https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bedff8d5d4731d642f553dca8725bfe2.pdf ef993b5fc5a1338201b6971092e254c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3349 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3138 Title A name given to the resource Wytwórcy ludowi między własnym środowiskiem a "Cepelią" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.9-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Woźniak WYTWÓRCY L U D O W I MIĘDZY WŁASNYM ŚRODOWISKIEM A „CEPELIĄ" Od kilku l a t Ośrodek Badawczo-Rozwojowy „Cepelia" p r o w a d z i n a zlecenie Związku „ C e p e l i a " b a d a n i a terenowe na colu analizę s t a n u wytwórczości regionalnej w w t y m także w środowiskach wytwórczych, zarówno mające wytłumaczeniem ,.Cepelii", 1980—81 twórozych przeprowadzono „Cepelii" w badania kilkunastu sondażowe, wiska do wyrobów w y k o n y w a n y c h n a potrzeby gustów i upodobań kwestionariuszu do estetycznych badań znalazły „Cepełii", jest duża, t e r a z o d października (1980) wsi. W się szczegółowe pytania własnego zajęcia, nowego wzornictwa, udział i n w e n c j i twórczej perspektywy w ś r e d n i o 9 5 0 z l , j a k się w y r o b i n o r m ę t o d o c h o d z i 1 5 % , t o obrus wychodzi dalszego rozwoju sztuki test z ilustracjami, m a ­ jący m . i n . n a c e l u określenie gustów e s t e t y c z n y c h rów. informato­ 1 pilnować gospo­ d a r s t w a . B o więcej b y m straciła w g o s p o d a r s t w i e j a k jest niż n a tym Wiele Prócz kwestionariusza zastosowano przeprowadzano na Kurpiach, w Łowickiem 1 ośrodkach g a r n c a r s k i c h w Ł ą ż k u i M e d y n i . gospodarstwo, t o trzeba z a r o b i ł a " . (3) osób n i e w y r a b i a sobie karty chałupniczej, l u b z niej r e z y g n u j e , b o miesięczna n o r m a nakłada n a n i e z b y t duży obowią­ zek nawet jeśli o d b y w a ubezpieczenia Wywiady premia 1030 zł, a j a k się n i e w y r o b i t o 6 0 0 z l (...). J a k k t o ś p i l n u j e t y l k o h a f t u , t o m o ż n a z a r o b i ć , ale powstawaniu ludowej i t p . 2000 z l . R o d z i n a w y ł ą c z n i e h a f t e m . J a k s i ę n i e z d ą ż y , n o t o się t r a c i . O b r u s 0 początki twórczości, w a r u n k i współpracy z „Cepelią", stosunek do mowa. n o r m ę . N o r m ę w y r o b i ć m o ż n a t y l k o w t e d y , j e ś l i się z a j m u j e zba­ współczesnej t u przyczyna p o m a g a m i w y r o b i ć n o r m ę (...). W z i m i e u d a j e się w y r o b i ć założeniem było określenie s t o s u n k u w y t w ó r c ó w c e p e l i o w s k i c h i i c h środo­ danie choć samo. Lubię robić t e n s a m wzór, b o szybciej idzie. N o r m a ośrodkach w y - których inwencji twórczej, „ J a k mają z a m ó w i e n i e n a o b r u s y t o i p ó l r o k u r o b i się t o związanych j a k i n i e związanych z tą instytucją. W r a m a c h t y c h p r a o w l a ­ tach braku t k w i w a u t o r s t w i e w z o r ó w , o c z y m będzie jeszcze i renty, się t o k o s z t e m zasiłku utraty rodzinnego uprawnień d o d l a dzieci. Jedna z i n f o r m a t o r e k zwracała uwagę n a f a k t , że g d y b y normy elastyczniej miesiące) t o rozmieszczane w czasie (np. na trzy były b y ł o b y łatwiej j e zrealizować, g d y ż zajęcia chałupnicze w m n i e j ­ szym P r a c o w n i k czy twórca? s t o p n i u kolidowałyby O Najczęstszym m o t y w e m rozpoczęcia współpracy z „ C e p e l i ą " była p o t r z e b a z a r o b k u . Przywiązanie d o rękodzieła b y w a różne: znani twórcy pracy, l u d o w i najczęściej natomiast chałupnicy, n i e wyobrażają wykonujący sobie haft czy często twierdzą, że t r z y m a i c h p r z y t e j p r a c y b r a k wyboru zajęcia przywiązane l u b brak innych umiejętności. d o swojego rękodzieła stwierdzają innej tkaniny możliwości Nawet osoby zdecydowanie: „ J a k b y n i e płacili z a t o , t o n a p e w n o b y ustało. D l a siebie ludzie tego (w t y m w y p a d k u wycinanek) n i e robią, b o i n n e ś c i a n y t e r a z są. A t o i d z i e t a k g d z i e ś p o c z t y , s t o ł ó w k i , tam różne państwowe instytucje są u d e k o r o w a n e (...) g d y b y t a m n i e szło, t o w ą t p i ę c z y coś b y o c a l a ł o " . Najczęściej wygoda dzieci. podkreślana jest w wypowiedziach informatorów łączenia p r a c y chałupniczej z w y c h o w y w a n i e m Często w t y m okresie współpracę, szukając młode kontaktu kobiety małych decydują się n a ze s p ó ł d z i e l n i ą p r z e z o s o b y j u ż współpracujące. oharakterze decydują na także i z pracami motywacjach warunki bytowe K u r p i a c h n p . każda gospodarczymi. z „Cepelią'' w poszczególnych regionach, możliwość współpracy zarobku nadprogramowego j e s t w y k o r z y s t y w a n a i stąd w y t w ó r c y często narzekają małe zamówienia (np. wycinanek). Kierownictwo n a zbyt spółdzielni tłumacząc się s ł a b y m z b y t e m , r e g u l u j e n a p ł y w w y r o b ó w , wiająo j e co d r u g i miesiąc, żeby „każdemu t a k ż e , częściej niż w i n n y c h r e g i o n a c h zama- dać z a r o b i ć " . T u zdarzają się p r z y p a d k i zawiści w s t o s u n k u d o i n n y c h osób, pomówienia o k u m o t e r s t w o . W Łowickiem z k o l e i , p r a c a nakładcza często t r a k t o w a n a j e s t s e z o n o w o , t z n . d o p ó k i są m a ł e d z i e c i , w y m a g a j ą c e wania w domu, potem odchodzi g o s p o d a r s k i c h , k t ó r e dają się d o p r a c większe d o c h o d y . przeby­ warzywniczych, I n n a sytuacja jest w ośrodkach g a r n c a r s k i c h w Ł ą ż k u i M e d y n i . Ośrodek w Ł ą ż k u , liczący p r z e d wojną 36 g a r n c a r z y , obecnie m a i c h 12. N i e wszysoy garnoarze pracujący w Ł ą ż k u nałożą d o spółdzielni. K i l k u z n i c h odeszło p o rozwiązaniu spółdzielni w Janowie w 1962 r o k u i n i e k o n i e c z n i e zyskało n a t y m f i n a n s o w o , ale d o spółdzielni n i e ohcą p o w r ó o i ć . S p r a w a d o dziś n u r t u j e ś r o d o w i s k o i j e s t a k t u a l n a W ś r ó d osób, z k t ó r y m i p r z e p r o w a d z a n o w y w i a d y , żadna n i e także d l a garncarzy, którzy pozostali członkami „Cepelii": była p r z y u c z o n a d o z a w o d u w spółdzielni. Z rozmów n a t o m i a s t „Jeszcze „Cepelia" była w L u b l i n i e j a k m y zawiązywali wynikało, spółdzielnię. T o m ó w i l i : artyści, artyści l u d o w i ! Przyszło większe, że umiejętności informatorów niż i c h w y k o r z y s t y w a n i e z tkaczek z Surowego w przez przeszłości spółdzielnię. były Jedna teraz szukać, j a k j a d o t e j e m e r y t u r y potrzebuję, żeby w młodości tkała „ k a m e l ę , w cztery cepy, wcześniej pójść, t o n i e m a n i k t ó r e g o . W L u b l i n i e , w „ C e p e ­ d y w a n y w k w i a t k i w o s i e m c e p ó w " a d l a „ C e p e l i i " robiła szma- l i i " mają cały s u f i t w y ł o ż o n y m o i m i g a r n k a m i , a w papie­ c i a k i ; o s t a t n i o p o m a g a s y n o w i pleść m a t y słomiane. N i e nauczyła n i k o g o w y k o n y w a n i a t k a n i n . W y c i n a n k a r k i , wspominając dawniejsze wzory wymieniają tyczne, rodzajowe, drzwiami podobne k o n i e z bryczką r a c h n i e i s t n i e j e człowiek... 11 l a t pracowałem w J a n o w i e swoje w l a t a c h 1 9 5 1 — 1 9 6 2 . Ośmiu najlepszych g a r n c a r z y wiele i c h rodzajów, w t y m t e m a ­ do spotykanych w muzeach: (...) n a ścianach l e l u j e prze­ nieśli d o Leżajska. A p a p i e r y zginęły i t e l a t a n i e liczą się „nad do e m e r y t u r y . N a w e t (1)", „przy s p r a w a sądowa była i n i c n i e udało się z a ł a t w i ć . " ( 5 ) ołtarzykach aniołki i krzyż... I p a w i e robiłam, jeszcze d o W a r ­ szawy" miary ( 2 ) . D l a spółdzielni w y c i n a n k a r k i robią i rodzaje, specjalizując się z a z w y c z a j w określone w y ­ W k i l k u jeszcze w y w i a d a c h z g a r n c a r z a m i w różnych ośrod­ powtarzających k a c h ( M e d y n i a , Ł ą ż e k , B o l i m ó w ) p o w t a r z a się ż a l i z n i e c h ę o e n i e za z b y t f o r m a l i s t y c z n e t r a k t o w a n i e d o r o b k u z a w o d o w e g o , p r z y się t y p a c h . Niopełne (a szczególnie wyrobienia i wykorzystanie premię. w hafcie) normy umiejętnośoi wiąże miesięcznej, Konieczność w wielu się z a z w y c z a j z warunkującej wyrobienia normy jest dziedzinach koniecznością ubezpieczenie tak trudnych współpracujący warunków warunkach pracy. Wszyscy garncarze, z „ C e p e l i ą " j a k i i n n i podkreślają pracy i stosunkowo niskie zarówno szkodliwość zarobki: najczęstszym , . D a w n i e j się n a w o t p o l e w y t ł u k ł o . . . T e r a z b y n i k t t e g o n i e u s p r a w i e d l i w i e n i e m uproszczeń i u j e d n o l i c e n i a w z o r ó w , a takŻ9 choiał r o b i ć ; g d z i e m ł o d e g o człowieka w z i ą ć , ż e b y o n t o 9 �II. 1. W y c i n a n k a wielobarwna, chciał tłuc i t a k p r a c o w a ć , r / . u o i l b y t o w c h o r o b ę i poszedł o d t e g o (...) Niechby i T u z a r o b i 7 — 8 t y s . miesięcznie z 10 t y s . w y s z ł o , pracują. T r z e b a ale i żona produkcji. i dzieci, To nie jest zla rzecz (garncarstwo) tylko to uehlapanie w stale. Niecb na gurncarzy Bo to wszystko ośrodek w wodzie, długo nie ręce stale będzie. Bo wodzie jakie blade w- w o d z i e t u zarobi fi—7 nienajlepsze wywołują prestiżu, s t o s u n k i z ..Cepelią", u garncarzy przekonanie, ani perspektyw b r a k bodźców że ich zawód jest od Na konieczność zbyt zwracały n i e wiedziała c z y spółdzielnia o r g a n i z u j e jakieś k o n k u r s y , w k t ó ­ do pracy nie m a a n i współpracy: dostawcy zlecone przez spółdzielnię. P r a w d o p o d o b n i e p r a k t y k a t a w i ą ż e się z b r a k i e m w i a r y w „ u t r z y ­ się j e d n a k , ż e p r z e z wzoru k w a l i f i k a c y j n y c h , stąd n i e p r ó b o w a ł a p r z e d s t a w i ć s w o i c h w z o r ó w , r y c h mogłaby wziąć udział z własnymi pomysłami, n i e k o n t a k t o ­ wała się z nadzorem Konkretnym etnograficznym kontaktem ze w sprawach spółdzielnią wzornictwa. pozostaje kontrola r y z u j ą i n f o r m a t o r k i s w o j e s t o s u n k i ze s p ó ł d z i e l n i ą , c o n i e o z n a c z a , że t e n k o n t a k t n i c i s t n i e j e , l e c z p r a w d o p o d o b n i e n i e j e s t n a l e ż y c i e uświadomiony Wydaje odtwarzania Ten nim m a n i e czystości s t y l u r e g i o n a l n e g o " dokładnego jakości i o d b i o r u surowców oraz wypłata należności. T a k c h a r a k t e ­ formy wzory miało w z o r n i c t w a , c z y też własno p o m y s ł y : „ P a n i , n i e w o l n o n a m n i c natomiast mają zza g r a n i c y , t o n i e j e d n o k r o t n i e uwagę h a f c i a r k i i t k a c z k i , p y t a n e o urozmaicenie do s k u p u wykonują w y r o b y według własnych wzorów, chałupniey najczęściej ludzie Łowickiej". tysięcy, (...) rozwoju. za.zwyczaj bo to przyjeżdżali z m i e n i a ć ! " Większość nie zdawała sobie s p r a w y z i s t n i e n i a k o m i s j i A u t o r s t w o wzorów- w y r o b ó w p r o d u k o w a n y c h d l a . . C e p e l i i " uzależnione robić, ze „ S z t u k i są. a p ó j d z i e d o h u t y i z a r o b i 12 t y s i ę c y s a m b e z r o d z i n y . " (o) Te być wszysey p a l i ć c z t e r d z i e ś c i p a r ę g o d z i n (...) pan popatrzy naszych łowickie przez wiejskich formalne wytwórców. traktowanie wzor­ można przez wytwórców wykorzystaniem Z można wśród asortyment którzy nie wiedzą, czego po spotkać się oczekiwać. tkaczek, i zalecana i n w e n c j i twórczej choć zazwyczaj częściej ogranicza je określony kolorystyka: n i c t w a z a t r a c a się n o w e w a r t o ś c i , m o ż l i w o ś c i u j a w n i e n i a i n w e n c j i „ T o wszystko twórczej. T a k p r z y n a j m n i e j można wnioskować z rozmów z w y ­ D a w a l i w-ełny, j a k i e b y ł y w e ł n y , z t e g o się r o b i ł o . . . twórcami, częściej m i a ł y p o m a r a ń c z i c z e r w o n y i z i e l o n y , c z a s e m n i e ­ będących połączonych z obserwacją częstej k o p a l n i ą i c h wcześniejszych prac, wzorów. „ P r z e d przystąpieniem moja moda. W „Sztuce" nie dawali mody. Naj­ b i e s k i , a l e m a ł o . I t o się ł ą c z y ł o : z i e l o n a z p o m a r a ń c z e m , do spółdzielni haftowałam korali­ czarne z c z e r w o n y m , zielonym,. Te zestawy impasowały, b o robilo(...) t o t a k i e d a w n o z e s t a w y , bo teraz... j a k b y była s i w a z czer­ J a k zaczęłam jeździć do ,. S z t u k i Ł o w i c k i e j " t o n a początku woną t o p o m o j e m u b y było ładniejsze. A l e p o j e i c h t o k a m i na, a k s a m i c i e i m u l i n ą , z g ł o w y się w s z y s t k o robila,m to już swoje wzory założyli tę i więcej, a później i dostawałam wolno do maja. (chałupniczą) A od maja więcej s p r o w a d z i ł i p a n i ą , co już r o b i wzory gotowe. Wzory są na papierze do t r o c h ę się n u d z i r o b i ć j e d e n w z ó r , m a się c h ę ć coś o d m i e n i ć . nie stycznia i t a k już wzory k a l k o w a n i a (...) od kartę Niektóre t o można n a m nie, z m i e n i a ć " , b y odmienić, ale (o) ... t a k i e . . . c z y s t o podobały to łowickie. T a k i c h nio dawali. Ja takie odcieni j a k mnie kraty t o r o b i ł a m w w o j n ę , t y l k o że d r o b n i e j s z e . " się siwo-czerwone (6) O c h a r a k t e r z e w y r o b ó w często d e c y d u j e także wielkość i r o d z a j za­ mówienia : „Spółdzielnia i zamawiając wielkość. B r i s t o l wycinanki określa do n a k l e j a n i a jest j e d n a k o w y . kształt Mówią I n f o r m a t o r k a brała udział w k i l k u w y s t a w a c h ( g d z i e pokazywała, ta,k. j a k jest swoje wzor\ ) i w k i e r m a s z a c h , o r g a n i z o w a n y c h przez spółdzielnię, lego i l e u ' o , j a к jest z a m ó w i e n i e . P t a k i , k o g u t y , t o n a n i e na mus zrobi 10 których haftowała wzory zc spóklziehii; „nie wolno by-lo zapotrzebowanie: s t o duż\-ch p t a k ó w , sto f o r m a , b o w s z y s t k i e k o g u t y j a k s t o , t o muszą �I być n a j e d e n r o z m i a r i n i e m a c u d ó w ! B o w s z y s t k i e i d ą jeden rozmiar. Wyrysować trzeba formy, wyciąć, przy­ czepić s z p i l k a m i d o p a p i e r u i w y c i ą ć ' ' (1) „ N i e r a z , j a k i m się w z ó r s p o d o b a t o chcą dużo t e g o . O , i l e ! O . k o c h a n a ! N i e r a z j a k się t o j e d n o i t o s a m o r o b i , t o t r z e b a o d r y s o w ^ ć , b o n i e r a z się p o m y l i , z a p o m n i się i t r z a p ó ź i i c j rymować, ż e b y t a k i e s a m o b y ł o d o b r e , t a s a m a wielkość... Ale n a j ­ l e p i e j i d z i e t a r o b o t a , j a k się r o b i t a k o d n ; z u . A j a k t o s a m o , t o t a k j a k f a b r y c z n e , t o z b r z y d n i e i j u ż się p ó ź n i e j chęci n i e m a . " (4) Trzeba p o d k r e ś l i ć , ż e w t y c h w y p a d k a c h , k i e d y jest !.l;,dzioj y większy n a c i s k n a p o b u d z e n i e i n w e n c j i twórczej, działanie t a k i e j e s t p r z y j m o w a n e z z a d o w o l e n i e m p r z e z ivyt\vóvi:ó\v i jest ź^ódk-in s a t y s f a k c j i i d u m y z własnych osiągnięć t w órezyeh : ,,Mody wymyślam sama(...) m n i e t o zawsze pochwalili. Robiło n a s cztery(...) t o m n i e najlepiej o h w : J i h , że n a j ­ ładniejszy t o w a r r o b i ę , najlepiej odrzucali, ... z n a c z y , było kilka żo jakoś domodzony. dobrze Nigdy nie robię" (0), „Nas w t e j „ K u r p i a n e e " , n o i n i e było chętnych, ż e b y t o k t ó r a w z i ę ł a . B y l t a k i p r e z e s Ś l ą z a k ( t o był b a r d z o d o b r y człowiek i wszyscy I p o n i m płukali j a k odchodził). m ó w i ł : która z pań weźmie pierwszy i ze s w e j głowy zrobi to r a z . A j a miałam chore dziecko. A l e o n prosił: P a n i t o w e ź m i e , p a n i t o n a p e w n o z r o b i . N o i j a (...) z r o b i ­ ł a m t e c h u s t k i . Z a n i o s ł a m t o i n i e m ó g ł m i się z a t o c h u s t k i wydziękować. N o i później I tam „Kurpiance"... D u ż o w za t o zostałam te chustki dalej... i twórcą jest mogą wymyśliłam i i wszystkie i chustki s t a r a m się c o r a z wykonanych mają prostu t y l k o dwie. Ale j a n i c być... Ja wtedy robiłam... Tale to zostałam wzory (twórcą) dalej, żeby t o było j a k najwięcej t e j roboty i j a k najlepsza." Reasumując — wszystkie po n a w s i chytrośoi, za­ zdroszczą, b o nas (twórców) jest chytruję, robiły ludowym (7) n a o s t a t e c z n y k s z t a ł t i c h a r a k t e r wyrobów, przez wytwórcę dla ,,Cepelii" zasadniczy wpływ takie czynniki j a k : 1 A u t o r s t w o wzorów strzeganie 2 Brak i mniej l u b bardziej wierności czasu rygorystyczne prze­ wzornictwa; n a projektowanie ze względu na konieczność w y k o n a n i a n o r m y (potrącenia p r e m i i ) ; 3 Istnienie l u b b r a k bodźców do wykazywania i n w e n c j i twór­ czej; 4 Określone w zamówieniach rodzaje, ilość i wielkość wyro­ bów; 5 Rodzaj surowców. C z y n n i k i t e w sumie wpływają n i e k o r z y s t n i e n a możliwości r o z w o j u w y t w ó r c z o ś c i w i e j s k i e j w r a m a c h „ C e p e l i i " , zniekształca­ jąc j e j r z e c z y w i s t y Wydawać obraz. b y się m o g ł o , ż e s k u t e c z n y m r o z w i ą z a n i e m p r o b l e m u jest udział w k o n k u r s a c h , o r g a n i z o w a n y c h przez tego różne i n s t y t u c j o z udziałem „ C e p e l i i " . Jest t o j e d n a k , j a k potwierdziły także i n n e źródła i obserwacje, rozwiązanie połowiczne i dające z b y t małe e f e k t y w porównaniu z wysiłkiem i nakładami n a t e n co! poniesionymi. „Artystyczne Pomijam 2 Rękodzieło w t y m miejscu konkursy typu W s i " , których r e g u l a m i n n i e p r z e w i ­ d y w a ł udziału w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „ C e p e l i i " (chociaż w p r a k t y c e czasem miało t o miejsce). Zazwyczaj wszystkie konkursy, czy t o t e m a t y c z n e , c z y r e g i o n a l n e o d b y w a ł y się z u d z i a ł e m „ C e p e l i i " , n i e m n i e j j e d n a k , p o r o z m o w a c h z w y t w ó r c a m i o d n o s i się wrażenie, że udział w produkcyjną. konkursach niewiele Wykonawcy prac ma wspólnego konkursowych, z praktyką często n a g r o d z o n y c h , „ n a codzień" wykonują t e same seryjne często p r o j e k t o w a n e rzystują w pełni przez efektów inne osoby. konkursów. Spółdzielnie Imprezy nawet wyroby, nie wyko­ konkursowe obejmują z b y t wąski krąg osób, najczęściej biorą w n i c h udział z n a n i już t w ó r c y , r e g u l a m i n y i r e k l a m a n i e docierają d o wszyst kich współpracowników Zbyt „Cepelii". m a ł o u w a g i p r z y w i ą z u j e się d o k o n k u r s ó w n y c h spółdzielni, w których współpracownicy m o g l i b y wewnętrz­ zaprezen- cepełiowska 11 �towaó swoje •stare możliwości twórcze, pomysły a d a p t a c j i , wzory klimat z rodzinnych współzawodnictwa. i zachowaniach kufrów, Metoda stwarzając t a , sądząc informatorów, może dać dobre odświeżyć jednocześnie po reakcjach wytwórców wyroby, czy jest bezpośredni kontakt — a ich wykonawcami. Komisje kwalifikacyjne — wyrażają między inwencji oceniającymi docierają wobec ocen do wykonawców. wykonawcy Konieczność przyczyniłaby się rzadko uzasadnienia do wyrobów barwach o t y l e i s t o t n e , że t r a d y c y j n y ludowego był w bezpośrednim wytwórca wiejski odbiorca kontakcie pracuje treści zupełnie kilka i kierownictwa zdobienie punkty wyrobów odniesienia czuje n i e p o d o b a ł się stonowanych, ,,za.mazany", „zajęco ciemnych kolory"). w formie, mało realistyczne uznania wśród mieszkańców l a t t e m u zrezygnował Głogow­ ze w s p ó ł p r a c y z „Ce­ środowiska „Cepelii": ś r o d o w i s k u , k t ó r e g o o p i n i e i g u s t y są m u z n a n e , a l e rozbieżne o przykładem rozbieżności gustów środowis­ „Wprowadziłem w swoim mając powodzeniem p e l i ą " , o r a z r e a k c j a n a jego działalność m i e j s c o w e g o komplety że gobelin n i e znajdują Najjaskrawszym nadal zagubiony, j a k b y zawieszony skomplikowanym k o w y c h jest wypowiedź jednego z garncarzy z M e d y n i uznanie. „Cepelii", o wsi. wyrażał t a k z n a c z n i e różnią się o d gustów o b e c n y c h o d b i o r c ó w dywany Przedmioty sztuki schematyczne w dokonywał n a miejscu w y b o r u , krytykował l u b Obecnie albo artystyczny („zapa,prałki", skiej, który rękodzieła z wykonawcą, zdecydowanie oceny zobiektywizowania wyrobów. Jest t o zagadnienie kolorów) w t e ś c i e d o t y c z a c j ' m t k a c t w a c i e s z y ł się k i l i m „ d w o r s k i " w k o l o ­ Czy t o k o n k u r s o w e , różne u w a g i k r y t y c z n e , p r z y j ­ mując l u b odrzucając wzór. O p i n i e t e i i c h u z a s a d n i e n i e (12—14 w z o r z e : w prątki l u b dwuosnowowe. Największym r o w e k w i a t y i d y w a n białostocki d w u o s n o w o w y ; rezultaty. J e d n y m z Warunków k o n i e c z n y c h d l a p o b u d z e n i a pasiaki dużo nowych wzorów do „Cepelii" d o k a w y , d o wódki, talerze, k o g u t y rozmaite takie w p r o wadziłem... no, to „ C e p e l i i " , a t e r a z t o całkiem, i n n a , d r o g a . B o t a m t o się tylko w próżni. P r z y b i e r a t o oczywiście t a k i e t r a d y c y j n e , n a przykład — walczące, malowanie: do były ząbki, k r o p k i . . . N i e m o g ł e m t a k robić ( j a k chciałem) b o przeszka­ różne f o r m y . O d ciągłych poszukiwań, prób „przypodobania s i ę " d z a l i , g a d a l i , że t o n i e jest l u d o w e , t o n i e robić(...). N a nowemu odbiorcy przykład t e n w a z o n , miałem w K a z i m i e r z u . T o przyszedł twórczych, rów. do i ciągłych rozczarowań u jednostek bezmyślnego kopiowania bardziej powierzonych wzo­ jakiś p l a s t y k , t o kazał zdjąć i zabrać, n i c pokazywać, a l u d z i e t a k się z a c h w y c a l i ! J a t e g o n i e u z n a j ę . . . b o j a 3 u z n a j ę , ż e t o j e s t l u d o w e , c o k t o ś t a k i z r o b i , c o się n i e u c z y ł (...) Już koniec z „ C e p e l i ą " . Z a p i s a ł e m się d o r z e ­ m i e ś l n i k a . J u ż p o . . . a r t y ś c i e , j a k e m się w y p i s a ł z , , C e p e l i i " M o d a i u p o d o b a n i a środowiska w i e j s k i e g o a s t y l „ c e p e l i o w s k i " (...) B a r d z i e j się p o d o b a j ą n a w s i t e m o j e w y r o b y . U n i c h (garncarzy Truizmem jest twierdzenie, środowiska wiejskiego że upodobania r ó ż n i ą się z a s a d n i c z o odbioroów t z w . rękodzieła ludowego. W Tu o d gustów m i e j s k i c h współpracujących z „Cepelią") C h y b a się znudziło ( t a m t o ) , t o coś n o w e g o j e s t . . . N a w e t garncarze kupują u m n i e . B o t a m gdzieś jedzie, działaniu p r a k t y c z n y m n i e kupują. j a k ktoś jest t o t y l k o d o n a s przyjeżdża. estetyczne gdzieś n a wesele, j e d n a k , c z ę s t o n i e d o c e n i a s i ę t e g o f a k t u i s t ą d b i o r ą się r o z c z a r o ­ c z y jakiś p r e z e n t chce d a ć t o o n sam, k u p u j e . I n n i g a r n ­ w a n i a zarówno oceniających prace k o n k u r s o w e c z y n o w e carze wzor­ i n i c t w o , j a k i i c h autorów. Z a g a d n i e n i u t e m u , p o r u s z a n e m u już zresztą w l i t e r a t u r z e , poświęcone będzie odrębne opracowanie kupują robią (...) u rzemieślników w sklepie moje wyroby odbitki. Dobrze, żeby n i e zaginęły t e starożytne... T o są A n n y M i l e w s k i e j . T u chciałabym j e d y n i e zwrócić uwagę n a d w a bardzo zasadnicze stały, n i e r a z t a k i e z a k u r z o n o i n i k t się o t o n i e z a p y t a ł . c z y n n i k i , kształtujące charakter współczesnej w y ­ ładne wzory, n o ale... j a k robiłem dzbanki, to twórczości w i e j s k i e j i rzutujące n a s t o s u n e k środowiska w i e j s k i e ­ Dopiero go d o w y r o b ó w „ C e p e l i i " , a m i a n o w i c i e estetykę wiejską i m o - t e d z b a n y zabrał. Szukałem czegoś, ż e b y t o szło... T e r a z dę. jakiś o k u l i s t a przyjechał już i m i a s t o Przedmiot, Pomysł u w a ż a n y p r z e z m i e s z k a ń c ó w w s i za p i ę k n y , z a naszego d z i e ł o s z t u k i , p o w i n n y c e c h o w a ć : a) p r o c j ' z j a w y k o n a n i a , b ) r e a ­ „jego lizm, miejscowej a nawet n a t u r a l i z m , c) bogactwo kolorystyki. w y r ó b m u s i posiadać chociaż jedną z tych jest Ładny i cech. był n a tyle zdecydowanie kierownictwo spółdzielni. profilu I t a k do n ó w p o k i l k a s e t z ł o t y c h k a ż d y . W ślad z a k i e r o w n i c t w e m bądź z trudności ludo­ spółdzielni surowco­ pokoju, w y c h i t p . b ą d ź z chęci z a d o w o l e n i a n o w e g o o d b i o r c y . C h a r a k t e r y s ­ z t y c z n a jest wypowiedź jednej z w y c i n a n k a r e k łowickich: „Moje Bo dawniejsze t o więcej takie z haftowanych Czy ze s w o j e g o kwiatów, to wej jednostek, A później, j a k robiłam do „Sztuki może t o , że trzeba inne robić Łowickiej" wycinanki, podobne do może który udekorowali jego wnętrze związanych monstrualnymi wałka z t a k s i l n y m oddziaływaniem m o d y kwiat! już t a k podpatrzyłam garncarze, ceramik, w sprawach wazo­ nim żywych, środowisko­ n i e będzie walką z w i a t r a k a m i ? C z y należy hamować wisko zrozumiałam to za cenę odchodzenia l u b porzucania pokierować? Wyroby z „Cepelii" z a w o d u ? C z y też raczej D o zagadnienia t e g o jeszcze zja­ najzdolniejszych rozsądnie powrócę. rękodzielnicze n a w s i tracą s w e f u n k c j e użytkowo ale żeby n i e ż y w e były. Ż e t o łatwiej wycinać t a k i p o d o b n y i do ż y w e g o , a lepiej żeby n i e b y ł p o d o b n y . . . o, żeby wyciąć samą, co w środowisku m i e j s k i m , t z n . dekoracyjną i prestiżową. z p a p i e r u , a l e n i e t a k i j a k ż y w y . I m n i e j p r a c y i ładniej Można zaobserwować, że t e w y r o b y , które n i e zmieniły w y g l ą d a . T a k wystylizować... i t a k uprzytornniło b a n a w n i e w i e l k i m też s t o p n i u zmieniły f o r m y , n p . kosze, p o j e m n i k i , taką p o p r o s t u czystą łowicką może...". A d l a siebie: zaczynają chodniki pełnić w szmaciane, większej niektóre niż dotychczas rodzaje naczyń mierze przodmioty sobie i prestiżowe p o w i n n y odpowiadać k a n o n o m piękna jedną różę, drugą różę, t a k i e starodawne... T a k , że h a f t t o m u s i b y ć d o żywych kwiatów p o d o b n y " . (4). funkcjonującym kolorowej przede wszystkim n a w s i (precyzja, funkcji, funkcje dekoracyjne powszechnie skomplikowanie, kolor, natu­ ralizm) . Dążenie d o u r o z m a i c e n i a k o l o r y s t y k i p r z e j a w i a się w u p o d o ­ do pełniące rolę tę i t p . Natomiast „ t a k i sobie w z ó r w y r y s o w a ł a m n a chustkę. T a k umyśliłam m n i e się z d a j e , baniu pracą m y ś l a ł a m , ż e j a k się h a f t u j e , t o m i się z d a w a ł o , ż e t o j e s t to brygadzista do którego przychodzą kilka p r a c a m i . " (9) w y c i n a n k i r ó ż n i ł y się o d d z i s i e j s z y c h . j a k j a robiłam o d małych l a t , t a k sama (rozumu), poszedł zakupiono u niego dekoracji d l a początkowego w i e l u twórców spółdzielni od się n i e t y l k o o b c y , a l e wnętrz o k r e s u twórczości biura (8) chwytliwy, że: odbiegającymi c e r a m i k i zachwycają dopiero Dążenie d o osiągnięcia tego ideału piękna c h a r a k t e r y s t y c z n e w y c h . Późniejsze z m i a n y wypływają rzeźby, obrazów, „łowickich r n o d n y o h n p . n a K u r p i a c h . P r e f e r u j e się t u a l b o b a r d z o 12 i i wieś, t o o n i już t a k i o bierą". garncarza pracami nasze z Warszawy pasiaków" kolorowe Najistotniejszym jednak elemontem obyczaju, o akceptacji jakiegoś p r z e d m i o t u , jest moda. decydującym Chęć nadążenia za modą silniejsza jest o d osobistych gustów. Posiadanie tego �I I . 4 . Współczesne, a d a p t a c j a łowickiego haftu k o r a l i k a m i n a aksamicie co m o d n e , j e s t sprawą p r e s t i ż o w ą i n a w e t o b i e k t y w n a o c e n a n p . kupiła, d r u g a zobaczyła i już, żeby k o t e k b y ł ! J a k zoba­ jakiegoś czyła j e d n a u d r u g i e j t o w s z y s t k i e t o k o t k i ! A j a k znowuż elementu zostawieniu w w y s t r o j u wnętrza n i e decyduje m i e s z k a n i u jeżeli został uznany o jego p o ­ za niektóre brały niemodny. t u w y c i n a n k i ode mnie, ojej, to i mnie Doskonałą ilustracją t e g o z a g a d n i e n i a j e s t z a n o t o w a n a dyskusja Zosia zrób, i m n i e zrób! N o i znów kupowały, b o znowuż małżeństwa gustach: i m się t o j a k o ś z a c h ę c i ł o i t o t a k i j a k i ś u r o k . T a k a kurpiowskich wycinankarzy o modzie i chcą m i e ć p o d o b n i e . B o k i e d y ś t o n i e szło t e g o s p r z e d a ć , a t e r a z t o i l e się z r o b i , murowane, to w y r z u c a j ą n a b e r k . B o m a j ą n a t o . Spieniężyli się, d o r o b i l i się sprzeda. Mąż: N i e dlatego. Ci co wycinają G y b y ś miała pokój, t a k i e , o... n a p o k a z . przyjeżdżają. teraz Jak są. (...) jeden przewala N a pokaz t o są, j a k g o ś c i e J a k b y n i e płacili za t o , t o n a p e w n o ustało. D l a siebie l u d z i e tego n i e robią, b o i n n e Teraz segment, n a w s i ludzie by ściany t a k n i e upiększają. t o d r u g i jeszcze h y z i c j t a m szuka, Jedna zresztą t e szafy już jakoś inaczej, n i e t a k j a k d a w n i e j . . . pieniądze Łowickiego bardzo, bo d u m n a jest ja widzę.." z nowego bez w y b o r u , b o t a k i e były (4) regału w sklepie), bo j e s t t e r a z m e b l o w a n i e t r a d y c y j n e , b o l u d z i e w s t y d z ą się s t a r y c h mebli. Wymagania stawiane przez mieszkańców w s i p r z e d m i o t o m pełnić odzwierciedlenie Mąż: Słomy takiej nic m a ! segmenty, teraz n i k t j e j n i e z a r z u c i , że jest b i e d n a . Rzadkością, j a k m ó w i , mającym się w s t y d z ą ! te już wieś z a n i k a , b o d o m y urządzone, rządzą z mieszkanek (kupionego p o m i a s t a c h , t o n i e p o w i e s i k i e r c a , c o , będzie miał inaczej ? C h y b a młodzi Wypracują t o mają. Ż o n a : N o , n i e . W p r y w a t n y c h m i e s z k a n i a c h nie w i d z i a ł a m , tylko się, t o b y ś zrobiła. inaczej A teraz moda, Ż o n a : „ C z a s e m jeszcze l u d z i e mają upiększone, ale n i e t a k . funkcje dekoracyjne i prestiżowe znajdują w i c hstosunku do wyrobów „Cepelii". Z kry­ tycznymi uwagami l u d z i e b y znaleźli słomę! T o już w y c h o d z i z m o d y . A l e , malowana rzeźba, przepraszam! l u b niesolidnie w y k o n a n e t k a n i n y , i t o zarówno wśród mieszkań­ Żona: Żeby t o było t a k i e p o k u p n e , j a k te segmenty Była synowa ze Śląska, mówiła, to że t o k u r p i o w s k i e t a k i e t r a d y c y j n e r z e c z y t a k się t a m r o z p o w ­ szechniły, że p o p r o s t u t a k i e cóś m i e ć , to w s z y s c y ców w s i , j a k i s a m y c h przy­ c h o d z ą o g l ą d a ć i t o j e s t w i e l k i e c ó ś ! B o już i n n o r z e c z y spotykają surowe W sklepach się z a z w y c z a j meble, p r y m i t y w n a , nie­ schematyczny haft, proste, wytwórców. „Cepelii" kupuje się n i e k i e d y prezenty d l a k r e w n y c h zza granicy, n a i m i e n i n y — zazwyczaj n a r z u t y , h a f t y , nowoczesno mają, a tego n i c mają. T o w m i a s t a c h . U n a s najczęściej t e o s k o m p l i k o w a n y m w z o r z e , ł u b b a r d z o n a r a z i e n i e j e s t t a k p o w a ż a n a , , bo u n a s t o się j u ż p r z y - których n i e można zamówić n a miejscu. Żaden z t a r l o . " (1) n i e posiadał w d o m u p r z e d m i o t u z a k u p i o n e g o przez siebie w „ C e ­ I n n ą ilustracją m e c h a n i z m u f u n k c j o n o w a n i a m o d y wypowiedź jednej n a w s i jest „ t e r a z , j a k się Cofnąć 1 0 l a t t e m u , t o z a w s z e b y ł y Znaczy malowane w p e l i i " , choć o g ó l n i k o w o s t w i e r d z a l i , ż e o w s z e m , p o d o b a ł y i m się wyroby, z w y c i n a n k a r e k z łowickiego: desenie. m i e s z k a n i u i t e w y c i n a n k i jakoś kolorowe, informatorów ktoś chce u ale można samemu zrobić, albo „za drogie". mieć w d o m u nową tkaninę, z a m a w i a miejscowej tkaczki, z własnego surowca, ją Jeżeli zazwyczaj polegając na jej kotka kupić, guście w s p r a w i e d o b o r u k o l o r u i w z o r u , „ b o z r o b i taką j a k nasza przybić. B o t o chodził ktoś p o wsi, sprzedawał. Jedna tu moda im nie p a s o w a ł y . Tylko wolały jakiegoś jest". 13 �I I . 5. K o m p l e t Z uwagami d o a l k o h o l u , o r n a m e n t p l a s t y c z n y , w y s . b a ń k i 23 c m , w y k . J a n K o t , M e d y n i a woj. rzeszowskie krytycznymi spotykały się wyroby w Łowickiem, gdzie prestiżowy ('barakier wyrobów jest wyraźniej niają widoczny. np. lalki łowickie I n f o r m a t o r k i bardzo wykonano L a l k i w m i e s z k a n i u łowickim odgrywają oyjno-prestiżową. Większość dla poważną trudniejsze — oce­ na rzeźbach, na przez dzień go nie wykonał, trzeba Ale lalkę chcąc lepszą robotę zrobić, to czym drewno t y m najlepiej ją s a m a l u b z a m a w i a d l a n i e j u b r a n k o u m i e j s c o w y c h s p e c j a l i s t e k - twarde drewno, a rzeźby to z lipowego..." -tkaezek i hafciarek. stroju: Strój lalki musi i m szersza, być dokładną bardziej miniaturą rozłożysta spódnica, „Cepelii" wywiera silno piętno na wykonują wyroby, inne odpe- powiadające jest wyrażają swojo dzieł, nie współpracujący /. „ C e p e l i ą " otwarcie lokeow~ażonie dla, „ w y r o b n i k ó w ' " . . C e p e l i i " i i ^ h odpowiadających wymaganiom estetycznym wsi. zbyt w Kazimierzu ja, u i e l u b i szmata, wszystkie oceną ze „ C e p e l i i " stoją i potrzebami środowiska, „Cepelii" sposób wielkiej zarobko­ twórcz3'ch. sprzeczności wytwórcy często r e ­ współpracy. t a k i c h . M u s i być 1 toż m u s i były potrzeby jako w zbyt zygnują wygładzono, ja,k jest na wyłącznie Jeżeli w y m a g a n i a żeby t a k nie dokończyć r o b o t y . W rzeźby j a k b y obszozerbarie, Produkoja traktowana tej własnych potrzeb z własną widzi;Jem gustom. dla wania, a n i e możliwość realizacji „ J a n i e lubię t a k i c h l u d o w y c h robić. K i e w y t r z y m a ł a b y m , Kazimierzu jego często niejednokrotnie twórczej Współpracownicy instytucji s ą d a c h o s z t u c e s a m y c h twórców" l u d o w y c h , d z i a ł a j ą c y c h w t y m nie dla „Cepelii". a n a użytek własny i swojego środowiska i n n e , środowisku. Twórcy musowo N i s k a ocena własnej p r a c y j e s t z j a w i s k i e m n i e p o k o j ą c y m i s t a w i a sza. wsi estetyka to (12). p o d z n a k i e m z a p y t a n i a możliwość r o z w o j u i n i c j a t y w y w wytwórczości przeznaczonej na (...) najtwardsze wykonać. D o kasetek a h a f t n a ręka,\vaeh w i ę k s z y i d o k ł a d n i e j s z y , t y m l a l k a U u l n i e j - Funkcjonująca było za świątka płacili 300 i 4 0 0 z l u siebie n a wersalce, l u b podarować w prezencie ślubnym u b i e r a buczackiego świątkacłi, T a k i e szybsze r o b o t y t o najlepiej robić w l i p o w y m d r e w n i e . dekora- i n f o r m a t o r e k chcąc; p o s a d z i ć zarobić ze d w a d n i r o b i ć . A „Cepelii". rolę można a za t a k i e pudełko z t r u d n e g o d r e w n a płacili 100 z l a t o regionalnych krytycznie chałupniczo „Najwięcej Cepelii" Głogowska, być podobne widać. T a m do siebie, Twórca l u d o w y nie w o p i n i i własnej i środowiska p o d o b a ł y m i się. T o n p a n , co m a l o w a ł r z e ź b y i r o b i ł t a k i e Pojęcie — twórca l u d o w y — pełni w działalności s t a t u t o w e j g ł a d k i e j a k j a , t o m i się p o d o b n i . Z „ C e p e l i i " b y l i u m n i e , ale o n i chcieli, żeby fabrykować jedno i to samo, 5 0 z), a o n i t o ])o 5 0 0 b y s p r s e d t i w n l i . T o n i e m a takie bym same robić*' (10). „ G d y b y m robił musiał robić kazywała robił (rzeźba godzinę czy t a k jak mnie Kudły: dwie. p a n i ил „Cepelia" trzeba twórcy krzywy." ~ - klocek, pocztówce by nie t a k i c h r z e c z y j a k m o j e . T u z L i żajska uroku <Ilu „ C e p e l i i " Chłop z p r o s i a k i e m ) . To za to po­ bym jakaś zrobiona, (II) T w ó r c y w s p ó ł p r a c u j ą c y z „ C e p e l i ą " a l b o s t r r e j ą się z l e k c e w a ż y ć opinię środowiska ( „ c o o n i się n a t y m z n a j ą " ) , a l b o m n i e j l u b b a r d z i e j o t w a r c i e p r z y z n a j ą się d o n i s k i e j o c e n y w ł a s n y c h p r a c : 14 się dość i s t o t n ą możliwości rolę. Z pozycją korzystania Ludowej, otrzymania terminem dość często, z twórcy Funduszu ze/pomogi odbywają czy się ludowego Rozwoju renty. Operuje kwaJifikacje, wiążą Twórczości się tym aktualizuje się w y k e ^ z y i t p . przyjmowała b y l i u rr.nie: n a m słupek, t w a r z ..Cepelii" W związku rozumiane jest z t y m nasuwa zakwalifikowane nieuznawania się p y t a n i e — j e k pojęcie w środowisku w i e j s k i m , j a k rozumieją za to jo osoby j a k o t w ó r c y ? J a k i e są k r y t e r i a u z n a w a n i a l u b twórcę, za artystę? Mieszkańcy wsi często rozróżniają pojęcie twórca i a r t y s t a . Określenie a r t y s t a używano jest zazwyczaj w s t o s u n k u do wyróżniających się w i c h m n i e ­ m a n i u i n d y w i d u a l n o ś c i , choć n i e k i e d y o k r e ś l e n i a t e uŻ3'wane są �zamiennie. potrafi W opiniach wykonywać mieszkańców w s i artystą, j e s t przedmioty ten, k t o Podobne piękne, s k o m p l i k o w a n e , ,,takie u d o t e j o p i n i i ролл-tarzają s i ę dość c z ę s t o , ^согеолл- n i e л\^ро1ргае^асуе11 z „Cepelią". j a k i c h n i k t n i ep o t r a f i zrobić' i jest i c h a u t o r e m , t z n . n i e k o p i u j e ; Zdarzają t e n o s t a t n i w a r u n e k n i e jest niezbędny jeżeli k o p i o w a n y l u d o w y " m a znaczenie p e j o r a t y w n e , 1 m i o t jest dostatecznie która przedmioty p o t r a f i robić przed­ t r u d n y d o w y k o n a n i a . Twórcą jest osoba, wykonywano najlepiej. przez innych w których Komentując działalność różnych w y t w ó r c ó w doл\'isku (гаголл-по лл-spólpracująoych Stąd też współpracowników „Cepelii" ocenia się r ó ż n i e . określenie jaki w s w o i m śro- niewspółpracujących z „ C e p e l i ą " ) i n f o r m a t o r z y n a j c z ę ś c i e j s k ł o n n i są u z n a ć z a k o r c ó w „ L u d z i e pracujący d l a „ C e p e l i i " bywają n i e k i e d y a r t y s ­ czy t a m i , g d y p o s i a d a j ą d u s z ę a r t y s t y i w y k a z u j ą się k o m p e ­ odbiegające tencją swojej lub stosowaniem twórczości", ale „nie jest artystką p a n i X artystów osoby wykonujące od utartej tradycji — przedmioty лл- j a k i ś c z y t o precyzją z e n t u j ą c y c h z u p e ł n i e полл'е w нго(1о\л-1зки d z i e d z i n y Jej w y t w o r y (malarstwo, w treści" ( 1 3 ) , „ N i e w s z y s c y są a r t y s t a m i . J e s t n i m i t y l k o t a c z ę ś ć , która nie odtwarza lecz dodaje mechanicznie narzuconych wzorów d o n i c l i c o ś . c o t k w i w i c h w n ę t r z u , coś •/. i c h p r z e ż y ć . N p . t e k o b i e t y , k t ó r e s z y j ą d l a „ O p e l i i " nie' są a r t y s t k a m i , p o n i e w a ż t e g o c o o n e r o b i ą m o ż n a się n a u c z y ć . T o jest raczej z a w ó d " . (14) W o d p o w i e d z i n a p y t a n i e , c z y t a , l u b i n n a osoba współpracująca Tak płaskorzeźba, więc sposób wykonania, n o w y c h rozwiązań f o r m a l n y c h , c z y też repre­ choć t o j e s t twórczość l u d o w a , b o n i e m a w n i e j a r t y z m u . są m a ł o s k o m p l i k o w a n e i u b o g i e „twórca n p . w o d n i e s i e n i u d o rzeź­ biarzy. mieszkańców 4 się t e ż w y p o w i e d z i , szczególnie 5 metaloplastyka, kryteria uznawania wytwórczości korzoniopłastyka). za twórcę ( c z y też artystę) w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m są n i e c o o d m i e n n e , a z n a c z n i e ostrzejsze niż w p r a k t y c e „ C e p e l i i " . U ż y w a n i e „twórca" na wsi terminu także w s t o s u n k u d o osób n i e o d p o w i a d a j ą c y c h środo\\-iska, m a w y r a ź n y zwiążcie państwa, reklamą, odbiorcą Współpracownicy z „ C e p e l i ą " j e s t t w ó r c ą s p o t y k a się o k r e ś l e n i e : „ j a k i t o t w ó r c a , k r y t e r i o m tego z oddziaływaniom, mecenatu z zewnątrz. „ C e p e l i i " s a m i często n i e mają wyrobio­ r o b i t o c o w s z y s c y u m i e j ą " , a l b o o k r e ś l a się w s p ó ł p r a c o w n i k ó w nego z d a n i a n a t e m a t własnego s t a t u s u . D e c y d u j ą c y m a r g u m e n ­ „Cepelii", t e m jest zazwyczaj jako „robotników w swoim fachu, utrzymujących działaczy się z t e g o c o p o t r a f i ą . " J a k wskazuje wypowiedź jednego z garncarzy, dla uzyskania statusu we twórcy własne konieczny jest duży wkład inwencji twórczej twórcę bo ludowego? N a pytanie: najczęściej pada Czy pani uważa się z a odpowiedź: „A, pewnie, m n i e t a m ( w s p ó ł d z i e l n i , w g m i n i e , лл- S T L ) z a p i s a l i " , „ b o jeżdżę wyroby: z a k w a l i f i k o w a n i e i c h przez spółdzielnię c z y regionalnych. n a k o n k u r s y " , „ b o przychodzą S p o t k a ł a m się n a w e t z t a k k r a ń c o w y m p r z y p a d k i e m j a k c a ł k o ­ że t a k mają robić, a n i c n i e zmienią. J a uznaję, że t o n i e jest twórca, t y l k o po p r o s t u odtwórca, b o j a k r o b i , co dziadek, robił i o n n i e p o t r a f i co i n n e g o pradziadek wymyśleć, j a k i t o jest wite niezrozumienie uważają tego c z y środowiska terminu. N a pytanie ludzie za twórcę Imhm-ego ? T k a c z k a „No, chyba n i e jest z p r z e d t e m , b o t a m n i e m a j ą w a r u n k ó w , ż e b y coś z m i e n i l i . p r o s t u jest t a k j a k b y nakazane, własne wycieczki miasta". Po Kryterium do mnie „ C i , co w „ C e p e l i i " pracują, t o n a p e w n o będą robić t o c o — istotne. C z y panią odpowiedziała: t a k , j a k się r o b i ł o . N a p e w n o ! Na pewno илл-ażają, ż e t o się t a k u m i e r o b i ć i się r o b i . P e w n o . T a k , twórca ? J a tego n i e uznaję, t o jest t y l k o odtwórca, o n za t w ó r c ę j e s t e m z a p i s a n a . P a n i , a co t o j e s t t w ó r c a , b o j a o d t w a r z a . A t o t a k . . . c i p l a s t y c y się p r z e c i w iają, ż e j a k t a k r o b i ł a m i w i e m , że j e s t e m twórcą, a l e j a n i e r o z u m i e m co i n n e g o , t o o c h o . . . t o już n i e j e s t l u d o w e . " (8) co t o j e s t ? " (15) �Osoby о znanyoh nazwiakaoh, uozestnioy lioznyoh konkursów i w y s t a w mają znacznie wyższe m n i e m a n i e o sobie, a zadecydo­ wały o n i m szerokie „Ja się Ja k o n t a k t y ,,ze uważam jestem jako światem." twóroa, zadowolony, bo robię. T o jest wrodzone obrzędowej. wszędzie wywyższam. gdzie pójdę, u m n i e " , (1) m ó w i „No t a k , uważam T o ć m a m o d z n a c z e n i e n i e j e d n o (...) do to: Do rangi twórcy ludowego gdzie w większym przywiązuje początku Warszawy, się w i ę k s z ą w a g ę t a m , o możliwościach f i n a n s o w y c h , związanych „Na twórcę. (2) stopniu rozpowszechniona jest z tą informacja pozycją: k a ż d y t w ó r c a m i a ł 1.200 z l a p o t e m p a n i Świątkowska mówiła, żeby n i e przerywać, b o będę miała rentę większą, dobrze siebie bo ministerstwo n a l n y m , twórczym. O d tego przekonanie wreszcie wykonawca się z a Robiłam do m u z e u m , jeszcze p r z e d w o j n ą " . obiecało wynagrodzić dlatego, że t o n i k t n a s n i e uczył, m y t o s a m i z dali umiemy, takie samouki spod strzechy do w s z y s t k i c h , przecie go akceptować, o ile wyciągnięte w Łowiczu i to ogłoszenie n i e z a m y k a l i d r z w i (...) Z No o słuszności akceptacja zależy samopoczucie kontynuowania twórcy, swojego o m a w i a n y c h materiałów wypływa k i l k a wniosków zagadnień zaliczyłabym: niepełne wykorzystanie umiejętności oraz urozmaicania wynikające wzorniotwa, przede rygorystyczne zubożenie tematyczne w s z y s t k i m z r o d z a j u i wielkości przestrzeganie n o r m miesięcznych, z b y t t y c z n e podejście d o k o n t a k t ó w z w y t w ó r c a m i , słabą formalisinformację 0 obowiązkach i u p r a w n i e n i a c h wynikających z z a k w a l i f i k o w a n i a do kategorii twórców wytwórców W co do ludowych ocen w „Cepelii", i wymagań brak orientacji komisji kwalifikacyjnych. bieżącej p r a k t y c e p r o d u k c y j n e j spółdzielni cepeliowskich n i e są t o p r o b l e m y ł a t w e d o r o z w i ą z a n i a , n i e m n i e j j e d n a k się, że operując elastyczniej Funduszem Rozwoju własnego m i e j s c a w wytwórczości regionalnej w a n y w t r a d y c j a c h r e g i o n u , z n i c h czerpać umiejętności i t e m a t y celu należałoby p r a c , a i n w e n c j a t w ó r c z a m o ż e r o z w i j a ć się j e d y n i e strony dla regionu w ramach wytwórczości. zastosować zapewnić możliwość „Cepelii". W projektowania tematyce: tradycji rodzinnych, innym pływają własne z odmiennego środowisku funkcję rozumienia wiejskim dekoracyjną pojęcia pełni jednej nowych w z o r ó w , organizując co p e w i e n czas k o n k u r s y w e w n ę t r z n e spół­ d z i e l n i o zróżnicowanej pojmowaniu tym 1 Z wzornictwa, w wytwór­ odnalezieniu działanie k i l k u t o r o w e : wytwórcom wydaje Twórczości definicją a k r y t e r i a m i s t o s o w a n y m i w środowisku w i e j s k i m w y ­ Różnice prac, zamówień, ców wiejskich w p o w s t a w a n i u nowego wzornictwa, tradycyjnej doty­ wytwórczych i b r a k bodźców do w y k a z y w a n i a i n w e n c j i twórczej L u d o w e j można położyć większy n a c i s k n a współudział wycho­ a środowiska. i z tego skorzystałam bo m a m i d y p l o m y i l i s t y p o c h w a l n e . brałam udział z a w s z e , b o j a z t e g o r e g i o n u . " (4) jego zajęcia, I Według d e f i n i c j i „Cepelii" twórca l u d o w y p o w i n i e n być w związany czących współpracy „ C e p e l i i " z wytwórcami. D o najważniejszych i t o t a k n a s k a ż d y wyciągał, t o ogłoszenie z tego m u z e u m . Ogłaszali, że będzie w y s t a w a o t y l e będą w i n n y sposób) ale także z m o t y w a c j a m i o c h a r a k t e r z e a m b i c j o ­ a l e się n i e t w ó r c a l u d o w y , o o . . . m ó w i ą ! C z u j ę się j a k o t w ó r c a , b o t o plastyki 1 sami wytwóroy, będzie n i e t y l k o z korzyśoiami f i n a n s o w y m i (bo t e można osiągnąć — twórca sztuki obecnie, — między ludowej. j a k już tą Plastyka wspomniałam, i prestiżową, a j a k o t a k a podlega silnemu znanego pomysły, z adaptacje, raz n a odtworzenie nowo wyroby itp. starego razem na Odpowiednia r e k l a m a , wysokie n a g r o d y wraz z uzasadnieniem, w e r d y k t u oraz uzależnieniem premii F R T L n o w e w y r o b y konieczne jest uwzględnienie w r e g u l a m i n i e nagród za s p e c j a l n y c h . N o w e w y r o b y m o g ą n i c m i e ś c i ć się w swojego wraz z modą potrzebami Hamowanie w w twórców sztuce ludowej naturalnego wiejskiej — jeden dążenia który powoduje ze ś r o d o w i s k a . T w o r z ą wytwórczości działania. W konkursach na kategoriach „ t r a d y c y j n y c h " . N a l e ż a ł o b y w t e d y oceniać j e o d s t r o n y p o z i o m u środowiska. zmienności jest s z t u c z n y m zabiegiem, wanie estetycznymi do powinny też twórcą może być t e n , k t o w swojej twórczości p o t r a f i nadążyć się bodziec twórczej stanowić zmieniającymi odpowiedni o d aktywności o d d z i a ł y w a n i u m o d y . Zasadniczą cechą m o d y j e s t zmienność, stąd się d w a o d r ę b n e n a użytek własnego wiska, drugi dla odbiorcy miejskiego. T e n drugi n u r t się p o d w p ł y w e m ś w i a d o m e j do wyobco­ nurty środo­ kształtuje ingerencji odbiorców spoza artystycznego furtki i technicznego. n a inicjatywę twórczą, Konieczno jest pozostawienie n a możlneośei kształtowania n o w y c h f o r m w s z t u c e l u d o w e j . J e s t t o , j a k już wytwórczość podlegająca działaniu m o d y dzieć w j a k i m k i e r u n k u pójdą środo­ się wspomniałam, i t r u d n o dziś przewi­ zmiany. Można też organizować k o n k u r s y m o n o t e m a t y c z n e . Podobne wiska wytwórców: plastyków, k o m i s j i k o n k u r s o w y c h i k w a l i f i k a ­ konkursy cyjnych t a t y . E f e k t takiego k o n k u r s u n p . w w y c i n a n c e u j a w n i możliwości „Cepelii", kolekcjonerów, turystów. Jest to wytwór­ organizowano czość „ n a z a m ó w i e n i e " , p r z y c z y m w y k o n a w c a t e g o z a m ó w i e n i a oryginalnego n i g d y n i e jest p e w i e n j a k zostaną przyjęte jego w y r o b y , Powstanie gdyż n i e z n a d o s t a t e c z n i e oczekiwań i gustów swego o d b i o r c y , własna ocena ujęcia tego interesujący regionu, obejmujący przez muzea sarniego album wszystkie przyniosły ciekawe tematu przez różne reprezentacyjny działające dla rezul­ osoby. danego t u w y c i n a n k a r k ii t p ; n i e jest p e w n y m m i e r n i k i e m . D l a t e g o t a k dużą wagę przywiązuję do szerszych kontaktów między w y k o n a w c a m i i oceniającymi w y r o b y , d o prób wspólnych poszukiwań twórczych. 2 Należy zróżnicować w większym s t o p n i u zamówienia n a w y r o b y regionalne, t a k a b y jeden twórca nie powielał w nieskończoność tego samego t e m a t u . Ogranicza t o jego wyobraźnię, pomysłowość 1 umiejętności. T u należałoby jednak zastosować odpowiednie bodźce do u r o z m a i c e n i a a s o r t y m e n t u gdyż w y t w ó r c o m n a ogół Wytwórczość l u d o w a w „Cepelii", j e j p e r s p e k t y w y . U w a g i i propozycje opłaca się m a t e r i a l n i e p r o d u k o w a ć się go s z y b c i e j , t e n sam wyrób, gdyż robi n i ż w c a w cenach jest z b y t m a l a . U r u c h o m i e n i e w t y m c e l u F K T L b y ł o b y z • w s z e c h m i a r słuszne'. N a k o n i e c z n o ś ć Współczesna wytwórczość złożony; j e d n y m artystyczna z jego aspektów jest wsi to problem t a l a c h posunięć wsL- żuje K y t u a n j a n p . w g a r n c a r s t w i e . produkcja na potrzeby jęniośeu w ś r ó d w y t w ó r c ó w u t r z y s m i j a . się jeszcze?, ale „ C e p e l i i " , c o r a z m n i e j l i c z ą c a się w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . Z n a n i o p ł a c a się p r z y o b e c n e o h twórcy kować odchodzą na emerytury współpracowników z chwilą p o j a w i e n i a Zbyt część produkcję d l a „ C e p e l i i " t r a k t u j e źródło d o d a t k o w e g o o takim i r e n t y ; duża z a r o b k u , z k t ó r e g o są s k ł o n n i obecnych tylko jako zrezygnować się i n n y c h m o ż l i w o ś c i . s ł a b e są m o t y w a c j e charakterze, jakiego byłoby nawet Celowe marży na niektóre f o r m y n a c z y ń ) , a b y zahamować postępujący regres dziedzinie; „Cepelia". Oczekiwania 3 Barelzo ważną, jeżeli n i e najważniejszą sprawą kontaktów między k i e r o w n i c t w e m (nadzorem) że „tradycyjny" nurt wytwórczości jest jest rodzaj spólelzie-lni a w y ­ k o r u j ą c y m i i c h p r a c ą ; o d umiejętności p o s t ę p o w a n i a t y c h osób związany wyłącznie z odbiorcą m i e j s k i m i n i e będzie k o n t y n u o ­ zależy wany chęć d o p r a c y . 16 zamówienia. t w ó r c a m i . Są o n i b a r e l z o w r a ż l i w i n a w s z e l k i e k o n t a k t y z l u d ź m i , Stwierdziliśmy, jego są z r e s z t ą (cheiciażby w f o r m i e do k o n t y n u o w a n i a wytwórczości oczekuje satysfakcji. bez r e l a c j a c h cen i pracochłonności proelu- doniczki. Takie dotowanie Uniie- garncarzom zniesienia w te'j t e n i e w p e ł n i są z r o z u m i a l e d l a w y t w ó r c ó w , a p r a c a n i e p r z y n o s i im jedynie 1 ingerencji. Zarówno środowisko wiejskie, jak barelzo czysto stosunek Formalistyczne, wytwórców urzędowe do .swego podejście zajęeia, zraża wy- �twórców, przekreślają" Od talentu n i e k i e d y szanse r o z w o j u całego ośrodka. „animatorskiego" etnografa czy plastyka zależy w spółdzielni j a k i d l a w y l wórców. Często s p o t y k a n e w o c e n a c h o k r e ś l e n i e , ża j a k i ś w y r ó b j e s t m a ł o „ l u d o w y " n i e w i e l e b a r d z o w i o l o . D l a t e g o t a k dużą w a g ę przywiązuję, d o właściwego jego a u t o r o w i . W p o z i o m u nadzoru etnograficznego ta praca j a k najbardziej Jak już pelii" wspomniałam, skazani są na w spółdzielniach r e g i o n a l n y c h . wytwórcy opinię pracujący osób spoza na potrzeby swojego będzie umiejętnego powielał wykorzystania zlecone inwencji twórczej, czy 1 . S. (która 4. W . 4 Generalną umiejętności w powtarzając wzorca lub 5. C . postępowania powinno myślenia. Należy zespołów t y m działaniu nie linią twórczego doświadczenia „tradycyjnego" plastyków; Instytutu (łącznie błędów. etnograficzno-artystyczny z Do Wzornictwa kadrą, która pełnienia powinien być rozwijanie wykorzystać mieć pełni Przemysłowego jeszcze takiej w pozostała), funkcji nadzór odpowiednio przy­ gotowanie; 5 i Strzałki 2. S. M y s z y n i e c czaniu i t e m a t y k i do i n f o r m a t o r ó w też 3. S. przez jest ludowa. W y k a z i s t n i e j e i istniała w przeszłości t a k ż e ) n i e m o ż e polegać n a o g r a n i ­ wzornictwa wyjaśnia i jego środowiska „Ce­ wzory. Ingerencja w kształtowanie c h a r a k t e r u wytwórczości projektowania autora pracy środowiska. O d i c h t a k t u i w y c z u c i a założy, c z y w y t w ó r c a będzie miał możli­ wości ocenie Browary Wysokienice Zduny Wieś Łążek 6. S. Kocierzew 7. Z . Jeglijowiec 8. G . Medynia 9. N o t a t k a służbowa W . J a r e c k i e g o 10. M . z 1978 r o k u Grębów 11. D . R y s z k o w a Wola 12. C h . L i p i n k i Oceny w z o r n i c t w a regionalnego na komisjach k w a l i f i k a c y j n y c h konkursach w i n n y być t a k umotywowane, aby kryteria ocen b y ł y jasne i p r z e k o n y w a j ą c o z a r ó w n o d l a osób pełniących nadzór 1 3 . S. Z d u n y 14. G. Złaków 15. G. Kościelne Borowy Kocierzew P R Z Y P I S Y 1 A u t o r e m t e s t u jest A . M i l e w s k a . Por. artykuł tejże: Stosunek mieszkańców współczesnej wsi łowickiej do miejscowej wytwórczości artystycznej, rozpatrywanej w kategoriach sztuki, B i u l e t y n O B R „Cepelia", 1982, n r 1—2. 2 Potwierdziły t o t a k i e źródła j a k pamiętniki t w ó r c ó w l u d o w y c h (1974 г.), protokoły z posiedzeń sądów k o n k u r s o w y c h , obserwacje p l o n u konkursów i t p . 3 . S z e r z e j z a g a d n i o n i e t o o m a w i a m w p r a c y : Twórcy ludowi w świetle swoich pamiętników, „Pol. Szt. L u d . " , R. X X X V I I , 1 9 8 3 n r 3/4, w d r u k u . 4 W y k o r z y s t a n o t u także materiały terenowe A . M i l e w s k i e j d o p r a c y Wytwórczość artystyczna wsi poza ,,Cepelią" (w przy­ gotowaniu). 5 O b f i t s z y materiał do tego zagadnienia M. II. 8. L i l k i w stroju zawiera cyt. praca Woźniakowej. łowickim t ' o t . : S . D o p t u s z e w a k i , i l . t , 2 ; J . Świderski, i l . G, 7 17 �Wnętrze d o m u A g n i e s z k i Rachmaeiej, K u z i e , w o j . t a r n o w s k i e 'Fot.: J . Świderski �