https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36af1abdef38d3592f5a53b4516ff0bd.pdf 394023c922b7e02a3bbf651e6fd6a716 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1290 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1191 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.219-226 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 W ROCZNICĘ ŚMIERCI PROF. 5 marca 1986 DR. T A D E U S Z A r. minęło dwadzieścia lat od MILEWSKIEGO dnia śmierci prof. Tadeusza Milewskiego 1 (1906-1966), wybitnego j ę z y k o z n a w c y , w okresie powojennym silnie z w i ą z a n e g o ze środowi­ skiem etnograficznym. Te związki, poniekąd naturalne — jeśli zważyć, jak wiele łączy j ę z y k o z n a w ­ stwo ogólne i etnografię p o w s z e c h n ą 2 — miały jednak charakter bardziej osobisty, co znalazło wyraz m. in. w pełnieniu w latach 1963-1966 funkcji prezesa krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Miały one ponadto swój specjalny, dodatkowy wymiar, którym było zainteresowanie już nie tylko j ę z y k a m i , ale także kulturą i dziejami Indian, przede 3 wszystkim z obszaru Mezoameryki, szczególnie intensywne w kilkunastu ostatnich latach ż y c i a . Wiele prac z tego zakresu opublikowanych zostało w czasopismach etnograficznych. Nie był to więc przypadek, że o k o l i c z n o ś c i o w a sesja p o ś w i ę c o n a osobie i dziełu Tadeusza Milewskiego zorganizowana została przez ś r o d o w i s k o etnograficzne. Odbyła się ona w Krakowie 5 marca 1986 r. podczas w s p ó l n e g o posiedzenia Komisji Etnograficznej pod przewodnictwem prof. dr. Romana Reinfussa, oraz Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, którego prezesem jest mgr Aleksandra Tyszkowa. Prócz etnografów w sesji uczestni­ czyli j ę z y k o z n a w c y i oriehtaliści. D o udziału w sesji zaproszono r ó w n i e ż osoby spoza K r a ­ kowa zajmujące się problematyką zbliżoną do tej, którą p o d e j m o w a ł prof. Tadeusz Milewski. Uroczyste posiedzenie rozpoczęło w Krakowie przy ul. Sławkowskiej się 17, o godz. 17 w sali gmachu gdzie zebrani mieli też Polskiej okazję Akademii obejrzeć wystawę wybranych publikacji Tadeusza Milewskiego, obrazującą główne nurty jego prac badawczych. Otwarcia sesji d o k o n a ł a prof, dr Jadwiga Klimaszewska (w zastępstwie prof. dr. R . Rein­ fussa, który z przyczyn obiektywnych przybył nieco później). Następnie mgr Aleksandra Tyszkowa przypominała związki prof. Т. Milewskiego z krakowskim Oddziałem P T L . Poinfor­ mowała też zgromadzonych, że uczonego, a w dniu 6 marca 4 marca specjalna w kościele Św. delegacja Anny złożyła kwiaty odprawiona będzie na grobie msza w intencji zmarłego. Naukowy program posiedzenia przewidywał dwa referaty. Oba przygotowane zotały przez ludzi, którzy i mieli m o ż n o ś ć seminariach, 1 znać współpracować Por. J . K u r y ł o w i c z , z Tadeusza nim Milewski Tadeusz Milewski, Prace prof. Т. Milewskiego Pierwszym ogólnego (w tym Etnologiczne śladem uczestniczyć w jego zaineresowania. [w:] Polski „Lud", t. 51: 1966 (1967), cz. słownik referat, biograficzny, Kuraszkiewicz, 1, s. 222-225; J . indoeuropejskiego wykładach Pierwszy 1976, t. X X I / 2 , 89, s. 214-216; W. z zakresu językoznawstwa Posnaniensis", t. 12/13: 1968, 2 podobne Tadeusz (¡906-1966), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk Prof. dr Milewskiego, i dzielić Safarewicz, i ogólnego, „Lingua s. 223-227. tych z w i ą z k ó w jest fakt Atlasu lingwistycznego języków wydawanej przez P T L pod opublikowania świata) red. E. Zarysu językoznawstwa jako pierwszego tomu serii Frankowskiego i J. Gajka (w Prace latach 1947-1948). 3 Por. A . K o w a l s k a - L e w i c k a , światowej, „Lud", t. 46: 1961, s. Zainteresowania amerykanistyczne 434-437; A. w Polsce po II wojnie Kowalska-Lewicka, 1906-1966, „Etnografia Polska", t. X I I : 1968, s. 359-361. Tadeusz Milewski �220 KRONIKA pt. „ D o r o b e k językoznawczy prof. dr. Tadeusza Milewskiego", wygłosi) doc. dr hab. Leszek Bednarczuk. j ę z y k o z n a w c a . Przedstawił on pokrótce życiorys i drogę naukową uczonego, a następnie wyczerpująco scharakteryzował kolejne etapy rozwoju jego zainteresowań naukowych. M ó w c a podkreślił, iż prof. Milewski wniósł wkład do wszystkich niemal dziedzin j ę z y k o z n a w ­ stwa, zwłaszcza indoeuropejskiego oraz indoamerykańskiego. Wskazał rosnące zainteresowanie wieloma pracami uczonego, głównie dotyczącymi typologii j ę z y k ó w , przejawiające się m. in. 4 w tłumaczeniu ich na języki obce . językoznawstwa ogólnego, W kręgu nauki polskiej takie opracowania, jak Zarys były i pozostały pracami pionierskimi. Kolejny referat, pt. „Azjatyckie paralele niektórych zjawisk kulturowych i j ę z y k o w y c h przedkolumbijskiego Meksyku w oświetleniu prof. Tadeusza Milewskiego", przedstawił doc. dr hab. Tadeusz Marszewski, orientalista. Autor przypomniał, że zainteresowanie cywilizacją Mezoameryki i specjalnie kulturą aztecką rodziło się w latach pięćdziesiątych w konsekwencji badań nad językami Indian p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k i c h . M i a ł o ono jednak charakter trwały i dogłębny. M ó w c a skoncentrował się na prezentacji oryginalnych badań Tadeusza Milewskiego nad antro­ ponimią aztecką i indoeuropejską. których wyniki stanowiły podstawę do ogólniejszych w n i o s k ó w dotyczących ewentualnych kontaktów między Nowym i Starym Światem, a także pochodzenia ludności Po obu Ameryki'. referatach glos zabrał były dwie sfery działalności Przedmiotem krótkiego prof. Tadeusza Milewskiego: przekłady piszący te słowa. z języka wystąpienia náhuatl na polski oraz działalność organizatorska. Podkreślona została pionierska rola uczonego w bada­ niach nad kulturą Tadeusz i dziejami l u d ó w Milewski był pierwszym Nahua w Polsce, tym litera­ został w „Biuletynie Dwie najważniejsze systémes anthroponimiąues tenże, Pochodzenie Polska", t. prace z tego zakresu to: azteąues ludności et indoeuropeéns, Ameryki 10: 1966, s. 253-279. uwzględnione zostały Polskiego T o ­ t. 26: 1968, s. 219-232. Nie jest to wykaz kompletny, szereg prac zostało wznowionych lub wydanych w przekładach 5 był Przypomniano ponadto, że dzięki inicjatywie prof. Milew- Wykaz publikacji T . Milewskiego zamieszczony warzystwa J ę z y k o z n a w c z e g o " , który iż tłumaczyć z oryginału źródłowe teksty azteckie, nie pozbawione przy tym w a l o r ó w 4 badaczem, pamięci, stanie 6 jedynym bardziej godna w ckich i o g ó l n o h u m a n i s t y c z n y c h . i jak dotąd T. gdyż w latach późniejszych. M i l e w s k i , La comparaison des „Onomastica", t. 5: 1959, z. 1, s. 119-176; przedkolumbijskiej w odbiciu językowym, „Etnografia Wszystkie publikacje T . Milewskiego dotyczące Meksyku w Bibliografii polskiej literatury latynoameryk-anistycznej opracowanej przez R . Schnepfa i K . Smolanę i wydanej staraniem Biblioteki Narodowej w Warszawie w 1978 r. 6 Por. A z t e k - A n o n im, Zdobycie Wrocław—Kraków tłumaczenie X I I księgi franciszkanina (t. 46: 1960 Meksyku, przetłumaczył i opracował Tadeusz Milewski, 1959 (Biblioteka Narodowa, Seria tzw. Kodeksu Florentyńskiego, Bernardino de Sahagún (1961), s. 437-440) II, Nr 116). Praca ta, zawierająca tj. materiałów zgromadzonych przez w 2 poł. X V I w., recenzowana była przez R . H . Noconia. Nie spotkała w z większym zainteresowaniem środowiska etnograficznego, jak m o ż n a uwagi K . M o s z y ń s k i e g o , w trakcie tłumaczenia, dzięki kontaktom pracy Człowiek. 1958. s. który treść dzieła jeszcze z T . Milewskim. Otóż Wstęp dzieło ciekawy pod względem omawiając do etnografii powszechnej 138) K . Moszyński m. in. ogromne znał wymienia wśród B. de Sahagúna sądzić na dzieje etnografii i etnologii etnograficznym, tłumaczy z. historiografii w poznanie dziejów podboju „Fragment z oryginału Ameryki, zapewne w swej (Wrocław— Kraków— Warszawa wiedzy tegoż dzieła, prof. Т. „Etnografia w X V I w. niestety mało Milewski". Pewną zmianę p o g l ą d ó w na ten temat sygnalizował artykuł M . P o s e r n - Z i e l i ń s k i e j , skiej podstawie i etnologii zdobyczy etnograficznej i dodaje: „Ludzie" się chyba jednak Wkład Polska", t. indiań­ 13: 1969, 1, s. 243-263. Niewątpliwie, ocena zawartości przetłumaczonej przez T . Milewskiego re­ lacji indiańskiej antropologii). zależy od sposobu rozumienia przedmiotu Znacznie mniej kontrowersyjny, jeśli chodzi i celów o „aspekt etnografii (etnologii, etnograficzny", jest �221 KRONIKA skiego w 1963 r. o d b y ł o się w Krakowie I O g ó l n o p o l s k i e kontynuowane w latach późniejszych Seminarium Amerykanistyczne, w Poznaniu pod nazwą Etnograficznych Seminariów Amerykanistycznych. Odegrał on także aktywną rolę w p o w o ł a n i u w 1965 r. sekcji amerykanistycznej przy Zarządzie G ł ó w n y m Sesję z a k o ń c z y ł o parę 7 PTL . osobistych wspomnień, w których mówiono o zafascynowaniu Tadeusza Milewskiego kulturą aztecką i z a a n g a ż o w a n i u w pracy translatorskiej. przypomniano wykorzystanie jego przekładów w przedstawieniach Teatru Rapsodycznego, wskazywano na aktyw­ ność naukową funkcji prezesa. przez środowisko naukowe nie od rzeczy będzie wspomnieć, iż rocznica śmierci prof. Tadeusza Milewskiego uczczona została Na krakowskiego także przez grupę studentów Ameryki ta Oddziału P T L w czasie zakończenie tej notatki z sesji zorganizowanej Uniwersytetu sesję przezeń Warszawskiego, skupioną przy Katedrze Etnologii i Antropologii /organizowała pełnienia popularnonaukową pod Kultury. nazwą W dniu ..Kultura w Kole Antropologii 15 marca 1986 r. grupa indiańskich społeczności Meksyku", d e d y k o w a n ą pamięci Tadeusza Milewskiego — meksykanisty. Podczas sesji wygło­ szony został referat omawiający wkład uczonego w poznanie i przybliżenie Polakom kultury azteckiej. Ryszard PIENIĘŻNIEŃSKIE SPOTKANIA Z R E L I G I A M I - Tomicki DNI J U D A I S T Y C Z N E W ramach Pieniężnieriskich Spotkań z Religiami odbyły się w dniach 16 i 17 kwietnia 1 1986 r. w Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów Dni Judaistyczne . kowość tego spotkania polegała na tym, że korzenie Kościoła katolickiego tkwią Wyjąt­ głęboko w religii judaistycznej. G ł ó w n y m i organizatorami D n i Judaistycznych byli: z ramienia Seminarium w Pieniężnie ks. E . Śliwka, dyrektor Muzeum, oraz ze strony żydowskiej — państwo M . i S. Krajewscy z Warszawy. Już długo przed sympozjum napływały zgłoszenia osób chętnych do udziału w nim i zainteresowanych tą problematyką. Ostatecznie w spotkaniu, poza mieszkańcami seminarium, wzięło udział blisko 140 osób, c h o ć zgłoszeń było o wiele więcej. Dni Judaistyczne rozpoczęła msza św. koncelebrowana, którą odprawił ks. bp E . Piszcz, przewodniczący Komisji Misyjnej Episkopatu Polski, administrator apostolski diecezji warmiń­ skiej. K s . biskup d o k o n a ł także otwarcia okolicznościowej wystawy obrazującej życie religijne w y z n a w c ó w mozaizmu. zorganizowanej dzięki pomocy Muzeum Ż y d o w s k i e g o storycznego Instytutu Hi­ w Warszawie i Muzeum Synagogi w Tykocinie. Zebrano na niej m. in. przed­ mioty używane w czasie świąt żydowskich, takich j a k : szabat. Nowy Rok, D z i e ń Pojednania, Pascha oraz przedmioty kultu używane w synagogach. Obok tego zaprezentowano malarstwo. drugi fragment ckich, por. T. M i l e w s k i , Kodeksu Florentyńskiego przełożony Wyprawy kupców na polski, azteckich a dotyczący na przełomie XV czenie tekstu ź r ó d ł o w e g o . Komentarzem opatrzyła Maria Frankowska). kupców i XVI azte­ w. (Tłuma­ „Etnografia Polska", t. X I I : 1968. s. 362-395. 7 Por. T . Oddział Milewski, / Polskiego Seminarium amerykanistyczne Towarzystwa Ludoznawczego, M . P a r a d o w s k a , / / Etnograficzne Seminarium zorganizowane przez Krakowski „Lud", t. 50: 1964-65 (1966). cz. 2, s. 772-773: Amerykanistyczne, Poznań 2-4 IV 1965, „Etno­ grafia Polska", t. X : 1966, s. 492-493. 1 W roku 1985 miało miejsce pierwsze tego typu spotkanie z religiami niechrześcijań­ skimi, p o ś w i ę c o n e wyznawcom islamu. Informację o tym spotkaniu zamieściliśmy w „Etnografii Polskiej", t. X X X I : 1987. г. I. �222 KRONIKA Fot. 1. W czasie obrad Fol. J. Roszyński SVD Po krótkiej przerwie r o z p o c z ę t o obrady. Licznie zebranych gości i gospodarzy, nich braci i W Żydów, przedstawicieli kleryków z kilku swym wystąpieniu charakter dialogu diecezji środowisk i seminariów zachęcił i odbywało wszystkich naukowych, zakonnych, uczestników się w atmosferze studentów, powitał do tego, wzajemnego wśród dziennikarzy, ks. dr aby to księży E . Śliwka SVD. spotkanie miało zrozumienia i poszanowania przekonań innych. Nawiązując do uchwał Soboru Watykańskiego I I stwierdził on wyjątkowość tego spotkania na drodze poszukiwania właściwych rozwiązań problemów współczesnego człowieka. Pierwszym prelegentem był ks. mgr lic. M. Magda S V D , wykładowca Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. „ W kierunku dialogu judeo-chrześcijańskiego", to tytuł jego wystąpienia. Ukazując szansę dialogu między religiami mówca przedstawił w i e l o w i e k o w ą historię s t o s u n k ó w , jakie p a n o w a ł y między wyznawcami chrześcijań­ stwa i judaizmu. Stwierdził, że dialog powinien być środkiem apostolstwa, narzędziem jed­ nania u m y s ł ó w i nie m o ż e być w żadnym wypadku taktyczną grą p r o w a d z ą c ą w k o ń c o w e j fazie do konwersji. Na tej bazie przedstawiona została problematyka antysemityzmu, która wzbudziła d o ś ć burzliwą dyskusję. W dalszej części wystąpienia m ó w c a przedstawił elementy łączące chrześcijan i Ż y d ó w , wśród nich: wiara w jednego Boga, modlitwa, nadzieja, moral­ ność. Dowodem na zbliżenie są rozliczne komisje mieszane chrześcijańsko-żydowskie, spotkania Jana Pawła I I podczas jego podróży apostolskich z wyznawcami mozaizmu. a ostatnio 13 I V 1986 r. pierwsza od d w ó c h tysięcy lat wizyta głowy K o ś c i o ł a katolickiego w synagodze żydowskiej w Rzymie (i w świecie w ogóle). Kolejny wykład przedstawił ks. dr B. Wodecki S V D , w y k ł a d o w c a Katolickiej w Warszawie i Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Akademii Teologii Mówił o poglądach religijnych judaizmu, jego genezie, etapach kształtowania się, doktrynie i jej zasadniczym zrębie. i literatury sapiencjalnej. Podkreślił znaczenie etyki, a w niej rolę czasu poświęcił założeniom doktrynalnym Talmudu. Tory Sporo �223 KRONIKA T e n sam problem, ale od strony judaistycznej, przedstawi) dr S. Krajewski z Warszawy, w referacie pt. „Trzy filary judaizmu". Te filary to: Tora, służba Boża, dawniej ofiarnicza, dzisiaj ofiara serc, czyli modlitwa, oraz dobre uczynki, czyli etyka. Są to zarazem środki do osiągnięcia trzech c e l ó w : sprawiedliwości, prawdy i pokoju. Sesję przedpołudniową prowadził imam mgr Taha Zuk z Warszawy, jeden z głównych organizatorów ubiegłorocznej sesji muzułmańskiej w Pieniężnie. W części p o p o ł u d n i o w e j , którą r o z p o c z ę t o modlitwą, przedstawicieli obu religii — zostały wygłoszone trzy referaty: Z . Targielski z Żydowskiego Instytutu Historycznego w War­ szawie o m ó w i ł elementy s k ł a d o w e żydowskiej modlitwy porannej, mgr K . Gebert z Warszawy zaprezentował liturgię d o m o w ą szabatu, dnia, na który czeka się cały tydzień, dnia, który — jak powiedział — jest dla Izraelity świątynią w czasie. Ostatnie w tym dniu było wystąpienie dr A . Żuk z U M C S w Lublinie na temat głównych idei chasydyzmu. Istota tego kierunku religii judaistycznej p o w s t a ł e g o w X V I I w. na Podolu polega na przekształcaniu głównych idei mozaizmu na kategorie wewnętrzne. Chasydyzm i wyrosły z niego cadykizm kładzie nacisk i smutku: radości Boga, by później na rolę religii serca. Wypływa stąd szczególna teoria radości jako podstawowej wartości życia i smutku, czyli czasu odsunięcia się od jeszcze bardziej się do Niego zbliżyć. Obrady prowadziła doc. dr hab. B. Bazielich, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Na zakończenie pierwszego dnia w godzinach wieczornych odbył się przegląd filmów judaistycznych. D o t y c z y ł y one p o m n i k ó w kultury Ż y d ó w polskich oraz martyrologii Narodu Wybranego w okresie I I wojny światowej. Drugi dzień spotkania z judaizmem, podobnie jak poprzedni, r o z p o c z ę t o m s z ą św. kon­ celebrowaną pod przewodnictwem prowincjała ks. dr. K . Kelera S V D . Obradom tego dnia w części przedpołudniowej przewodniczył dr S. Krajewski, a po p o ł u d n i u doc. dr hab. E . Pie­ traszek, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. �224 KRONIKA �225 KRONIKA Fot. 5. Podczas przerwy w obradach Fot. .1. Kaszyński SVD Pierwszy referat, pt. „ S t a n o w i s k o prawne ludności żydowskiej w Rzeczypospolitej Polskiej od X V do X V I I I w.", wygłosił dr A . Leszczyński, adiunkt Ż y d o w s k i e g o Instytutu Historycz­ nego w Warszawie. Drugi referat prof. M . Horna, również pracownika naukowego Ż y d o w ­ skiego Instytutu Historycznego w Warszawie, dotyczył kultury umysłowej Ż y d ó w w dawnej Polsce. Oba wystąpienia bardzo dobitnie uzmysłowiły słuchaczom, że stosunki Ż y d ó w z lud­ nością polską antagonizmów, nie układały nienawiści się pomyślnie. Dzieje bowiem znają przykłady z obu stron. Polska jednak była jedynym wzajemnych krajem europejskim, z którego Ż y d ó w nie wypędzano, c h o ć ich sytuacja społeczno-prawna była mocno skompli­ kowana. Trochę refleksji filozoficznej dostarczyły uczestnikom sesji dwa następne referaty: dr A . Żuk na temat mesjanizmu ż y d o w s k i e g o i polskiego oraz dr. B. K o s a z Warszawy na temat kabały — tajemnej nauki i mistyki żydowskiej. Mesjanizm, tak charakterystyczny dla polskiego romantyzmu, stanowi — zdaniem gentki — interpretację filozoficzną mesjanizmu żydowskiego, głównie w religii. C o zaś tyczy kabały, odbicie który swoje oparcie prele­ znajduje w niej znalazła mistyka religijna judaizmu. Kabaliści twierdzili, że świat materialny jest tylko odbiciem boskiego świata idei, i m e t o d ą czysto spekulatywną wyodrębnili aż 10 sęfirot — p r o m i e n i o w a ń światła boskiego pomiędzy światem z m y s ł o w y m a Bogiem. Okrasą drugiego dnia był wykład M . Krajewskiej, artysty-plastyka, na temat symboliki cmentarzy ż y d o w s k i c h , ilustrowany zestawem przezroczy. C z ę s t o zapomniane, w większości zniszczone cmentarze żydowskie, to skarbiec i świadek kwitnącej niegdyś kultury żydowskiej na ziemiach polskich. Maceby nagrobne, architektonicznej, ż y w c e m przeniesionej to zabytki z żydowskich efekt jej kilkuletnich badań, p o s z u k i w a ń sztuki zdobniczej i kamieniarskiej, synagog. Wykład M . Krajewskiej, i działalności w Społecznym Komitecie to Ochrony Cmentarzy Ż y d o w s k i c h . W trakcie obrad pierwszego oraz drugiego dnia toczyła się dość dyskusja. Najwięcej kontrowersji wzbudził problem antysemityzmu. 15 - Etnografia Polska, t. X X X I . z. 2 burzliwa i gorąca Balast przeszłości, długie �226 KRONIKA lata wzajemnej wrogości, a także lata milczenia s p o w o d o w a ł y , ż e w dyskusji m o ż n a wyczuć wzajemne uprzedzenia oraz chęć c a ł k o w i t e g o , było za wszelką cenę odparcia zarzutów przez obie strony. Mimo różnicy zdań atmosfera spotkania była jednak bardzo serdeczna. K a ż d y ze ś w i a d k ó w tego niezwykłego religijnego wydarzenia wyszedł zeń wzbogacony kolejnym zasobem wiedzy o człowieku i jego religii i nowymi doświadczeniami, b ę d ą c e swego rodzaju oczyszczeniem narosłych pozaracjonalnych i empirycznych opinii i twierdzeń. N a zakończenie zebrania głos zabrał ks. dr K . Keler, prowincjał werbistów w Polsce. Dziękując wszystkim organizatorom i uczestnikom wyraził zadowolenie, że takie spotkanie mogło się odbyć. Stwierdził, że judaizm o m ó w i o n o w całej szerokości i głębi tematu, c h o ć go nie wyczerpano. Były bowiem poruszone problemy natury doktrynalnej, liturgicznej i kulturalnej, a wszystko to odbywało się w atmosferze dialogu, tak bardzo w a ż n e g o w każdej dziedzinie życia, również na gruncie szeroko pojętego ekumenizmu. Atmosfera spotkania udzieliła się wszystkim jego uczestnikom. N a w i ą z a n o wiele k o n t a k t ó w , znajomości. Wiele z nich m o ż e stać się początkiem dalszej znajomości, szukania tego, co łączy i pomaga współistnieniu dwom tak różnym, a jednocześnie tak bliskim sobie religiom. Oby takich spotkań było coraz więcej! Janusz Walerowski S V D �