https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1cf365e1429e9b78511aa28d4b9effa2.pdf eb45835188487522c4b7500a53fd9b02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3492 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3273 Title A name given to the resource Drzewo życia - Ołtarz Wniebowzięcia Rodziny - wykonany przez Stanisława Majewskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.33-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek DRZEWO ŻYCIA - OŁTARZ WNIEBOWZIĘCIA RODZINY - WYKONANY PRZEZ STANISŁAWA MAJEWSKIEGO Pierwsza p r ó b a scharakteryzowania t w ó r c z o ś c i ar­ tysty z o s t a ł a dokonana w szkicu jpt. „Wizja ś w i a t a w twórczości S t a n i s ł a w a Majewskiego", zamieszczonym w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " w r o k u 1977 n r 4. W czasie pisania tego a r t y k u ł u o ł t a r z Wniebowzięcia Rodziny jeszcze nie i s t n i a ł . Obecnie m o ż n a o g l ą d a ć dzięki niemu najobszerniejszą ze znanych d o t ą d w Polsce, o b r a z o w ą w y p o w i e d ź jednego człowieka na temat w i z j i wszech­ ś w i a t a oraz w i e r z e ń w y w o d z ą c y c h się w dużej mierze z tradycyjnej k u l t u r y ludowej. Praca ta stanowi r ó w ­ nież z w i e ń c z e n i e dotychczasowej 'twórczości artysty. M a ­ jewski p r z e d s t a w i ł tutaj iswoje w c z e ś n i e j s z e p r z e m y ś l e ­ nia, k t ó r e w n i e p e ł n e j jeszcze postaci sygnalizował już w poprzednich pracach. Dlatego zanim p r z y s t ą p i m y do opisu samego ołtarza, nieco miejsca p o ś w i ę c i m y k r ó t ­ kiemu przypomnieniu jego w c z e ś n i e j s z y c h prac, k t ó r e naszym zdaniem p o w s t a ł y w dość ścisłym z w i ą z k u z k r y s t a l i z u j ą c ą się k o n c e p c j ą ołtarza. A r t y s t a w większości swych kompozycji, n i e z a l e ż n i e od ich tematu (historycznego, obyczajowego, r e l i g i j n e ­ go), Stosuje język sakralny, oparty na archaicznych opo­ zycjach b i n a r n y c h t y p u : lewa — prawa strona, dół — góra, b i a ł e — czarne, ś m i e r ć — życie, jedynka — para ltd., oraz na archetypach: drzewa życia, istot n i e b i a ń ­ skich, B o g a - C z ł o w i e k a i h e r o s ó w ziemskich *. Żeby to jednak zobaczyć, trzeba obejrzeć dużą ilość prac Majewskiego, w p a t r z e ć się w nie oraz w s ł u c h a ć w i n t e r p r e t a c j ę p o d a w a n ą przez A u t o r a . Opisanie i w y ­ t ł u m a c z e n i e k a ż d e j pracy jest dla Majewskiego bardzo w a ż n e , p o n i e w a ż dzięki s ł o w u m o ż e w y j a ś n i ć sens swo­ ich prac, dopowiedzieć je, odwołując się do t r a d y c j i i historii. Sama jednak werbalna w y p o w i e d ź nie jest m o c n ą s t r o n ą Majewskiego — w p r z e c i w i e ń s t w i e do twórczości plastycznej, k t ó r a dociera do w i e l u l u d z i bez słownej interpretacji. Dopiero dzięki rzeźbie, w y r a ż a w u p o r z ą d k o w a n e j formie to, czego nie u m i a ł b y wypo­ wiedzieć w i n n y sposób. Majewski, k t ó r y na co dzień m ó w i szybko, chaotycz­ nie i nerwowo, zanim zabierze się do nowej kompozy­ cji, długo nad n i ą r o z m y ś l a , k r e ś l i plany, szkicuje i choć w t y m czasie robi inne, drobniejsze prace, niejako pod­ ś w i a d o m i e żyje c a ł y czas w i ę k s z ą k o m p o z y c j ą . Plan j e ­ go dzieła musi b y ć bardzo logiczny i przejrzysty. To w ł a ś n i e zarzut b r a k u konsekwentnego n a s t ę p s t w a zda­ r z e ń w ołtarzu Wita Stwosza s t a ł się powodem, ż e p i e r ­ wotne, ogromne uznanie dla mistrza z K r a k o w a prze­ rodziło się u Majewisklego w pewnego rodzaju niena­ wiść i p o g a r d ę , gdy d o k ł a d n i e p r z e s t u d i o w a ł jego ^ka­ lendarz" w albumie p o ś w i ę c o n y m wielkiemu o ł t a r z o w i z kościoła Mariackiego w K r a k o w i e . „ P r a w d z i w a " czyli dobrze zaplanowana, klarowna rzeźba jest bowiem dla Majewskiego mocą, k t ó r ą chce przekształcić swoje i innych życie, n a d a j ą c mu sens. Dzięki niej artysta m o ż e „ p o r z ą d k o w a ć ś w i a t " i „gło­ sić p r a w d ę , k t ó r e j ludzie się zawsze boją...". Za pomo­ cą twórczości plastycznej Majewski przekracza też nie­ jako granice swych możliwości ż y c i o w y c h , bo b ę d ą c schorowanym r e n c i s t ą , rzeźbi w m a l e ń k i e j k o m ó r c e p i ę ­ ciometrowy ołtarz, a potem s k ł a d a go i stawia w obo­ 2 rze w pobliżu k r ó w i byków, przez wiele lat jako o b o r o w y . którymi zajmował się 3 Trudności metodologiczne w interpretacji prac Stanisława Majewskiego Kiedy Majewski interpretuje swoje prace, ma się w r a ż e n i e , że nie tyle w y p o w i a d a s i ę , co z dużą siłą w y ­ rzuca z siebie informacje, nie zważając na p r z e r y w n i k i , k r o p k i i przecinki. Ponadto w y p o w i e d ź , k t ó r a go bar­ dzo p o c h ł a n i a , może nagle p r z e r w a ć w p ó ł słowa, aby z p r z e j ę c i e m mówić o czymś zupełnie i n n y m . Przy t y m nie zmienia barwy głosu i gestykulacji. Zaskakuje s ł u ­ chacza, gdy np. niespodziewanie przerywa f r a p u j ą c ą go i n t e r p r e t a c j ę U k r z y ż o w a n i a , aby stwierdzić, że chciałby kiedyś w y r z e ź b i ć nagą k o b i e t ę w lustrze (która w y g l ą ­ dać będzie t a k a tak), a potem r ó w n i e nagle przechodzi do dywagacji na temat p o c z ą t k u ś w i a t a , kończąc ją nie­ oczekiwanie stwierdzeniem, że „Polak wszystko potrafi". W ten s p o s ó b powstaje — jak ś w i e t n i e z a u w a ż y ł L u d w i g Zimimerer — „ s a ł a t k a i d e o l o g i c z n o - ś w i a t o p o g l ą dowa", k t ó r ą n a m serwuje Majewski w pojedynczych wypowiedziach, gdzie wszystko jest r ó w n i e w a ż n e i jed­ nakowo fascynujące. Dopiero po w i e l o k r o t n y c h , długich spotkaniach z Majewskim m o ż n a spostrzec, że jego poszczególne w y ­ powiedzi z jednej strony wzajemnie się r e d u k u j ą , a z drugiej u z u p e ł n i a j ą . A r t y s t a p o w i e d z i a ł np. obcemu dziennikarzowi, że nigdy nie widział na oczy ołtarza Wita Stwosza, a imiesiąc potem z a p r o w a d z i ł do obory znajomych z pobliskiego miasteczka, aby p o k a z a ć i m ołtarz, k t ó r y dwa m i e s i ą c e temu zrobił ,yna wzór Wita Stwosza". Jednak nie t y l k o poczucie obcości w z g l ę d e m drugich rodzi w a r t y ś c i e podobnie sprzeczne w y p o w i e ­ dzi. Niekiedy osobie bardzo bliskiej potrafi w k r ó t k i m czasie p o d a ć dwie dość o d b i e g a j ą c e od siebie interpre­ tacje tej samej rzeźby. Trudno jest t e ż ustalić, na i l e Majewski zna Biblię. Twierdzi on, że jej nie czyta (choć posiada E w a n g e l i ę św. Mateusza i zapoznał się z przepowiedniami k r ó l o w e j Saby), a swoją wiedzę opiera na t y m , co słyszał od l u ­ dzi oraz widział na obrazach. Czasami jednak p a m i ę ć go zawodzi lulb nie jest pewny n i e k t ó r y c h imion np. a p o s t o ł ó w i w ó w c z a s p y t a się o nie żony, p o n i e w a ż u w a ż a , że ona powinna je znać skoro chodzi regularnie do kościoła. Charakterystyczne jest jednak, że spraw, co do k t ó r y c h zasięga rad i n n y c h , nie u w a ż a za n a j ­ ważniejsze. Jest przekonany, że nie jest istotne czy Abel zabił Kaina, czy K a i n Abla, w a ż n e jest bowiem to, że została p o p e ł n i o n a pierwsza na świecie zbrodnia... P o n i e w a ż Majewski ma bardzo p o j e m n ą p a m i ę ć i szybko przyswaja sobie informacje p o c h o d z ą c e z róż­ nych źródeł, trudno jest ustalić genezę jego wiedzy re­ ligijnej i ś w i a t o p o g l ą d o w e j . I n t e r p r e t u j ą c za Majewskim jego prace, trzeba być bardzo o s t r o ż n y m i od razu z a z n a c z a ć , że niekiedy po­ daje s i ę j e d n ą z d w ó c h l u b trzech interpretacji. Wybie­ ra się t ę w e r s j ę , k t ó r a wydaje się p i s z ą c e m u najbar­ dziej słuszna, w y n i k a bowiem z w s t ę p n e j r e d u k c j i w y - �powiedzi artysty oraz mieści się n a j p e ł n i e j w o g ó l n y m schemacie jego w y o b r a ż e ń i kompozycji. Wieloobrazowa w y p o w i e d ź , charakterystyczna dla ołtarzy szafkowych ś r e d n i o w i e c z a i renesansu, jest dla współczesnego odbiorcy zaskoczeniem, p o n i e w a ż symbo­ l i k a minionych epok uległa w d u ż e j mierze rozmyciu i jest nieczytelna. Majewskiemu forma przedstawienio­ wa o ł t a r z a ^ p e n t a p t y k u (jako gatunku) najbardziej od­ p o w i a d a ł a , z a s p o k a j a j ą c p o t r z e b ę epickiego wypowie­ dzenia się. Tak jak niegdyś rzeźbiarz ludowy robił i wieszał pod p o w a ł ą drewniany „świat", na k t ó r y m w y ­ o b r a ż o n e były dwie strefy kosmosu — ziemia i niebo, tak Majewski szafę o ł t a r z o w ą nazywa „ ś w i a t e m " . W niej z n a j d u j ą się niebo i ziemia. Z a m k n i ę t e d r z w i o ł t a ­ rza to „ ś w i a t z a k r y t y " w y r z e ź b i o n y na z e w n ę t r z n e j stro­ nie s k r z y d e ł szafy; po stronie w e w n ę t r z n e j , widocznej t y l k o po otwarciu o ł t a r z a , jest „ ś w i a t odkryty", k t ó r y można „ z r o z u m i e ć " dopiero po zapoznaniu się z poprze­ dzającymi go scenami ś w i a t a zakrytego (wbrew ich n u ­ merom i logice n a s t ę p s t w a scen). 4 T r e ś ć informacji zawartych w scenach ołtairza b ę ­ dziemy z e s t a w i a ć z tekstami m o d l i t w y , p i e ś n i , w ą t k ó w biblijnych, a p o k r y f ó w i przepowiedni, na k t ó r e często — c h o ć nie zawsze — p o w o ł u j e się artysta. Należy bowiem założyć, że ogólnie znane, a nie wypowiadane przez ar­ t y s t ę słowa, m o g ł y go — p o d ś w i a d o m i e — i n s p i r o w a ć . Kompozycje rzeźbiarskie poprzedzające prace nad ołtarzem k o n t e k ś c i e r e l i g i j n y m , k t ó r y cechuje kierunek w e r t y k a l ­ ny. P o p r z e d z a ł a ją kompozycja Ostatniej Wieczerzy, w k t ó r e j Majewski z a a k c e n t o w a ł g ł ó w n i e czynnik społecz­ ny i polityczny, w s k a z u j ą c powstanie d w ó c h kościołów. Pierwszym z nich był kościół Chrystusa — kościół chle­ ba, t w o r z ą c y pierwotny komunizm; drugim „kościół Ju­ dasza", oparty na p i e n i ą d z u (bliski p a ń s t w u W a t y k a ń ­ skiemu) . 8 Niejako syntezą d w ó c h wyżej wymienionych k o m ­ pozycji Wieczerzy P a ń s k i e j stała się potem Ostatnia Wieczerza z o ł t a r z a Wniebowzięcia Rodziny, gdzie w r ó w n e j mierze został zaakcentowany jej w y m i a r trans­ cendentalny (kierunek wertykalny) oraz s p o ł e c z n o - p o l i ­ tyczny (kierunek horyzontalny). Ta Ostatnia Wieczerza została umieszczona na antepedium ołtarza czyli najni­ żej ze wszystkich o b r a z o - r z e ź b w o ł t a r z u i t y m samym s t a ł a się z a r ó w n o w sensie d o s ł o w n y m j a k i p r z e n o ś n y m p o d s t a w ą oraz kluczem do zrozumienia całego ołtarza, k t ó r y n a l e ż y oglądać, j a k wszystkie prace Majewskiego, od dołu do góry. Opis ołtarza „ K o m o d a ołtarza". Na antepedium ołtarza w y r z e ź ­ biona jest Ostatnia Wieczerza. Postacie Chrystusa i apo­ stołów są umieszczone w dolnej części p ł a s k o r z e ź b y tak, że niemal p o ł o w ę powierzchni zajmuje ciemne t ł o , na k t ó r y m Majewski n a m a l o w a ł jasnoszare obłoki. Ozna­ czają one tak, jak w innych pracach artysty, ruch po­ wietrza. Jest to tchnienie w i a t r u , k t ó r y nie wiadomo s k ą d i d o k ą d wieje i ożywia w s z y s t k o . Powiew w i a t r u w y s t ę p u j e r ó w n i e ż w pozostałych scenach w y r z e ź b i o ­ nych na ołtarzu, z t y m t y l k o , że w scenie Wniebowziscia Rodziny widoczny jest nie nad postaciami, lecz pod n i m i , j a k b y u m o ż l i w i a j ą c i m wznoszenie się. Dla Majewskiego tchnienie w i a t r u w Ostatniej Wie­ czerzy jest tak istotne, że artysta zmuszony był p o ś w i ę ­ cić m u dużą ilość miejsca. Choć jest noc, jasne obłoki poruszane w i a t r e m p r z e s u w a j ą się nad osobami j e d z ą ­ cymi wieczerzę, tak że w y r a ź n i e w i d z i m y zebranych przy stole. K i l k u z nich stoi, i n n i siedzą. Ich formalne przedstawienie niewiele nam jednak powie, jeśli nie b ę d z i e m y znać ich symbolicznych imion, k t ó r e m ó w i ą o wiele w i ę c e j , niż m o g ł y b y p o w i e d z i e ć ich nazwiska znane z k a r t Ewangelii. e Majewski przed o s t a t n i ą operacją w szpitalu, a po­ tem wyjazdem do K r a k o w a (podczas k t ó r e g o oglądał ołtarz Wita Stwosza) rzeźbił s p o r t o w c ó w , piwoszy, „ k o p e r n i k ó w " , a obok tego sceny w kościele, M a t k ę Boską i i n . . Szczególnie jednak p a s j o n o w a ł o go w y k o n y w a n i e drzew z ptakami. W kompozycjach tych ptaki siedziały p r z e w a ż n i e na rozłożystych gałęziach jednego drzewa, dochodzącego niekiedy do p ó ł t o r a m e t r o w e j wysokości lub na d w ó c h niższych drzewkach, stojących obok sie­ bie. W y j ą t k o w o ś ć tych prac p o d k r e ś l a ł Majewski, m ó ­ w i ą c o specjalnie t w a r d y m gatunku drzewa, z jakiego je tworzy. Z czasem jego drugim ulubionym tematem stali się ucztujący ludzie (po raz pierwszy przedstawie­ ni w Ostatniej Wieczerzy). Po powrocie z K r a k o w a rzeźbił coraz więcej obrazo-rzeźb w miejsce pojedynczych r z e ź b i kompozycji przestrzennych i m a l o w a ł je coraz cieplejszymi kolora­ m i . Są to przede wszystkim prace o tematyce religijnej, gdzie bardzo w a ż n e staje się dla artysty niebo jako tło. W y k o n u j ą c te o b r a z o - r z e ź b y Majewski dużo r o z m y ś l a ł nad " ś w i a t e m utajonym" — k t ó r y w jego interpretacji jest r ó w n o z n a c z n y z s a m o z n i e w ó l e n i e m człowieka we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e . Ponadto c h c i a ł u k a z a ć sceny determinujące życie c z ł o w i e k a na ziemi oraz w a l k ę człowieka z „ d i a b e l s k i m ś w i a t e m " . Dochodzi wówczas do wniosku, że istnieje n a t u r a l ­ ne d ą ż e n i e ludzi i z w i e r z ą t do nieba, co chce przedsta­ wić plastycznie. R ó w n o c z e ś n i e k r z y ż e coraz częściej za­ s t ę p u j ą jego ulubione drzewa, a furgoczące na tle nieba m a ł e skrzydlate a n i o ł k i p o w o l i w y p i e r a j ą p t a k i siedzą­ ce p o c z ą t k o w o na drzewach, potem na k r z y ż a c h . Nagle, w pewnym momencie, Majewski zaczyna łączyć ulubio­ ne przez siebie tematy nieba i uczty. Powstaje w ó w c z a s koncepcja drzewa-łkrzyża, k t ó r e jest d r o g ą do nieba, d o s t ę p n ą dla ludzi tylko poprzez U c z t ę P a ń s k ą w y r z e ź ­ bioną w postaci Ostatniej Wieczerzy na belce poziomej k r z y ż a . Jest to trzecia oryginalna kompozycja artysty p r ó b u j ą c a ująć wydarzenia z wieczernika w szerszym 5 8 7 34 A p o s t o ł o w i e Majewskiego n o s z ą bowiem imiona zna­ ne ze Starego i Nowego Testamentu. Wśród n i c h jest tylko czterech a p o s t o ł ó w znanych z Ewangelii, przy czym jeden z nich ukazany jest jako dwie r ó ż n e oso­ by — Piotr i Szymon. Jezus jest c e n t r a l n ą , siódmą z kolei p o s t a c i ą , licząc z a r ó w n o od jednej jak i od drugiej strony kompozycji. P o n i e w a ż wszystkie prace Majewskiego orientowane są w z g l ę d e m postaci w y r z e ź b i o n y c h (a. nie w z g l ę d e m ze­ w n ę t r z n e g o obserwatora) na prawo od Jezusa z a s i a d a j ą postacie znane z Nowego Testamentu, a na lewo ze Sta­ rego Testamentu i Judasz z Iskariotu, k t ó r y zasadniczo nie bierze udziału w uczcie. Zajmuje on miejsce na sa­ m y m lewym rogu s t o ł u i lekko unosi się — jakby wsta­ wał — w momencie, gdy Mojżesz zwraca się ku niemu, p o k a z u j ą c na worek z p i e n i ę d z m i . W odpowiedzi Judasz z jednej strony opiera przyjacielsko r ę k ę na ramieniu Mojżesza, z drugiej odsuwa się od niego, p r z e c h y l a j ą c mocno głowę w lewo, jakby o d s u w a ł się od głosiciela podstawowych „ p r a w c z ł o w i e k a " — Dziesięciu Przyka­ zań Bożych. T y m samym odchodzi od s t o ł u w wieczer­ n i k u . Judasz jest więc niejako poza najbliższą m u g r u ­ pą starotestamentowych postaci i poza prawem, k t ó r e g o ��1 �I �oni przestrzegają. W starotestamentowej grupie, za M o j ­ żeszem w i d a ć błogosławionego przez Boga Izaaka, który jest p i e r w s z ą zapowiedzią bezkrwawej ofiary Chrystusa. Obok niego po p r a w e j stronie siedzi Jakub, „który oglą­ dał Boga t w a r z ą w twarz". Obok Jakuba prorok Daniel przyjacielsko obejmuje melancholijnie z a m y ś l o n e g o k r ó ­ la Dawida i robi to tak, j a k b y go p o c i e s z a ł . Z kolei król Dawid, od k t ó r e g o w y w o d z i się r ó d Mojżesza, sie­ dzi pod b ł o g o s ł a w i ą c ą lewicą Syna Bożego. Po prawej stronie Jezusa siedzi natomiast n a j b l i ż ­ szy jego uczeń, Szymon. Podpiera on obiema r ę k a m i głowę i robi w r a ż e n i e najbardziej zamyślonego uczest­ nika Ostatniej Wieczerzy. Dzieje się tak, p o n i e w a ż sam jego mistrz Jezus p o w i e d z i a ł mu, że zaprze się Boga trzykrotnie, i n n y m natomiast razem m ó w i ł mu, że sta­ nie się on skałą — Piotrem, na k t ó r e j zbuduje kościół. Nad z a m y ś l o n y m Szymonem unosi się z jednej strony b ł o g o s ł a w i ą c a prawica Jezusa, a z drugiej Biblia t r z y ­ 10 mana przez Jana E w a n g e l i s t ę . W ten sposób nad głową Szymona obrazowo zbiegaiją się: b ł o g o s ł a w i e ń s t w o Boże i s ł o w a Ewangelii, k t ó r e między i n n y m i w y z n a c z a j ą mu szczególne miejsce w ś r ó d apostołów. Jana E w a n g e l i s t ę .ujmuje pod p a c h ę k r ó l P i ł a t , bo­ wiem w e d ł u g apokryfu głoszonego przez Majewskiego m i a ł on być r ó w n i e ż uczestnikiem Ostatniej Wieczerzy, gdyż po śmierci Chrystusa m i a ł prawdopodobnie żyć zgodnie z nakazami Ewangelii i dlatego artysta w y r z e ź ­ bił go, jak trzyma pod r a m i ę św. Jana, k t ó r y pokazuje ludziom Biblię. 'Między P i ł a t e m a a p o s t o ł e m P a w ł e m siedzi cichy, bliżej n i k o m u n i e znany G a w e ł , k t ó r y w e d ł u g popular­ nego p r z y s ł o w i a m i a ł w a d z i ć się z P a w ł e m . W kompozycji Majewskiego P a w e ł zainteresowany jest r o z m o w ą z Piotrem, k t ó r y t r ą c a się z n i m pucha­ rem. Charakterystyczne jest, ż e c i dwaj t w ó r c y kościoła rzymskiego należą — obok Judasza i Mojżesza — d i Tabl. I . „ Ś w i a t z a k r y t y " na s k r z y d ł a c h ołtarza, niewidocznych dla widza w czasie jego otwarcia (por. i l . 3 i 4). Tabl. I I . „ Ś w i a t o d k r y t y " (por. i l . 1, 5, 6) --— — ^Puckfa., miijfi ca­ УпоШпе/ łym щес/е Щ$кй / pnedpopcł- Щк$\е- , \ x grzechu ^ (konsekkie*-/ , dm /flaw ' iobr^durdi) rmijne НоШШ \ /Popełnienie Ширив сг/vkh'ek 2ме4$\ роас$гя\ \ / * / Tabl. I I UkorowNiebo ^Zfrżenie Щ«/ \ ч • - rodzi KM, / ustom sit tmifotó Ргода \ / śmierć. JtfniebokistypienicЩШЙ \ %емза/ wdany Win&fdo Wydanie СкШ Chftfstiłsa Ziemie* 36 угслмт / шпек*) ш icierpieme �I I . 1. S t a n i s ł a w Majewski, Ołtarz wniebowzięcia rodziny, P M E w Warszawie. I I . 2. Ostatnia ba, polichrom., na antepedium o ł t a r z a czterech postaci, k t ó r e są najbardziej zaabsorbowane sobą i z n a j d u j ą się najdalej od błogosławiącego Jezusa. Znamienne jest przy t y m , że rozdwojony Piotr jako Szymon jest najbliżej Chrystusa, a poprzez p e ł n i e n i e kierowniczej f u n k c j i w kościele odsuwa się na najbar­ dziej odległą od Jezusa pozycję. Piotr, P a w e ł , P i ł a t i Jan stoją, t r z y m a j ą c puchary w r ę k a c h , Jezus Chrystus b ł o g o s ł a w i , a pozostali uczest­ nicy wieczerzy siedzą za stołem. Nad zgromadzonymi w wieczerniku, a ściślej nad Chrystusem, unosi się b ł o g o ­ s ł a w i ą c y Bóg Ojciec. Znajduje się on poniżej niebies­ kiego nieba na szerokim tle nocy, bo podczas wieczerzy z s t ę p u j e z b ł ę k i t n e g o nieba, aby otoczyć c h w a ł ą niebies­ k ą u c z e s t n i c z ą c y c h w Uczcie P a ń s k i e j co jest j a k b y s p e ł n i e n i e m słów m o d l i t w y : „Ojcze nasz, k t ó r y jesteś w niebie, przyjdź k r ó l e s t w o Twoje, b ą d ź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi..." Jest to więc niejako escha­ tologiczna wizja nieba realizowanego już na ziemi pod­ czas sprawowania ofiary eucharystycznej, k t ó r ą we wcześniejszych kompozycjach Ostatniej Wieczerzy M a ­ jewski sygnalizował, otaczając apostołów niebieskim t ł e m U c z e s t n i k i e m c h w a ł y Bożej w wieczerniku M a ­ jewskiego jest cały lud w y b r a n y przez Boga. Jego przedstawicielami są postacie ze Starego i Nowego Te­ stamentu, dla k t ó r y c h osoba Chrystusa jest jakby z w o r ­ nikiem starego i nowego ś w i a t a . Do przemienienia chle­ ba i wina w ciało i k r e w Jezusa p r z y g o t o w a ł y bowiem ludzi kolejne wydarzenia zapisane w B i b l i i . Dlatego na n i ą przede wszystkim pokazuje podczas Ostatniej Wie­ czerzy św. Jan, aby — jak m ó w i Majewski — „ o g l ą d a ­ j ą c y ołtarz ludzie czytali t ę księgę i wiedzieli, na co p a t r z ą " . Tam dowiedzą się też, że tylko przez tajem­ 1 2 wieczerza, płaskorzeź­ nicę Ostatniej Wieczerzy oraz jej owoc — p r z e n a j ś w i ę t ­ szy Chleb i Wino — m o ż n a „ o d k r y ć świat". Dla przechowywania Najświętszego Sakramentu M a ­ jewski buduje w n a s t ę p n e j kondygnacji ołtarza taber­ nakulum, czyli s k a r b n i c ę częściowo zmaterializowanej tajemnicy. Jest ono p o w a ż n y m p r z e w ę ż e n i e m w całej konstrukcji o ł t a r z o w e j , mieści się między szeroką men­ są a o b s z e r n ą szafą, i przypomina niemal ewangeliczne ucho igielne, przez k t ó r e należy przejść, aby za Majew­ skim o d k r y ć inny świat, w y r z e ź b i o n y w y ż e j . We w n ę t r z u tabernakulum schowane są: drewniany kielich i monstrancja z w y r z e ź b i o n ą b i a ł ą hostią. Te naczynia liturgiczne zamyka Majewski za g r u b y m i drzwiczkami tabernakulum, k t ó r e zostały od z e w n ą t r z oznaczone p ł a s k o r z e ź b ą d w ó c h kielichów z hostiami. Ma to m ó w i ć wszystkim o g l ą d a j ą c y m ołtarz, że we w n ę t r z u tabernakulum u k r y t a jest energia, u m o ż l i w i a j ą c a l u ­ dziom wznoszenie się z ziemi do nieba. W w y p a d k u jed­ nak niezrozumienia przez o g l ą d a j ą c y c h dolnej sceny Ostatniej Wieczerzy — p ł a s k o r z e ź b y na drzwiczkach ta­ b e r n a k u l u m p o z o s t a n ą n i e z r o z u m i a ł ą a t r a p ą czegoś, cze­ go obecność we w n ę t r z u nie jest konieczna, a co dla Majewskiego jest bardzo w a ż n e . Dla tych, k t ó r z y te^o nie r o z u m i e j ą , rzeźbi artysta „świat z a k r y t y " na pierwszym widocznym skrzydle sza­ fy ołtarza. Przedstawienie go ma p o b u d z a ć o g l ą d a j ą c y c h do refleksji nad życiem, k t ó r a p r o w a d z i ł a b y do zasta­ nowienia się nad ś w i a t e m , gdzie istnieje zło, z k t ó r y m człowiek musi ustawicznie walczyć. Genezy powstania zła zaczyna człowiek s z u k a ć w swojej przeszłości, k t ó r ą zna fragmentarycznie, z lekcji historii i katechezy b i ­ blijnej. W ten sposób dochodzi się do p y t a ń zasadni­ czych: s k ą d wzięły się słońce, księżyc, ziemia...? 37 ��O d p o w i e d z i ą na te pytania ma być scena trzynasta w „ k a l e n d a r z u Majewskiego", a pierwsza z prawej czę­ ści „ z a k r y t e g o ś w i a t a " . XIII Bóg ztwożyl świat, Stary Destament 13 Bóg Ojciec unosi się w o b ł o k a c h po lewej stronie kompozycji i stwarza po prawej stronie słońce — wska­ zując na nie p r a w ą r ę k ą i p r a w y m palcem, a poniżej ziemię, na k t ó r ą wskazuje p r a w y m palcem lewej ręki. Nad Bogiem Ojcem znajduje się księżyc stworzony jeszcze wcześniej niż ziemia i słońce. Bóg lekko odchyla od niego g ł o w ę — być m o ż e dlatego, że księżyc jest dla Majewskiego u c i e l e ś n i e n i e m zła. K w a d r y księżyca po­ w o d u j ą — jego zdaniem — z m i e n n o ś ć i fazowość wszy­ stkich p r o c e s ó w naturalnych na ziemi, gdzie n i e m o ż l i ­ wa jest stałość i n i e z m i e n n o ś ć o s i ą g a n a tylko w niebie. „Jeśli człowiek r o z w a l i ł b y atomami księżyc — k o n k l u ­ duje artysta — to skończyłoby się na ziemi wiele nie­ szczęść". XIV A d a m i Ewa zgrzeszyli w Raju Adam i Ewa leżą w Raju pod drzewem. Po prawej mężczyzna, po lewej kobieta. Ewa — uosobienie ludz­ kiej zmienności — podaje swemu mężowi zakazany owoc, k t ó r y jest w y r z e ź b i o n y po lewej stronie drzewa, bo grzech jeszcze nie został p o p e ł n i o n y . XV Wypędzenie z Raju Bóg Ojciec siedzi na szczycie drzewa, a z prawej strony obrazu A r c h a n i o ł w y p ę d z a pierwszych rodziców z Raju. Po lewej stronie w i d a ć już p r z e p a ś ć p r o w a d z ą c ą z Raju na ziemię — bez Boga. Wszędzie bowiem, gdzie mieszka i objawia się Bóg lub gdzie zsyła s w ą łaskę, Majewski rzeźbi i maluje ziemię k w i t n ą c ą , j a s n ą , a wszędzie tam, gdzie go nie ma — ciemną. W y j ą t e k sta­ nowi t y l k o scena zesłania Ducha Świętego. W scenie w y p ę d z e n i a z Raju pierwsze na ziemię idzie zwierzę — lew, druga jest Ewa, a trzeci Adam. Ten ostatni nie chce od razu opuścić raju i przytrzymuje się r ę k a m i drzewa. X V I Brat brata zabił. na świecie Abel i Kain. Pierwszy bandyta Artysta rzeźbi obu braci obok ich ognisk. Po p r a ­ wej stronie, w ognisku Kaina, ukazuje się w ciemnym niskim dymie diabeł, a nad ogniskiem Abla, po lewej stronie o b r a z o - r z e ź b y dym unosi się wysoko, a w nim Bóg Ojciec. K a i n rozzłoszczony widokiem Boga Ojca po stronie Abla chce zabić brata. Majewski dodaje przy t y m , że złość braci do siebie m i a ł a swoje źródło w spo­ rze o k o b i e t ę . XVII Noe (Szczęśliwość ziemska) Noe p ł y w a w arce, w k t ó r e j dym z komina idzie wprost do nieba (jak poprzednio unosił się z ogniska Abla), a Noe wypuszcza w ś w i a t dwa białe gołębie, by dowiedzieć się, czy wody już gdzieś o p a d ł y . XVIII Człowiek walczy z diabłem Po prawej stronie obrazu człowiek ubrany w strój mmiszo-rycerski idzie pod górę z piką. Ostrze broni skie­ r o w a ł w dół, w p o b l i ż e r ą k diabła, k t ó r y stoi z lewej strony g ó r y z uniesionymi w górę d ł o ń m i . Człowiek jest tu raczej a t a k u j ą c y niż atakowany. Na potwierdzenie słuszności takiego przedstawienia Majewski dodaje, że sam musi „co dzień w a l c z y ć z diabelskim ś w i a t e m " . Wiemy już, że scena X V I I I jest dla Majewskiego szczególnie w a ż n a i s t a ł a się dla niego nie tylko ostat­ n i m obrazem na drzwiach, ale i w s t ę p e m do r o z w a ż a ń nad złem p a n u j ą c y m w „ z a k r y t y m świecie" — co bez­ p o ś r e d n i o łączy się ze s c e n ą X I I I . Dlatego r o z p a t r u j ą c wzajemne relacje opisywanych wyżej scen na drzwiach, warto s k o r z y s t a ć z podawane­ go przez a r t y s t ę zestawienia. pierwszej sceny z o s t a t n i ą (i w e d ł u g tego wzoru drugiej z p r z e d o s t a t n i ą czyli po k r z y ż u j ą c y c h się p r z e k ą t n y c h ) . Wszechmocny Bóg ( X I I I ) ' j e s t taik doskonały, że mo­ że nie zważać na. istnienie „złego księżyca" i tworzy dalej (dobry) w s z e c h ś w i a t . Natomiast człowiek musi walczyć ze złem ( X V I I I ) w postaci upersoniiikowanego d i a b ł a (ponieważ natura jest w zasadzie dobra i t y l k o czasami znajduje się pod w p ł y w e m księżyca). P r z y c z y n ą „diabelskiego ś w i a t a na ziemi" jest odej­ ście pierwszych rodziców od woli Boga Ojca i zjedze­ nie zakazanego owocu z drzewa w i a d o m o ś c i dobrego i złego. Zanim to jednak n a s t ą p i ł o , bezgrzeszny człowiek żył sobie szczęśliwie w Raju ( X I V ) . Temu życiu przeciwstawia Majewski szczęśliwość z i e m s k ą ( X V I I ) , ocalenie Noego od potopu. W obu w y ­ padkach ( X I V , X V I I ) pełnia szczęścia doznana jest przez ludzi w momentach p r ó b y granicznej, czyli przed sa­ m y m p o p e ł n i e n i e m grzechu ( X I V ) i w c h w i l i opadania wód grożących z a g ł a d ą ( X V I I ) . B e z p o ś r e d n i e konsekwen­ cje grzechu rzeźbi artysta na dwóch ś r o d k o w y c h sce­ nach: Wygnanie z Raju (XV) i Zabójstwo Kaina ( X V I ) . Scena X V to konsekwencja odejścia od Boga, a scena X V I , to trwanie w grzechu, co jest p r z y c z y n ą n a s t ę p ­ nego grzechu. Przy t y m charakterystyczne jest, że po­ wodem grzechu jest w obu wypadkach kobieta: za pierwszym razem Ewa, a za drugim żona Abla. Umiesz­ czenie tych scen w ś r o d k u drzwi nadaje i m charakter m o t y w u przewodniego, wokół k t ó r e g o rozgrywa się ak­ cja na scenach umieszczonych w y ż e j i niżej. Na p y t a ­ nie postawione na samym p o c z ą t k u : dlaczego człowiek walczy ze złem? — daje Majewski odpowiedź, k t ó r ą odnajdujemy blisko p u n k t u przecięcia się p r z e k ą t n y c h d r z w i — bo człowiek grzeszy. 1 to grzeszy społecznie, gdyż grzech z a p o c z ą t k o w a n y przez k o b i e t ę dopełnia mężczyzna. Wnioski i spostrzeżenia, do jakich dochodzi Majew­ ski na pierwszych drzwiach, m a j ą dla niego charakter z e w n ę t r z n y . G ł ę b i e j , po otwarciu drzwi, znajduje we­ w n ę t r z n ą w a r s t w ę „ ś w i a t a zakrytego". P o n i e w a ż jednak po drugiej stronie pierwszych drzwi są r ó w n i e ż w y ­ r z e ź b i o n e sceny, k t ó r y c h artysta nie chce na razie po­ k a z a ć , drzwi pierwsze s k ł a d a on tak, że r ó w n o c z e ś n i e można oglądać drugie drzwi i sceny X I V , X V I , X V I I z pierwszych drzwi. W drugiej części „ ś w i a t a zakrytego" kolejne sceny m a j ą kierunek w s t ę p u j ą c y , a więc odwrotny niż na pierwszych drzwiach. Po człowieku w a l c z ą c y m z dia­ belskim ś w i a t e m z pierwszych d r z w i ( X V I I I ) pojawia się na drugich Chrystus jako uzdrowiciel ( X I X ) , k t ó r e ­ mu przeciwstawiony jest starotestamentowy obraz Iza­ aka pocieszanego przez zwierzę ( X X ) . Ten u k ł a d prze­ ciwstawiania w l i n i i poziomej scen z Nowego Testa­ mentu scenom ze Starego Testamentu i przepowiedniom jest w zasadzie utrzymany na całych drugich drzwiach. XIX Chrystus uzdrawia chorego W jednej scenie uzdrowienia Majewski p r z e d s t a w i ł dwa r ó ż n e zdarzenia z Ewangelii: po prawej stronie Chrystusa U z d r a w i a j ą c e g o ( p r a w ą r ę k ą ) chorego, a po lewej S a m a r y t a n k ę z naczyniem przy studni. Dzięki temu zestawieniu artysta p o d k r e ś l a , że Chrystus nie tylko leczy ciało człowieka, lecz t a k ż e jest ź r ó d ł e m żywej wody u z d r a w i a j ą c e j dusze ludzi, o czym m ó w i Jezus Samarytance przy studni. XX Zwierz liże rany Izaakowi Izaak (Hiob?) siedzi między dwoma drzewami ozna­ czającymi las i trzyma nogi w sadzawce. Z prawej stro- 39 I �ny liże mu rany na nogach w i l k (pies?) i w ten koi ból Izaaka i pociesza go. XXI Dzień sposób zmarłych Scena przedstawia cmentarz z k r z y ż a m i , po k t ó r y m z prawej strony idzie ksiądz i modli się z k s i ą ż k i , a w dali, po lewej stronie, idzie kobieta z zapalonymi świeczkami. Obraz ten i jego t y t u ł ma p r z y p o m i n a ć ludziom, że k s i ą d z na cmentarzu chodzi po grobach i modli się nie t y l k o za wszystkich ś w i ę t y c h , lecz t a k ż e za „ n a p o l e o ­ n ó w , h i t l e r o w c ó w , żołnierzy polskich i a k o w c ó w " , s ł o ­ w e m za wszystkich z m a r ł y c h — konkluduje artysta — a nie za ś w i ę t y c h . Z m a r ł y m potrzebne jest ś w i a t ł o i dlatego ziemia w Dzień Z m a r ł y c h nie zakwita, lecz j a ś n i e j e blaskiem świec. Religijny obrzęd i m o d l i t w ę księdza przeciwstawia Majewski w tej samej l i n i i — p r a w u dziesięciu przy­ k a z a ń Bożych. XXII Dziesięć przykazań Po p r a w e j stronie sceny w y ł a n i a się zza chmur Bóg Ojciec, k t ó r y podaje Dekalog Mojżeszowi s t o j ą c e m u u s t ó p góry. Góra Synaj, gdzie objawia się Bóg Ojciec, przemienia się t u w Golgotę, na k t ó r e j stoi krzyż. Dzie­ sięć p r z y k a z a ń bożych o b o w i ą z u j e bowiem chrześcijan nadal, t y l k o w nowej ewangelicznej interpretacji Jezusa. XXIII Zesłanie Ducha Świętego Na ś r o d k u p ł a s k i e j ciemnej ziemi stoi Chrystus w białej szacie, na k t ó r e j w i d a ć czerwone serce. S p o g l ą d a on w górę i wznosi r ę c e do Boga Ojca z n a j d u j ą c e g o się nad n i m . Z kolei Bóg Ojciec pokazuje l e w ą r ę k ą na Ducha Świętego, k t ó r y unosi się nad n i m i w po­ staci gołębicy. A r t y s t a w y o b r a ż a w i ę c sobie zesłanie Ducha Ś w i ę t e g o jako s t a ł ą obecność na Ziemi Chrys­ tusa z „ g o r e j ą c y m sercem miłości". O d t ą d objawienie się Boga ludziom nie n a s t ę p u j e już w g ó r a c h czy na w y o d r ę b n i o n e j , rozjaśnionej i ukwieconej ziemi, jak to miało miejsce poprzednio, lecz w s z ę d z i e : na r ó w n i n i e i w y ż y n i e , i dotyczy wszystkich ludzi, a nie tylko w y ­ branych. W e d ł u g przepowiedni k r ó l o w e j Saby ma to — t w i e r ­ dzi Majewski — s p o w o d o w a ć „potopienie ś w i a t a utajo­ nego", p o g a ń s k i e g o , co przedstawia w alegorycznej sce­ nie: XXIV Potopienie świata utajonego W centrum obrazu stoi siłacz — cyklop na dużej r y b i e p ł y w a j ą c e j w morzu. Cyklop dźwiga na plecach obszerną truimnę z przytwierdzonymi do niej dwoma kluiczami. Z lewej strony z oceanu w y ł a n i a się k r ó l o w a m ó r z i p r a w ą r ę k ą pokazuje miejsce, w k t ó r y m siłacz ma w y r z u c i ć t r u m n ę . W z a m k n i ę t e j t r u m n i e ma mieścić się cały „ z a t a ­ jony", n i e c h r z e ś c i j a ń s k i ś w i a t . O jego szczelnym zam­ knięciu m a j ą m ó w i ć dwa w i e l k i e klucze, k t ó r e w i s z ą z boku t r u m n y i k t ó r e w t y m w y p a d k u są jakby od­ w r o t n o ś c i ą , p r z e c i w i e ń s t w e m kluczy św. Piotra do nie­ ba. „ Ś w i a t zatajony" polega bowiem na t y m , że czło­ wiek człowieka wykorzystuje, czyniąc swoim niewolni­ kiem, podczas gdy sam jest niewolnikiem śmierci... Pierwsze oibozy koncentracyjne — w y j a ś n i a Majewski — z a k ł a d a l i faraonowie, k a ż ą c niewolnikom b u d o w a ć grobowce-piramidy dla siebie i swoich u r z ę d n i k ó w . Dlate­ go, jak m ó w i przepowiednia, pod koniec obecnego ś w i a ­ ta ziemię zaleje woda, lecz nie cały ś w i a t zostanie za­ topiony w g ł ę b i n a c h morskich, a tylko jego nieludzka, n i e c h r z e ś c i j a ń s k a część. 4П Sauikając w u k ł a d z i e scen drugiej części „ ś w i a t a za­ krytego" p ó d o b n y o h relacji j a k na pierwszych drzwiach, m o ż n a z e s t a w i ć sceny X I X z X X I V i X X z X X I I I . Potopienie świata zatajonego ( X X I V ) jest uzdrowie­ niem m o r a l n y m ś w i a t a . Natomiast w Uzdrowieniu cho­ rego ( X I X ) , Chrystus uzdrawia nie t y l k o duchowo (Idź, nie grzesz więcej), ale i fizycznie (Wstań, podnieś łoże swoje i idź do domu swego — L u k . 5,23—24). Chrystus podchodzi do ludzi indywidualnie, a „ p o t o p i e n i e ś w i a t a utajonego" ma charakter alegoryczny i odnosi się do w y r z ą d z a n e g o przez ludzi zła na c a ł y m świecie. Jeszcze mocniej indywidualny, personalny stosunek do ludzi jest zaznaczony w d r u g i m zestawieniu. Błogosławiony Izaak (Hiob?) za jedynego pocieszyciela ma zwierzę, k t ó r e liże jego rany. Przyjaciele go opuścili, rodzina i m a j ę t n o ś c i p r z e p a d ł y , pozostał sam w lesie, lecz nie złorzeczy i nie odchodzi od Boga, a godzi się z jego wolą. Na tej o b r a z o - r z e ź b i e nie w i d a ć o b j a w i a j ą c e g o się Boga, lecz o jego obecności w pobliżu samotnego Izaaka ś w i a d c z y k w i t n ą c a ł ą k a (pojawiająca się na obrazie Majewskiego tam, gdzie jest Bóg). W inny zupełnie horyzont wierzeniowy (pochodzący z Dziejów Apostolskich) wpisane jest Z e s ł a n i e Ducha Świętego. Ma ono miejsce na niczym nie ukwieconej, ciemnej r ó w n i n i e i chciało by się powiedKieć, posiada z a s k a k u j ą c y chrystocentryczny charakter. Duch Ś w i ę t y unosi się bowiem nie t y l k o nad c a ł y m ś w i a t e m , ale i nad B o g i e m - i Chrystusem, który stoi na ziemi. Tchnie­ nie Ducha Ś w i ę t e g o obejmuje więc p o z o s t a ł e osoby bos­ kie i poprzez nie przenika na ś w i a t do wszelkich l u ­ dzi. Zesłanie jest konkretne, egzystencjalnie odczuwane przez k a ż d e g o człowieka, k t ó r e m u Chrystus olbjawa się niejako osobiście poprzez swe „ g o r e j ą c e serce miłości". Dopiero w dalszej kolajlnośei Jezus nakazuje (za p o ś r e d ­ nictwem kościoła) modlić się do Boga Ojca, k t ó r y z k o ­ lei przypomina o trzeciej osobie boskiej — Duchu Ś w i ę ­ t y m , p r z e n i k a j ą c y m wszystko. 'Na ten temat w y p o w i e d z i a ł się Majewski d o k ł a d ­ niej w swej kompozycji Krzyża z Ostatnią Wieczerzą, a w ołtarzu przypomina ją tylko w scenach X X I i X X I I . Obrazo-arzeźby te s ą podobnie jak na poprzednich drzwiach ( I I I , I V ) osią i tematem przewodnim sześciu scen. P o k a z u j ą one, że dzięki religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j , k t ó r e j p o d s t a w ą jest modlitwa do Boga za wszystkich z m a r ł y c h ludzi ( X X I ) i przestrzeganie dziesięciu przy­ k a z a ń m o ż l i w e jest p r z e k s z t a ł c e n i e starego ś w i a t a , po­ przez odkrycie Nowego Życia dzięki Duchowi Ś w i ę t e ­ mu, czego dalszą k o n s e k w e n c j ą ma być potopienie za­ tajonej i z a m k n i ę t e j w nieprawdzie i p ó ł p r a w d z i e czę­ ści starego ś w i a t a . Zrozumienie tego na poziomie „ z a k r y t e g o ś w i a t a " b ę d z i e i l u m i n a c j ą dla o g l ą d a j ą c e g o ołtarz, czego na­ s t ę p s t w e m powinno być otwarcie całego ołtarza. Histo­ ria człowieka religijnego zaczyna się bowiem od poczę­ cia Jezusa przez M a r i ę P a n n ę . Od tego momentu — w y j a ś n i a Majewski — liczą czas wszystkie p a ń s t w a i organizacje m i ę d z y n a r o d o w e i dlatego artysta rozpoczy­ na na ołtarzu opowieść o życiu M a r i i , Jezusa i Józefa. W e d ł u g apokryfu opowiadanego pnzez a r t y s t ę , przed poczęciem Jezusa żyły sobie trzy Marie, z k t ó r y c h jed­ na m i a ł a p o r a d z i ć Mesjasza. Ż a d n a jednak z nich nie w i e d z i a ł a , k t ó r ą do tego wybierze Bóg. P r z e b y w a ł y one p r z e w a ż n i e razem i oto w pewnej c h w i l i p o j a w i ł się Duch Ś w i ę t y , k t ó r y b i j ą c y m i od siebie promieniami łaski zapłodnił p r a w d z i w ą (a nie p o d e b r a n ą ) N a j ś w i ę t ­ szą P a n n ę M a r i ę . I Trzy podebrane Marie A r t y s t a łączy w jednej kompozycji dwa wydarze­ nia: Zwiastowanie N a j ś w i ę t s z e j Panny M a r i i i N a w i e - �I �dzenie w domu św. Anny. W obrazie t y m Duch Ś w i ę t y w postaci gołębicy unosi się w p r a w y m rogu kompo­ zycji i zsyła na klęczącą N a j ś w i ę t s z ą M a r i ę P a n n ę pro­ mienie u ś w i ę c a j ą c e j łaski. Poczyna ona w t y m momen­ cie Syna Bożego. Stojąca za P a n n ą M a r i ą Marynika (zwana T e r e s ą ) pokazuje na Ducha Ś w i ę t e g o r ę k ą , j a k ­ by mówiła „ Z d r o w a ś Mario, łaskiś pełna, Pan z Tobą..." a klęcząca po prawej stronie Maria (Anna?) dodaje „Błogosławionaś Ty między niewiastami i b ł o g o s ł a w i o n owoc żywota twojego...". II Maria porodziła Matka Boska idzie w czasie burzy przez las świecą, a w i l k i widząc ją, c h o w a j ą się za drzewa. V I Sw. Jan Chrzciciel polewa wodą głowę nurzonego do pasa w rzece-sadzawce Rodzina Syna Maria znika dopiero w ostatniej, V I scenie, gdy Jezus rozpoczyna s w ą działalność od chrztu z Ducha Świętego, a więc pozyskania p e ł n e j łaski Bożej, k t ó r ą posiada jego Matka. Jezusa Na odwrotnej stronie omawianych drzwi o ł t a r z o ­ wych w I części „świata zakrytego" Majewski u k a z a ł , że kobieta — Ewa — była p r z y c z y n ą grzechów, jakie pogrążyły ziemię w nieszczęściach. Teraz w „świecie o d k r y t y m " r ó w n i e ż kobieta — Maria — rodzi ludziom Boga i uczy swoim p o s t ę p o w a n i e m , jak można o s i ą g n ą ć r a d o ś ć i szczęście już na zismi. IV Su>. Trójca — czyli Maria, Jezus i św. Józef C e n t r a l n ą postacią na o b r a z o - r z e ź b i e jest dorasta­ jący Jezus. Po jego prawej stronie stoi Matka Boska, a po lewej św. Józef. Matka Boska i chłopczyk Jezus u b r a n i są na biało, co oznacza ich czystość i n i e w i n ­ ność. Na ich piersiach widzimy dwa „gorejące serca", k t ó r e m a j ą mówić ludziom o wielkiej miłości M a r i i i Chrystusa do człowieka. Matki Boskiej Gromnicznej niebezpieczeństwem za­ Scena V I koresponduje w jakiejś m i e r z ą ze sceną I , gdzie Duch Ś w i ę t y zsyła łaskę u ś w i ę c a j ą c ą na N a j ­ świętszą P a n n ę M a r l ę . Maria nie traci łaski po urodze­ niu syna (II) i jest nadal p r z y k ł a d e m bezwzględnego p o s ł u s z e ń s t w a w o l i Bożej ( I I I ) , a t a k ż e — wraz z Sy­ nem — miłości do Boga i ludzi (IV), co jest p o d s t a w ą do szczęścia i radości w rodzinie i stanowi m o t y w prze­ wodni omawianych drzwi. Ł a s k a Boska, k t ó r e j Maria jest p e ł n a , sprawia, że znikają przed Matką Boską wszystkie n i e b e z p i e c z e ń s t w a (V) z a r ó w n o na ziemi (w postaci wilków), j a k i niebie (pioruny), co Majewski j a k b y dla p o d k r e ś l e n i a siły M a r i i rzeźb: po p r z e k ą t n e j do sceny Maria porodziła Syna ( I I ) . Ucieczka da Egiptu. Św. Józef wskazuje r ę k ą na prawo, d o k ą d prowadzi osła, na k t ó r y m siedzi Matka Boska z D z i e c i ą t k i e m . S p o g l ą d a ona w l e w ą s t r o n ę j a k ­ by p a t r z y ł a na n a s t ę p n ą scenę p r z e d s t a w i a j ą c ą „miłość i radość św. Trójcy". V Jezusa Artysta nie w>rz2Źbił w tej scenie Ducha Świętego, choć m ó w i ł o jego obecności podczas chrztu Jezusa (i obiecał, że na niebie doklei gołębicę). Boże Narodzenie ma miejsce w Stajence Betlejem­ skiej. Jest ona j e d y n ą b u d o w l ą w y r z e ź b i o n ą na ołtarzu, bo w e d ł u g Majewskiego jej architektura nie utrudnia ludziom k o n t a k t u z p r z y r o d ą i kosmosem, gdyż przez jej dach w i d a ć g w i a z d ę b e t l e j e m s k ą . Na ś r o d k u szopki, nad żłobkiem, stoi m o d l ą c y się anioł. Obok niego po prawej stronie modli się stojąc Matka Boska, a z le­ wej św. Józef, który k ł a d ą c r ę k ę na żłobku p o d k r e ś l a , że jest opiekunem nowo narodzonego dziecka. Przed m a l e ń k i m Jezusem, M a t k ą Boską i św. J ó ­ zefem k l ę k a z lewej strony zamożny przybysz, a pod ż ł o b k i e m leży baranek s t a n o w i ą c y jakby zapowiedź przyszłej nauki i ofiary Chrystusa. III ze W „świecie o d k r y t y m " drugim w a ż n y m problemem (obok radości) jest sens ludzkiego cierpienia, w k t ó r y m r ó w n i e ż współuczestniczy Matka Boska, aby później mleć w s p ó ł u d z i a ł z Bogiem i ś w i ę t y m i w chwale nie­ bieskiej. Na scenach drugich drzwi „świata okrytego" pierw­ s z o p l a n o w ą postacią jest Chrystus. Z a p o w i e d z i ą przy­ szłej jego c h w a ł y niebieskiej jest Wjazd do Jerozolimy, ukazywany w V I I scenie. —• 2 luty — Marta przed nieba i ziemi Tabl. I I I . Ogólny schemat ruchu w „świecie o d k r y t y m " i kierunek ruchu w p o s z c z e g ó l n y c h scenach Niebo t i r * W 42 �VII Niedziela Palmowa Chrystus błogosławiąc wjeżdża na ośle do Jerozoli­ my. Przed n i m stoi mężczyzna, a za n i m kobieta, k t ó ­ rzy t r z y m a j ą w r ę k a c h palmy. Po t r i u m f a l n y m wjeździe Jezusa do miasta n a s t ę p u j e wydanie Go przez Judasza kapłanom. VIII Sąd nad Chrystusem W obrazie t y m rzeźbiarz ukazuje dwa r ó ż n e w y d a ­ rzenia: sprzedanie Jezusa k a p ł a n o m przez Judasza i scenę: Chrystus sądzony przez kapłana. Z prawej strony obrazu k a p ł a n wręcza Judaszowi woreczek ze srebrnikami, natomiast po 'lewej stronie, obok k a p ł a n a , stoi Chrystus ze z w i ą z a n y m i r ę k a m i , skazany na śmierć. IX Droga krzyżowa Jezus upada pod k r z y ż e m . Przed n i m stoi Maria, k t ó r a ze strachem patrzy na twarz u m ę c z o n e g o Boga. Natomiast za Chrystusem stoi Szymon Cyrenejczyk, k t ó r y pomaga Jezusowi podnieść krzyż. Na k o ń c u tej grupy w i d a ć żołnierza rzymskiego ze spisanym w y r o ­ kiem na Chrystusa. X Maria z Ukrzyżowanym Chrystusem Z prawej strony u k r z y ż o w a n e g o Chrystusa klęczy Matka Boska, a z lewej M a r y n i k a (Maria Magdalena). Z lewej strony podchodzi do k r z y ż a żołnierz rzymski, k t ó r y przebija bok Chrystusowi. Ze świeżej rany w y ­ p ł y w a woda i krew, co oznacza, że Jezus u m a r ł . Matka Boska modli się do swego Syna, s k ł a d a j ą c ręce, a Ma­ rynika rozpacza, c h w y t a j ą c się za g ł o w ę obiema r ę ­ kami. XI Złożenie Zmartwychwstanie Dwaj rycerze Chrystusa, m a j ą c rzymscy śpią na ziemi koło grobu między sobą r o z r z u c o n ą b r o ń . Nad Tabl. I V . N a s t ę p s t w o kolejnych \ . \ 1» W ten sposób Zmartwychwstanie stało się realiza­ cją pełni c h w a ł y niebieskiej, co na ziemi z a p o w i a d a ł a już c h w a ł a i cześć oddana Chrystusowi podczas wjazdu do Jerozolimy w obrazie V I I . Możliwość takiego wertykalnego n a s t ę p s t w a z d a r z e ń (ziemia — niebo) nie mieściła się w w y o b r a ź n i faryzeu­ szy, k t ó r z y skazali Jezusa na śmierć ( V I I I ) , aby potem złożyć jego ciało na zawsze do grobu ( X I ) . Zanim jed­ nak dopełniono życzenia faryzeuszy, konieczne było cier­ pienie Chrystusa w czasie drogi k r z y ż o w e j ( I X ) i ś m i e r ć na k r z y ż u (X). Dlatego ból i cierpienie stały się mo­ t y w e m przewodnim drugich drzwi „ ś w i a t a odkrytego". Na drugich drzwiach n a s t ę p s t w o kolejnych scen ma charakter w s t ę p u j ą c y spiralnie w g ó r ę — od c h w a ł y ziemskiej ( V I I ) poprzez drogę k a l w a r y j s k ą i u k r z y ż o ­ wanie ( I X , X ) , złożenie do grobu ( X I ) do Z m a r t w y c h ­ wstania ( X I I ) . Ten kierunek n a s t ę p s t w a z d a r z e ń jest odwrotny do kierunku na pierwszych drzwiach „świata odkrytego" (tabl. I I I ) , gdzie biegnie on od góry prawej strony w lewo, k u centrum kompozycji. R ó w n i e ż należy zwrócić u w a g ę na kierunek ruchu w poszczególnych scenach (tabl. V). U ż y w a j ą c p r z e n o ś n i , m o ż n a by po­ wiedzieć o drzwiach „ ś w i a t a odkrytego", że o ile ra­ dość ziemska ma dla Majewskiego ruch wielokierun­ kowy, to ból i cierpienie prowadzi u niego w jednym k i e r u n k u — do nieba i c h w a ł y niebieskiej. do grobu Niepozorne ciało Chrystusa, z a w i n i ę t e w b a n d a ż e , niosą w p r z e ś c i e r a d l e : z prawej strony nieznany m ę ż ­ czyzna, a z lewej Nikodem i Matka Boska. Maria oglą­ da się za siebie, widząc już jakby dzień Z m a r t w y c h ­ wstania ukazany w n a s t ę p n e j scenie. XII grobem, niejako ponad ostrzem ludzkiego oręża, unosi się Chrystus, obok k t ó r e g o na ziemi stoją dwaj anio­ łowie. Mesjasz trzyma w dłoni białą c h o r ą g i e w z k r z y ­ żem — symbol z w y c i ę s t w a . Anioł z prawej odwija o s t a t n i ą część ś m i e r t e l n e g o b a n d a ż a , a anioł z lewej strony oddaje Jezusowi pokłon. Zmartwychwstanie jest w ołtarzu pierwszym bez­ p o ś r e d n i m przejściem Chrystusa z ziemi do nieba. Po trzech dniach Jezus powraca na ziemię, aby po p e w n y m czasie wziąć ze sobą do nieba całą r o d z i n ę czyli M a t k ę Boską i opiekuna św. Józefa. Scena Wniebowzięcia Ro­ dziny jest dla artysty przede wszystkim w n i e b o w z i ę ­ ciem ludzkiej rodziny, a nie boskiej i dlatego nie po­ zwala jej n a z y w a ć ś w i ę t ą rodziną. W centralnej, naj­ wyższej scenie ołtarza chce on p o k a z a ć , że do nieba scen w „świecie odkrytym" Hie bo Л \ \ Ziemi я 43 1 ��Xi ��I П. 8. Ukoronowanie Marii, z w i e ń c z e n i e ołtarza chcą się dostać, wzorem rodziny Jezusa także i n n i wie­ rzący ludzie: pasterze i z w i e r z ę t a , z k t ó r y m i człowiek często przebywa. „ Z w i e r z ę t a bowiem są przyjacielami ludzi i wraz z n i m i zostały wygnane kiedyś z raju ( X V ) i chcą do niego wrócić". Scena centralna — Wniebowzięcie tami m i e s z k a ń c ó w ziemi. M a t k a Boska w y c i ą g a r ę k ę do ludzi i wskazuje na swoje g o r e j ą c e miłością serce. Po­ d o b n ą p o s t a w ę przybiera św. Józef unoszący się nad ziemią z prawej strony, z t y m t y l k o , że wskazuje na „ k r w a w i ą c e i g o r e j ą c e miłością serce Jezusa". Oba ser­ ca — Jezusa i M a r i i — są oznakami najwyższej bożej miłości do ludzi i znajdują się poniżej Chrystusa, na wysokości M a t k i Boskiej, czyli bliżej ziemi niż sam Bóg. P o m i ę d z y obu scenami unosi się obłok, na k t ó r y m stoi Jezus Chrystus. Jego r ę c e m a j ą ślady po g w o ź 'dziach, a z głowy niedawno ukoronowanej cierniem bije ogromny blask. P r a w ą r ę k ą Jezus wskazuje na uno­ szącego się nad n i m Boga Ojca, a lewą w y c i ą g a do l u ­ dzi, u k a z u j ą c i m swoje serce. Nad b ł o g o s ł a w i ą c y m Bogiem Ojcem unosi się Duch Ś w i ę t y w postaci g o ł ę ­ bicy. Wzlatuje ona pod samo sklepienie niebieskie, k t ó ­ re w obrazie centralnym tak jak i we wszystkich i n ­ nych scenach oznaczone jest ł u k i e m . Sklepienie to t y m jednak różni się od pozostałych, że w centralnej scenie zaznaczył w n i m Majewski „wejście do nieba" czyli słońce otoczone częstokołem promieni, które bronią w s t ę p u do nieba osobom nie p o w o ł a n y m . Wokół Chrystusa, Boga Ojca i Ducha Ś w i ę t e g o , uno­ si się pięć c h ó r ó w anielskich różnej wielkości, syme­ trycznie po dwa z k a ż d e j strony. Nad szafą ołtarza uno­ si się jeszcze jeden chór anielski z t r ą b a m i . Należące do niego dwa anioły n a c h y l a j ą się tak, aby w dole przez otwór w niebie słychać było dźwięki ich t r ą b głoszących n i e b i a ń s k ą c h w a ł ę Ukoronowania M a t k i Bos­ kiej, k t ó r e ma miejsce w samym centrum słońca. Po lewej stronie M a t k i Boskiej stoją dwaj k r ó l o w i e (pol- Tabl. V Rodziny Na ziemi, nad k t ó r ą ma miejsce scena W n i e b o w z i ę ­ cia M a t k i Boskiej, Jezusa i św. J*zefa, znajduje się góra. Oznacza ona miejsce na świecie, z którego naj­ bliżej jest do Boga (i dlatego z góry do nieba w s t ę p u j e Chrystus) oraz przypomina, że ziemia jest kulista. N a j ­ dalej od centrum, w k t ó r y m znajduje się Chrystus, sto­ ją Trzej K r ó l o w i e . Są oni m ę d r c a m i ś w i a t a , znają Pis­ mo, lecz nie oni p o k a z u j ą ludziom Chrystusa lecz na od­ w r ó t — ludzie i m . Po prawej stronie wskazuje na Je­ zusa Egipcjanin. Natomiast trzeciemu k r ó l o w i , m ę d r c o ­ w i s t o j ą c e m u po lewej stronie, pokazuje go dziecko sie­ d z ą c e na r ę k u kobiety, k t ó r a rozmawia ze swoją s ą ­ s i a d k ą . Bo dziecko jest zawsze bardziej spostrzegawcze niż dorośli — w y j a ś n i a artysta. R ó w n i e szybko jak ma­ l e ń s t w o na r ę k a c h matki, widzą Chrystusa w n i e b o w s t ę pującego: pasterz, w ę d r o w i e c i z w i e r z ę t a — bo żyją blisko z p r z y r o d ą i w i d z ą wszystko, co się w o k ó ł nich dzieje — dodaje Majewski, sam dawny pasterz i obo­ rowy... W ę d r o w i e c z a t r z y m a ł się u podnóża góry, a pasterz wszedł za Chrystusem aż na jej szczyt i tam olśniony blaskiem W n i e b o w s t ą p i e n i a cały odchylił się do tyłu i rozłożył ręce. Obok niego stoi na tylnych nogach osioł Jezusa, k t ó r y t a k ż e chce się za swym panem dostać do nieba. Wiedzione i n s t y n k t e m trzy inne z w i e r z ę t a r ó w ­ nież w s p i n a j ą się na górę, aby być j a k najbliżej Boga. W n i e b o w s t ę p u j ą e e postacie i m i e s z k a ń c y nieba m a j ą stroje bez srebra i złota, bo oba te metale są a t r y b u ­ 47 Г �sey?). Unoszą k o r o n ę nad M a r i ą P a n n ą , w drugiej r ę c e obaj zaciskają szable. T w o r z ą oni jakby siódmy chór anielski, który wraz z dwoma rycerzami s t o j ą c y m i da­ lej, trzyma s t r a ż przy Matce B o s k i e j . Gotowi są oni rozpocząć bój na k a ż d y rozkaz M a r i i , zgodnie ze sło­ w a m i pieśni „Rycerze M a r y i , kroczymy na b ó j , na k a ż ­ dy rozkaz T w ó j , My Polska, my n a r ó d , my Twój...". l4 W centralnej scenie i na szczycie ołtarza większość postaci została w y r z e ź b i o n a w dziesięciu t r ó j o s o b o w y c h grupach (tab. V ) . Istnieje tylko jedna czteroosobowa grupa, w k t ó r e j od trzech dorosłych postaci w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a się w i e l k o ś c i ą i jasnym kolorem stroju m a ­ łe dziecko, trzymane przez m a t k ę na r ę k u . Podobnie „Rodzina Jezusa" tworzy „Sw. T r ó j c ę " o ile nie w l i ­ czy się do trzech osób boskich Chrystusa. W t y m d r u ­ gim przypadku Matka Boska i święty Józef b ę d ą t w o ­ r z y l i w m i a r ę s t a b i l n ą p a r ę unoszącą się nad ziemią, różną od trzech osób boskich ( w y r z e ź b i o n y c h w pionie) podobnie jak dizdecko od trzech osób d o r o s ł y c h w czte­ roosobowej grupie. Dlatego można hipotetycznie zało­ żyć, ż e Matka Boska, ś w . Józef i dziecko t w o r z ą jakby g r u p ę trzech postaci ludzkich unoszonych do nieba na o b ł o k a c h lub, w przypadku dziecka, na r ę k a c h matki. Zgadzało by się to z n a u k ą Chrystusa, k t ó r y d a w a ł nie­ w i n n o ś ć dziecka za wzór do n a ś l a d o w a n i a t y m wszyst­ k i m , którzy chcą się dostać ido nieba. Tak więc w centralnej części szafy ołtarza panuje ożywiony r u c h dzięki niesymetrycznym, niestabilnym t r ó j k o m (w p r z e c i w i e ń s t w i e do w y w a ż o n y c h c z w ó r e k i dwójek) oraz gestykulacji tych postaci często przeciw­ nej do k i e r u n k u ruchu, np. M a t k a Boska i św. Józef w y c i ą g a j ą r ę c e w dół choć sami unoszą się do g ó r y . Należy też z a z n a c z y ć , ż e w scenie centralnej odpo­ wiednikiem ł u k u sklepienia niebieskiego jest na ziemi góra, a drugim przypomnieniem tego ł u k u jest usytuo­ wanie na o b ł o k a c h trzech osób z rodziny Chrystusa. Tak więc dwadzieścia cztery razy p o w t ó r z o n y l u k nie­ bieski na kolejnych scenach „ k a l e n d a r z a " Majewskiego jest w centrum o ł t a r z a t r z y k r o t n i e p o d k r e ś l o n y przez d w u k r o t n e o d w o ł a n i e się artysty do analogii l u k u : 1 — ziemi; 2 — obłoków-izbiarndków wody oraz 3 — samego sklepienia niebieskiego, zbudowanego z powietrza, za k t ó r y m znajduje się w centrum nieba ogień niebies­ k i — słońce. W ten sposób p r z y p o m n i a ł Majewski o czterech ż y ­ wiołach, k t ó r e w c h w i l i w n i e b o w z i ę c i a Boga i ludzi t w o r z ą ze sobą s t a b i l n ą jedność (w p r z e c i w i e ń s t w i e do ruchu postaci) podczas gdy naturalne przemieszczanie się żywiołów w przyrodzie jest powodem nieustannego ruchu z i e m i . W ten sposób ś w i a t przyrody upodabnia się przez moment do nieba, gdzie w jasności ognistego centrum ustaje wszelki ruch a w i e l k i s p o k ó j urozmai­ cają tylko d ź w i ę k i anielskich t r ą b d o p ł y w a j ą c e z niż­ szych p i ę t e r nieba (zaś postacie z Ukoronowania M a t k i Boskiej zastygają w hieratycznych pozach). W promieniach słońca nad Ukoronowaniem Matki Boskiej umieścił Majewski p r o s t o k ą t z k r z y ż e m św. A n ­ drzeja. Rysunek ten pełni rolę trzeciego ozdobnika w o ł t a r z u {obok d w ó c h b u k i e t ó w z k w i a t a m i ) jakie ar­ tysta n a m a l o w a ł na predelli ołtarza obok tabernaku­ l u m . Dla nas jednak ten trzeci ozdobnik staje się pewnego rodzaju kluczem czy raczej pdtwierdzeniem klucza, w e d ł u g k t ó r e g o z e s t a w i l i ś m y po p r z e c i n a j ą c y c h się p r z e k ą t n y c h sceny na s k r z y d ł a c h ołtarza. K r z y ż św. Andrzeja jest w o ł t a r z u p o d s t a w ą wielkiego k r z y ż a ( i t y m sa.mytm przypomina n a m symbolicznie, że w pod­ stawie knzyża mieści się grzech, religia, r a d o ś ć , ból i c h w a ł a , co zostało w y r z e ź b i o n e niżej na s k r z y d ł a c h oł­ tarza). W i e l k i k r z y ż jest d r u g i m r z y m s k i m k r z y ż e m 1 ! l ł 17 48 z n a j d u j ą c y m się na ś r o d k u ołtarza, bo pierwszy, czar­ ny krucyfiks z b i a ł y m Chrystusem, dostrzegamy na tabernakulum po „ o d k r y c i u " o ł t a r z a . T y l k o bowiem z perspektywy k r z y ż a z u k r z y ż o w a n y m Chrystusem mo­ żliwe jest o g l ą d a n i e Wniebowzięcia Rodziny. W ten sposób krzyż zostaje ukazany przez M a j e w ­ skiego jeszcze raz (po k r z y ż u z Ostatnią Wieczerzą), ja­ ko droga do nieba, poprzez k t ó r ą należy przejść i z perspektywy k t ó r e j powinno się oglądać ś w i a t — aby go pojąć. Rola krzyża jest dla Majewskiego tak wielka, że na szczycie ołtarza nie mieści się on w niebie, ale g ó ­ ruje ponad wszystkimi p i ę t r a m i niebieskimi jako zbaw­ czy znak — b r ą z o w y k r z y ż bez Chrystusa. Kolor b r ą z o w y przywodzi na myśl .barwę r a m i mensy o ł t a r z o w e j . Dla Majewskiego brąz jest też k o ­ lorem drzewek, k t ó r e tak bardzo lubii rzeźbić. Być m o ­ że więc na zasadzie analogii sam o ł t a r z r ó w n i e ż m o ż ­ na by p o r ó w n a ć do wielkiego drzewa, k t ó r e g o korzenie stanowi komoda — mensa, pień tabernakulum, g ł ó w n y konar szafa i z w i e ń c z e n i e ołtarza, a gałęzie to s k r z y d ł a szafy. O p r ó c z b r ą z u dużo jest w ołtarzu zieleni, k t ó r a przypomina b a r w ą liście oraz b ł ę k i t u , k o j a r z ą c e g o się z powietrzem p r z e ś w i t u j ą c y m między liśćmi i g a ł ę ­ ziami. Ponadto artysta k a ż d ą swoją p r a c ę nasyca sokiem ż y w i c z n y m i robi to też z o ł t a r z e m , aby działał na oglądającego nie tylko widokiem, ale i k o j ą c y m zapa­ chem poehbdiząeym z drzewa. Na zakończenie należy zaznaczyć, że S t a n i s ł a w M a ­ jewski m ó w i często o sobie, że jest n i e w i e r z ą c y — r o ­ z u m i e j ą c przez to, iż nie jest p r a k t y k u j ą c y m katolikiem, choć zaznacza, ż e wierzy w duchy i dusze oraz, że przynajmniej raz w r o k u chodzi do kościoła. Biblia jest dla niego w dużej mierze opowieścią f a n t a s t y c z n ą , co wcale nie umniejsza głoszonej przez niego prawdy. Majewski c h ę t n i e p o d p o r z ą d k o w u j e się b i b l i j n y m k o n ­ wencjom opowieści i w y o b r a ż e ń , by dzięki temu móc głosić p r a w d ę o świecie. Chce też, aby szerokie rzesze „prostego l u d u " ś m i a ł y się i p ł a k a ł y oglądając jego ołtarz. Wyjaśnia przy t y m , że dla siebie i dla n i e k t ó r y c h znajomych rzeźbiłby n i e k t ó r e biblijne postacie z u p e ł n i e inaczej, np. anioły byłyby bez s k r z y d e ł , ale dla ogól­ nego zrozumienia nie o d s t ę p u j e od p r z y j ę t e g o kanonu wyobrażeń. M i m o że często .myśli o niebie, duchach i duszach ( k t ó r e j a k twierdzi dwa razy d o k ł a d n i e w życiu w i ­ dział) n a j w a ż n i e j s z y jest dla niego, na co dzień, drugi człowiek, dla k t ó r e g o rzeźbi swoje prace. Słucha więc i czyta pilnie wszystkie opinie, jakie się o jego pracy w y g ł a s z a i pisze. Często nie zgadza się z n i m i , .lecz na skutek k r y t y k i mioże wiele zmienić w swoich k o n ­ cepcjach, np. w samym ołtarzu, po w y s ł u c h a n i u uwag krytycznych, zdjął misterne ryzality nad Ostatnią Wie­ czerzą i pod K o r o n a c j ą Matki Boskiej i co innego umie­ ścił w ich miejsce. R ó w n i e ż pod w p ł y w e m k r y t y k i doszedł do wnios­ ku, że za dużo zrobił krzyży na ołtarzu, tak że m o ż e on k o m u ś przywodzić na myśl cmentarz, a nie r a d o ś ć z w n i e b o w z i ę c i a Rodziny. Jednak w t y m przypadku nie z r e z y g n o w a ł nawet z postawienia p r z e n o ś n e g o k r u ­ cyfiksu r.a ołtarzu, p o n i e w a ż w kompozycji ołtarza wszystkie k r z y ż e m a j ą ogromne znaczenie i nie m o ż n a z nich z r e z y g n o w a ć tak, j a k rezygnuje się z wielu nieznaczących d r o b i a z g ó w . Podczas częstych s p o t k a ń z Majewskim w i d z i a ł e m go tylko dwa razy w pełni pogodnego, spokojnego i �dostojnego. Mówił wówczas nieco wolniej niż zwykle oraz rzadko przechodził z tematu na temat. Przypo­ m n i a ł y nam się w ó w c z a s jego r o z w a ż a n i a o t y m , jak to on jako artysta może żyć obecnie samodzielnie, bo jest samowystarczalny i dzięki swojej s a m o t n o ś c i mo­ że być szczęśliwy na ziemi niczyim w niebie, gdzie nie ma hierarchicznej zależności między ludźmi. Chwile „ziemskiego w n i e b o w z i ę c i a " są jednak dla artysty bar­ dzo rzadkie, bo na co dzień musi on, jako z w y k ł y czło­ wiek, stale w a l c z y ć z „ d i a b e l s k i m ś w i a t e m " . W realizacji planu zbudowania O ł t a r z a pomogło Majewskiemu Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, przyzna­ j ą c m u wysokie stypendium. O ł t a r z zakupiło P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie, tam też jest on wystawiony. Mniejszy, zbliżony w koncepcji ideowej ołtarz w y ­ k o n a ł n a s t ę p n i e rzeźbiarz na z a m ó w i e n i e Ludwiga Z i m merera. Znajduje się on w jego kolekcji. PRZYPISY 1 Por.: W. W. Iwanow, W. N . T o p o r ó w , Issledowanija w oblasti słowiańskich drewnostiej, Moskwa 1974; M . Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 132—182. W i t Stwosz, Ołtarz krakowski, Warszawa 1951. Zycie Majewskiego bardzo często przypomina o d o ś w i a d c z e n i u r e l i g i j n y m , k t ó r e van der Leeuw ujmuje jako szukanie sensu życia i d ą ż e n i e do przekroczenia granic życia w danych sytuacjach poprzez poszukiwa­ nie i wykorzystanie „mocy", k t ó r ą w w y p a d k u Majew­ skiego jest twórczość artystyczna. Por.: G. van Leeuw, Phanomenologie der Religion, Tubingen 1970; Z. J. Zdybicka, Fenomenologiczne koncepcje religii (w.) Studio z filozofii Boga T. 3, Warszawa 1977, s. 308—309. T. Dobrowolski, Polska rzeźba ludowa, L w ó w 1933, s. 22—23. Por.: Współczesna rzeźba ludowa, Katalog w y ­ stawy pokonkursowei, Opole 1974, s. 16—17. Por.: J. K u r e k , Wizja wszechświata w twórczości Stanisława Majewskiego, „Polska Sztuka L u d o w a " R. X X I , 1977, nr 4. Majewskiemu nie w y s t a r c z y ł a pierwotna wersja krzyża z d r a b i n ą opisana w a r t y k u l e Jana K u r k a (op. cit.). Później artysta z a s t a n a w i a j ą c się, jak można naj­ lepiej p o k a z a ć ludziom d r o g ę p r o w a d z ą c ą poprzez k r z y ż do nieba, wyrzeźbił w n a s t ę p n y c h wersjach tej k o m ­ pozycja wizór do n a ś l a d o w a n i a — M a t k ę Boską wcho­ dzącą po szczeblach drabiny. Natomiast po bokach k r z y ż a zaznaczył cegiełki — stopnie drogi, k t ó r e m a j ą o b r a z o w a ć po jednej stronie krzyża dziesięć p r z y k a z a ń bożych, a po drugiej osiem s a k r a m e n t ó w (błogosła­ wieństw?). Judasz ukazany jest w tej kompozycji jako je­ dyna postać stająca w ś r ó d osób zebranych w wieczer­ n i k u . Stoi on najdalej z p r a w e j strony Chrystusa i t r z y ­ ma w r ę k u p i e n i ą d z tak, jak k a p ł a n rzymsko-katolicki h o s t i ę podczas Podniesienia przy ołtarzu. Wiatr w Starym i N o w y m Testamencie symboli­ zuje sposób działania Boga i i n t y m n o ś ć jego rozmowy z ludźmi. Jest n i m najczęściej ł a g o d n y powiew, ale mo­ że być t a k ż e wichura, burza jako symbole strasznych poleceń Boga (por. I . K r ó l e w s k i e , 19, 11—.14). in p o r o k Daniel jest p i e r w s z ą osobą w Starym Testamencie, k t ó r a zapowiada niemal apokaliptycznie przyjście Syna Człowieczego na o b ł o k a c h niebieskich 2 3 4 5 6 7 8 9 r (Daniel, 7, 13—14). Jego obraz w y s ł a n n i k a Boga jest z a s k a k u j ą c o odmienny od tego, co głoszą wcześniejsze księgi Starego Testamentu, p r z e p o w i a d a j ą c e Mesjasza jako króla i syna Dawida. Odnosi się to do Ostatniej Wieczerzy w y r z e ź b i o ­ nej na poziomej belce krzyża. Chairakterysitjсиле jest, że w Ewangelia św. Ja­ na nie ma b e z p o ś r e d n i e g o opisu Ostatniej Wieczerzy znanego z innych Ewangelii, jest natomiast interpreta­ cja znaczenia Eucharystii (Jan, 6). Por. A. Gerkcn, Teo­ logia Eucharystii, Warszawa 1977, s. 50—56. Nazwy n i e k t ó r y c h scen na ołtarzu cytuję zgod­ nie z ortografią podpisów do szkiców tych scen w y k o ­ nanych o ł ó w k i e m na l u ź n y c h kartkach papieru. Cha­ rakterystyczne jest przy t y m , że nazwy te często od­ noszą się do przeszłości lub m a j ą c e j n a s t ą p i ć p r z y s z ł o ­ ści w z g l ę d e m sceny w y r z e ź b i o n e j , np. „ A d a m i Ewa zgrzeszyli w Raju", podczas gdy scena przedstawia pierwszych r o d z i c ó w jeszcze przed p o p e ł n i e n i e m grze­ chu. M a t k a Boska znajduje się w centrum nieba symbolizowanym przez jego s i ó d m e p i ę t r o . S i ó d e m k a jest więc tu znakiem pełni. Liczby trzy i cztery, siedem i dziewięć m a j ą bardzo w a ż n e znaczenie w kulturze archaicznej, w t y m t a k ż e w polskiej k u l t u r z e ludowej. Por.: W. N . Topo­ r ó w , O modelach liczbowych w kulturach archaicznych, „ T e k s t y " 1974, n r 1, s. 157—168; J. Ś w i ą t e k , Liczby trzy i dziewięć w mitach, wyobrażeniach mistycznych, prak­ tykach i zwyczajach ludowych, „Lud", T. 11, 1905, s. 371—388. Majewski ujął lapidarnie ruch czterech ż y w i o ­ łów w r z e ź b i e Strażak. Por.: J. .Kurek, op. cit. Jasne bukiety k w i a t ó w są namalowane na czar­ nej predelli ołtarza po obu stronach tabernakulum. Są one umieszczone w p o ł o w i e wysokości predelli, aby w i ­ dać je było nad trojiramiennym świecznikiem w w y p a d ­ k u , gdyby się świece wypaliły... Trzeba bowiem jeszcze raz p o d k r e ś l i ć , że cała kompozycja ołtarza to przecho­ dzenie z m r o k u wieczernika poprzez noc otaczającą ta­ bernakulum do barwnego ś w i a t a i jasności niebieskiej, k t ó r e j szczytem jest k r ą g słoneczny. Podczas n a b o ż e ń ­ stwa mrok nocy, w k t ó r y m u k r y t e jest tabernakulum, m a j ą r o z ś w i e t l a ć świece, a w w y p a d k u ich b r a k u jasne kwiaty. 1 1 1 2 13 14 1 5 1 9 1 7 Wszystkie zdjęcia czarno-białe ołtarza: J . Swiderski: kolor: J . Sobolewski: rysunki: autor, opr. J . Michałowski �