https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3814777472094f964c816527b7c99a6.pdf 7d014774c17d02192d7b7758f996501e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4675 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource bohater ludowy Podhale - legendy ludowe zbójnik podhalański Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4341 Title A name given to the resource Zbójnik ludowy w kulturze polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.79-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anłoni Kroh ZBÓJNIK Ludowa jeszcze w lańskiej legenda czasach terackim, stu bardzo sobie się różne f o r m y , prób p r z e t w o r z e n i a się przedstawić form różne j a k i e u t r w a l a ł y się w Goszczyńskiego do modele zbójnika innych cech w dodatnich. Przypisuje sprytu się i wielu zbójnikom silne siły z b r o j n e j , p o s p o l i t e g o coś ruszenia powszech­ życie dla świata" szli współziomków, bez wahania pochłonięci narażali ideą swe „równania w bój, a i c h czyny, pełne szlachetnego altruizmu, nały i m s ł a w ę , powszechną s y m p a t i ę i w d z i ę c z n ą zjed­ pamięć przyszłych pokoleń. Tu jednak r o d z i się Największe nasilenie na Podhalu p a d a n a w i e k X V I I i pierwszą połowę X V I I I , konkretne rze dane duchowej Nie n a temat Podhalan jest zatem obecności poza przy­ natomiast zbójnika n i e wychodzą wykluczone, pieniędzy. W z i ą ł , obłupił j e j n o g i p o — Kazałem masz b u t y ci buty toś mogła kupić; teraz darmo!" I n n y przykład przez kolana. kupić, Tetmajera . 2 — opowiadanie Zbójnik przystał Sabały zimą do zanotowane gazdy za p a r o b k a , ale n i e z a m i e r z a ł p r a c o w a ć ; g a z d a w o b e c t e g o n i e chciał go k a r m i ć , za co został s r o d z e nik dę ukarany. Zbój­ uciekł wiosną, l e c z w r ó c i ł , o k r a d ł d o k u m e n t n i e g a z ­ i jeszcze d l a n a u c z k i zlał m u w r z ą c y m sadłem brzuch. Oto inne opowiadanie goły Sabały „ R o z s e d se k l e r y k bez g r a n i c e — i trafiół n a z b ó j ­ n i k ó w . O t o c i l i go dookoła — a n o s t a r s i m u p a d o : wątpliwość. zbójnictwa — B o m i żal odwa­ nie — — N i e kupiła. cza­ p r z e c i w chłopskiej k r z y w d z i e . Z b ó j n i c y — j a k wiadomo się —> C z e m u ? dzielności, zręczności, góralskiej buty. — Kupiłaś b u t y ? współczesności. s p r a w i e d l i w o ś c i społecznej, r o b i się z n i c h rodzaju pieniędzy. (5 reńskich), k u p se f a j n e po drodze z J a n o s i k i e m . podhalańskiego, sów j e s t w f o l k l o r z e podhalańskim ucieleśnieniem poczucie piątkę kupiła b u t ó w i szła d o chałupy bez b u t ó w . P o t k a ł a społeczeństwie p o l s k i m o d czasów Sądzi się n a ogół, że zbójnik o d n i e p a m i ę t n y c h g i , siły f i z y c z n e j , — B a b a zaszła n a k i e r m a s z , p i e n i ę d z y j e j żal b y ł o ; n i e nawar­ Staram 1 — P o co? — N a b u t y , ale m a m mało — Naści zbójnickiej. powtó­ Podhalem : — Na kiermasz. służyło a d a p t a c j i , s t y l i z a c j i , różnych Wrześniowskiego, A K ) : g d z i e idziesz? przeciwstawnym. ludowej legendy przez z n a n a także p o z a Szła r a z b a b a n a ( k i e r m a s z . P y t a ł się j e j ( J a n o s i k zbójnika W a r t y k u l e n i n i e j s z y m c h c i a ł b y m prześledzić s t w i a n i e się różnych o Janosiku, zanotowana środkiem na POLSKIEJ rzona przez Tetmajera, pięćdziesięciu bywa KULTURZE można jest t w o r z y w e m l i ­ Powoływanie przybierało wręcz około w W podha­ szczątki muzycznym, politycznej. nieraz od dywagacji, plastycznym, podhalańskiego celom ludowej, do różnych propagandy której współczesnych o b s e r w o w a ć kulturze l a t daje p o l e zbójnicka, PODHALAŃSKI w kozanie, coby się n o m w i d z i a ł o , kultu­ wiek że i s t n i e n i e — Abo n o m powis abo c i e uśmiercimy... K l e r y k się z d r y g n ą ł , a l e se m y ś l i : XIX. idealistycz­ П. 1. J a n K r z e p t o w s k i Sabała. Z d j ę c i e z końca X I X w . n e g o , n a d l u d z k i e g o zbójnika w l u d o w e j l e g e n d z i e n a l e ż y łączyć z z a n i k i e m z b ó j n i c t w a j a k o z j a w i s k a Materiały folklorystyczne, jakimi się d o czasu, k i e d y c z y n n i e społecznego. dysponujemy, uprawianego odnoszą zbójnictwa już w z a s a d z i e n i e b y ł o , k i e d y z b ó j n i c t w o pozostało co wyżej w w formie pamięci szczątkowej, górali. Zachodzi zmienionej, więc albo p y t a n i e : czy wiście z b ó j n i c k i f o l k l o r z X I X w . j e s t t a k i Czy pozytywny, tak samo idealizujący dawny być m o ż e — jak stosunek samo idealizacja Niesposób n a t o p y t a n i e tylko rzeczy­ odwieczny? do zbójnika zbójnictwo? zbójnictwa się w r a z z z a n i k i e m s a m e g o naj­ w Czy jest też folklorze zaczęła zjawiska? udzielić jednoznacznej od­ powiedzi. W sąsiedniej S ł o w a c j i l u d o w a s y m p a t i a d l a zbójnika sięga co n a j m n i e j połowy p o d o b n e , że z n a c z n i e w X V I I I w., a bardzo dawniej. A l e analogii t y m wypadku nie wolno, jako nictwo miało parciu zbójnictwa mogą charakter drzeworyty i wieś obrazki z X V I I I w . Dowód to jednak ikonograficzne, ze Słowacji. czającym powy a często Taniec dowodem, że n a S ł o w a c j i odmienny. przez same O na szkle, niepewny, obrazki, także gdyż męski t a n i e c dla wszystkich grup etnicznych, zbój­ pradawnym podhalańską „zbójnicki" prawdo­ wyprowadzać po­ świadczyć pochodzące gdyż motywy przywędrowały n i e jest orężny wystar­ jest ty­ zamieszkujących Karpaty. O dawnej pieśni XVIII i apologii zbójnictwa opowiadań, sięgających w. Istnieje jednak wiele świadczyć może opowiadań, przedstawia­ j ą c y c h zbójnika, j a k o o p r y s z k a , zbója, b a n d y t ę z wszelkich ludzkich wiele najprawdopodobniej uczuć. O t o d l a p r z y k ł a d u wyzutego legenda 79 �Przejawy Jak legendy Sabały. nie powiem cichutku I I . 2. U p o z o w a n y n a Sabałę. Z d j ę c i e z o k . 1910. I I . 3. P r z e b r a n y za Sabałę p o e t a i d z i a ­ łacz r e g i o n a l i s t y c z n y A d a m P a c h . Z d j ę c i e współczesne. ,to m n i e do świętego uśmiercą... Bartłomija, Pomodlił patruna od się nio skóry — w y l o z n a p n i o k a , j a k n a kozanicę, a nicy kapeluse pozdyjmowali Kleryk i po obdzierazbój­ zicie, t o bardzo locegos? — Locego? i urodził — do ubogo — i wy świętemu tyz p e w n o ucieseni pado życia Ponie- zbójnicy. kleryk — t y z niebogato; Józefowi bo na miejsce; Poniezus Poniezus wymigocie; był — 'i w y bicowany Poniezus — ostoł — Zje, jakozby ludowej legendy zbójnickiej i boby wy wstąpił worn ociec z się o d tego — i nie worn do p i e k i e ł — odpedzieli worn jednego się i wy zbójnicy, a no­ złota... nie pedzioł!... obyrtnął Poniezus a w y j u z n i e wstąpicie!..." Skłania także do r e f l e k s j i l e k t u r a p a m i ę t n i k ó w Brzegi 4 Zakopanego, stwierdzają wymysłem obaj Chramca . urodzeni „pańskim". sobie, których że Ani aby Obaj 5 kategorycznie, przypominają w i Andrzeja około Brzega, Zakopianie zbójnicy 1860 apologia — Woj­ górale roku, obaj zbójnictwa jest a n i C h r a m iec powtarzali dokonywali nadludzkich Śmiało w i ę c m o ż n a s t w i e r d z i ć , że s t o s u n e k górali do zbójników literackim. podróży do Konkretne informacje zawiera Pierwsze jego Tatr ów . s b y ł z n a c z n i e b a r d z i e j s k o m p l i k o w a n y , niż się zbójnika były nie jest wcale polskiej jed­ wydanie 1853 г., j e d n a k l i c z n e f r a g ­ publiczności literackiej już zna­ w latach W a r t o w t y m m i e j s c u przypomnieć f r a g m e n t y Dzien­ trzydziestych . 7 p o ś w i ę c o n e zbójnictwu. Z n a j d z i e m y nika w literaturze polskiej — dowej. Pochylmy t u -— p i e r w s z ą ocenę z b ó j n i c k i e j się więc n a d t e k s t e m legendy l u ­ Dziennika: „ Z a p a t r y w a n i e się górali n a zbójecitwo z n a c z n i e się o d naszego. Z b ó j e c t w o w czą t a k obrzydliwą i różni o c z a c h górala n i e j e s t hańbiącą, jak dla nas; rze­ zbójnik d l a górala n i e j e s t t a k i m z b r o d n i a r z e m , j a k w e d ł u g p r a ­ wa być p o w i n i e n . W i e m t o z doświadczenia, dotknąłem się t e j s t r o n y g ó r a l ó w ; p r z y ś w i a d c z a j ą m i c z y n y . P r a w d a , że zbójnicy dzisiejsi (1832 — AK) okrutni, k r w a w i , straszni, j a k b y l i najmniej wyobrażamy i c h sobie nie są to zbójcy dawniejsi, t a k przy­ wszystkich z powieści o niektórych, z niektórych w y d a r z e ń ; a l e t a okoliczność najmniej nie sobie czynów. o t y m n a o g ó ł sądzi. A p o l o g i a ne miejsca się k u z b ó j n i k o m i z a w o ł a ł : — Jescech utworze Dziennik i ukazało się w P e t e r s b u r g u w (Kie j u z — w i c i e — k l e r y k odseł k a w o ł e c e k , w s t ą p i ó ł d o niebiosów — — przetworzyć m e n t y , p u b l i k o w a n e w f o r m i e osobnych artykułów, ukrzizowany nie... — Polsce — tyz lotocie s t a r s i zamiót m u j e s c e przygaście 80 w za t a m w s t ą p i c i e ! ... N o cos? W i d z i s i e w o r n ? legendy, jako pierwszy Poniezus ostoł p o i m o n y — i w y t y z o s t a n i e ­ subienica patrzy...; Poniezus z t e m a t podhalańskiej w Poniezus k a ż d e m u skórę w y g a r b o w o ł ; P o n i e z u s , s k o r o podrós, p u ­ ciecha zbójnickiej. Goszczyński — t r z o s k i strugać n i e próżnowali, ścił s i e n a w a n d r ó w k i Pamię­ podał do p u b l i c z n e j w i a d o m o ś c i k o n k r e t n e i n f o r m a c j e n a podobne pytajom Lotego — pomogoł wyście cie; do t e j s p r a w y . do p o c z ą t k ó w k a r i e r y i n t e l i g e n c ­ nocześnie j a k o p i e r w s z y p r ó b o w a ł tę l e g e n d ę — Zje młodu kiej legendy Seweryn zusa... sie tając o t y m , p r z e j d ź m y słuchajom. p r z e z e g n o ł sie i z a c ą ł : — Wase wyłącznym s t o s u n k i e m Podhalan Góral nie wpływa może brzydzi; w n a pobłażanie g ó r a l i się jego obawia obawie swego jest temu zbójcy, więcej rzemiosłu. a l e się n i m poszanowania, j a k w s t r ę t u . M o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że z b ó j e c t w o między góralami szkoły, jest uważane' jiako r o d z a j rycerskiej p r z e z którą góral n i e w z d r a g a się p r z e c h o d z i ć ; n i e t y l k o n i e w z d r a g a się, ale n a w e t j e s t r w a n y p ę d e m nym. (...) Sam napotkałem bardzo zacnych wewnętrz­ z innego �P r z y k ł a d y współczesnych p a m i ą t e k z m o t y w e m s t a r e g o górala. I I . 4. Płaskorzeźba, d r e w n o m a l o w a n e . I I . 5. S p i n ­ ka metalowa odlewana. w y w a r ł n a przyszłych p o e t ó w „ t a t r z a ń s k i c h " duży w p ł y w , kształtował s p o j r z e n i e Jak wyglądał polskiej inteligencji na Podhalan. główny bohater Sobótki, zbójnik Ja­ nosz? „Janoszu, d z i e l n y g ó r a l u ! Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u T a k i rosły, t a k i w d z i ę c z n y , T a k i s i l n y , t a k i zręczny? T y w y s o k i , j a k Łomnica — Jak lawina, t w a prawica, Jako Tatry, twoje barki, Jak l o t gwiazdy, bieg twój szparki. Z a t r z y m a s z orła w obłoku, Gdy m u u t k w i s z oko w o k u ; T y obejmiesz t e n b u k w borze, Co go objąć t r z e c h n i e m o ż e . J a n o s z u , d z i e l n y góralu Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u ? N i e k o b i e t a , a l e skała Z r o d z i ć n a m c i e b i e musiała." 5 4 w z g l ę d u górali, którzy, p o ś w i e c i w s z y t e m u przejściu l a t k i l k a , w r ó c i l i z n o w u m i ę d z y s w o i c h i są dziś niejszymi gospodarzami cunku swoich (...) krajowców. Zbójnik się o n z w y k l e wiającą w b i e g u , gibkością wainy Jest na rodzaj w ideału rzucaniu w tańcu o n jeszcze wszelkie śmierć, w r ó g w jest d l a górala. okazałą postawą, niepospolitą zręcznością fizycznymi. najporząd- i n i c p r z e z t o n i e tracą n a sza­ charakterze toporkiem, jako górala, a zbójnik zaletami człowiek, o d - n i e b e r . - l e i - z o i l s ;\va, uległości. zadzi­ szybkością i t y m podobnymi ideałem jakiejkolwiek Odznacza silą, clr.ijętny Jest najpełniej na to wszystko to objawia. M o ż e ż góral potępiać go za t o ? " Zbójnik — j a k go widzi Goszczyński cech b o h a t e r a r o m a t y c z n e g o . Wyrasta Jest szlachetny, n a d l u d z k i , niesłychanie — ma wiele z rodzimej można gleby. powie­ dzieć — p o n a d p o z y t y w n y , m a szereg p r z y m i o t ó w , spoty­ kanych tylko w bajkach. Zbójnik kujące l a s y w podhalański, w podobnie j a k duchy zamiesz­ o k o l i c a c h Łopusznej, j a k d i a b i y grecie p o d Wcisłową skałką, j a k l e g e n d y Tatarów w d o l i n i e Kościeliskiej — w pełni o siedzące prgromie trafił Gosz­ czyńskiemu do p r z e k o n a n i a . M o d e l tego zbójnika — j a k to starałem się powyżej wykazać u p r o s z c z o n y m . Goszczyński — jest modelem był n a P o d h a l u z b y t a b y zapoznać się z r ó ż n y m i w a r i a n t a m i l u d o w e j krótko, legendy. J e g o spostrzeżenia b y ł y rzecz j a s n a z d e t e r m i n o w a n e bowością autora — Jeszcze w poety 1832 г., w czasie p o b y t u n a P o d h a l u , z a ­ brał się Goszczyński do p i s a n i a w i e l k i e g o poematu o góralach, ze z b ó j n i k i e m Poemat Kościelisko. Jeden Sobótka z jego 8 w t e n n i e został fragmentów oso­ romantycznego. opublikował romantycznego roli nigdy głównej, p t ukończony. Goszczyński pt. . Sobótka zyskała sobie wielką popularność — tylko w X I X w . w y d a n o ją co n a j m n i e j o s i e m r a z y . W i e r s z t e n 82 �"1 �„ A l e , c z ł o w i e k u , co z tobą się stało? Gdzie t w o j a chata, gdzie t w o j e koszary? G d z i e ś s w ą majętność p r z e m a r n o w a ł całą? Straszysz p o n o c a c h , p o d o b n y do m a r y — J a k zwierz, rozbijasz po t w o j e j dziedzinie, N i e w i n n y c h l u d z i k r e w po t o b i e płynie — W i e ł e ż ócz t r u p i c h p a t r z y z t w e g o o k a D u s z a — j a k piekło, serce — j a k o p o k a ! " A w i ę c w y s u n i ę c i e n a p i e r w s z y p l a n cech f i z y c z n y c h . J a n o s z j e s t p i ę k n y , s i l n y , zręczny. S t o i n a c o k o l e , wy­ idealizowany, obmyty z k r w i . Do takiej interpretacji po­ s t a c i J a n o s z a j e s t e ś m y upoważnieni p o p r z e c z y t a n i u So­ bótki. J e d n a k — rzecz c i e k a w a — glądać zupełnie i n a c z e j . nasz b o h a t e r m i a ł Dowodzi tego l e k t u r a wy­ wierszo­ N a p r z y k ł a d z i e J a n o s z a m i a ł o się okazać w w a n y c h szkiców, które w z a m y ś l e a u t o r a m i a ł y stać się, jak Sobótka, f r a g m e n t a m i w i e l k i e g o s k o ». S t a n i s ł a w P i g o ń boczych 1 0 poematu Kościeli­ n a p o d s t a w i e t y c h szkiców i r o ­ n o t a t e k Goszczyńskiego ustalił zamierzoną p o e m a t u i rolę, j a k ą m i a ł w n i m odegrać treść Janosz, z w a n y gdzie i n d z i e j Garaszem, przeżywa d r a ­ mat: utracił bowiem którą p o r w a ł y szanowanego Wtedy znajdują swą dziwożony. pasterza to To Janosz na Podhale się w ukochaną dziewczynę, powoduje, z się Kasię, dobrego, w zbója. tatarski. Górale niebezpieczeństwie. Kasia, spadł n a j a z d śmiertelnym że przeistacza b y r a t o w a ć w s p ó ł z i o m k ó w , u k a z u j e się s w e m u kochan­ k o w i w e śnie, n a m a w i a j ą c g o d o w z i ę c i a udziału w o b r o ­ nie Podhala łunkiem przed i daleko T a t a r a m i . P r o ś b ę swą popiera idącymi o b i e t n i c a m i . Janosz w poca­ decy­ dującym m o m e n c i e p r z y c h o d z i n a p o m o c góralom. R a t u j e wszystkich, s a m (tracąc życie, b y się ze s w ą ukOchaną-dziwożaną. Aby udzielić skutecznej (po pomocy, śmierci) do J a n o s z a jego O t o n p . słowa, ukochana Kasia: połączyć rzecz być J a n o s z rosły, s i l n y , zręczny. A l e n i e o z n a c z a zbójnictwa! rowość. Jednak czytelnik nika z tego, zbójnika, Sobótce Rzecz w a r t a podkreślenia, p o n i e w a ż a głównie T e t m a j e r , tworząc idealnego jakimi jasna to jesz­ dokonuje rwraca się Wy­ pozbawienie przypadko­ w i e l u autorów, się n a G o s z c z y ń s k i e g o . Niezwykle zbójnickiej zbio­ zbójnika-herosa, 1 1 powoływało za fragmentu, „supergórialem". że w y i d e a l i z o w a n i e go w s z e l k i c h u j e m n y c h c e c h j e s t w we. walce małego Sobótki, gwałtowny zaczyna się rozwój w inteligenckiej latach legendy siedemdziesiątych X I X w . , co w i ą ż e się ściśle z p o c z ą t k i e m k a r i e r y Z a k o ­ panego i z w i e l k i m z a i n t e r e s o w a n i e m , j a k i m zaczęła się cieszyć k u l t u r a Zjawiska te ludowa są Podhala. dostatecznie wiele razy i nie m a potrzeby w znane, pisano o nich t y m m i e j s c u dłużej się n a d n i m i rozwodzić. W a r t o n a t o m i a s t zwrócić uwagę na skład społeczny k l i e n t e l i zakopiańskiej w musi cze b y n a j m n i e j , że Goszczyński bez zastrzeżeń apologii s z l a c h e t n i e j e , p r z e i s t a c z a się m o r a l n i e w ma t y l k o do czynienia z pięknym Janosz. poema­ cie — pisze S t a n i s ł a w P i g o ń — j a k rozbójnik i m o r d e r c a latach siedem­ dziesiątych i osiemdziesiątych X I X w . O t ó ż w t y m p i e r w ­ szym o k r e s i e przyjeżdżała gencja, szczególnie — do Zakopanego twórcza. L u d z i e wości a r t y s t y c z n e j , entuzjazmujący lami, wprowadzili zbójnika głównie i n t e l i ­ c i , pełni wrażli­ się T a t r a m i i podhalańskiego do góra­ swoich 83 �utworów i , w konsekwencji, części społeczeństwa Europejski domości do świadomości znacznej polskiego. rozwój Sabała. W dziejach inteligenckiej kultury się ś w i a ­ regionalnej Ody zyskał ową niezwykłą popularność, już n i e z b ó j o w a ł , a l e znał d o b r z e stwa, w bił się p o p i s y w a ć narodzie ruch niegdyś p o t ę ż n y m , regionalistyczny był a obecnie jedną uciska­ z nielicznych le­ g a l n y c h f o r m m a n i f e s t o w a n i a odrębności n a r o d o w e j , dziej Polsce r u c h regionalistyczny na Podhalu. Hipoteza górale — t o n a j b a r d z i e j z powodu stępności warunków terenu w najczystszej, cona przez tem fizjograficznych, zachowała się wpływy — z powodu t u staropolska niedo­ kultura tu niepoślednią — Muszę łubiński Polacy n i e m i e l i pojęcia, k o n t a k t ze głębokie w z r u s z e n i e . dla przybyszów „szczęśliwymi Zakopane, z Kongresówki, wydawało swobody. Warszawiacy poczynek czy l e c z e n i e , p r z y j e ż d ż a l i przed­ wszyst­ czasu. Mogli więc pieśni także się 9 S4 (Sabałą — żeśmy n a świat nie może przyszli razem i oba „poza za żebro n a h a k u , j a k J a n o s i k , ale z a w s z e oazą ży­ swo­ organizo­ — O h e j (a t a k ) rzecze, śmiejąc aż się o c z y z a i s k r z y ł y , nych naglących Bardzo zainteresowa­ turze. Był w i e k u był J a n Krzep- Cha­ się ze sto l a t buczki kiedy szkoda. J a n , któremu i p o t a r ł n o s r ę k a w e m , bez powodów, ale wy­ zawiśli t a k sobie, z żad­ przywyk- nienia." wolne­ zakopiańskich pisze AK) jesteśmy s t o s u n k a c h . wcześniej. B y l i b y ś m y w dziewiętnastego czytelniku — j a k a to byłym postaci Jasiem ludzkiej — O j , J a s i u , J a s i u — m ó w i ę m u kiedyś — łej E u r o p i e . Jedną z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h z się dużą ilością oddawać c i się przyznać, s k o c z y l i " . M o ż e b y ś m y co p r a w d a i r a z e m także „oddychać patriotyczne, t e n to dopiero bardzo n i o m l u d o z n a w c z y m , t a k m o d n y m w o w y m czasie w c a ­ ostatniej ćwierci — szczegól­ c i e m n a r o d o w y m " — można b y ł o się w Z a k o p a n e m b o d n i e w y g a d a ć , śpiewać śpiewając: w szkoda, przyjeżdżali t u n i e t y l k o n a w y ­ wać odczyty. P r z y b y s z e d y s p o n o w a l i z tkliwością: •— ż e 1 3 życzliwych u c i s k u narodowościowego, o j a k i m ko, wywoływał go a goście słuchali k r w i utoczył... f o r m i e , n i e zniekształ­ odegrała dziećmi n a t u r y " , k t ó r z y w o l n o ś ć s w ą c e n i l i n a d e nie O j , S a b l i c z e k zbójnicek, oj, siekierecka siostra. Niejedna dusyoka Bez n i o m w n i e b o posła że rolę. W okresie gawędami. p o l s k i e z p o l s k i c h p l e m i o n ; że najszlachetniejszej obce Potkańskiego , 1 2 dawna da­ r o z w i n ą ł się n a j b a r ­ Karola od zbójnicki f o l k l o r i l u ­ Szedł s t a r y Sabała z , y p a n a m i " w góry, w a n i a światu znać, że „jeszcze n i e z g i n ę ł a " . W zbój­ zresztą, dużą rolę. trafiły w P o l s c e n a g r u n t b a r d z o p o d a t n y . W n a r o d z i e bez p a ń ­ nym, legendy n i c k i e j człowiek t e n spełnił, p o części b e z w i e d n i e ruch regionalistyczny, budzenie narodowej, towski doniosłą rolę spełnił Sabała w p o l s k i e j eksponatem, myśliwym, prawdziwym autentycznym sposób b e z b o l e s n y pragnienie rasowym zbójnikiem. kul­ góralem, Zaspokajał „zbliżania się do ludu". K o n t a k t z Sabałą n i e groził niebezpieczeństwem. B y ł o n na tyle szorstki, aby stać się obiektem zachwytów 10 �R ó ż n e w e r s j e p o s t a c i górala. I I . 9. D r z e w o r y t W ł a d y s ł a ­ w a Skoczylasa. I I . 10. Współczesny strój podhalański prezentowany n a imprezie f o l k l o r y s t y c z n e j . I I . 11. Re­ klama domu towarowego w Zakopanem Z b ó j n i c t w u poświęcone j e s t w i e l e Poruszając przełęczy. czątku z a s t r z e g a przypadkiem fragmentów w to zagadnienie już się W i t k i e w i c z , a b y n i k t sobie czegoś brzydkiego Na na samym z o po­ czytelników zbójnikach nie pomyślał: „Zbójnika trzeba odróżnić o d rozbójnika d z i e j a . C i o s t a t n i są z w y k l i r a b u s i e , k r a d n ą c y owce, mordujący wszelkich Tymczasem siebie ludzi dodatnich zbójnik przeciw wstrętnym, jest bohaterem, przymioty sile którego podli i wyzuci ze wcielającym w przymiotów. najpiękniejsze wanym dla rozboju, i zło­ pieniądze, rycerstwa; jest j u n a k i e m , dla którego się o n dopuszcza zbunto­ mord tylko z jest ostatniej konieczności — w o b r o n i e życia. J e s t o n w s p a n i a ł o m y ś l ­ ny, s i l n y , mężny, h u l a k a i w i e r n y towarzysz. zdobyte nie na bogaczach, n a p a s t u j e . (...) bodnego, śmierci czar bił niebezpieczeństw h o n o r n y c h chłopów dziedzinie do ze Wieszano biedaków od tego życia, i czynów i c h za swo­ ciągnął spokojnej awanturniczych na haku. Pieniądze, Ubogim i nigdy Niepokonany pełnego wszystkich w rozdaje zagrody i strasznej ^pośrednie ziobro", zostawiając n a p a s t w ę długiego k o n a n i a . — A l e n a s u b i e n i c y wisieć t o h o n o r n a r z e c ! B o t a m dziadów n i e w i e s a j o m , i n o chłopa! T a m d z i a d a łajom, i n o co najtęzsy T a k streszcza cała l e g e n d a 11 przedstawicielem krzepkiego p r y m i t y w u , na t y l e stą, a b y się chętnie p o p i s y w a ć przed dobrze pokazać wychowany, stosunku. Nic tedy aby nie dziwnego, larność, że u w i e c z n i o n o n a c h , że j e g o z w r o t y „panami", na t y l e swego do że zyskał o g r o m n ą można znaleźć w i ryci­ czy Krzyżakach i kiewicz repor­ całej polską ło Stanisława W i t k i e w i c z a danie książkowe, w z Na przełęczy drzeworytami u którego I w y ­ , a u t o r a , ukazało się 1890 r o k u . K s i ą ż k a t a doczekała się w i e l u w y d a ń i do dziś pełni r o l ę s w e g o r o d z a j u podręcznika w i e d z y o halu i Tatrach. Napisana gestywna Pod­ jest wspaniale. N i e z w y k l e i b a r w n a , siłą s w e g o artystycznego jakiejś b a j e c z n e j su­ spojrzenia n a r z u c a tysiącom czytelników wizję P o d h a l a i T a t r jako H e l l a d y , r e s z t k i z a n i k ł e g o świata, i d e a l ­ n i e p i ę k n e g o zakątka. T a k ż e g ó r a l e w Na przełęczy kulturą. chowe i jego mieszkańcami, Podhalan zachowaną, Polsce, pozbawioną to jest ongiś obcych Przyjmując Wit­ szczęśliwym powszechną naleciałości założenie p o w i n n o przyjść n a r o d u . T a k i e było teoretyczne n i a t z w . „stylu Styl c h y b a popularności przyniosło S a b a l e d z i e ­ kultura okoliczności jest zbójników." Podhalem że w n i o s k u , że o d P o d h a l a taży, j e d n y m z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h chłopów p o l s k i c h . Najwięcej sądził, zbiegiem nich popu­ go n a w i e l u f o t o g r a f i a c h że stał się b o h a t e r e m w i e l u książek Popiołach, arty­ nie w o - wisieć! Sabała t e n u r o k , k t ó r y m o t o c z o n a tatrzańskich Zafascynowany i chłop t o m u s i w typowo doszedł do odrodzenie d u ­ założenie powsta­ zakopiańskiego". zakopiański, w rozumieniu Witkiewicza do s t a r y c h , t y p o w o p o l s k i c h f o r m , m a n i f e s t a c j a nawrót polskości, stał się w b a r d z o k r ó t k i m s t o s u n k o w o czasie niesłychanie modny. Kiedy wiadomo piańskie, t o nasze, produkcja przedmiotów suknie balowe, żanki b y ł o już n a p e w n o , że co narodowe w — rozpoczęła stylu zako­ masowa zakopiańskim. fortepiany, m a k a t y , fasady do k a w y , się Szafy, domów, noże d o p a p i e r u , u m y w a l k i — się f a n t a s t y c z n y m w p r o s t p o w o d z e n i e m . fili­ cieszyły Witkiewicza r z u c a n o l i s t a m i prosząc o z a p r o j e k t o w a n i e różnych, za­ cza­ mają s e m n a j b a r d z i e j zaskakujących p r z e d m i o t ó w w s t y l u z a ­ c e c h y h e r o s ó w czy b a ś n i o w y c h p o s t a c i . D r o b n y p r z y k ł a d : kopiańskim. N a d a r z y ł a się wspaniała o k a z j a . M o ż n a b y ł o „Sabała m ó w i z p o d z i w e m — O kiej t e l i m kęsku piersy zleciał! o swoich r a z za Zdaje o swojej moskala kozami się, że powietrznych poleciał! się słyszy u na Krzywań. Mateja «ryktara» n a L i p t o w i e na rano b y l i I orła, wypłatać stery patriotyzm kiełi jus powyżej z l e c i e l i to światy się przysłu­ p o d Krzywań, towarzyszami o północy, d n i latał, opowiadającego podróżach, i l e r a z y c h u j e t e j opowieści. O n i z a w s z e albo (placek) młodości: «a n a zabrał kasę dzieWiątom, „Wygląda jeden baca... I do naszego życia m i e j s k i e g o , bajki: za g ó r a m i , za l a ­ rzeczywiście, w s t o s u n k u życie n a t e j p o l a n c e zielo­ n e j , słonecznej, życie t a k p i e r w o t n e i p r o s t e w y d a j e kartą z jakichś w i e k u ludzkości." bajecznych opowiadań o zaborczym, manifestując się n a r e p r e s j e , a swój jednocześ­ n i e p r o d u k o w a ć — l u b m i e ć — r z e c z modną, nowoczesną i narodową. T e l i s t y do W i t k i e w i c z a , t a k ś w i e t n i e i l a ­ p i d a r n i e ilustrujące z j a w i s k o r o z p r z e s t r z e n i a n i a się .ystylu zakopiańskiego", zachowane, skiego wilii t o j a k początek władzom bez narażania w szczęśliwym znajdują się w Zakopanem. trafem w spoirej archiwum Muzeum D l a przykładu cytuję części Tatrzań­ fragment l i s t u J a n a G w a l b e r t a P a w l i k o w s k i e g o , właściciela słynnej Kościelisk, n a u p ł a z i e * " . I n n y przykład: sami, był t a k i figla się szczęśliwym „Pod 12 m a j a J e d l a m i " , do Stanisława W i t k i e w i c z a , z dnia 1897 r o k u : „Pytał carskiej w mię Kl.(Łmaszewski, dyrektor szkoły Kołomyi — A K ) o figuralne m o t y w y szły m i n a m y ś l owe obrazy góralskie garn­ i na szkle stawiające J a n o s i k a skaczącego p r z e z ogień, a o b o k przy­ przed­ niego t o w a r z y s z e , k t ó r y c h m i r a z Sabała w s z y s t k i c h p o i m i e n i u 85 �I I . 12. D r z e w o r y t S k o c z y l a s a o t e m a t y c e zbójnickiej. W p ł y w y S k o c z y l a s a n a u t r w a l e n i e się s t e r e o t y p u z b ó j n i k a : I I . 13. D r z e w o r y t b a r w n y E d m u n d a B a r t ł o m i e j czy k a p r z e d s t a w i a j ą c y zbójnika. I I . 14. W y c i n a n k a n a w z ó r d r z e w o r y t u S k o c z y l a s a p o n a z y w a ł . [Powiedziałem o t y m K I . , k t ó r y sądzi, że d a ­ dzając stąd z b y t d a l e k i c h i z b y t o p t y m i s t y c z n y c h wnios­ łoby się t o w z i ą ć i dać n a k a p i e p i e c a , a l b o n a k a f l a c h ków jednak Okładających przyznać, że t a k i w y n i k o d r o d z e n i a k o m i n , k t ó r e stanowią czyznę, n a k t ó r e j Grunwaldem by dałoby dużą r ó w n ą się cały o b r a z umieścić! C o S z a n o w n y powiększyć P a n n a to? d o n a t u r a l n e j wielkości c h ł o p c ó w " n a t ę ścianę Wojciech Brzega jego s u r o w y krytyk płasz­ jak Bitwa pod tych kaflową?" — uczeń W i t k i e w i c z a , a — zarzuca następnie Witkiewiczowi d y l etan - t y z m i k o m p i l a t o r s w o . S t a w i a n o też często z a r z u t Wit­ 15 k i e w i c z o w i , że p r o j e k t o w a n e n i e f u n k c j o n a l n e , n i e nadają są w a ż n i e j s z e od funkcji przez niego przedmioty się do użytku, że p r z e d m i o t u . Pomijając t e w z g l ę d y , t r z e b a s i l n i e podkreślić, ż e s t y l był wspaniałym środkiem świetnym sposobem kowanym budzenia 1900 r . p o d t r z y m y w a ł jednak zakopiański agitacji narodowościowej, d u c h a polskości w i germańizowanym narodzie. przekonanie, że są zdobienia rusyfi- Zbójnik n i e jest był około latach między tury przepaścią, „niższymi która l u d o w e j . Mało k t o j e d n a k skiej XllX-wiecznej niące się m i ę d z y wet b u d o w l a , która n a powrót j e d n a k i szczyt, był róż­ choćby n a ­ identyczny; powstały zaspokajają powyższe jest mem i że n i e m a p o t r z e b y niech przyjedzie do zjawisko truiz­ r o z w o d z i ć się n a t e n t e m a t , Zakopanego. Jednocześnie z r o z w o j e m we zupełnie stylu — kultura zakopiańskiego, Podhalem, w r o d z i się n o ­ neoluidowa. P o d t y m t e r m i n e m zespół w y t w o r ó w kulturowych, wzorowanych wairsitwami, wznosi się odbiorcy. c a ł y naród M o r r i s , t u się stało: n a d chałupą którego i jednym biedny potrzeb n a d pałacem sterczy j a k k w i a t z wierzchołka góry — pazdur. N i e 86 to d w a przedmioty sposób z a s a d n i c z y , n a k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , ale powstałych dla n i e - l u d o w e g o obejmuje z że się wiekami i b o g a t y zbliżają się do s i e b i e w s f e r z e w y ż s z y c h się chałupy — sobą w p l e t n i e różne k u l t u r o w e e k u m e n y , Jeden z p i e r w s z y c h przykładów zbójnictwa zrobić wznosi sprawę, i n n e p o t r z e b y . K t o sądzi, że z d a n i e starał s i ę u r z e c z y w i s t n i ć — sobie kul­ „Pod J e d l a m i " i pazdur z chłop­ i c h wygląd zewnętrzny wego sferze s z t u k i zdaje się, dawnej z p r z y c z y n d i a m e t r a l n i e różnych, o t o c z o n e są p r z e z k o m ­ d a c h e m , jednaką kulturą. T o , o c z y m m a r z y ł R u s k i n , co duszy, w utożsamiało otwarła przed i wyższymi" zakopiańskich kultury narodowego". do dziś, z r e n e s a n s e m pazdur na dachu w i l l i rozumiem stanowisko: „Nad wzorów utożsamia zresztą się d a w n e j d l a życia miarę w z r o s t u zainteresowania jeszcze r a z u z a s a d n i a s w e 16 Popularność i jeszcze t a k źle. M o ż e m y być jeszcze s i l n i , śwarni, h o n o r n i . W i t k i e w i c z w Po stosunków społecznych, t r z e b a m a o g r o m n e d o d a t n i e znaczenie Może „śwarnych dla rozwoju w niebo, wyprowa­ opisuje Wojciech przyjemność Brzega . 1 7 Modrzejewskiej, do Z a k o p a n e g o furkę „napadli zbójnicy". s i e m b y ł Sabała. S t a r u s z e k p r z e j ą ł s i ę s w ą rolą f u r m a n a , ale w s u m i e b a w i o n o się by zorganizował d l a n i e j atrakcję — n a p a d z b ó j n i k ó w . N a jadącą z rówki neoludo- O t o Chałubiński, wspaniale. Jaszczu­ Harna­ i pobił �14 �18 E s t e t y z a c j a l e g e n d y z b ó j n i c k i e j . I I . 15. D e k o r a c j e r e s t a u ­ racji „Jędruś" w Z a k o p a n e m . I I . 16. T a l e r z d r e w n i a n y z intarsją i p r z e d s t a w i e n i e m zbójnika. I I . 17. N o ż e „ z b ó j ­ n i c k i e " , n a w z ó r d a w n y c h noży podhalańskich, w y k o n y ­ wane dla Cepelii przez m i e j s c o w y c h rzemieślników. I I . 18. N ó ż do p a p i e r u z postacią zbójnika — p a m i ą t k a współczesna. I I . 19. „ Z b ó j n i k " współczesny n a i m p r e z i e f o l k l o r y s t y c z n e j w Sądeckiem Kazimierz Przerwa-Tetmajer, jeden z najwybitniej­ szych p r z e d s t a w i c i e l i n e o r o m a n t y z m u polskiego, a j e d n o ­ cześnie najpopularniejszy skiego piśmiennictwa, autor czerpał w dziejach szeroko z podhalań­ legendy zbój­ nickiej. Tetmajera u t w o r y prozą Skalnym Pc:lhr 4 Bajeczny świat i Janosik na temat (1903, następne :1 (1906), Tatr Nędza zbójnicki, t o : Na wydania Maryna poszerzane), (1910). D w i e Litmanowski ostatnie zycje w y d a n e zcstaly w Legenda Wśród „podhalańskich" w i e r s z y ra Tatr. znajdujemy bohaterem i c h jest to Śmierć kowym sporo Jadwidze, Pieśń Ballada Legenda Tetmajera, Twórczość Marsz d w u t o r o w o : miłością i wytworem nymi była Jak Janosik chyba znany Podhala. inspirowana i prądami się t o szczególnie w Na W i e l o k r o t n i e zaznacza T e t m a j e r , halu. Janosi- Skalnego Tetmajera do f o l k l o r u nich, O śmierci, ze ogół z Szalamonównie najbardziej zbójecki Na znane zbójniku, o Janosiku po­ tytułem Tetmaje­ zbójnickiej. o Jaśku i wreszcie „zbójecka" epoki. Przejawia tematyce o Janosikowej z cesarzową, utwór 1912 r . p o d w s p ó l n y m Janosik. Najbardziej Janosika, turnieju, tańczył o (1909) z Hrubego literackimi Skalnym Pod­ że u t w ó r t e n j e s t j e g o w y o b r a ź n i , że o p o w i a d a n i a n i e są s p i s a ­ gawędami l u d o w y m i . Jednocześnie s t a r a się Tet­ m a j e r , a b y o p o w i a d a n i a w y g l ą d a ł y t a k , „jak b y się stały naprawdę dwojakie i opowiedziane źródło były przez inspiracji powoduje, chłopów" . I S że Na Podhalu stało się p o p u l a r n e z a r ó w n o w ś r ó d polskiej j a k wśród P o d h a l a n . z najpopularniejszych wszedł do f o l k l o r u Tetmajer inteligencji stał się twórców polskich, a Owo Skalnyin jednym jednocześnie neoludowego. J e d n a k — t r z e b a t o s i l n i e podkreślić — zbójnik t e t majerowski różni się z a s a d n i c z o od ludowego. Tetmajer w i d z i zbójnika w sposób — j a k t o się z w y k ł o uważać „impresjonistyczny": 88 wychwytuje jego cechy — zmienne, �ulotne, chwilowe. Tetmajera; Podkreślało znajdziemy w ten fakt wielu jego twórczości biografów To szereg n a to wpływ dowodów. np. w Bajecznym — było piękne p r z e z niesłychaną Tatr brazu i warunków, za b a j e c z n y kryjący wśród których zupełnie m o m e n t z sobą z szałasu, dwunastoletniego jaka i krajo­ żyli. ten Wojtek gdzieś wówczas n a polankę bębna, to była wówczas gdzie z daleka puszcza Mateja, s m u t n e , j a k stare gęśli góralskie były, i sobie, usłysz­ monotonne podpatrzmy g d z i e z p o m i ę d z y gałęzi n a p o l a n c e słońcem z a l a n e j chłopię czoło góralskie włosach, olbrzymiego długich, grające chłopa, „noszącego się" być p o d o b n y Inny o świecącego drukowane opowiadanie w do „Tygodniku który lotu" Jak chanki gdzie i porzuca zabija aby bezpieczną 1 9 . wzieni Wojtka Illustrowanym" utworze kryjówkę, a dobrowolnie o pokazanie jej także ślizgając t y m fabuła sprawiedliwości, n a wieść najdroższą, adoratora, Następnie, wreszcie tylko opowiadania swą znajomych piów. W Bohater się spojrzenie się dzikiego malowniczo paru do się na plan górala karczmy, krewnych przygodnych krwi, oddać schodzi idzie tańczy ga­ sobie, „zian d a r o m " . dalszy. o swoistym ustawionego ko­ na planie. Po b o k a c h , d l a ozdoby, t r u p y i m u z y k a Chodzi stałego wywarło ujemny społeczeństwie polskim odnosił w r a ż e n i e , że — z pierwotną przez cywilizację, obdarzonych i fizyczną, nadludzką bardziej siią do starożytnej polskiej X X przyrodą wielkimi zupełnie Hellady, „Gdyby zbójnicy chlebniejsze tkniętych do zbliżonych rzeczywistości m i e l i swego Homera, jako p r z y d o m k i byłby on i m dawał: najpo- wysokoska- czący i szybkobiegający. B o zaiste, ż e b y w s k o c z y ć małe, okienko dawnej pośrodek izby", wysokie góralskiej „na d z e n i e być z gibkim i chybkim. Pardołówki za wielkie stół w y s k a k i w a ł ; W o j t e k żelaznym wy­ namiętnościami innych, niż na — w. w Kuźnicach palce Mateja za ucho chałupy, albo przez karczmy trzeba było I tacy też byli. nadprzyro- u nóg się ująwszy Kośla po c e t n a r o w y m wziąwszy, na ciężarze iprzez przy­ kopę w o d n ą skakał. J a s i e k N o w o b i l s k i « j a k fciał, p r z o d ke, boke, drzewa zadke, równymi nogami ze z i e m i e na sionge wyskocćł». O W a ł o w y m Jaśku K u l i , który z o j c e m t e i , J a n i e k i e m , z b ó j o w a ł , opowiadają, b o w a l i do m e t y i Wałowemu Wojtka Ma­ że k i e d y kapelusz się pró­ spadł, podjął go i J a n i c k a w b i e g u p r z e z g ł o w ę przeskoczył, oraz że k i e d y m u znów kapelusz k i e d y indziej w i a t r zerwał, g d y chodził kładkę, skoczył prze­ za n i m n a d w o d ę , s c h w y c i ł go i n a kładce z p o w r o t e m stanął, to z n a c z y , że zatoczył łuk w powietrzu". poczuciu Tetmajer pierwszym podhalańska góralska. kontaktu w rosło p o d T a t r a m i iplemię „ d z i e c i n a t u r y " , n i e Skalnym o zdradzie adoratora, we albo musiał z 1902 г., n r 3 1 , w ł ą c z o n e następnie d o t o m u Na Podhalu. na leżącego mosiądzu, tańcem, do p o d r y w a n i a się orła — a obok od ciupagi małe spadających na skrzypcach, dookoła przykład Chrońca, jasnych, skutek Obrochtę, Tatry, dzikie, nuty zabie­ Wyobraźmy odwieczna brzęczenie Cóż śródleśną, Bartka i każący m u s o b i e grać n a gęślach. (...) my poezję złodzieje poezji świe­ się p r z e d pościgiem ś m i e r t e l n y m n a h a l i , rający n a kształtowanie s t e r e o t y p u górala. C z y t e l n i k „ T o złodziejstwo — c z y t a m y cie „impresjonistyczne" 2 n zastrzegał nie jest (tzn. z początków się w i e l o k r o t n i e , że opisaniem XX górali w . ) , lecz poetycką jego proza współczesnych wizją czasów iii м - «V- 89 �P r z e t w a r z a n i e l u d o w y c h m o t y w ó w i k o n o g r a f i c z n y c h . I I . 20. S t a r y o b r a z e k n a szkle o t e m a t y c e zbójnickiej. I I . 21. F r a g m e n t w y s t r o j u wnętrza „Domu Turysty" w Zakopanem �91 �minionych można bezpowrotnie. Z tą deklaracją t y l k o częściowo. B o h a t e r o w i e zgodzić się Tatr, jak Legendy na p r z y k ł a d K r z y ś , S a b l i k , M a r y n a — m i e l i s w o j e wiedniki w rzeczywistości. t r u d u można r o z s z y f r o w a ć w i , które pozowały wy XVII myśloną połączenie stościami obraźni w jeden „miastowych" postaci stosunki „ W e m g l e , poniżej, w c i a m i trzymając w z a j e m szli, snadź przynapici, poprzek zarzucone stary z poło­ realiów góralską społeczne wiek uboczy, z z i osobi­ że w na P o d h a l u , n a d przepaś­ karki, Janosik Nędza Minęli Mary­ L i t m a m o w s k i z r u s z n i c a m i n a p l e c a c h . (...) nę poniżej p o m g l i s t y m s t o c z y s k u góry n a d przepaściami idący J a n o s i k z S a b l i k i e m , a ona wbijała oczy w tego h e t m a n a , j a k b y się w n i m całe góry i cały l u d z b i e g a ł y . O n i (...) ry śpiewali, zataczając się w e m g l e p o upłazie, s t a ­ Sablik ny." i białorucy h e t m a n zbójecki złotem malowa­ 21 j a k to z w y k l e del, Sabała, świat jest Poezje bywa, rzecz upraszczał. że s t a r y h e r o s , g ó r a l - m o - chodził p o d r ę k ę z J a n o s i k i e m ? bajkowy, nie warto „zbójnickie" spierać Tetmajera mają się o nieco Gdy cały szczegóły. inne ce­ chy niż p r o z a . J a n o s i k (bo o n t u j e s t najczęstszym, p r a ­ wie jedynym bohaterem) jest postacią tak zmitologizo- waną, baśniową, że t r u d n o tu m ó w i ć o a n a l o g i a c h z g ó ­ ralską codziennością. wy­ XVII. ręce n a s w o j e Sablik wy­ mitologią, mitycznych k u l t u r a podhalańska n i e w y s z ł y p o z a bez pisarzo­ panoramy Polsce powodowało, odpo­ Tatr współczesne rzekomo obraz całej Legendę podhalańskich Tetmajera znanymi postacie do podhalańskiej w. Pomieszanie przez Czytając Czytelnik, W końcu cóż w t y m d z i w n e g o , „ P i e r w e j c h w y c i ć n i e d ź w i e d z i a za kudły, z podkrzywańskich w y w l e c c i e m n y c h lasów; p i e r w e j w b i e g u W a g zatrzymać w a r t k i , a l b o w i c h e r stłumić p o ł u d n i o w y : n i m w o k o w y spętać J a n o s i k a , n i m powstrzymać jego orle chody, n i m p r z y t ł u m i ć j e g o m o c zuchwałą. S i e d m l a t ssał o n n i e d a r m o pierś m a t k i : c h w y c i b u k a d o potężnych r a m i o n , jak w y r y w a dziewczyna konopie, tak on w y r w i e z k o r z e n i a m i buka. C h w y c i k a m i e ń do potężnej dłoni, k a m i e ń duży, j a k o s i e d i n g ł ó w l u d z k i c h , k i e d y s z n u r e m o b w i ą ż e go s i l n i e , r z u c i w okno strzelistego z a m k u , 26 25 92 I I . z5. Z b ó j n i k — p r a c a u c z n i a S z k o ł y P r z e m y s ł u D r z e w n e g o z l a t t r z y d z i e s t y c h . I I . 26. Z b ó j n i k — o d z n a k a f e s t i w a l u „ T a t r z a ń s k a Jesień". I I . 27. D e ­ koracja ulicy Krupówki w Zakopanem z okazji festiwalu �choćby o k n o b y ł o j a k w i e r c h s m r e k a , w p a d n i e kamień, o n w e j d z i e p o s z n u r z e . " W okresie czyna coraz nicka. największej gwałtowniej Jednocześnie popularności go i Taniec Tetmajera zanikać l u d o w a t r a d y c j a przyjeżdża do Zakopanego za­ zbój­ coraz w i ę c e j „ p a n ó w " . W y c h o w a n i n a podhalańskiej l i t e r a t u r z e i sztuce, żądają p o t w i e r d z e n i a n a m i e j s c u s w y c h wyobra­ żeń związku z o Podhalu t y m obserwować przeznaczonej i i gotowi do d n i a Władysław artystów można rozwój dla podtrzymywanej neoludowej, nich przy życiu. urodzonej Legenda dzisiejszego. Skoczylas, polskich w jeden okresie dził n a szerszą skalę zbójnika iSkoczylas legendy dla „miastowych", z ich przyczyny t a żyje są za t o zapłacić. W był twórcą z najpopularniejszych międzywojennym, jako temat wielu prac o wprowa­ plastyczny. tematyce pod­ o tematyce Skoczylas, nawoływał ganie Jana Kasprowicza. zbójnicki także k i l i m y 5 2 jeden z założycieli Stowarzyszenia do s t w o r z e n i a s z t u k i n a r o d o w e j „Ryt", poprzez sięgnął jednak tetmajerowskiego. drzeworycie robota silni, zacznie Jezus zbójnika jak w Legendzie Maria! — niebawem, idą zbójnicy zgrabni ale podziwiając dwie teki zbójnicką w a ł Bajdę drzeworytów o tematyce w 1918 i Tekę podhalańską o Niemrawcu podhalańskiej: Tekę w 1922 r . Z i l u s t r o ­ Jana Gwalberta Pawlikowskie­ od Mokra obrazek m o ż e m y o t y m n i e myśleć. Prace Skoczylasa czesnych i widzenie i wywarły potomnych. wielki Widzenie plastyczne Skoczylasa wpływ na współ­ literackie Tetmajera s p o w o d o w a ł y , że zbój­ n i k podhalański w o c z a c h większości P o l a k ó w — t o s y m ­ nym Wydał na więksi niezwykle. b o l n a d l u d z k i e j siły i w i e l k o ś c i , postać w i d z e n i a w Zakopanem. lecz Tatr, hydropatycznym w nie ludowego, idą zbójnicy g i b c y , piękni, g r o ź ­ zdecydowani, się t e m a t y k i zbójnickiej do Podobnie Skoczylasa surowi — smreków, wypadku Skoczylas halańskiej. P r o j e k t o w a ł w n ę t r z a , m . i n . s a l o n w zakładzie dra Chramoa się­ do twórczości l u d o w e j . S a m starał się także speł­ nić t e n p o s t u l a t . W ni, Projektował zbójnickiej. tylko momencie. m i m o zmieniających To „impresjonistyczne" jed­ widzenie, się p o g l ą d ó w n a l i t e r a t u r ę i sztukę, m i m o p o w s t a n i a n o w y c h dzieł l i t e r a c k i c h i p l a s t y c z n y c h o t e m a t y c e podhalańskiej, t r w a do czasów współczesnych. 93 �Ś w i a d c z y O t y m wystarczająco Prawie kim wszystkie motywem, p i e r u , talerze, wtarzają czylasa. polskie w mniejszym po dziś do p a ­ stopniu po­ stworzone dzień, zbójnic­ noże l u b większym ikonograficzne, t e n sposób naśladowców pamiątkarstwo. j a k k a s e t k i , płaskorzeźby, motywy W dzisiejsze współczesne n a m p a m i ą t k i ze przez poprzez i kontynuatorów, oddziaływa Sko­ swoich Skoczylas na społeczeństwo. Okres dwudziestolecia bitnie estetyzujący międzywojennego stosunek do cechuje góralszczyzny. w a n o w y d o b y ć z ludowości p i e r w i a s t k i e s t e t y c z n e , wszystkim urok p r y m i t y w u . Jan Kasprowicz Taniec s t a r a się o n a j d a l e j zbójnicki kulturowe Stąd, n i e k i e d y , góralską. wiersza, się jakby na­ Stąd w y r a ż e n i a całe f r a g m e n t y przede w poemacie idące zbliżenie do b o h a t e r ó w . Stąd r y t m śladującego m u z y k ę wy­ Próbo­ gwarowe. są c y t a t a m i z pieśni l u ­ dowych. „ H e j ż e , chłopcy, h e j ! Z wichrów, h a l i k n i e j ! Potokami, Jeziorami, Wirszyczkami, Turniczkami, Z a orłami, Kozicami, O d k r z a k a do k r z a k a , Z buczaka na pniaka! Posiejemy strach! H e j ! Z a t r w o ż y się L a c h ! H e j ! L i p t a k skrzydła s t u l i , Jak trafion od k u l i Scierwożerczy p t a k , G d y nas w a r i i szlak, Z pałaszem n a p r z e d z i e Janosik powiedzie! Ach! D z i ś n a m tonąć w łzach: J a n o s i k n i e żyje, C z a r n y dół go k r y j e , A pałasz t e n r d z a w y Co wiódł o d O r a w y , Na wysokiej borze Z a c i ę t y w j a w o r z e —• Hej!..." Estetyzujący stosunek do góralszczyzny c e c h u j e że p l a s t y k ę o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . J e d n y m z tak­ najbar­ d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n y c h p r z y k ł a d ó w j e s t twórczość Z o ­ fii Stryjeńskiej. Ż y w y ka wyraźnie k o l o r y t , rodzaj nawiązują do stylizacji, tematy­ folkloru, do jego wzorów plastycznych. Utrwalony na dobre w społeczeństwie, w w i e l u u/bworach s t e r e o t y p nadludzkiego sprawdzony zbójnika, stały p o p y t na tego r o d z a j u b o h a t e r a i s e n t y m e n t a l n y do Podhala olbrzymich rzesz n i k i , k t ó r e s p r a w i ł y , że w jawia na się w i e l k a bardzo to czyn­ ciekawy, na temat Tatr pasjonujący i i Podhala M a r z e n i e m piszącego t e s ł o w a j e s t znaleźć kopiańskiej. N a p r z y k ł a d z i e rało stwu społeczeństwo lekturę w widziało T a t r y pisarzy wydawcę, powodzenie, przekonany, widać i Podhale, podhalańskich, literaturze na temat dziej. Jestem grafomanii Podhala co się jak najbar­ niezwykłe a być m o ż e dałaby początek b a d a n i o m n a d narodowej. W t y m miejscu sca — p r z y t o c z ę t y l k o k i l k a np. wiersz Tańce: * 2 94 odbie­ społeczeń­ podobało że r z e c z b y miała za­ najlepiej, g r a f o m a n i ą w o g ó l e , zupełnie zapoznaną dziedziną literatury to pouczający. k t ó r y b y się z d e c y d o w a ł w y d a ć antologię g r a f o m a n i i jak po­ tatrzańisko-podhalańskich poziomie. poetycka temat niezwykle stosunek — l a t a c h międzywojennych ilość w i e r s z y niskim Grafomania czytelników Zofii — naszej z braku miej­ d r o b n y c h przykładów. Kośeiszewskiej Zbójnicki z Oto cyklu �„ U r o d z i ł się n a śniegu, a m o ż e n a h a l i , Słuchał s p o w i e d z i s m r e k ó w i s z u m u s i k l a w y A d l a c z e g o n i e p a l i t e n t a n i e c górali? Dlaczego jest żywiołem ognisty i k r w a w y ? J a k b y z a c z a r o w a n y ręką Skoczylasa, O r l i , d u m n y , z płomieniem i g r a koza dzika — I któż n i e z r ó w n a n e g o doścignie zbójnika, G d y l a t e m n a p o l a n i e nocą srebrną h a s a ? " Oto i n n y przykład: f r a g m e n t wiersza E . S k o k o w s k i e g o Zakopiański Farys. Stanisława 24 „ — H e j , precz m i z drogi, p o t o k i ! W h u r a g a n o w y m rozpędzie M i j a m przepaści k r a w ę d z i e , Prześcigam b y s t r e obłoki! Już w n a d z i e m s k i e lecę s z l a k i , G d z i e słoneczne krążą p t a k i , T a m , g d z i e o r ł y mii z z e n i t u K r z y c z ą : zgiń, a pędź do s z c z y t u ! " I n n a f a l a g r a f o m a n i i t o u t w o r y w g w a r z e podhalań­ s k i e j . W i e l u działaczy r e g i o n a l i s t y c z i n y c h , p r z e j m u j ą c apelem za o stworzenie pióro. a priori Żywość literatury ruchu podhalańskiej, regionalistycznego, d l a dzieł p i s a n y c h g w a r ą się w i e l e utworów Jednym z układaczy generał, działacz ruchu życzliwość, sprawiła, że o zdecydowanie miernej wierszy był Ukazało wartości. Andrzej regionalistycznego, się chwytało Galica, znana postać n a t e r e n i e P o d h a l a . O t o f r a g m e n t j e g o u t w o r u Janosik Z b ó j n i c y , klęczący p r z y zwłokach J a n o s i k a , przysięgają: Z b ó j n i c y n a usługach r e s t a u r a c j i zakopiańskich. I I . 2 8 — 31. W y s t r ó j r e s t a u r a c j i „ J ę d r u ś " . I I . 32. R e k l a m a b a r u „Poraj" „Ślubujemy u t w y c h zwłok Bronić g w a r y , Naskiej wiary, N a s z y c h p r a w i ślebody... Choćby z nas d a r l i pasy, W kipiącej k ą p a l i s m o l e , K o ś c i łamali n a k o l e , Szubienic wyrastały lasy, Przysięgamy! Że w y t r w a m y ! A ż padną z a m k i i g r o d y . . . ( u d e r z e n i e trąbit, p o m r u k g r o m u , Podobne u t w o r y , będące kulturowych, świadczące odczytywania — jak w o odbiciem w y b i t n y c h poetów przypadku powyższym), — zbiorków neoludowej kładu m o ż n a w y m i e n i ć poezji sum. W Rozwija się roku 1937 — Stanisława — chowej Jest zbójnik występujący chłopskiej w bajkowe osadzoną wyzyskiwanej gdzie Zachemskiego Wysokich poezji t o zbójnik wprawdzie także — wiaterny poematu Janosik zbójnik z Tar- nowego na tle sytuacji krzywdy. przymioty, silnie Gęśle Tater z opublikowaniem zbójnik-mściciel ziemską, często podhalańskiej, Dobrowolskiego się w się Wyszło neoludowy. wraz Ryszarda .pojawia Z prądów sposobie tematyką. D l a p r z y ­ Antoniego czy Jana M a z u r a i (np. Wyspiańskiego, często s p o t y k a m y się n a zbójnicką z jawora orszak wstaje) " przewijały p r z e z polską prasę l a t m i ę d z y w o j e n n y c h . kilka 32 różnych popularności typu. społecznej, Wyposażony ale będący w • t l e stosunków w s i . Z a b i j a bogatych, rozdaje postacią społecznych biednym — pde -dla s ł a w y , l e c z 'dla ulżenia d o l i l u d u . P o j m a n o Jano­ sika nie t y l k o na skutek zdrady ludo­ wej legendzie, a l e także się w k a r c z m i e . I w r e s z c i e h i s t o r i i , niż dotychczas mściciela n i e ż y c z l i w a , Inlteligenicka 31 . 25 dlatego, kochanki, jak w że nasz bohater upił — zupełnie i n n e z a k o ń c z e n i e — g a w i e d ź ogląda śmierć swego szydząca. i neoludowa tradycja zbójnicka warła b a r d z o s i l n y w p ł y w n a kulturę ludową wy­ Podhalan. N a przykład strój. Z a m i a s t być, j a k w X I X w., p o p r o s t u u b r a n i e m , staje zamanifestowania się o b i e k t e m podziwu, koniecznym „góralskości". Michalina dla Cwiżewłcz, 95 �II. 33—36. Współczesne pamiątki, s p r z e d a w a n e w p r y w a t n y c h s k l e p a c h i n a t a r g u w d r e w n i a n y talerz, wieczka kasetek d r e w n i a n y c h . Zakopanem �i społeczniczka nauczycielka wspomina Bukowian, z Bukowiny Tatrzańskiej, namawiała j a k p o d koniec l a t dwudziestych 2 6 a b y wystąpili p u b l i c z n i e ze swymi tańcami. W y w o ł a ł o t o konsternację. T a ń c z y ć po góralsku n a s c e ­ nie? A cóż w ośmieszenie. t y m ładnego? pierwsze stroju męskim zbójnickiej. O b s e r w u j e m y trzydziestych, znaczne dość długo. strój — Kiedy już n i e t a k i wyraźnie wpływ inteli­ z niej neoludowej — legendy n a przykład, począwszy od l a t rozpowszechnianie się „zbójnic­ k i c h " opasków. O p a s k i , w X I X w . w ą s k i e , sięgają nie od bioder po pachy bione, są obecnie ( i l . 10). W t e d y nabijane końca XIX ozdobami rozmiarów, sadniczo sięgając ze srebra opowiadania o do m o n s t r u a l n y c h i się też funkcja pasterzom. zbójnikach atrybucie zbójnika, Często pracy, spotykane wywijających spowodowały, ciupagami, że niezbęd­ ciupaga za­ częła slię cieszyć w i e l k i m w z i ę c i e m j a k o p a m i ą t k a z h a l a , a g ó r a l o m służy n a dobrą zbójnickiego. Ponieważ sprawę t y l k o zmieniła się Pod­ do funkcja tańca ciupagi, z m i e n i ł się też j e j w y g l ą d . M o s i ę ż n e l u b m i e d z i a n e by, w j a k i e wyposażona jest neoludowa za­ ciupagi. o ciupadze cudownej Janosika, o ciupadze j a k o nym c i u p a g a , są p o Po koronacyjnym. I I wojnie światowej Zbójnik narodem przystąpił do b u d o w y z całym rzeczywistości. 6-letniego Pomagał walnie ( i l . 24). G r a ł w Pamiętam pewien w podhalański wraz zrębów nowej wykonywaniu planu filmie Podpole w ogniu. zespół podhalański, który w ( i l . 17). I c h f o r m a d a w n y c h noży — jest nieomal noże identyczna eksponatów m u z e a l n y c h . — prócz l o g i k i — Ro­ suge­ r u j e , że są a u t e n t y c z n e . A i n t e l i g e n t , kupując regionalną pamiątkę, w y m a g a mają autentyku. Autentyczne o b r a z k i n a s z k l e o zbójnickiej Słowacji, które przestano i tematyce malować X I X w . ; a u t e n t y c z n e mają n a przełomie J a k starałem się w y k a z y w a ć Goszczyńskiego w niniejszym artykule, się legendą wartości n a t u r y był korzystają­ o d piękna. k a ż d y z w i e l k i c h t w ó r c ó w posługując Zbójnik ze XVIII b y ć zbójnickie noże, z a k u ­ cego s t a l e z k o n s u l t a c j i f a c h o w c a nicką d ą ż y ł do p r z e k a z a n i a być przynoszone p i o n e w 1970 r . bezpośrednio o d p r o d u c e n t a , samotnym zbój­ ogólniejszej. romantycznym b o h a t e r e m , zbójnik W i t k i e w i c z a рта-Polakiem o w i e l k i c h duchowych wartościach, abójnik Skoczylasa — silnym, potężnym l u d o w y m b o h a t e r e m o n a d l u d z k i e j m o c y . zbójnik współozesny n i e j e s t n i k i m , n i e w y r a ż a Otóż nic, nie służy n i c z e m u — a r t y s t y c z n e p r z e t w a r z a n i e go g r o z i uchronną plajtą. O s t a t n i niewypał E r n e s t a B r y l l a Na nie wnosi szkle n i c , zupełnie malowane, tego Zbójnik, treści czy który dotychczas artystycznych, estetycznych — treści służy r e k l a m o w y m . Z n a l a z ł się w był typu, denerwuje nic nowego — p ó ł s ł ó w e k i rżnięcie n a pseudoswojską ozdo­ pros<tu a f u n k c j o n a l n e . Przestała być narzędziem, stała się mieczem auienltyku. b i o n e są n a m i e j s c u . W s z y s t k o i mo­ była p o p r o s t u narzędziem wszystkim zdo­ „krzesiwek" kolan. Zmienia zewnętrzny ciupaga przede obecnie prawie wygląd XlX-wSeczna służąc w . , dochodzą obec­ dość u b o g o siądzu. P a r z e n i c e n a p o r t k a c h , o d m a l e ń k i c h z i miłośnicy p l a s t y k i l u d o w e j , ż ą d a m y T o t e ż go n a nasze życzenie produkują. N a p r z y k ł a d z formą widzimy genckiej — i wypływającej prawdziwi trwały sukcesy, Sztuki Ludowej". to czy­ My, zbójnickie j a k d a w n i e j , l e c z p a r a d n y — zaczął się rozpowszechniać. W znawcy „Polskiej G ó r a l e b a l i się narazić n a Przekonywania j e d n a k przyszły 33—36). Ś w i a d c z ą o n a s . O c z y w i ś c i e n i e d o t y c z y telników banałem, nic, tylko gra nutę. nosicielem różnorodnych dziś nie­ sztuka — różnych ideowych pamiątkarstwu zupełnie i n n e j i celom płaszczyźnie. Ongiś p a t r o n o w a ł r o m a n t y c z n y m b u n t o m , dziś r e k l a m u j e dom 21, towarowy 28—32), ( i l . 1 1 , 23), l o k a l e papierosy, kiełbasę z zakopiańskie rusztu i raid ( i l . 15, moto­ c y k l o w y . Zbójnik zdobi Krupówki w czasie „Tatrzańskiej zbój­ n i c k i m " śpiewał: „ N i e c h a j żyje w s o m e j r z e c y s o j u s chłopsko-robotnicy! H e j ! F e e góralska c h a t a p o k o j u lo świata!" co w zestawieniu z poprzedzającą 36 pieśnią „ O d sałasa d o sałasa, fboro pićkno, będzie nasa! H e j ! P ó d ź m y do U r s u l i co śpi bez k o s u l i ! " robiło w r a ż e n i e potężne. M o ż n a o g ó l n i e p o w i e d z i e ć , że współczesność w jach legendy zbójnickiej, uproszczonych t o okres pastiszów, dzie­ t r y w i a l i z a c j i , okres artystycznego pustosłowia. Z b ó j n i k w s p ó ł c z e s n y n i e j e s t już — b o być n i e m o ż e — natchnieniem idla artystów. Nie d a się go przetworzyć w sposób n o w a t o r s k i , g d y ż s t a n o w i s y m b o l m a r t w y , a r t y ­ stycznie n i e p r z y d a t n y . Zbójnik współczesny cją, o z d o b n i k i e m , pamiątką jest z Zakopanego — dekora­ nie wnosi już żadnych n o w y c h wartości. N i e m a n o w y c h , o r y g i n a l ­ n y c h dzieł z w i ą z a n y c h z t e m a t y k ą zbójnicką — jest pastiszem: proza stwo K a p e n i a k a , poezja na szkle. Współczesny zbójnik pięknie kwitnącym miątek, p o d o b n i e przejawia się pamiątkarstwie. społeczeństwa. także grafomanii przeważająca Stwierdzić silnie N a przykładzie j a k n a przykładzie prześledzić, j a k w i d z i P o d h a l e skiego wszystko Kubińca, m a l a r ­ należy Wielka świadectwa Kupujemy t o szkoda, naszych je, bo gdyż gustów, są bo c e n n e upodobań n a m odpowiadają i pol­ smutkiem, że n i k t w P o l s c e n i e p r o w a d z i d o k u m e n t a c j i t y c h bów. można część ze w pa­ wyro­ dokumenty, stereotypów. ( i l . 4, 5, 16, 18, 97 �J e s i e n i " (il. 27). N a j p i ę k n i e j jednak wygląda n a p e w n y m plakacie. J a k z w y k l e , n o g i m a skrzyżowane w p o d s k o k u i zamierza się ciupagą, jakby chciał wyrżnąć w ł e b ; n a d n i m zaś w i d n i e j e zachęcający n a p i s : LA widza VISITEZ POLOGNE! W a r t o jeszcze r a z s i l n i e p o d k r e ś l i ć : z p u n k t u widze­ n i a wartości a r t y s t y c z n e j dzieła j e s t rzeczą obojętną bohater jest zbójnikiem, przodownikiem brany pracy. krwi, raczej: bohater korsarzem, musi być czy czy do­ sposób m o ż l i w i e najpełniejszy ukazy­ w a ł w a r t o ś c i , j a k i e a u t o r dzieła chce przekazać. Bohater winien dzieła tak, aby w A księciem służyć dziełu, n i e dzieło o zbójniku tylko dlatego, bohaterowi. Tworzenie że publiczność p o s t a c i j e s t o d kilkudziesięciu l a t p r z y z w y c z a j o n a artystyczny fałsz, w y w o ł y w a n i e do — tej to duchów. PRZYPISY A . W r z e ś n i o w s k i , Tatry i Podhalanie, „Ateneum" t. I I I , 1881, s. 226. K . T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, W a r s z a w a (1906). Sabałowe bajki, W a r s z a w a 1969. W. B r z e g a , Żywot górala poczciwego, K r a k ó w 1969. O pamiętnikach O h r a m c a w : Wł. W n u k , Moje Podhale, W a r s z a w a 1969. S. Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, W r o c ł a w — K r a k ó w 1958. N a t e n t e m a t dokładne d a n e b i b l i o g r a f i c z n e w e w s t ę p i e S t . S i e r o t w i ń s k i e g o , tamże. S. Goszczyński, Sobótka (w:) Dzieła zbiorowe, L w ó w 1911. Tamże. S t . P i g o ń , Uwagi o genezie i zakroju kościeli­ ska" S. Goszczyńskiego, „ P a m i ę t n i k L i t e r a c k i " R. X X j V I , 1921 ,z. 1. K . T e t m a j e r , S t a r a książka i stara pieśń ( w : ) Na Skalnym Podhalu, K r a k ó w 1970. K . P o t k a ń s k i , Podhale (w:) Pisma pośmiertne, t . I , K r a k ó w 1924. T . Chałubiński, Sześć dni w Tatrach. Wycieczka bez programu, „ N i w a " R. V I I , 1879, t . 15. S t . W i t k i e w i c z , Na przełączy, ( w : ) Pisma tatrzań­ skie, K r a k ó w 1958, t . I . Brzega, op. c i t . S t . W i t k i e w i c z , Pisma tatrzańskie, op. cit. " Brzega, op. c i t . T e t m a j e r , Na Skalnym Podhalu, op. cit. T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, op. cit. Tamże. K . T e t m a j e r , Legenda Tatr, K r a k ó w 1959, t . 1—2. K . T e t m a j e r , Śmierć Janosika, ( w : ) Poezje wybra­ ne, K r a k ó w — W r o c ł a w 1968. Z . K o ś c i s z e w s k a , Tańce, W a r s z a w a 1929. S t . E . S k o k o w s k i , Zakopiański Farys, Zakopane 1921. A . G a l i c a , Janosik. Pieśń dramatyczna w 4 aktach, W a r s z a w a 1922. 2o W y w i a d a u t o r a artykułu z M i c h a l i n ą C w i ż e w i c z . Tekst w y w i a d u w posiadaniu autora. 1 2 3 4 5 0 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 F o t . : B i b l i o t e k a U n i w e r s y t e c k a w W a r s z a w i e — i l . 13; C A F — i l . 19; K r y s t y n a G o r a z d o w s k a — i l . 8; A n t o n i K r o h - i l . 10, 11. 23; Stanisław E l i a s z - R a d z l k o w s k i — i l . 1; B o h d a n S a w i l s k i — i l . 24; R o m a n S e r a f i n - i l . 3, 7, 9, 12, 20, 22; J a n Świderski i l . 4 - 6 ; 14-18, 21, 26-36, 38 Zdjęcia a r c h i w a l n e ze zbiorów: M u z . E t n o g r a f i c z n e g o w K r a ­ k o w i e — i l . 1; M u z . Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m — 11. 2; H a l i n y K e n a r o w e j — i l . 25; M i c h a l i n y Cwiżewlczowej — i l . 37 E k s p o n a t y z e z b i o r ó w : M u z . Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m — i l . 17, 20; Państw. M u z . E t n o g r a f i c z n e g o w W a r s z a w i e - i l . 24. II. 37. G ł o w a górala. F o t . z 1939 г. I I . 36. Z b ó j n i k pamiątka z M H D — �