y ł malowankach, gadami. wy. wszystkim,gospodyniami, wtedy w krakowiaków, N i e p r z y g l ą d a m się k w i a t o m n a p o l u , t o b y ł y m o j e z g ł o ­ Malarki D a w n i e j t o b y ł o w y g o d n i e z t y m , że się m a l o w a ł o przeważają parę n a w e t c z y b y m się c o d o p a t r z y ł a . m a j ą własno g o s p o d a r s t w a i o b o w i ą z k i z t y m z w i ą z a n e . czas, kwiaty spotkać N i g t l y n i e patrzę n a żywo k w i a t y k i e d y maluję, n i e w i e m j e s t . (21) najchętniej zimą, g d y p r a c o p o l o w e są b o w i e m (2) K w i a t y t o potrafię m a l o w a ć , chociaż n i e patrzę n a ż y w e , (15) k o l o r y , j a k ułożyć, ale k a ż d y m a swój a k c e n t m a l o w a n i a . kiedy nie wymaga. Z a l i p i e znane jest j a k o wieś tonąca w m a l o w a n y c h k w i a t a c h . I rze­ zwane J a się n i g d z i e n i e u c z y ł a m m a l o w a ć . J e s t e m s a m o u k siebie, to N i e m a m z m ę c z e n i a z m a l o w a n i a . T o się s a m o m a l u j e . ( 1 8 ) n a s n i k t się n i e u c z y . K a , ż d y j a k o ś t o l u b i , c z u j e . t r z e b a mieć t o zamiłowanie i d r y g . i sku­ się n a u c z y ć , b o t o t a k a s z t u k a z a m i ł o w a n i a , , t r o c h ę n a w e t , siebie, t a k gdzieś z g ł o w y . . . B o t o jest t a k i e szereg uspokoję wielkiego pienia U Poza Takiego O n a zupełnie inaczej malowała. J a n i e w i e m c z y t o można wrodzone. Malują m i się m a l u j e w i e c z o r e m , k i e d y s o b i e głowę i n i k t m i nie przeszkadza. się (7) twierdzą — można, p o z n a ć k t o m a l o w a ł b l i s k i e jest w c h a r a k t e r z e d a w n i e j s z y m dane — kwiaty. wzorom 23 I �c y c h z różnych regionów, j a k o zalipiańskie wybierały t e , które w charakterze najbardziej przypominają powiślańskie, n i k i e m decydującym zarówno w malowance jak i w jest m o t y w k w i a t o w y , n a t o m i a s t w wycinance ażur. T a k więc do zalipiańskieh zaliczały dochodzi również włocławskie, malowidła k u j a w s k i e . P o d o b n i e czyn­ wycinance jeszcze malowanki z haftem — prawie z a w s z e , g d y t y l k o p o j a w i ł y się k w i a t y , h a f t b y ł k l a s y f i k o w a n y jako zalipiański nawet choć zdarzają się w y p a d k i , że m a l a r k a poprawmie podać region z którego p o c h o d z i W ś r ó d różnych f o t o g r a f i i , któro pokazywałam z n a j d o w a ł się d y w a n W a n d y Przez wszystkie Były przekonano określić przez malarki został zresztą, kogo Tyszko że jest zalipiankom z w o j . lubelskiego on bardzo z wysoko ( i l . 13). oceniony. Z a l i p i a , ale n i e został w y k o n a n y . umie wyrób. potrafiły G d y dowiedziały się, ż e n i e j e s t o n z a l i p s k i , aż z n i e d o w i e r z a n i e m oglądały co j e s t n a p i ­ sane n a o d w r o c i u zdjęcia. M ó w i ł y o n i m : Bardzo ładno, j a k i e c i e k a w e ! raźnie. (3) Ładnie ułożone, g r u b o , dobrze Ładnie malowane, grubo kwiatki artystycznie, ciekawy. A I I . 6. , . A d a w n i e j bardziej proste". bo roku, gdy To tak wy­ się o d z n a c z a j ą . jeszcze ładniej i pączki. ułożone, niż jest t a k zawijane, (18) na Zalipiu. malowane układ Same już tych trochę listków też (21) Maria Cldastawa kurczo! Trzeba t a k i e b y ł y kółeczka, ząbki, t a k i e „Zęby", 45x39 cm, z kolekcji H i c k l a , 1905 Ładnie z zachwytem krzyknęła: „O jakie piękne, wziąć n a wzór. Te m a k i t a k i e piękno są". A byłam u niej powtórnie, na n i e m a l wierną kopię d y w a n u T y s z k o w e j ścianach po zobaczyłam ( i l . 14). Zapytała mnie c z y m a m j e s z c z e t a m t ą f o t o g r a f i ę , b o c h c i a ł a się j e s z c z e p r z y j ­ rzeć. N i e była z a d o w o l o n a z porównania, niedokładnie zapamię­ tała, j a k mówiła, i d l a t e g o dywanu. Miała Malarkom jeszcze musiała p o s w o j e m u rozwiązać raz sprawiało trudność nie t y l k o rozpoznanie d a n y w y r ó b p o c h o d z i z Z a l i p i a c z y skądinąd, ale przede M o ż n a p o z n a ć , k t ó r o z a l i p i a ń s k i e , b o t o są k w i a t y t a k i e k i m u s t a l e n i e a u t o r s t w a . B a r d z o często c z y n i ł y t o błędnie, a n i e z d a r z y ł o się, b y m a l a r k a rozpoznała swą własną p r a c ę , z a w s z e niu czerwonych dużo. Patrzące — znaczy t a k i e b a r d z i e j słoneczne giergony, duże, zagęszcze­ Kuziańskie panie, ze Świebodzina, z Samocic to i n n y s p o s ó b m a l o w a n i a . K w i a t k i są i n n e i k o l o r y dobierane. (21) Malowanie zalipiańskie różni się trochę od (23) mają bardziej się wzorują na sobie. kwiaty odróżniają takich się b a r d z o . dużo m a l o w a n e , U Curyłowej Tu inny nakrasowane U t o też Kosiarówki Dawniej inaksze, malują K a ż d a z m a l a r e k zalipiańskieh m a swój s t y l , każdą b y m My poznała. Mnie (11) w różnią. Żeby zalipiański kwiatek. N a i n n y c h obrazach, t o te k w i a t y p o d o b n e , ale mają to inaczej ż e n a s z e m a l o w a n k i i z i n n y c h w s i się r ó ż n i ą . poznam dywanowo (23) (7) się jost bardziej układamy. bardziej wianek. j a k n a materiałach Dawniej podoba takie ułożenie w malarki. bukiet lub (5) było ładnie t o m u s i b y ć widać początek i k w i a t k a , a n i e ż e b y się w s z y s t k o już ułożone. t a k malowały Bogato, M a l a r e k , t o miały t a k i e małe d r o b n o k w i a t k i . T o o b r a z k u , t a k j a k b y miało b y ć o d b i t e n a jakąś widać, W Są tego, różnice malowała nawet z kwiatek w że Domu Kochankowa Malarek. To z Podlipia całkiem był Z a l i p i u malują ono w różnych Powiślu. malujemy religijnych, sama z inny. W mówiła, j a k m y ją wami nie zgodzę, bo k o l o r a c h też się r ó ż n i ł . c h c i e l i wziąć n a doseń, że j a całkiem inaczej maluję. Ona pokazywałam i m fotografie malowanek występują bukiety, szlaki i kola. Słowo „obraz" tematyka zarazerwowane świecka zawarta jest jost dla przedstawień w „widokach", które w Z a l i p i u n i e zyskały sobie jeszcze p r a w a b y t u , a reszta i c h (5) prac z Powiśla. G d y i wycinanek wieńce, całym materię, (3) k w i a t y , c h o ć p r z y z n a ć t r z e b a , że kompozycjach: na się p r a k t y c e wcale Z a l i p i a n k c m n i e jest łatwo rozpoznać, które m a l o w a n k i c z y w y c i n a n k i są z Z a l i p i a , a n a w e t bogate „ W i d o k ó w " a n i o b r a z ó w o t e m a t y c e r e l i g i j n e j n i e m a l u j e się n a i n n y k w i a t e k o d naszycłi. B y ł y w s z y s t k i e j e d n a k i e , a m y każdy jak dywan, bazgreczki t a k i e i każdy b u k i e t sobie. że już n i o z a l i p s k i o , w y c i n a n k i też i n n e , i n n e l i s t k i , i n n y (3) zakomponowane koniec z l e w a ł o . (8) i n n y s t y l . T o z K u z i a i K o s i a r ó w k i , co m a l o w a ł y w D o m u s t y l i ułożenie mają. to n o już z a dużo t e g o , a j a lubię z u m i a r e m bo j a k jedno jest n a d r u g i m t o nie m a wyglądu. (7) Zawsze t a k , że aż za b a r d z o . już m i n i e o d p o w i a d a , na Curyłowej się (21) t a k ładnie, m i się p o d o b a ł o t o j e j m a l o w a n i e , a l e t e r a z n i e j s z e , j a k b y się ś m i a ł y d o w s z y s t k i c h . ( 1 2 ) Dużo było C u r y ł o w e j z a w s z e m i się p o d o b a ł o , k w i a t y i d ą t a k j a k a l e m n i e się p o d o b a . mamy długich o g o n a c h i p ą c z k i dają t a k i e dużo. Z K ł y ż a pewno, t a k i e ciężkie. wszystko całości malarki. (5) t o p r z e w a ż n i e d u ż o o k r ą g ł y c h k w i a t ó w . N a s z e są n a j ł a d ­ A to upodobań u m n i e — gęsto. N i e k t ó r z y l u d z i e m ó w i ą , że t a k i e naćkano, Kuzio Z Za ułożone. (10) je cieniujemy. A symetria, r y t m i k a . Rozwiązanie zależy j e d n a k o d indywidualnycłi widzi, T e n a s z e k w i a t y o d r ó ż n i a j ą się o d i n n y c h , k o l o r y inaksze, inaczej się b y b y ł a z a c h o w a n a malowania t u może więcej jedon o d drugiego ją komuś i n n e m u . M a l a r k i zwracają dużą u w a g ę n a k o m p o z y c j ę całości. Starają inaczej w i n n y c h w s i a c h , możo t o k o l o r y inaozcj dobierają, układ mają. A przypisywała no całkiem i n n e . Ł a d n e , a l e się o d r a z u o d z n a c z a j ą o d z a l i p i a ń s k i e h . 24 czy wszyst­ patrzące, wyraźne. A z K ł y ż a t o n p . malują b a r d z i e j w W boki spróbować. pochodzą­ to malowanki. Widoki О. nie podobają кгако-л i a k i , p a w i e , powiesiła. (18) m i się... t o już n i o jest t o już bardziej ludowe, ludowe. to b y m �Nic znaczy to jednak, w ogóle się n i e p o d o b a j ą . W tego zwłaszcza — ich. Uważają, W w że w s z y s t k i m malarkom „widoki" Z a l i p i u nie m a n a nie m o d y , wobec tradycyjnych że „ w i d o k i " b a r d z i e j domach — n i e wiesza się pasują d o m i a s t a . limo malarki zazwyczaj nie malują obrazów religijnych, tłumacząc to t r u d n o ś c i a m i t e c h n i c z n y m i , b ą d ź t y m , że w Z a l i p i u j e s t t a k a t r a d y c j a , że m a l u j e się k w i a t y . M a t k i B o s k i e j n i e m a l o w a ł a m , b o m i się z d a j e , ż e b y m i się W mieście t y l e aniołów n i e wieszają. W o l ą b a r d z i e j świeckie n i e udało. (10) różne „ w i d o k i " , a n a w s i pasują d o k o n k r e t n y c h p o m i e s z ­ Obrazów r e l i g i j n y c h nie malowałam. T u jest t a k i e upodo­ czeń. „ W i d o k i " t o b y m powiesiła w p o k o j u d o p r z y j m o w a ­ banie n i a gości. a do kwiatów t o już jest w p r a w a . (5) s a m y m Z a l i p i u t y l k o Stefania Łączyńska próbowała się s p o d k w i a t o w e g o wyrwać piętna. malowałam j a k byłam m a l a . A n i o ł y koronę trzymały, j a k o b r a z wędrował, t o też nad obrazem M a t k i B o s k i e j aniołów umieszczałam. J a t o się d z i w i ę , że t a k t e k w i a t y doceniają. obrazach. To już trudniejsze, to raz d w a rzuci, a obraz t o jakoś wyglądało. Malowałam dłużej zeszło, bo nie myślałam kwiatka człowiek t o już t r z e b a pomyśleć, żeby (26) kwiaty. Nigdy nie malowałam obrazów-reli­ g i j n y c h . W Z a l i p i u j e s t t a k a t r a d y c j a , że k w i a t y i k w i a t y . m a l o w a ć , b o n a w e t j a k u s n ę i s p a p r a m , t o d a się n a p r a w i ć , Jakoś m n i e n i e ciągnęło d o t a k i e g o m a l o w a n i a . N i e t o , że narysuje u w a ż a m , że t a k i e m a l o w a n i e b y ł o b y gorsze, ale n i e próbo­ A dajmy na to, to już (13) lży się l i s t e k i się z a g o i . Kwiaty toby Obrazów n i e maluję, n i e próbowałam. N o o A n i o ł ó w i M a t k ę Boską najwięcej do kwiatów, a taki. obraz gdybym z r o b i ł a t e g o k l a p s a n a a n i o ł k u , t o j u ż n i e d a się n a p r a w i ć . wałam. Ja, J a wolę k w i a t y , k o g u t k a , p a w i a czasem. Obrazów t o na wot żebym t a k prawdę wstydzę t y c h aniołków powiedziała, i Matki to j a się straśnio B o s k i e j , co s a m a malo­ nie (3) myślałam, żeby malować. Kwiatek to kwiatek. (5) w a ł a m , choć dużo m i za n i e zapłacili, j a k w i d z ę dziś t a k Obrazów n i e malowałam. N i g d y m i n a myśl n i c przyszło, pięknie żeby malować malowane doceniają obrazy. Ja znów wiem, ręczną robotę, ale j a b a r d z o że inni podziwiam to takie m a l o w a n i e p r z e z artystów- i t e k w d a t k i z p l a s t i k u . Najbardziej znana z m a l o w a n i a obrazów jest R o z a l i a -Dzięciolowska, która zaczęła m a l o w a ć będąc młodą podoba, Barańskadziewczyną taki obraz. (7) O b r a z ó w r e l i g i j n y c h n i e m a l o w a ł a m , n i e t o , ż e m i się n i e ale kwiatki szybciej i t u jest taka tradycja. (U) M a l a r k i p y t a n e o t o , c z y chciałyby mieć i czy w ogóle podobałby w Z a l i p i u . P ó ź n i e j , około 1935 r . g d y wyszła z a mąż i przeniosła i m się o b r a z n a m a l o w a n y p r z e z s i e b i e l u b i n n ą l u d o w ą się d o L u b i c z k a , n a p a r ę l a t z a r z u c i ł a odpowiadały: malowanie. W L u b i c z k u Dzięciołowska-Barańska m a l u j e o b r a z y święte, Ja t o n a w e t o b r a z y j e j zostały u z n a n o przez kurię biskupią, Samemu mają n a w e t wartość historyczną. A j e d e n obraz zdaje się j a k już w y m a l u j e t o już w p r a w i o n y w t e postacie, j a k m y jest bo w t e n k w i a t e k . N i e m a takiego wyglądu t a k i obraz namalo­ malo­ T a k i o b r a z j a k b y m s o b i e w y m a l o w a ł a t o m i się w i d z i , ż e w Muzeum w Tarnowie. niezły, j a k n a takiego Przedtem mieszkała wała t e o b r a z y . (1) Nawet m i się p o d o b a , twórcę ludowego. tutaj (10) Barańska... O n a ładnie wiem, wany który to może przez siebie. byłby ładniejszy, n i e wjrgląda swój, ozy malarkę t a k ładnie, bo kupny? malarz (6) w a r t n i e j s z y j e s t , b o j a s o b i e s a m a p o t a f i ę . (7) �I I . 8. „ C o r y ł o w a b y ł a przewodniczącą m a l a r e k . . . O b y d w o j e z R e i n i u s s e m założyli t o w s z y s t k o d o k u p y p o w o j n i e . " I I . 9. „ J a k weszły k o n k u r s y . . . , t o k a ż d y p a t r z y ż e b y była n a g r o d a , ż e b y b y ł o ładniej, t a k więcej k w i a t ó w , u r o z m a i c o n e p o d w ó r k o . . . " Z a l i p i e , z a g r o d a S t e f a n i i Łączyńskicj, 1970 �J a k m o g ł a b y m s o b i e k u p i e o b r a z , t o n a w e t b y m chciała, Przedwojenne ładniejsze, lepiej odrobione, b o m i się p o d o b a . a t e r a z więcej p r o s t e , zniekształcone t w a r z e . Dawniejsze (1) M n i e się z d a j e , że d o t a k i e g o o d r o b i o n e g o n i e m o ż n a b y się Wśród modlić. przedstawień Nie zastanawiałam taki kupny kupuje i się j a k i obraz m a większą czy m a l o w a n y , ale zdaje obraz świętego, albo Matki m i s i ę , ż e j a k się Boskiej, no to poświęcony, t o jest podciągnięty człowiek s a m w y m a l u j e — wartość, d o łask. A jest j a k sobie J a k miałabym wybierać między g o t o w y m zdjęć, a takim któro Matki pokazywałam Boskiej. m a l a r k o m było Fotografie były kilkanaście t a k dobrane, żo z n a l a z ł y się t a m s t a r e o b r a z y , w s p ó ł c z e s n e — t a k i e j a k k u p u j e się obecnie, z b o g a t y m r a m a m i i o z d o b i o n o k w i a t a m i oraz zupełnie s k r o m n e , a także j e d o n obraz n a m a l o w a n y przez Rozalię Barań­ ską. M a l a r k i m i a ł y się w y p o w i e d z i e ć podoba t o już n i e . (10) były rzeczy p r z e t r z y m y w a ć i balsamować. (18) N i e d a się t a k o d r o b i ć o b r a z u M a t k i B o s k i e j j a k k u p n y . (8) obrazy malo­ o f o t o g r a f i a c h , c o i m się a co n i e . Zalipianki największą uwagę przykładają do naturalizmu. w a n y m , t o w o l a ł a b y m t a k i p l a s t y c z n y , n o c h y b a , że t e n Postacie przedstawione w i e j s k i b y ł b y d o b r z e o d r o b i o n y , a l e t o t r z e b a dużo r o b o t y . W o b r a z i e j a k i e k o l w i e k s k r ó t y są n i e d o p u s z c z a l n e . (U) ważniejszym e l e m e n t e m jest t w a r z , która p o w i n n a b y ć szczególnie J a k b y się w y m a l o w a ł o t a k i o b r a z s a m e m u , t o d o b r z e by b y ł o , a l e k u p n y t o j e s t j a k ż y w y , b o p l a s t y k i t o się p r z e c i e ż takim obrazie starannie w y k o n a n a , a cały obraz powinny być jak żywe. Naj­ t y m b a r d z i e j się p o d o b a im bliższy jest f o t o g r a f i i . Te u c z y l i , a m y b y t a k n i e w y m a l o w a l i . (12) J a g d y b y m miała wybrać między k u p n y m a t a k i m na wszystkie pogodniejszej malo­ twarze t a k i e s u r o w e , s z u k a m jakiejś n a j - (14) w a n y m p r z e z m a l a r k ę t o m n i e się z d a j e , ż e b y m w o l a ł a t a k i T a ładna, najweselsza, i młodziutka (19) rzeczywisty, Ten b o m i się w i d z i , ż e j a k się t a k i p o ś w i ę c i t o się m o ż n a d o n i e g o m o d l i ć , a d o t a k i e g o t o j u ż n i e . ( 1 6 ) Ta jost piękny, ładnie odrobiony (5) jest piękna t a k a w y p r a c o w a n a i m a dużo o z d ó b . (18) M a l a r k i , choć same n i e p r ó b o w a ł y m a l o w a ć t a k i c h obrazów mają T a jest ładna, t a k a w y r a ź n a i t w a r z m a czystą, j a k f o t o ­ swoje grafia. wyobrażenie o i c h w y k o n a n i u . Kupny obraz t o j u ż j e s t ze w s z y s t k i m , z o z d o b ą przecież i n n y p a p i e r , i n n e f a r b y . A m y n i c m a m y olejnych farbów, a n i takiego Obraz była młoda. R o z a l i i Barańskiej I t u taka zdecydowanie męska. (25) się n i e p o d o b a ł . twarz (Ma­ T o t r z e b a mieć d o b r z e ułożone w głowie, j a k malować, j a k l a r k i n i o w i e d z i a ł y , ż e z o s t a ł p r z e z n i ą w y k o n a n y ) . P o d o b a ł a się co ułożyć, gdzie natomiast, b o r d i u r a k w i a t o w a . To trzeba mieć jakiego talent. świętego, Na Na obrazie twarz ma czy przy świętym. (17) T e n t o t a k w y g l ą d a , j a k b y ze s n o p k a c o ś b y ł o Obraz m u s i być olejno m a l o w a n y . r czywistości takich p a p i e r u . (16) (12) N a t y m obrazie M a t k a B o s k a jest s t a r a , a przecież w rze­ i jest być starannie obrazie t w a r z m u s i być wyraźniejsza. wycięte. (23) (22) wykonana,. (17) (20) Nio wygląda n a Matkę Boską, n i e pasuje n a obraz. c h y b a jakieś n i e p r a w d z i w e . (16) To �U . 1 2 . „ M o ż n a p o z n a ć k t ó r o z a l i p i a ń s k i e , b o t o są k w i a t y t a k i e p a t r z ą c e — z n a c z y d u ż e , w y r a ź n e . " M a k a t k a n a p a p i e r z e 7 0 x 1 0 0 c m , w y k . Franciszka Mosio, Zalipie ��11. 1 5 . „ U C u r y l o w c j t o w s z y s t k o b y ł o t a k ł a d n i e , d y w o n o w o T a d z i e w c z y n a n i b y M a t k a B o s k a , ale w ogóle niepodobna' ułożone." Izba Felicji Curylowej W ś r ó d f o t o g r a f i i , które pokazywałam znalazła się s e r i a z róż­ a n i młoda, a n i s t a r a . T o dzieciątko j a k wyciosane z drew­ nymi na. Niepoważny. r z e ź b y i i n n e f i g u r k i a także różno i n n e d r o b i a z g i , które s t a w i a (5) Co t o z a święty. T o n i e jest a n i l a l k a , a n i o b r a z . musi być naturalna. Do takiego się modlić? decyduje zatem wizerunek M a t k i zdjęcia mają znaczenie drugorzędne. N i e m n i e j j e d n a k — n i e j a k o oddzielnie — wysoko o c e n i a n a , clioć s a m o b r a z się z u p e ł n i e n i e p o d o b a ł . podoba ładne. m i się t a M a t k a Boska, ale makatki, w i e d z i e ć co i m się p o d o b a , a co n i e , a w m i a r ę m o ż n o ś c i u ł o ż y ć się, ż e „ o b u d o w a " o b r a z u , a w i ę c r a m a i o z d o b y k w i a t o w e Nie one w i d o k i , się w d o m a c h w c e l a c h d e k o r a c y j n y c h . M a l a r k i m i a ł y się w y p o ­ Okazało o c e n i a j ą i t e e l e m e n t y . Z d a r z a ł o się w i ę c , ż e r a m a b y ł a Przedstawiały skąd! A Boskiej. wnętrza. Święta W s z y s t k i e b y jeszcze obleciały, ale t a t o n i e . (18) O wyborze ozdobami przy 1 Przedmioty ładniejsze. (21) do najbrzydszego. Zaobserwowałam prawidłowości: o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m w y b i e r a n e są j a k o Jeśli zdarzy się n a przykład, że makirce naj­ bardziej p o d o b a się „ w i d o c z e k " n i ż A n i o ł S t r ó ż , w ó w c z a s o t y m o s t a t n i m stara obramowanie o d najładniejszego t y m kilka się powiedzieć choć parę słów „szlachetny jest Anioł Stróż, p i l n u j e d z i e c i " ( 7 ) , b y w t e n z b y t z d e c y d o w a n y sposób n i e odrzucić go n a dalsze miejsce. Bywały w y p a d k i , że malarka mówiła: R a m ę można upiększyć, t o n i e p r o b l e m . (10) T a k j a k w o b r a z a c h t a k i w rzeźbach m a l a r k i cenią sobie p r z e d e Nie w s z y s t k i m w k ł a d p r a c y , staranność w y k o n a n i a , wierność T e n o b r a z , t o b y m jeszcze powiesiła, b o jest święty. (18) m o w i . Oglądając różne f o t o g r a f i e Ten P a n Jezus rzeźb realiz­ podkreślały: na krzyżu, t o bardzo pracochłonne, 2 to t r z e b a u m i e ć t a k d o b r z e zrobić. (21) Ta figura ładna, widać że dużo roboty (18) T a r z e ź b a t o już n i e , t o n i e w i a d o m o co t o j e s t . (22) Brzydkie 30 te postacie, t a k i e niekształtne. (12) na ostatnie miejsce, bo t o obraz. (21) P r e f e r o w a n i e w y r o b ó w zalipiańskich l u b p o d o b n y c h w c h a r a k ­ Sierak. T e n m i się p o d o b a , b o z a l i p s k i . ( 1 2 ) M o ż e b y ć , b o z a l i p s k i . (20) T a m a l o w a n k a ładna, b o z a l i p s k a . (11) T o j e s t p r a c o c h ł o n n e , ł a d n i e z r o b i o n e , a l e u n a s się n i e Te stawia. w (8) kłaść t e r z e . „ Z a w s z e człowiek ciągnie d o s w o j e g o t r y b u " j a k t o okreś­ liła M a r i a włożono. chcę kwiatki, pawie to podobają s t y l u z a l i p s k i m . (21) m i się, b o t a k i e trochę �11. 1 0 . , , T o już dawniejszo, t r i o obrazów 'Го c h y b a z a l i p s k i o , t o n a j p i e r w t r z e b a p o ł o ż y ć . (4) .'! Zwracanie u w a g i n a panującą 'Го j u ż dawniejszo, tyle obrazów t o się j u ż n i e Teraz Jak Indy (18) o . l n o n l i się zostało konkursy. Był ogólnokrajową ludowego na i (5) powiedziane sytuacja Zolipia z m i a n i e . Zostało ono otoczono to moment sławę, która malować, tradycji. przełomowy. stalą się malarstwa. Zalipianki, musiały ohydnie. Mężczyźni nio chcieli J a k n a s t a w a l i k o n k u r s y , t o n i e c h c i e l i c h ł o p y się z g o d z i ć d l a p o d t r z y m a n i a podupadającej kryjomu znane początku to mitrężonio jeżdżają rozwoju po dać k o b i e t o m m a l o w a ć , b o m ó w i l i , że t a k m i t r ę ż ą n a d t y m . m ' . l u j o się z u p i d c ino.e. państwa wano Z ostatnio wszyscy wczośaiej kwiatki wieńce T o d a w n i e j się m a l o w a ł o t a k i e d r o b n i u t k i e k w i a t y , t e r a z już co robić, i n o (12) wiesza. n i o m a m o d y n a t o o b r a z y , t o w u o w s k i e t a k i e . (2) w o j n i e uległa z a s a d n i c z e j wiesza' się ś-7iioli i m ó w i l i : n i o m a c i c malujecie. T c b u ' c b c i k i t a k i e n a c i a p a n o . O b r a z y z n i ż y ć , dać pod obrazami. bo modę. t o się j u ż n i o któro jest. zagraniczne obśmiewali. Teraz bo widzą, że przy­ i doceniają A teraz t o . (13) wyśmiewali. to wszystko dobrze t o jeszcze pyskowali na to malowanie, że to n i e p o t r z e b n e , że t o w s t y d . P ó ź n i e j , j a k z o b a c z y l i , że t o niemal się p o d o b a , ż e w y c i e c z k i z a g r a n i c z n e się doceniane. się (9) Dawniej bodźcom dotąd wycieczki M ó w i l i , że się w y g l u p i e w a . Malowa.'iki zdo- b y się n i e o ś m i e s z a ć , s t a ł y Nawet D a w n i e j j a k m y m a l o w a l i t o t u s ą s i a d y się po opieką Zorganizo­ kolejnym czasu. j u ż są z a d o w o l e n i , przyjeżdżają, o g l ą d a ć , t o j u ż z m ą d r z e l i i się p o d o b a . Mechanizm wyśmiewania się z n a k o m i c i e żeby (1) wytłumaczył (również J a k nastały k o n k u r s y t o m y po k r y j o m u m a l o w a l i n a p o l u , lekceważący taką twórczość) mąż jednej z m a l a r e k żeby w K u z i a c h ( w s i graniczącej z Z a l i p i e m , gdzie malują t y l k o d w i e nikt nas nio widział, b o się p o d ś m i e w a l i , że my t a k i e s t a j n i o , p i w n i c o , s t u d n i e m a l u j e m y . J a k się w y c h o ­ mieszkający kobiety): dziło n a p o l e z m a l o w a n i o m t o w s t y d b y l , b o m ó w i l i , że M n i e t o się n a p r a w d ę p o d o b a t o m a l o w a n i e . T o t y l k o d l a n a Z a l i p i u t o p s i e b u d y m a l u j ą . A t e r a z , DO się n o r m a l n i e , otoczenia nawet G d y b y t a k było, że każdy d o m jest p o m a l o w a n y , t o b y n i e z zaszczytem patrzą i chwalą. Na maluje. To przychodzą wycieczki, (21) p o c z ą t k u t o się ś m i e l i , t o m y się w s t y d z i l i n a p o l u robić k w i a t k ó w , t o m y u c i e k a l i j a k jechała j a k a ś f u r m a n k a , jestem wrażliwy robiło t a k i e g o wrażenia. W Zalipiu nikt n a t o , że się l u d z i e śmieją. (19) j u ż t e r a z n i e ś m i e j e się z m a l a r e k , n a w e t i c h z d a n i e m są b a r d z i e j szanowane. 31 I �U . 17. „ О , k r a k o w i a k i , p a w i e , t o już b a r d z i e j l u d o w e , t o b y m p o w i e s i ł a " . M a k a t k a , 75 X 100 c m , w y k . M a r i a W o j t y t o , Z a l i p i e ; i l . 18. M a k a t k a h a f t o w a n a n a płótnie, w y m . 72 X 60 c m , w y k . R o z a l i a Z a r ó d , K ł y ż , g m . O t w i n ó w ; i l . 19. „ W Z a l i p i u jest t a k a t r a d y c j a , że k w i a t y i k w i a t y . . . " , M a k a t k a , w y k . J a n Szlosek, Zalipie, 1981 is 'Щр^^Шт mmmmmm 32 Фё- Щ �Jul; klóraś к..bielu odznaczenie «e gdzieś pojedzie rozmowa. Teraz u m i e malować, to m a zupełnie w s i . Liczą, się b a r d z i e j z n i m i . A i p o w i , że z Z a l i p i a , t o już zupełnie poważają. wszystkie malarki są s z a n o w a n e i zapra­ szanują (12) bardziej pokłoni, powi niemowa była. się n a w e t uznawane są t e k o b i e t y , c o m a l u j ą . J a k dzień dobry, a w przody przyjmować zwaozaj dawania Makatki, coś s w o j e j talerze, roboty. obrusy — osobom nie raczej twórczość ludzi o c h a r a k t e r z e t w ó r c z o ś c i , j e j r o l a c o r a z m n i e j się l i c z y , a o c e n ą się j u r o r z y k o n k u r s ó w , komisje cepeliowskie. Dla malarek w Zalipiu wyrocznią jest l u b odrzuca właśnie nowe komisja propozycje, d e c y d u j e co j e s t l u d o w e a co n i e i j a k n a l e ż y m a l o w a ć . Komisja zawsze namawia, żeby wieś Z a l i p i e białych jasne rosła w (jaskrawe) kwiatów żeby malować od dworca, kwiatach. Najbardziej kolory. Kiedyś namalowanych, to i m się miałam pani dużo Komornicka powiedziała, że za mało jest czerwonego. (16) t o lepiej zaczyna kupny. K i e d y ś m a l o w a ł a m t a k i e d r o b n e k w i a t k i , b o m i się n a j ­ wchodzić, b a r d z i e j podobało, ale k o m i s j a n a k o n k u r s i e powiedziała, (13) że to p r e z e n t y dobre, ale d l a to wygląda j a k tapeta,, t a k j a k b y m t o odbijała od czegoś... o d t e g o c z a s u już t a k n i e robię. (19) P o k o n k u r s i e n a m tłumaczą j a k m a m y malować n p . n i e tak j a k Agnieszka pre­ eoś k u p i ć . ( 1 ) coś z r o b i o n e g o towo, przez siebie, ale n i e każdemu można. J a k któraś p o t r a f i s a m a malować t o już Nie dużo nie trzeba dawać swojej roboty, takie to lepiej do (2) Raohmaciej ale t a k l u d o w o . m ó w i ą n a m co m a m y od pola. Lubią, tak, bukiety, m a l o w a ć , ale chcą ż e b y żeby bydo pomalowane bo o n a p o t r a f i , t o b y j e j już n i e zadowoliło. (23) A n a j w i ę c e j t o j u ż się z a c z ę ł o swojej r o b o t y daje się t y l k o t y m , c o t o niają n o i k t ó r z y n i e malują s a m i . Najczęściej doce­ miastowym (4) jest głównie d l a o d b i o r c y miejskiego. k o n k u r s y , bo tego żądali. W pomalowała w komorze. o d wewnątrz dawnym Tam sobie malować mieszkaniu rzuciła d r u g i e , b o n i e w o l n o robić t a k i e j t a p e t y . Z a karę, b o n i o wolno P r o f . R e i n f u s s j a k p r z y c h o d z i oel t e g o z a c z y n a W i można obserwować ciekawą sytuację. Istniejąca m o d a i k o n i u n k t u r a n a t a m t e j s z e m a l o w a n k i s p r a w i a , że m a l a r k i tradycji, dbają a nowe o „ludowość wzory — współistnieją z robić t a k . (8) odczyt, że mówi, żeby malować więcej ocenianie od pola. T r e l a więcej m a l u j e w kołach, zębiastc, w z o r z y s t e . (3) Ona dawnej m a t o w z o r y co o n i w y m a g a j ą : , t a k i e s t a r o d a w n e , j a k n a ludowym h a f t a c h . O n i chcą ż e b y b y ł o r o b i o n e n i e t a k p l a s t y c z n i e , Z a l i p i a " , n i e zarzucają miejskie na powie­ d z i a ł a , ż e c h o c i a ż się n a l e ż y p i e r w s z o m i e j s c e t o d o s t a n i e ne z własnym środowiskiem, a p r z y j m o w a n i a wzorów m i e j s k i c h . natomiast na córka kwiatki podobało, a K o m i s j a N a w s i o d d a w n a r y s u j e się t e n d e n c j a o d r z u c a n i a t e g o , c o z w i ą z a ­ Zalipiu kolo­ (11) ś c i a n ę . N a m t o się b a r e l z o zakończenie w a r t o zwórcić uwagę, że s z t u k a p r o d u k o w a n a Z a l i p i u przeznaczona było według d a w n y c h w z o r ó w i jeszcze, żeby było t y l k o d w o m a rami. ludziom. Ludowo, (21) D l a m a l a r k i t o b y n i e pasowało dać m a l o w a n y c h rzeczy, Prezenty w Kuziach, nie t a k tape- Ludowo? deseń górą, a n i e t a p e t o w o . jej miasta. Z a l i p i e m . N i e jest t o już twórczość zaspokajająca j e d y n i e p o t r z e b y T dla z r o b i ą . J a k k t o ś u m i e m a l o w a ć , t o m u się t a k i e g o P r z e w a ż n i e się d a j e w powiedziano, l u d z i z m i a s t a a l b o d l a t a k i c h w e w s i co s o b i e s a m i n i e zentu nie daje. Trzeba Na ale prezentów. to t y l k o takie. Teraz nawet ż e się d a j e t o , j a k już podobają się k o m u ś ze. w s i m a d a ć p r e z e n t Dawniej przeszedł, (17) malującym z r o b i o n y c h przez siebie Jak jest konkursowa. Ona to przyjmuje j u ż j a k i ś t a k i m ł o d y p a c h o ł e k i d z i e , t o j u ż się t r o s z e c z k ę Zaczyna wsi, z m i a s t a . A w s y t u a c j i , g d y u p o d o b a n i a g r u p y przestają decydować walorów a r t y s t y c z n y c h zajmują t o już Nawet inna (4) szane. Jest t a k o rozwinięta t a s z t u k a , że b a r d z o i inne j a k się ale n a l u d o w o , t a k j a k n i o i s t n i e j e . (23) �I I . 2 0 . „ C o t o zo ś w i ę t y . T o a n i l a l k a , a n i o b r a z . . . D o t a k i e g o się m o d l i ć ? S k ą d ! " Matka Boska, obraz w y k . M a r i a K i w i o r , Zalipie Zalipianki znakomicie się orientują czego wymaga Komisja, c o b ę d z i e się p o d o b a ł o , a c o n i e . Wiadomo polega. najlepiej c o się b ę d z i e p o d o b a ć , a l e n i e n a t y m s z t u k a (3) chce K o m i s j a . (11) w y p a d k i , że o t o c z e n i u są w y s o k o może t u być pokazywana zdaniem m i a s t a się ś w i e t n i e j a k najwięcej malować na o d poła. ułożenie (12) kwiatów, żeby to W n a zewnątrz, dają. A (10) jeśli s u f i t jest g ł a d k i , t o p u n k t y spa­ (3) Szlosek Adela brzydko według mnie malowała, bo nie b y ł o k o ń c a , a n i p o c z ą t k u k w i a t k a , a K o m i s j i t o się p o d o ­ b a ł o , że t o w p r z y r o d z i e t a k i e g o n i e m a i z a w s z e miejsce powyżej dostawała. przytoczonych poglądów Zalipianek p r a c y z chęcią, opowiadają nieniu. Poznajemy pierwsze (8) wypowiedzi na temat w y l a n i a się sztuki. interesujący Mówią o swojej o p r o b l e m a c h , kłopotach, o n a t c h ­ icli stosunek do twórczości swojej i innych. W a r t o w t y m m i e j s c u zwrócić uwagę n a k i l k a s p r a w , które wynikają ze z g r o m a d z o n y c h zostały walentny zaakcentowane m a t e r i a ł ó w , a któro m o ż e n i e dość w tekście: stosunek do rzeczy całkiem to zbyt ekstrawaganckie, malarki obcych. mają Zawsze natomiast do nadaje. Z a l i p i u istnieje duża rozbieżność między ambi­ szukają t y m co ( w dużej się mierze w y n i k a t o z t e g o , że d a w n e „ l u d o w e " Z a l i p i e u d a ł o się z a c h o w a ć w sposób O n i n a p r z y k ł a d zaliczają coś t a k i e g o , żeby b y ł o n a s u f i ­ tach malowane. Zalipie l u d z i o m n a p r a w d ę p o d o b a , a c z y m się o t a c z a j ą żeby było t a k widoczne że c h a t a m a l o w a n a . na jako w domu. Ich było że o n j e s t p o d c z y m ś a l b o koło czegoś. (13) się t o p o d o b a , i m przeze s t r o j u . J e d n e b y ł y z g o r s z o n e , i n n y m p o d o b a ł a się, c h o c i a ż żeby Im swoim m n i e f o t o g r a f i a g i p s o w e j f i g u r k i M a r y l i n M o n r o e w dość s k ą p y m były jedne i te same k w i a t k i , żeby były n a suficie. Mówią, patrzą przedmioty oceniano, ale właśnie n a zasadzie nowości, m i e s z k a n k i Z a l i p i a n i c postawiłyby tego u siebie w jakimś s t y l u , żeby t e n k w i a t e k miał znaczenie, ostro się j e d n a k A l e p r z e w a ż n i e chcą, ż e b y w s z y s t k o b y ł o ś w i e ż e , ż e b y n i e Najwięcej obraz Zdarzają odmienności. Przykładem T r z e b a t a k zrobić, żeby były coraz t o nowe w z o r y , t a k j a k Z czują. które zupełnie odbiegają o d t e g o co Z a l i p i a n k i widują w sztuczny). Większość domach malarek, zwłaszcza t w i e r d z i , że m u r o w a n e mieszkających w i l l e n i e pasują n i e p r a k t y c z n e , że n i e c h c i a ł y b y takiej, w starych d o w s i , że t o bo wówczas musiałyby zrezygnować, a w każdym razie ograniczyć m a l o w a n i e „ o d p o l a " . A k w i a t y są d l a n i c h w s z y s t k i m . T y m c z a s e m fotografie z różnymi typami domów, g d y pokazać wnętrz im mieszkalnych, o z d ó b , i p o p r o s i ć a b y p o k a z a ł y c o i m się p o d o b a , o k a z u j e s i o , że t o co deklarują j a k o n a j a t r a k c y j n i e j s z e nie jest. A n a codzień, woale murowane domy (suterena, parter, piętro), ozdobione s z k i e ł k a m i , m o z a i k a m i , z dużą ilością m a l o w a n y c h powyginanych w „esy floresy", stoły zwane dywany. doki", tym więc p o d o b a j ą i m się, t a k j a k i n n y m m i e s z k a ń c o m , Na ławami, dużo ścianach przywieszone meble głębokie chętnie n a w y s o k i połysk, n i s k i e fotele, widziałyby na metalowych tłuczonymi balustradek wersalki, puszysto sentymentalno k r a t a c h p n ą c o się „wi­ zielone w p o k a z y w a n y c h f o t o g r a f i a c h t e g o c o z n a j ą , d o c z e g o są p r z y z w y ­ rośliny, f o t o g r a f i e r o d z i n n e . W k r e d e n s a c h , za rżniętymi s z y b a m i c z a j o n e . P o d o b a i m się z a z w y c z a j t o c o p o d o b n e d o i c h p r a c , c o stawiałyby 34 ozdobno serwisy, kryształy,' kolorowo pocztówki, �jurmaio/ne każdej" rodzinie ktoś t a m był , , n a w y c i e c z c e " , j a k nazywają k i l k u l e t n i e zubawki. Z Лик.ryki (a p r a w i e w zarobko­ kudne, w e w y j a z d y ) p r z y w o z i się w e l u r o w e m a k a t k i z l w a m i , p a w i a m i , z orientalnymi widokami, i Matki Boskiej, podświetlane plastikowe ,,tybetówki". Ambicją lalki figurki i przede Pana Jezusa wszystkim chustki ryczne. innej. gospodynie posiadają do 50-ciu „odżywczych" wzory, kolorów. Najmodniejsze przetykane najbardziej teraz złotą nitką; p o p r z e d n i o , podobały się k w i a t o w e za Oto Nowoczesne tych 1 9 7 9 г., p r z y p niektóre, nie j e ś l i się n i o m a r o d z i n y kupują mieszkańców: i siedzieć, a g d z i e t o n a w s i p o d o b n e . najbardziej ładnie m a wskazać podoba dom w W (21) mówi:) otynkowany, U Zalipiu, który Do za i ma obraz to wszystko można są n i e m o d n e . N a p o d ł o g ę p e r s ­ m i się z a b y t k o w e , Matki W wzorzysto Boskiej. nowym wiejską nowe segmenty, ale małżeństwa dywany i ozdobne (20) domu postawię nowych dla wycieczek... domów miasta. Ławy jej kalwaryjskie meble, i fotele daje żeby zdobić (5) się t a k i e s a m e meble j a k do t o j u ż d l a d e k o r a c j i , w i e ś ż e b y się w i e l e n i o r ó ż n i ł a o d m i a s t a , t o se t a k r o b i m y . C o m a m y b y ć j a k n a w s i . (18) ładne, (12) bo praktyczne, jasne j e d n y m m i e s z k a n i u zostaną stare m e b l e , izbę Szkutnika, bo z wierzchu lusterkami ozdobiony k o l o r o w o , żelazne b r a m y . się mieszkać modne d o p o k o j u , k r e d e n s p r z y ścianie, b o m n i e j m i e j s c a z a j m u j e . nadziać d r e w n i a n o , b o n a wieś n a j p r a k t y c z n i e j s z e . ( A chwilę, g d y jest ładniejsze c i e m n e n a połysk, t a p c z a n d o s y p i a l n i , wersalkę D o m w i e j s k i m i się p o d o b a , ze d w a , t r z y p o k o j e , m a l o w a n y . Bramy trzeba Ściany gładkie l u b t a p e t a , można powiesić j e d e n niejsze. r na nogi podobają T y l e o b r a z ó w p o d s u f i t e m , t o się j u ż n i e w i e s z a , t o d a w ­ p i ę t r o , w s z y s c y idą d o s u t e r y n y . N a c o d z i e n n y u ż y t e k n a t y l k o kapcie połysk, w e r s a l k i . Co m a t jasny. Lubię pejzaże. W i l l e n a w i e ś n i o p a s u j ą , b o s t a r z y l u d z i e n i e w ejdą n a w i e ś w i l l a się n i e n a d a j e , się (28) podobają mały wypowiedzi Mnie l u d o w e t o n i e . P o ł y s k się j u ż k o ń c z y , m ł o d e red.). charakterystyczne wysoki ławy, segmenty, a n a to folia. Meble k u p u j e się j e n a j a r m a r k a c h p ł a c ą c p o 7 0 0 z ł o t y c h sztukę (w ... k i d y w a n z P e w e x u . T e r a z t a k a m o d a , że p a r k i e t , d y w a n , temu Polskie na fotele, pochować. Ciemne, tureckie ze t r z y l a t a „frendzlówki". dorównują t y m amerykańskim, dlatego w Ameryce, są t e w kobiety ptaki, w i d o k i i krajobrazy histo­ o d r a z u n a wieś. (18) tybe- tówek, oczywiście amerykańskich, b o te polskie n i e mają ciemne nowocześnie, każdej k o b i e t y jest mieć j a k największą Zamożniejsze obnażono (27) Segmenty ilość t a k i c h c h u s t e k b y w k a ż d ą n i e d z i e l ę p o k a z a ć się w k o ś o i e l o w takie jelenie rogi, wypchane Powracając jednak do wypowiedzi Zalipianek na temat ich Ładny d o m t a k i , żeby z wierzchu wytrynkować w m a r m u r - t w ó r c z o ś c i , w y d a w a ć b y się m o g ł o , ż e w s w e j p r a c y c e n i ą kowy w y ż e j f a n t a z j ę i w y o b r a ź n i ę , ż o k w i a t y i m m n i e j są r e a l i s t y c z n e , tle W wzór, k o l o r o w y trójkąty, pas d z i e l i piętra, albo n a j a s n y m a n a rogach jakieś o z d o b y . (6) tym d z i s i e j s z y m czasie d o m m u r o w a n y . T u jest t a k i e u z n a ­ bardziej bardziej artystyczne. ze s w y c h Podkreślają, że n a t c h n i e n i e snów niż otaczających naj­ czerpią je u k w i e c o n y c h pól. n i e , żeby była s u t e r y n a , p a r t e r i pierwsze piętro. J a b y m Zwracają również uwagę n a f o r m a l n y a s p e k t twórczości i utożsa­ chciał t y n k o z d o b n y : miają nastanie s z t u k i l u d o w e j z z a r z u c e n i e m szablonów. W zależy j a k i k o l o r m o d n y . Dawniej taki ż ó ł t y b y l n i e d o pomyślenia, a t e r a z właśnie s t a l o w y , ż ó ł t y s w o i s t y sposób interpretują sugestię K o m i s j i dążącej d o u t r w a l e n i a i zalipiańskioj t r a d y c j i z d o b n i c t w a i \ i c h r o n i e n i a j e j p r z e d z a l e w e m pomarańcz, bielizny. Meble w pasy. I żeby to powinny był być balkon składane do z suszenia kawałków. Dziś m o d a n a c i e m n e , n a w y s o k i połysk. Przydałoby się j a r m a r c z n y c h w z o r ó w . T a k oceniają swojo chodzi o ocenę i n n y c h przedmiotów własno prace , a g d y wówczas 4 zwracają uwagę b i u r k o , żeby d o k u m e n t y zamknąć i niskie ławy i k o m o d y głównie n a d w i e s p r a w y : n a wierność o d t w o r z e n i a j a k w C i k a g o , ale o z d o b y t a m wieszają p o ścianach i wkład p r a c y . I m p r z e d m i o t jest bliższy rzeczywistości i widać, II. 2 1 . „Szlachetny pas­ jest Anioł Stróż, p i l n u j e rzeczywistości dzieci." 35 I �I I . 2 2 . „ M ó w i ą żoby j a k najwięcej malować o d p o l a . " Z a g r o d a S t . Łączyńskiej, 1 9 7 7 ; I I . 2 3 . „ D a w n i e j m a l o w a l i więcej k w i a t y , p o r o z r z u c a n e p o całej ś c i a n i e . " O b o r a F e l i c j i C u r y ł o , 1952 36 pojedyncze �że w j e g o w y k o n a n i e włożono dużo wysiłku, t y m lepiej został „odrobiony". D l a n i c h s z t u k a t o coś „ u c z o n e g o " , coś co uzyskały tację l u d z i z m i a s t a . W wyśmiewane przez współmieszkańców, ocenę b e z s p r z e c z n y c h , wszystkim bardzo dobrą „ w y ż s z y c h " a u t o r y t e t ó w j a k i m są przetle dla nich Komisje przyjeżdżający do Zalipia profesorowie) Można dzenie, że g d y b y n i c z a i n t e r e s o w a n i e N a w e t prace babek oceniane zyskało (zwłaszcza turyści. mieszkańców Z a l i p i a tamtejszo bez cieniowania. też twier­ z zewnątrz t o w m n i e m a n i u malowanie nio byłoby są z czy zaryzykować pewnym Poelkreślają „sztuką". lekceważeniom z b y t prosto w y k o n a n e , bez r o z b u d o w a n y c h wych, akcep­ icłi p r z y p a d k u o k a z a ł o s i ę , że t o c o b y ł o kompozycji różnicę jako kwiato- między pracami ba.bek. m a t e k i w ł a s n y m i , j a k b y chciały przekreślić swą tradycję, l e c z ś w i a d o m i e c z y t e ż n i c , t k w i ą \v k r ę g u t e g o c o nazywamy r sztukę Z i l i p i a . Chętnie przyjmują sugestie jury, bardzo ważna jest d l a n i c h o p i n i a z zewnątrz, lecz w s z y s t k o m a swoje granice żadna Nikt nie wyrzeknie się zamiłowania do bogatej skali n i e słucha K o m i s j i g d y t a r a d z i m a l o w a ć j a k d a w n i e j w d w u b a r w n e j t o n a c j i . I c h twórczość — t a k z m i e n n a — j e d n a k o d b l i s k o w i e k u zawsze tą samą sztuką — barw. — pozostaje Zalipia. P R Z Y P I S Y Artykuł t e n powstał n a marginesie pracy magisterskiej p t . Sztuka Zalipia napisanej p o d kierunkiem prof. W i t o l d a Dynowskiego w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskie­ go. B a d a n i a w terenie, z których pochodzą w y p o w i e d z i i n f o r m a ­ torów prowadziłam w latach 1 9 8 0 — 1 9 8 1 . N u m e r y w nawiasach p o c y t a t a c h odsyłają d o z a m i o s z c z o n e j n a końcu l i s t y i n f o r m a ­ t o r ó w . P r z y t o c z o n y c h zostało może n a z b y t w i e l e wypowiedzi lecz chodziło o u k a z a n i e powtarzalności sformułowań i poglą­ dów. 1 7j w a ż n i e j s z y c h p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h Z a l i p i a w y m i e n i ć n a l e ż y : Z - C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Wystawa sztuki ludowej w Dąbro­ wie, k'. Tarnowa, „ P o l . S z t . L u d . " R . 4 , 1 9 5 0 n r 7 — 1 2 , s. 1 5 1 — 1 5 5 ; W . H i e k e l , Malowanki ludowe w Powiślu Dąbrowskim, „ L u d " t . 1 2 , 1 9 0 6 , s. 1 1 3 — 1 2 1 ; A . J a c k o w s k i , Malowanki, makatki, ekrany, współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza, oz. I I , „ P o ł . S z t . L u d . " R . 3 1 , 1 9 7 7 n r 3 , s. 1 4 7 — 1 6 7 ; T . K o m o r n i c k a - R o ś c i s z e w s k a , Konkurs ,.Malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim, „ P o l . S z t . L u d . " R . 3 1 , 1 9 7 7 n r 2 , s. 9 5 — 1 0 7 ; T e j ż e , Malowane domy na Powiślu Dąbrowskim. Przewodnik po zagrodzie Felicji Curylowej w Zalipiu (tytuł n a okładce): Zalipie, T a r n ó w 1 9 8 0 , ss. 4 7 ; K . P i e t k i e w i c z , Les ,,malov;anki" du Powiśle Dąbrowskie, Zeszyty Etnograficzne Muzeum K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , t . 1 , 1 9 6 0 , s. 5 5 — 7 3 ; R s s ( R . Reinfuss), Felicja Curylowa (1903—1974). Wspomnienie po­ śmiertne, „ P o l . S z t . L u d . " R . 2 8 , 1 9 7 4 n r 4 , s. 2 5 2 — 2 5 3 . T e n ż e , Wystawa twórczości malarek wiejskich Powiśla Dąbrowskiego w Muzeum w Tarnowie, „ P o l . S z t . L u d . " R . 9 , 1 9 5 5 n r 1 , s. 6 3 — 6 4 ; Z . S z e w c z y k , Konkurs na malowanki dąbrowskie, „ P o l . Szt. L u d . " R . 2 , 1 9 4 8 n r 1 1 — 1 2 , s. 4 2 — 4 6 , T e n ż e , Zdobnictwo wnętrz na terenie Powiśla Dąbrowskiego (odpis z b r u d n o p i s u sprawo­ z d a n i a po wstępnych b a d a n i a c h n a Powiślu Dąbrowskim w 1958 i ' , p r z e s i a n e g o i l o M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i p r z e d z o r g a n i z o ­ w a n i e m p i e i w s z e g o k i n k u r s u ) , ss. 1 2 , m a s z y n ę p i s 2 Z . S z e w c z y k , Konkurs..., s. 4 5 W o s t a t n i c h l a t a c h z samego Z a l i p i a do konkursów przystępuje średnio p o n a d 30 osób, z czego 2 m ę ż c z y z n . L i c z b a malujących n i e p o k r y w a s i ę z l i c z b ą m a l o w a n y c h d o m ó w , z e l a r z a s i ę be>wiem że w j e d n y m d o m u m i e s z k a parę osób m a l u j ą c y c h l u b . że z d o ­ b i o n y d o m n i e został zgłoszony d o k o n k u r s u . N i e m n i e j l i c z b a t a d a j e o g ó l n e p o j ę c i e e> n a s i l e n i u t w ó i c z o ś c i n a t y m t e r e n i e . D l a porównania podaję, że w 1978 r . w Z a l i p i u w 204 dermach miesz.ka.lo 7 6 8 o s ó b . 3 C z y t a j ą c r o p o r t a ż e o Z a l i p i u u l e g a m y s u g e s t i i t y t u ł ó w : Zalipie — malowana wieś, W Zalipiu kwiaty nie więdną, Zalipie tonie iv kwiatach, Bajecznie kolorowa wieś, t y m c z a s e m geły p r z e j e c h a ł a m t a m p o razj p i e r w s z y b y ł a m z a s k o c z o n a t y m , ż e m o ż n a iść d ł u g o p r z e z w i e ś n i e z o b a c z y w s z y żadnego malenvanego elorou. (Choć n a ł o ż y p a m i ę t a ć , ż e są o n e r o z r z u c o n e n a o b s z a r z e o k . 7 0 0 h a ) . " W . Hickel, op. cit. 4 5 Z . S z e w c z y k , Zdobnictwo wnętrz..., s. 8 I I . 2 4 . . . D n i c l i r ; b ż - b y b y ł o r o b i o n e ' n i c t a k p l a s l y e z a i e , a.lo n a ludowo, t a k j a k nie istnieje." D o m Felicji Kosiniak, Zalipie, 1967. I I . 25. D r z w i sieni, m a i . Z o f i a K a c z ó w k e , Z a l i p i e , 1967 37 T �Wykaz informatorów Bochenek, Zalipie 14. F e l i c j a K u r p a s k a , Z a l i p i e 2. J a n i n a B o d u e h , Zalipie 15. S t e f a n i a 1. Z o f i a 3. W a n d a Boduch, 4. K a z i m i e r a Zalipie Łaczyńska, 16. F e l i c j a M o s i o , Borek, Zalipie 17. M a r i a O w c a , Zalipie 5. M a r i a C h l a s t a w a , Zalipie 18. Z o f i a Zalipie 6. D a n u t a D y m o n , 7. Z o f i a Dymon, 8. R o z a l i a 9. F e l i c j a 10. Z o f i a Zalipie Zalipie Gil, Zalipie Janeczek, Janeczek, Niwki Zalipie 11. Janina Jurek, Zalipie 12. Z o f i a Kaczówka, 13. J a n i n a K r u k , II. Zalipie Zalipie 26. M a l o w a n k i , w y m . 3 3 x 4 0 Owca, 19. A g n i e s z k a Rachmaciej, 20. B e n e d y k t Ruta, 21. Maria Sierak, Kuzio Zalipie Zalipie 22. Stanisława S z k u t n i k , Z a l i p i e 23. Stanisława S t a l i c a , 24. R o z a l i a T r e l a , Zalipie Niwki 25. M a r i a W n ę k , N i w k i 26. M a r i a W o j t y t o , w y k . R o z a l i a Barańska-Dzięciolowska. 1 9 2 6 - 3 5 r. Zalipie Kolekcja F o t . : A . B a r t o s z , i l . 2 2 ; S . D e p t u s z e w s k i , i l . 7 ; L . P u d ł o w s k i , i l . 1, 5 , 1 4 ; J . Świderski, i l . Z—4, 38 Zalipie Zalipie T. Seweryna, C, 9 — 1 3 , 1 J - - 2 1 , �