https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0ae5247d7ff5fcecff7d085547f14bb.pdf ae31a2bf47c7f739f2251a39f9b89462 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4784 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania garncarstwo ludowe ceramika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4441 Title A name given to the resource Stan badań nad garncarstwem/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s.220-223 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś-Pietraszkowa S T A N B A D A Ń N A D Niemal 100 lat temu Antoni Schneider, mówiąc 0 konieczności rozwoju przemysłu ceramicznego w Galicji, (podkreślał niepoślednie znaczenie polskiego garncarstwa zarówno w przeszłości, jak i współ­ czesnych mu czasach. W latach osiemdziesiątych ub. wieku dość obfite informacje o rozmieszczeniu ośrod­ ków garncarskich w Polsce przyniosły urzędowe an­ kiety, (których celem było uchwycenie stanu przemy­ słu i rzemiosła. Pierwszą etnograficzną pracą, doty­ czącą garncarstwa ludowego, jest artykuł Stanisława Cerchy, ogłoszony w 1899 r. w tygodniku „Wędrowiec" pt. Ceramika ludu polskiego. Mimo że, jak twier­ dzi Cercha „...ceramika nasza niezawodnie nie jest tak piękną i udoskonaloną, jak w innych krajach, nie wyrobiła sobie ani kształtów w naczyniach, ani polewy pokrywającej ją zewnętrznie, tak zwanej emalii. Nie stworzyła ani amfor, ani waz greckich o kształtach tak wdzięcznych, tak artystycznych, że można na ntie patrzeć, jak na dzieła sztuki. Nie stwo­ rzyła rzeźby, jak Lucca de la Robią, który potrafił z niej zrobić arcydzieło. O! talk daleko nie poszła, służyła ona u nas do codziennego użytku, pozwalając sobie na jedyny zbytek tworzenia zabawek dziecin­ nych w kształcie ptaków, zwierząt lub łudzi, jako też dzwonków glinianych" uważa, że zasługuje ona na uwagę badaczy i warta jest szczegółowego monogra­ ficznego opracowania. Cercha przeprowadził analizę form naczyń, zgromadzonych w warszawskim M u ­ zeum Etnograficznym, i próbował na tej podstawie wyróżnić formy typowo polskie. Interesował się rów­ nież ornamentyką tych wyrobów oraz jarmarcznymi 1 2 3 1 odpustowymi zabawkami z gliny. W pierwszych la­ tach X X w. pojawiają się następne, nieliczne opraco­ wania etnograficzne, bądź jako króciutkie notatki z badań terenowych, bądź też na niewielkim ma­ teriale oparte rozważania ewolucjonistyczne. Okres międzywojenny przyniósł wzrost publikacji z zakresu garncarstwa, ale charakterystyczne było wtedy skupienie zainteresowań badawczych na etnicz­ nie niepolskich terenach kresowych. Na pian pierw­ szy wysunęła się Pokucka majolika ludowa Tadeusza Seweryna,' praca o bardzo szerokiej, nowocześnie ustawionej problematyce. Autor, przebadawszy wnik­ liwie przeszłość i rozwój garncarstwa na Pokuciu, dużo uwagi poświęcił analizie kształtów i dekoracji jego wyrobów, co podbudował następnie szerokim tłem porównawczym, podkreślając elementy, które wywarły wpływ na ukształtowanie się tej ceramiki. Ważnym osiągnięciem było tu także oznaczenie wpły­ wów garncarstwa polskiego. Poza tą publikacją po­ święcił Seweryn pokuckiemu garncarstwu Wiele mniejszych artykułów. 4 5 Zagadnieniami rzemiosła garncarskiego zajmowali się także inni autorzy, mimo to niewiele mamy z tych czasów opracowań o poszczególnych polskich 220 G A R N C A R S T W E M 7 ośrodkach garncarskich ; na szczególną uwagę zasłu­ gują niektóre publikacje cennych materiałów histo­ rycznych, a zwłaszcza ciekawe opracowanie ośrod­ ków garncarskich we Włodawie, dokonane z ekono­ micznego punktu widzenia. Największe może zainteresowanie wśród produkcji ceramicznej wzbudzały kropielniczki, wielokrotnie omawiane w różnych pracach. Z opracowań zbior­ czych ukazują się między dwiema wojnami prace organizatorów i działaczy rzemiosła ludowego, oraz krótkie artykuliki, pisane przez artystów-ceramików. Pomijam t u poszczególne rozdziały poświęcone garn­ carstwu w ramach prac dotyczących kultury czy sztu­ ki ludowej oraz odpowiednie hasła w encyklopediach. 8 9 10 11 12 Ogromny rozwój studiów nad garncarstwem ludo­ wym przyniósł okres ostatniego dwudziestolecia. W związku ze wzrostem zainteresowania dla ludowej kultury materialnej i sztuki prowadzono systematycz­ ne badania, m. in. i nad rzemiosłem garncarskim, w wyniku czego powstała stosunkowo duża ilość publi­ kacji, spośród których szczególnie istotne są prace Romana Reinfussa i Zofii Barbary Głowy. Garncar­ stwo ludowe Reinfussa stanowi jedyną w naszej l i ­ teraturze większą pozycję o charakterze syntetycz­ nym. Po raz pierwszy przedstawiony tu został sze­ rzej — uwzględniający materiały archeologiczne i h i ­ storyczne — zarys dziejów garncarstwa na naszych terenach, w ramach którego autor podkreślił silnie momenty przełomowe. Wskazał on na wykrystalizo­ wanie się w garncarstwie dwóch kierunków — miej­ skiego, gdzie szybko adaptowano wszystkie nowości, oraz bardziej zachowawczego — wiejskiego, a na­ stępnie stopniowy zanik różnic w tym zakresie, spo­ wodowany rozwojem przemysłu, który doprowadził do zatarcia różnic, tak że obecnie całe garncarstwo możemy traktować jako ludowe. Trudno jest na tym miejscu omawiać t ę znaną i recenzowaną pracę, ale wypada zaznaczyć, że — w popularnym ujęciu — zawiera ona szeroki przegląd problematyki związanej z garncarstwem, bogato udokumentowany i że pod­ jęto w niej próbę analizy formalnej wyrobóW i ich zdobnictwa. Autor omówił także możliwości dalszego istnienia i perspektywy rozwoju tego rzemiosła w wa­ runkach Polski Ludowej. 13 Zofia B. Głowa opublikowała materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, ujęte w aspekcie chronologicznym. M a p y te, opatrzone komentarzem, zawierającym charakterystykę produkcji poszczegól­ nych ośrodków sporządzone zostały w oparciu przede wszystkim o materiały Pracowni Badania Sztuki L u ­ dowej instytutu Sztuki HAN. Mimo że wymagają one w wyniku dalszych poszukiwań terenowych licznych uzupełnień, stanowią Ważny etap badań nad garncar­ stwem. Na ich podstawie będą wykonane bardziej szczegółowe kartogramy, ilustrujące zasięgi poszcze14 �1 5 gólnych w y t w o r ó w , w dalszej 'kolejności t a k ż e ele­ m e n t ó w i technik artystycznych, stosowanych w p o l ­ skim garncarstwie, co stworzy p o d s t a w ę dla p r z y s z ł e j obszernej syntezy. J e ś l i chodzi o zagadnienia techniczne, zbiorczo opracowane z o s t a ł y dotychczas jedynie t y p y p i e c ó w garncarskich i ich z a s i ę g i . W latach powojennych d u ż o uwagi p o ś w i ę c o n o l u ­ d o w e m u k a f l a r s t w u dekoracyjnemu, p o s z c z e g ó l n y m o ś r o d k o m p r o d u k c j i i ich w y r o b o m . Z n a l a z ł o to w y ­ raz w k i l k u a r t y k u ł a c h m o n o g r a f i c z n y c h . W d r u k u znajduje s i ę nader obszerna praca na ten temat, p r z y ­ gotowana przed k i l k u jeszcze l a t y przez Romana Reinfussa. Gorzej przedstawia s i ę sprawa r z e ź b y ce­ ramicznej, k t ó r a nie została, niestety, dotychczas opracowana w szerszym ujęciu i jedynie w k i l k u a r t y ­ k u ł a c h znajdujemy informacje o t a k i c h t w ó r c a c h , j a k S t a n i s ł a w K o s i a r s k i czy E m i l i a Chmiel. 16 17 Zdecydowana w i ę k s z o ś ć i s t n i e j ą c y c h p u b l i k a c j i na t e m a t y garncarstwa posiada charakter monografii po­ szczególnych ośrodków czy regionów. Najwięcej s p o ś r ó d nich dotyczy obszaru wschodniej i p o ł u d n i o ­ wej [Polski, gdzie ta g a ł ą ź w y t w ó r c z o ś c i z a c h o w a ł a s i ę najlepiej do naszych czasów. Stosunkowo w y c z e r p u ­ jąco opracowane zostało garncarstwo Lubelszczyzny, k t ó r e j cały n i e m a l teren o b j ą ł s w ą p r a c ą Tadeusz Delimat. Poza m a t e r i a ł a m i t e r e n o w y m i w y k o r z y ­ s t a ł om r ó w n i e ż m a t e r i a ł y historyczne, d a j ą c zarys dziejów tego r z e m i o s ł a . Obszernie z o s t a ł y t u p o t r a k ­ towane zagadnienia technologiczne oraz typologia f o r m i zdobnictwa w y r o b ó w , ico p o z w o l i ł o a u t o r o w i na wydzielenie d w ó c h stref garncarstwa lubelskiego: wschodniej i zachodniej. W t e j obszernej pracy nie u s t r z e g ł s i ę Delimat -od d r o b n y c h nieścisłości o cha­ rakterze na ogół m a t e r i a ł o w y m . Fakt, że praca z o s t a ł a opublikowana o k o ł o 10 lat po napisaniu, m i m o doko­ nania licznych u z u p e ł n i e ń i poprawek, nie b y ł k o ­ rzystny. U z u p e ł n i e n i e p o w y ż s z e j p r a c y pod w z g l ę d e m terytorialnym stanowi Garncarstwo południowowschodniej Lubelszczyzny Teresy K a r w i c k i e j i J a n u ­ sza O p t o ł o w i c z a . Znajdujemy w n i e j i n t e r e s u j ą c ą c h a r a k t e r y s t y k ę o ś r o d k ó w , z p o d k r e ś l e n i e m stosunko­ wo p ó ź n e g o procesu u k s z t a ł t o w a n i a się w i e l u z nich. Z o s t a ł y one założone przez garncarzy n a p ł y w o w y c h , co znalazło odbicie w technice pracy, natomiast nie w p ł y n ę ł o w sposób istotny na f o r m y w y k o n y w a n y c h n a c z y ń . M o n o g r a f i ę bardzo i n t e r e s u j ą c e g o centrum w y r o b u s i w a k ó w w B i a ł e j Podlaskiej, z a o p a t r z o n ą w szczegółowe opracowanie formalne k s z t a ł t ó w i deko­ racji, d a ł a Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a . 18 18 2 3 czu Tadeusza S ł a w s k i e g o , do k t ó r e j z b l i ż o n a jest charakterem praca S t a n i s ł a w a Franciszka Gajerskiego o skupisku garncarskim na w s c h ó d od Lubaczo­ wa. Ponadto u k a z a ł y s i ę niewielkie opracowania, do­ tyczące o ś r o d k ó w w L e ż a j s k u i Brzostku. Intere­ sowano się r ó w n i e ż r z e ź b ą c e r a m i c z n ą tego o b s z a r u . Warto jeszcze w s p o m n i e ć o c i e k a w y m zespole zaba­ wek z X V I I i X V I I I w., p o c h o d z ą c y m z w y k o p a l i s k w G o r l i c a c h , do k t ó r y c h liczne analogie znajduje­ m y w wyrobach w s p ó ł c z e s n y c h garncarzy. 2 4 2 5 26 27 28 Na terenie w o j . k r a k o w s k i e g o sporo o p r a c o w a ń , częściowo z r e s z t ą dawniejszych, dotyczy garncarstwa cechowego w s a m y m K r a k o w i e . Ma także swoją l i t e r a t u r ę centrum garncarskie w okolicach B o c h n i , a r o d y garncarzy w Rabce i ich w y r o b y o m ó w i o n e zo­ s t a ł y p o k r ó t c e przez Longina Malickiego. O zbiorach ceramiki krakowskiej w d a w n y m Muzeum P r z e m y s ł o ­ w y m dowiadujemy się z a r t y k u ł u I r e n y B o j a r s k i e j . Z najnowszych o p r a c o w a ń na p l a n pierwszy w y b i j a się praca B a r b a r y Bazielich o o ś r o d k u w S t a r y m S ą ­ czu. A u t o r k a .podkreśliła t u m . i n . p ó ź n y stosunkowo r o z k w i t o ś r o d k a oraz w y r a ź n e w p ł y w y c e r a m i k i rze­ szowskiej na o r n a m e n t y k ę m a l a r s k ą w y r o b ó w staro­ s ą d e c k i c h . Na p r z y k ł a d z i e p r a c o w n i garncarskiej w Bielanach k o ł o O ś w i ę c i m i a o m ó w i o n o szkodliwe w p ł y ­ w y n i e w ł a ś c i w e g o i n s t r u k t a ż u na c e r a m i k ę l u d o w ą . 2 9 30 3 1 32 3 3 3 4 L u d o w a w y t w ó r c z o ś ć ceramiczna na Ś l ą s k u n a j ­ dłużej z a c h o w a ł a s i ę w jego p o ł u d n i o w e j części, w C i e s z y ń s k i e m . T e r e n t e n o p r a c o w a ł L u d w i k Dubiel. O m a w i a j ą c w y r o b y garncarzy cieszyńskich, w s k a z a ł on na pewne p o w i ą z a n i a z c e r a m i k ą s ł o w a c k ą i m o ­ r a w s k ą . Badania nad w s p ó ł c z e s n y m garncarstwem Ś l ą s k a Opolskiego obrazuje a r t y k u ł Barbary J a n k o w ­ skiej. Bogato r o z w i n i ę t e m u garncarstwu kieleckiemu po­ ś w i ę c o n o dotychczas zaledwie k i l k a ciekawych, choć niewielkich opracowań, uwzględniających przede wszystkim o ś r o d e k w I ł ż y oraz w C h a ł u p k a c h . P o w s t a ł a co p r a w d a w i ę k s z a praca o t y m ostatnim o ś r o d k u , podobnie j a k o garncarstwie okolic Ć m i e l o ­ wa, ale obydwie, nie d r u k o w a n e dotychczas, znane s ą niestety t y l k o z bardzo k r ó t k i c h s t r e s z c z e ń . O D ą b ­ rowie nad C z a r n ą , ostatnim o ś r o d k u garncarstwa w O p o c z y ń s k i e m , p i s a ł Jan P i o t r D e k o w s k i . Starannie opracowany, „ s ł o w n i k o w y " p r z e g l ą d o ś r o d k ó w oraz dzieje spółdzielczości garncarskiej na K i e l e c c z y ź n i e zawiera katalog w y s t a w y ceramiki z 1962 r . Nad kryzysem kieleckiego garncarstwa z a s t a n a w i a ł się znany d z i a ł a c z na t y m polu, Jan A . Zaremba. '' 3 5 3 6 3 7 3 8 39 40 4 1 4 2 0 Wykaz czynnych o ś r o d k ó w garncarskich w o j . rze­ szowskiego oraz p r z e g l ą d i c h p r o d u k c j i znajdujemy w katalogu, przygotowanym z e s p o ł o w o pod k i e r o w ­ nictwem J a n i n y K r a j e w s k i e j . R e g i o n a l i s t ó w , zajmu­ jących s i ę t y m terenem, p a s j o n u j ą przede w s z y s t k i m problemy z w i ą z a n e z przeszłością garncarstwa. Wiele o p r a c o w a ń dotyczy zagadnienia o ś r o d k ó w renesanso­ wych, k t ó r y c h produkcja n a w i ą z y w a ł a do stylowych majolik w ł o s k i c h oraz p ó ź n i e j s z y c h o ś r o d k ó w cecho­ wych. Na czoło o p r a c o w a ń historycznych, w y k o r z y ­ s t u j ą c y c h m a t e r i a ł etnograficzny i wykopaliskowy, wysuwa się wzorowa monografia garncarstwa w B i e ­ 21 2 2 Garncarstwu l u d o w e m u na p o z o s t a ł y c h terenach Polski ś r o d k o w e j nie .poświęcono dotychczas ż a d n e g o w i ę k s z e g o opracowania. P u b l i k o w a n o t y l k o niewielkie a r t y k u ł y o charakterze informacyjnym, dotyczące garncarstwa w n a j b l i ż s z y c h okolicach Warszawy, na Kurpiach oraz w w o j . ł ó d z k i m . 4 3 4 4 4 5 Ceramika ludowa Wielkopolski opracowana zosta­ ła przez S t a n i s ł a w a B ł a s z c z y k a . Omawiając rozwój garncarstwa, w y k o r z y s t a ł o n ź r ó d ł a archeologiczne, p o c z ą w s z y od V I I w., oraz historyczne, d o t y c z ą c e g ł ó w n i e r z e m i o s ł a cechowego. W dalszej części pracy, o d n o s z ą c e j się do techniki produkcji, w y r o b ó w i spo­ s o b ó w ich zbytu, o g r a n i c z y ł się autor p r a w i e w y ł ą c z 48 222 �nie do m a t e r i a ł ó w ze wschodniej części w o j e w ó d z t w a (dawny zabór rosyjski), gdyż jedynie t a m garncarstwo z a c h o w a ł o się p o dzień dzisiejszy. O ś r o d k i te nie po­ w i n n y jednak b y ć traktowane jako reprezentacyjne, gdyż cechuje je znacznie niższy poziom p r o d u k c j i , niż na pozostałych terenach Wielkopolski. Nie zostały rap. prawie wcale u w z g l ę d n i o n e w y r o b y bogato malowane czy zdobione ornamentem plastycznym, przez co ta ciekawa praca nie d a ł a , niestety, p e ł n e g o obrazu cera­ m i k i wielkopolskiej. dziedzinie, wykazuje jednak szereg b r a k ó w . Szcze­ gólnie d o t k l i w i e daje się o d c z u ć f a k t , ż e niezmiernie ciekawe i w a ż n e o ś r o d k i garncarskie, j a k n p . K o ł a ­ czyce, S o k o ł ó w , Iłża czy ogromne skupisko garncarzy w M e d y n i G ł o g o w s k i e j nie m a j ą dotychczas wyczer­ p u j ą c e j l i t e r a t u r y . B y ć m o ż e b r a k i te m o ż n a b y częś­ ciowo u z u p e ł n i ć p u b l i k o w a n i e m s t a r z e j ą c y c h się w archiwach z a k ł a d ó w uniwersyteckich prac m a g i ­ sterskich, k t ó r e niejednokrotnie p o r u s z a ł y zagadnie­ nia pierwszorzędnej wagi. Garncarstwem kaszubskim na p r z e ł o m i e X I X i X X w . zajęła się Janina K r a j e w s k a . Wykorzystując prace w c z e ś n i e j s z y c h badaczy, a przede w s z y s t k i m bogate m a t e r i a ł y z w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, o p r a ­ c o w a ł a autorka to zagadnienie w y c z e r p u j ą c o , z w ł a s z ­ cza jeśli chodzi o dzieje poszczególnych w a r s z t a t ó w oraz k s z t a ł t y i (dekorację p l a s t y c z n ą w y r o b ó w . Cha­ r a k t e r y s t y k ę w s p ó ł c z e s n e j p r o d u k c j i garncarskiej na Kaszubach z a w d z i ę c z a m y Bożenie S t e l m a c h o w s k i e j i Bożenie Ż u k o w i c z . Stan b a d a ń nad p o m o r s k ą ce­ r a m i k ą h i s t o r y c z n ą z miejskich o ś r o d k ó w r z e m i e ś l n i ­ czych z o b r a z o w a ł a M a r i a P r z e ź d z i e c k a , która poło­ ż y ł a nacisk na zagadnienie artystycznego k a f l a r s t w a i jego w p ł y w y na kafle ludowe z Polski p ó ł n o c n e j . Baza m a t e r i a ł o w a , d o t y c z ą c a z a g a d n i e ń w y t w ó r ­ czości garncarskiej, ustawicznie się p o w i ę k s z a . Dla etnografów najważniejsze źródła stanowią t u wciąż badania terenowe oraz zabytki, gromadzone w zbio­ rach muzealnych. W y r o b y garncarskie, k t ó r e j u ż od d a w n a reprezentowane b y ł y na o g ó l n y c h w y s t a w a c h sztuki ludowej, w ostatnich dopiero latach zdobyły sobie prawo do licznych w ł a s n y c h w y s t a w i k o n k u r ­ sów, co niezmiernie u ł a t w i a d o k u m e n t a c j ę w s p ó ł ­ czesnej produkcji i daje m o ż l i w o ś ć p o r ó w n a n i a po­ w s t a ł y c h w t y m samym czasie w y r o b ó w . Nie m n i e j w a ż n y c h m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza jeśli chodzi o sytua­ cję m a t e r i a l n ą i społeczną garncarzy w przeszłości (poza — o c z y w i ś c i e — rozmieszczeniem i dziejami po­ szczególnych o ś r o d k ó w ) , d o s t a r c z a j ą nam ź r ó d ł a h i ­ storyczne, w y k o r z y s t y w a n e dorywczo przez etnogra­ fów. W z w i ą z k u z t y m n a l e ż y pilnie śledzić zapo­ wiedziane w i ę k s z e prace h i s t o r y k ó w nad cechami garncarskimi, s t r u k t u r ą n a r o d o w o ś c i o w ą garncarzy, o r g a n i z a c j ą h a n d l u czy f o r m a m i konkurencyjnej w a l k i o ś r o d k ó w miejskich i wiejskich w przeszłości. Pomo­ cy u h i s t o r y k ó w s z u k a ć b ę d z i e m y w w y j a ś n i e n i u sze­ regu z a g a d n i e ń , j a k np. i n t e r e s u j ą c e g o zjawiska w i e j ­ skich c e c h ó w garncarskich, i s t n i e j ą c y c h w k i l k u zna­ nych nam o ś r o d k a c h , m . i n . w B r o d ł a c h i Zalasie w p o b l i ż u K r a k o w a . Prace historyczne nie r n o g ą jednak wiele w n i e ś ć do najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h nas z a g a d n i e ń , z w i ą z a n y c h z f o r m ą i d e k o r a c j ą w y ­ r o b ó w . W t y m zakresie natomiast bardzo d u ż e zna­ czenie p o s i a d a j ą dla nas m a t e r i a ł y archeologiczne z b a d a ń nad c e r a m i k ą ś r e d n i o w i e c z n ą i późniejszą, w k t ó r y c h to badaniach archeologowie s t a w i a j ą sobie bardzo ambitne p l a n y . W y n i k i ich b a d a ń d o s t a r c z ą nam m a t e r i a ł ó w do w y j a ś n i e n i a genezy f o r m l u d o w e j ceramiki i jej zdobnictwa. W s p ó ł p r a c u j ą c z archeolo­ gami trzeba t a k ż e k o n t y n u o w a ć badania w y k o p a ­ liskowe w znanych o ś r o d k a c h garncarskich o boga­ tych tradycjach, g d y ż jedynie t ą d r o g ą m o ż e m y u z y s k a ć m a t e r i a ł do s t u d i ó w nad rozwojem k s z t a ł ­ t ó w i dekoracji w y r o b ó w garncarskich. Badania takie prowadzone j u ż b y ł y przez P r a c o w n i ę Badania Sztuki L u d o w e j IS P A N (zostały przerwane z b r a k u odpo­ wiednich w a r u n k ó w ) oraz przez Muzeum w Rze­ szowie. 47 48 4 9 50 Obfitujący w o ś r o d k i garncarskie teren w o j . bia­ łostockiego nie został dotychczas prawie z u p e ł n i e opracowany. D r o b n y przyczynek stanowi t u jedynie a r t y k u ł o o ś r o d k u w Studzianym L e s i e , k t ó r y to o ś r o d e k w zakresie technicznego poziomu produkcji i form wyrobów, niezwykle prymitywnych w porów­ n a n i u ze w s p ó ł c z e s n ą p r o d u k c j ą g a r n c a r s k ą w P o l ­ sce, wykazuje łączność z garncarstwem zachodniej B i a ł o r u s i . Garncarstwo t y c h ostatnich t e r e n ó w zo­ s t a ł o bardzo w y c z e r p u j ą c o opracowane przez W ł o d z i ­ mierza H o ł u b o w i c z a . Publikacja tego autora m a k a ­ pitalne znaczenie p o r ó w n a w c z e z a r ó w n o dla nas, j a k i dla a r c h e o l o g ó w , ze w z g l ę d u n a szczegółowy prze­ gląd p r y m i t y w n y c h technik garncarskich. 51 52 W k r ó t k i m p r z e g l ą d z i e p u b l i k a c j i regionalnych, do­ t y c z ą c y c h ludowego garncarstwa, s t a r a ł a m s i ę w y ­ m i e n i ć przynajmniej n a j w a ż n i e j s z e . W przypadku, j e ­ żeli k t ó r e ś z o m a w i a n y c h t e r e n ó w nie m a j ą na razie w i ę k s z y c h o p r a c o w a ń , wymienione zostały na t y m miejscu pozycje o charakterze p r z y c z y n k ó w . W ostat­ n i m dwudziestoleciu o p u b l i k o w a n o w i e l e prac o te­ matyce bardzo obszernej, u w z g l ę d n i a j ą c e j przede wszystkim zagadnienia historyczne, techniczno-pro­ dukcyjne, a w nieco mniejszym stopniu s p o ł e c z n e . Z p u n k t u widzenia sztuki ludowej na p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e fakt, ż e p r z y j ę ł o s i ę p r z y w i ą z y w a ć d u ż ą u w a g ę do szczegółowego opracowania w y r o b ó w po­ szczególnych p r a c o w n i , o ś r o d k ó w czy r e g i o n ó w pod w z g l ę d e m f o r m i zdobnictwa. Pozwoli t o w orzyszłości na bardziej precyzyjne wychwycenie wzajem­ nych p o w i ą z a ń i w p ł y w ó w w ramach t e r y t o r i u m Polski, a t a k ż e b o d ź c ó w d z i a ł a j ą c y c h z z e w n ą t r z na r o z w ó j l u d o w e j ceramiki. N a l e ż y zwrócić u w a g ę , ż e więcej niż p o ł o w a prac d o t y c z ą c y c h ludowego g a r n ­ carstwa, k t ó r e p o w s t a ł y po ostatniej wojnie, u k a z a ł a s i ę na ł a m a c h naszego czasopisma. Ogólnie b i o r ą c , spory jest dorobek X X - l e c i a w i n t e r e s u j ą c e j nas 222 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 M i m o iż doceniamy m o ż l i w o ś c i w p ł y w u ceramiki szlachetnej i p ó ł s z l a c h e t n e j na l u d o w e w y r o b y g a r n ­ carskie, w badaniach u w z g l ę d n i a się je w niedosta­ tecznym stopniu, p o n i e w a ż b r a k nam dotychczas szerszego m a t e r i a ł u porównawczego, dotyczącego produkcji i licznych na terenie Polski w okresie od X V I I do X I X w . manufaktur. Zagadnienie to było w i e l o k r o t n i e tematem o p r a c o w a ń h i s t o r y k ó w rze- �5 8 m i o s ł a artystycznego, m a ł o znane są jednak w y r o b y s ł y n n y c h manufaktur, przeznaczone na u ż y t e k co­ dzienny oraz mniej m o ż e w a r t o ś c i o w e pod w z g l ę d e m artystycznym naczynia z m a ł y c h , p r o w i n c j o n a l n y c h farfunni. W y r o b y te, ł a t w i e j o s i ą g a l n e ze w z g l ę d u na niższą cenę, m o g ł y najbardziej z a w a ż y ć na p r o d u k c j i garncarzy ludowych. Z w i ą z k i te na pewno jednak nie b y ł y tak b e z p o ś r e d n i e , j a k u naszych p o ł u d n i o w y c h i zachodnich s ą s i a d ó w . Ścisła w s p ó ł p r a c a z h i s t o r y k a m i sztuki, archeolo­ gami i h i s t o r y k a m i pozwoli na p e ł n e udokumentowa­ nie i szerokie n a ś w i e t l e n i e tego i n t e r e s u j ą c e g o w y ­ cinka polskiej k u l t u r y artystycznej, j a k i stanowi l u ­ dowe garncarstwo. Przed opracowaniem takiej o g ó l ­ nej syntezy konieczne jest jednak jeszcze z naszej strony rozszerzenie p l a n ó w badawczych poza mono­ grafie regionalne. Na pierwszy p l a n w y s u w a j ą s i ę t u zagadnienia ceramiki siwej, j e j rozwoju, rozprze­ strzenienia się oraz stopniowego regresu zasięgu, prace nad genezą i dziejami w y r o b ó w malowanych, a szczególnie mezomajoliki, t a k ż e studia nad plasty­ ką c e r a m i c z n ą . PRZYPISY 1 A Schneider, O wyrobach glinianych w Galicji, „ J a h r e s b e r i c h t e des Technischen Vereines i n L e m ­ berg", T. I , L w ó w 1867, s. 45-^61. J. K o ł a c z k o w s k i , Wiadomości tyczące się prze­ mysłu i sztuki w dawnej Polsce, K r a k ó w 1888; A . Z a ­ krzewski, Przemysł włościański. Teoryja kwestyi, jej stan i widok u nas. Szkic ekonomiczny, Warszawa 1888 (cyt. za A . Wojciechowskim, Przemysł włościań­ ski w Królestwie Polskim, PSL, 1952, n r 4—5, s. 258.) ' St. Cercha, Ceramika ludu polskiego, „ W ę d r o ­ wiec", 1899, n r 16, s. 308, nr 17, s. 328, nr 18, s. 355^58. * J. W., Garncarstwo w Kołaczycach w Galicji, „ L u d " , T. X I , 1905, s. 196; St. Jagmin, Garncarstwo w zapadłych kątach Puszczy Białowieskiej, „Wisła", T. X X , 1917, nr 2, s. 258—63 i i n . Z . A . K . (Z. Kowerlska), Przeżytek w garncar­ stwie, „Wisła", T . X V I I , 1903, nr 5, s. 625—27. T. Seweryn, Pokucka majolika ludowa, K r a k ó w 1929. I . Gulgowski, Garncarstwo na Kaszubach, „ P r z e m y s ł , Rzemiosło, Sztuka", 1924, n r 1, s. 3—4; A. J a r o s i ń s k i , Garncarstwo w Buczkowie i okolicy, „Orli L o t " , 1930, nr 2, s. 34—7 i i n . S. Udziela, Historia garncarstwa w Polsce. Garncarze w Bieczu, „ P r z e m y s ł , R z e m i o s ł o , Sztuka", 1924, n r 2, s. 28—9; T. K r u s z y ń s k i , Zdunowie gdań­ scy w dawniejszych czasach, „ P r z e m y s ł , Rzemiosło, Sztuka", 1922, nr 4, s. 28—33; J. Dobrzycki, Śląska wytwórczość ceramiczna w XVIII w. „ P r z e m y s ł , Rze­ m i o s ł o , Sztuka", 1924, n r 1—2, s. 44—60, n r 3—4, s. 3—19 i i n . St. K o p c z y ń s k i , Przemysł ludowy na tle stosun­ ków gospodarczych pow. włodawskiego, Warszawa 1930. M . i n . : S. Udziela, Gliniane kroplelniczki ludo­ we, „ P r z e m y s ł , R z e m i o s ł o . Sztuka" 1924, nr 2, s. 25—7; t e n ż e , Gliniane kroplelniczki ludowe, „Rzeczy P i ę k ­ ne", 1927, nr 10—11, s. 184; M . Czyżewicz, Gliniane kropielnice z Lipnicy Murowanej, „Orli L o t " , 1930, nr 2, s. 37—8. J. O r y n ż y n a . Sytuacja garncarstwa, „Polska Gosoodarcza", 1936, n r 32; taże, Przemysł ludowy w Polsce, Warszawa 1938: W. S z r a j b e r ó w n a , Uwagi o sztuce ludowej. Rola instruktora garncarstwa, W a r ­ szawa 1928. W. Husarski. Ceramika ludowa w Polsce, ..Wiedza i Życie". 1934, nr 5, s. 385—97; T. Szafran, Garncarstwo ludowe w przemyśle ceramicznym, „ P r z e m y s ł . Rzemiosło, Sztuka", 1924, n r 2, s. 15—18. R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955. Z . B. G ł o w a , Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, PSL, 1956, n r 2, 3, 4—5, 6; 1957, nr 1, 2. Z o s t a ł a j u ż przygotowana mapa ceramiki siwej. R. Reinfuss, Piece do wypału naczyń w pol­ skim garncarstwie ludowym, „ E t n o g r a f i a Polska", T. I I I , i960, s. 329—49. 2 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 15 1 8 1 7 H . Skurpski, Realizm kafli mazurskich, PSL, 1948, nr 9—10; t e n ż e , Kaflarstwo mazurskie, PSL, 1955, n r 4; D . W a l k n o w s k i , Przyczynek do badań chronologii kafli mazurskich, PSL, 1955, nr 2;R. R e i n fuss, Kafle ludowe z Brzegu na Dolnym Śląsku, PSL, 1949, n r 9—10; L . Dzięgiel, Malowane kafle z Leżaj­ ska, PSL, 1953, nr 1; t e n ż e , Malowane kafle z Ryb­ nej, PSL, 1954, n r 2; J. Grabowski, Ludowa galeria obrazów, . P r o b l e m y " , 1951, nr 9, s. 15—22; T . Szetela, Malowane kafle z Leżajska, PSL, 1963, nr 3—4. T. Delimat, Garncarstwo ludowe, , Prace i M a ­ t e r i a ł y Etnograficzne", T. X V I I I , 1961, Lubelskie, Cz. I , s. 29—138. T . K a r w i c k a , J. Optołowicz, Garncarstwo po­ łudniowo-wschodniej Lubelszczyzny, L u b l i n 1957. Z . Cdeśla-Reinfussowa, Sitoofci z B i a ł e j Podla­ skiej, PSL, 1954, n r 5. J. Krajewska, Katalog garncarstwa ludowego woj. rzeszowskiego, Ł ó d ź 1952. F. Kotula, Etnograficzne „wykopaliska" w Rze­ szowie, PSL, 1949, nr 11—12; t e n ż e , Rzeszowska ma­ jolika ludowa, PSL, 1953, n r 4—5; t e n ż e , Materiały do dziejów garncarstwa, R z e s z ó w 1956. T . S ł a w s k i , Z przeszłości garncarstwa w Bie­ czu, PSL, 1961, n r 4. St. F. Gajerski, Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy, PSL, 1960, n r 1. F. K o t u l a , L e ż a j s k i ośrodek ceramiczny, PSL, 1953, nr 1. R. Reimfuss, Brzostek — zapomniany ośrodek ludowego garncarstwa, PSL, 1951, nr 6; I . Bojarska, Naczynia gliniane z Brzostka, PSL, 1951, n r 6. F. K o t u l a , Emilia Chmiel, PSL, 1960, n r 2. J. Barut. Zabawki gliniane z XVII i XVIII w. znalezione w Gorlicach, PSL, 1956, nr 4—5. A . Chmiel, Garncarze krakowscy, Kalendarz Czecha, K r a k ó w 1908, s. 43—51; J. Kostysz, Warsztat zduński na Garbarach w XVI w., „Rocznik K r a k o w ­ ski", T. X X X , 1938, s. 222—26; t e n ż e , Z dziejów' kra­ kowskiego garncarstwa, PSL, 1951, n r 1—2; t e n ż e , Jan Oksitowicz — garncarz krakowski i jego dzieło. PSL, 1952, n r 6: T. Sewervn. Garncarze i kaflarze w Krakowie w II połowie XIX w., PSL, 1960, nr 3. St. K o w a l s k i , Garncarze i garncarstwo w pow. bocheńskim, „Orli L o t " , 1950, n r 8, s. 135—44 oraz A. J a r o s i ń s k i , op. cat. (przyp. 7). L . Malicki, Garncarstwo w Rabee-Poddziale, .Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne", T . V I I , 1948/9, s. 332—34. I . Bojarska, Krakowska ceramika ludowa, PSL, 1949, n r 5. B . Bazieliohówna, Garncarstwo starosądeckie, PSL, 1958, n r 2. E. F r y ś , Ośrodek garncarski w Bielanach, PSL, 1956, nr 4—5. L . Dubiel, Cieszyńska ceramika ludowa, PSL, 1957, nr 4. 18 y 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 3 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 223 �36 B. Jankowska, Z badań nad garncarstwem lu­ dowym Opolszczyzny, „Kwartalnik Opolski", 1960, nr 3, 6. 89—105. A. Jaworczak, Z dziejów cechu garncarskiego w Iłży, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 301—327; St. Pastuszkiewicz, Cech garncar­ ski w Iłży, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 228—31; M. Żakowska, Stanisław Kosiarski garncarz iłżecki, PSL, 1947, nr 1—2; A. Wajda, Win­ centy Kitowski — iłżecki artysta ceramik, PSL, 1952, nr 2. J. A. Zaremba, Artyści ludowi z Chałupek Kie­ leckich, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 3, s. 27—39. J. Klimaszewska, E. Fryś, Materiały do rze­ miosła ludowego w woj. kieleckim, „Etnografia Pol­ ska", T. I , 1958, s. 269—75. J. P. Dekowski, O ostatnim ośrodku garncar­ stwa w Opoczyńskiem, „Prace i Materiały Etnogra­ ficzne", T. V I I , 1948/9, ,s. 335—38. Wystawa ceramiki ludowej (katalog), Iłża, l i ­ stopad 1962. J. A. Zaremba, Kryzys ceramiki regionalnej, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 2, s. 13—20. A. Gerlach, Garncarstwo ludowe okolic pod­ warszawskich, „Etnografia Polska", T. I I , 1959, s. 296—302. M. Żywirska, Garncarstwo w Puszczy Białej, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 339—47. J. Dutkiewicz, Ośrodek garncarski w Rawie Mazowieckiej, „Prace i Materiały Muzeum Archeolo­ gicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnogra­ ficzna", nr 1, Łódź 1957, s. 151—69; D. Mikołajczykowa, Garncarstwo w Tuszynie, jw., s. 171—79. St. Błaszczyk, Garncarstwo w : Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań 1960, s. 437—70. J. Krajewska, Ceramika kaszubska z końca XIX i początku XX w., PSL, 1958, nr 3, 4. B. Stelmachowska, Współczesna ceramika lu­ dowa na Kaszubach, PSL, 1950, nr 7—12. 3 7 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 Jacek 49 B. Żukowicz, Ceramika Józefa Kaźmierczaka, PSL, 1963, nr 1. M. Przeździecka, Ceramika pomorska, PSL, 1954, nr 4 oraz: J. Chranioki, Kilka uwag na margi­ nesie artykułu „Ceramika pomorska", PSL, 1955, nr 3; M. Przeździecka, W związku z uwagami o artykule „Ceramika pomorska", PSL, 1955, nr 3. E. Fryś, Ośrodek garncarski w Studzianym Le­ sie, PSL, 1959, nr 4. W. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachod­ nich terenów Białorusi, Toruń 1950. K. Pietkiewicz, Wystawy i konkursy sztuki lu­ dowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w r. 1948 i 1949, „Lud", T. X X X I X , 1952, s. 554—5, 565; R. Reinfuss, IV konkurs ceramiki ludowej w Kielcach, PSL, 1951, nr 4—5; Oh. Zieliński, Konkurs i wystawa ceramiki ludowej woj. łódzkiego, PSL, 1952, nr 3; E. Fryś, Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny, PSL, 1957, nr 1; E. Fryś-tPietraszkowa, Konkurs i wystawa garncar­ stwa ludowego woj. krakowskiego, PSL 1962, nr 2; taże, Wystawa ceramiki i muzeum regionalne w Łań­ cucie, PSL, 1963, nr 3—4 i in. E. Pietraszek, Stan majątkowy garncarzy, PSL, 1960, nr 2; Zb. Jasiewicz, Materiały do dziejów garn­ carstwa w pow. konińskim w XVIII w., PSL, 1961, nr 4. M. Gajewska, J. Kruppe, Stan i problematyka badań nad produkcją garncarską w Polsce w XIV i XV w., recenzja M. Kwapień, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1962, nr 3—4, s. 712—14. E. Pietraszek, Ośrodki garncarskie w dobrach tenczyńskich w XVIII i pierwszej połowie XIX wie­ ku, PSL, 1961, nr 1, 2. M. Gajewska, J. Kruppe, Stan i problematyka badań nad produkcją garncarską w Polsce w XIV i XV w., w: Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu, T. I , Wrocław 1961, s. 17—35; J. Kruppe, Studia nad ceramiką XIV w. ze Starego Miasta w Warszawie, Wrocław 1961. iH. Załęska, Ceramika. Techniki produkcji (przewodnik wystawy), Toruń 1954, zamieszcza biblio­ grafię. 50 51 52 53 54 55 58 57 58 Olędzki UWAGI O BADANIACH TWÓRCZOŚCI KOWALSKIEJ I SNYCERSKIEJ W POLSCE Siedząc przemiany w zainteresowaniach plastyką ludową w Polsce na przestrzeni ostatniego półwiecza nietrudno zauważyć, iż w okresie minionego dwu­ dziestolecia zmalała popularność większości dziedzin tzw. sztuki zdobniczej, w tym zarówno zdobnictwa w drewnie, jak też w metalu. Duże zainteresowanie problematyką sztuki zdobniczej w okresie wcześniej­ szym wiązało się ze stopniem znajomości przedmiotu, z etapem odkrywania plastyki ludowej. Na etapie tym istniała niewątpliwie tendencja do uznawania za najcenniejsze i pierwszoplanowe w badaniach głównie tych wartości artystycznych sztuki ludowej, które nie znajdywały bliskich odpowiedników w określonych dziedzinach sztuki „oficjalnej" (pisankarstwo, hafciarstwo, wycinankarstwo, a także zdob­ nictwo w drewnie i metalu). Tendencji tej towarzy­ szyło traktowanie rzeźby i malarstwa ludowego jako dzieł, będących tylko przetworzeniem wzorców przę- jętych ze sztuki oficjalnej. Silniej zrośnięte ze śro­ dowiskiem ludowym figuralne zabawki gliniane i drewniane, ciasta obrzędowe, sery, wota woskowe, czy wreszcie malarstwo nie występujące pod postacią obrazu — pozostawały poza kręgiem zainteresowań historyków sztuki, przez innych zaś badaczy trakto­ wane były jako składowa zjawisk przede wszystkim wierzeniowych, obyczajowych (np. rekreacyjnych), gospodarczych, a w małym stopniu artystycznych. Po I I wojnie światowej w pracach etnografów i historyków wsi dawną problematykę sztuki zdob­ niczej, obrzędowości i zwyczajów zastąpiły zaniedba­ ne tematy z zakresu kultury materialnej, struktury społeczno-gospodarczej zbiorowości wioskowych i grup lokalnych. Przesunięcie zainteresowań w kierunku rzeźby czy malarstwa należy uznać za naturalny etap rozwojo­ wy w procesie ustalania zakresu badań plastyki l u - �