https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d888de883664a70d1bffa29ddb22770a.pdf 28ce956d03c94e5febd15a0e7fd599c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4980 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4619 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text oznaczają często z u p e ł n i e nowe modele k u l t u r o w e ) , to stworzy się wtedy aparat badawczy dostatecznie bogaty do obserwacji historycznie coś w y j a ś n i a j ą c y c h . A j a k to dzisiaj w y g l ą d a ? M y ś l ę , że nie obronimy pojęcia k u l t u r y ludowej m ó w i ą c o tzw. k u l t u r z e maso­ w e j . Ona istnieje jako t w ó r bardzo trudno u c h w y t n y , jako „ ż y w y duch" o bardzo niejasnych zarysach. M a m w r a ż e n i e , że obraz dzisiejszy s u p r a s t r u k t u r y k u l t u r o w e j sprowadza się do r ó ż n y c h zespołów k u l t u r ś r o d o w i s k o ­ w y c h , z w ł a s n y m i o ś r o d k a m i t w ó r c z y m i . Na p r z y k ł a d osoba k o p i u j ą c a „ T r ę d o w a t ą " jest t w ó r c ą k u l t u r y ; oka­ zało się, 'że ten t y p l i t e r a t u r y musi istnieć i k r ą ż y ć . To jest artysta, k t ó r y w y c z u ł zapotrzebowanie; on tworzy dzieło, k t ó r e nie f u n k c j o n o w a ł o , tworzy nowe podniety, t w o r z y nawet pewien głód, m o ż e w i ę k s z y niż d o t y c h ­ czas. Nawet radio ugięło się przed t y m zapotrzebowa­ niem. Jak w i d a ć , w y c o f u j ę się na stanowisko c a ł k o w i c i e pasywne. Nie chcę m ó w i ć o genetycznych zależnościach w kulturze, o prawach przebiegu zjawisk, o procesach p r z e b i e g a j ą c y c h . P r a g n ę s u g e r o w a ć , że trzeba się ogra­ niczyć do tego, aby pod o k r e ś l o n y m i datami zapropono­ w a ć pewne p o d z i a ł y ś r o d o w i s k o w e , zająć się opisem k u l t u r y t y c h ś r o d o w i s k , a dopiero z tych opisów u k ł a ­ dać dalej obserwacje generalne. T a k ą o k r ę ż n ą d r o g ą dochodzę do odpowiedzi na p y ­ tanie o t r e ś ć pojęcia „ k u l t u r a ludowa", „ s z t u k a ludowa'-. W Polsce m i e l i ś m y do czynienia aż po w i e k X V I I I r a ­ czej z r ó ż n y m i k u l t u r a m i ś r o d o w i s k o w y m i , j e d n y m i „ e l i t a r n y m i " , i n n y m i „ ś r e d n i m i " . Przeciwstawienie e l i ­ tarna — ludowa nie sprawdza się ani w starszej l i t e r a ­ turze, ani teatrze. B y ć m o ż e , że w starej Polsce w n i e ­ k t ó r y c h k u l t u r a c h ś r o d o w i s k o w y c h (inp. c h ł o p s k i e j w o ­ j e w ó d z t w wschodnich w X V I I wieku) funkcjonowały ludowe o ś r o d k i artystyczne, ale w y d a j e się, że w obra­ zie naszej przeszłości inne zjawiska p r z e s ł a n i a k u l t u r a „ ś r e d n i a " , bardziej od „ l u d o w e j " uniwersalna. ALEKSANDER JACKOWSKI W a r t o ś ć dzisiejszej dyskusji w i d z ę w t y m , że poka­ zała ona u m o w n o ś ć pojęcia sztuki ludowej i że posta­ w i ł a liczne znaki zapytania tam, gdzie dotychczas z w y k ł o widzieć się pewien ustalony schemat. I w ł a ś n i e o to nam, jako inicjatorom, g ł ó w n i e chodziło. Pojęcie sztuki ludowej jest p r o d u k t e m o k r e ś l o n e j epoki i przejmujemy je dziś jako r e l i k t przeszłości. P o w o ł a n e do życia w okresie r o m a n t y z m u m i a ł o w ó w ­ czas i n n ą nieco t r e ś ć z n a c z e n i o w ą , i n n y kontekst k u l ­ t u r o w y i s p o ł e c z n y . P o w s t a ł o w czasie, gdy inne zabar­ wienie i sens m i a ł y choćby takie o k r e ś l e n i a j a k ojczyz­ na, ojcowizna, lud, n a r ó d . Nie jest w i ę c pojęcie sztuki ludowej k a t e g o r i ą logiczną, z a m k n i ę t ą , a trzeba je t r a k ­ t o w a ć jako p o j ę c i e nieprecyzyjne. Pojęcie, k t ó r e w r a z z rozwojem naszej wiedzy o w ł a s n e j historii i kulturze zmienia się, rozszerza, traci o s t r o ś ć . P o j ę c i e wreszcie — ahistoryczne, co s ł u s z n i e p o d k r e ś l i ł w swej p i ę k n e j w y ­ powiedzi prof. Piwocki. S ą d z ę , że g d y b y ś m y mogli odrzucić wszelkie r e l i k t y , z a p o m n i e ć o tradycji, o ciągłości k u l t u r y , k t ó r a w y r a ż a się nawet w zachowaniu nazw spraw i rzeczy — z a s t ą ­ p i l i b y ś m y pojęcie „ l u d " i n n y m i , d o k ł a d n i e j s z y m i o k r e ś ­ leniami. Zabieg t a k i wydaje się jednak w praktyce t r u d n y , a nawet n i e m o ż l i w y , nasza k u l t u r a , literatura, historia s t a ł y b y się bowiem uboższe, straty b y ł y b y być m o ż e w i ę k s z e niż zyski. Z a c h o w u j ą c jednak pojęcie „ l u d u " w znaczeniu po­ tocznym, o g ó l n y m — n a l e ż y chyba w badaniach nauko­ w y c h , t a m gdzie to m o ż l i w e i celowe, p o s ł u g i w a ć się o k r e ś l e n i a m i w ę ż s z y m i , a zarazem bardziej k o n k r e t ­ n y m i . Istnieje bowiem n i e b e z p i e c z e ń s t w o zacierania od­ r ę b n o ś c i zjawisk przez p o d c i ą g a n i e ich pod w s p ó l n y m i a n o w n i k . Badanie np. grupy malarzy cechowych p r a ­ c u j ą c y c h dla masowego odbiorcy w i n n o u w z g l ę d n i a ć p e ł n ą s p e c y f i k ę zjawiska. P r z y j ę c i e nazwy „ m a l a r z e l u d o w i " s p r a w ę zaciemnia, automatycznie bowiem z m u ­ sza do szukania e l e m e n t ó w p o z w a l a j ą c y c h tę g r u p ę u z n a ć za l u d o w ą , a t y m samym nie sprzyja zarysowa­ niu odrębności. W praktyce redaktora pisma, k t ó r e w t y t u l e j u ż ma zawarte o k r e ś l e n i e „ s z t u k a ludowa", w i e l o k r o t n i e spo­ t y k a ł e m się z t y m , że autor pisząc o c i e k a w y m zagad­ nieniu rozpaczliwie u s i ł o w a ł w c i s n ą ć je w r a m y „ s z t u k i ludowej", aby j a k o ś p a s o w a ł o do pisma, do dyscypliny naukowej (np. wota srebrne, w y c i n a n k i X V I I w., znaki wodne na papierze). W k o ń c u zabieg t a k i często oka­ z y w a ł się m o ż l i w y , ale „ s z t u k a l u d o w a " za k a ż d y m r a ­ zem z n a c z y ł a coś innego. Raz b y ł a to t w ó r c z o ś ć mas analfabetycznych (a w i ę c i w s i , i p r o l e t a r i a t u miejskie­ go), kiedy indziej zaś chodziło o t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą wsi, przy czym i t u n i e k t ó r z y badacze zaliczali do „ s z t u ­ k i l u d o w e j " całość artystycznej produkcji, i n n i zaś j e ­ dynie t ę jej część, k t ó r a o p i e r a j ą c się o w y p r a c o w a n y zbiorowo „ k a n o n " estetyczny m i a ł a o k r e ś l o n e cechy sty­ listyczne. B y w a ł o też, że m ó w i ą c o sztuce ludowej r o z u ­ miano pod t y m jedynie s z t u k ę wsi dla w s i , kiedy i n ­ dziej zaś rozszerzano to pojęcie o s z t u k ę w y k o n y w a n ą na u ż y t e k w s i i t d . P r z y j ę l i ś m y milcząco podział naszej k u l t u r y (w w a ­ r u n k a c h rozwarstwienia) na w y ż s z ą (uczoną) i l u d o w ą . W przypadkach t y p o w y c h , skrajnych, wyrazistych m o ż ­ na na ogół u z n a ć t a k ą typologię. A l e j a k ż e się ona staje uproszczona, gdy chodzić nam b ę d z i e o strefy graniczne, o obszary p o ś r e d n i e . Zobaczymy te konsekwencje choćby na p r z y k ł a d z i e naszych m u z e ó w . Jedne — narodowe, miejskie — g r o m a d z ą s z t u k ę uczoną, wysokiej klasy r z e m i o s ł o cechowe, artystyczne. I n n e — etnograficzne, o g r a n i c z a j ą się do k u l t u r y wsi, niekiedy m a ł y c h miaste­ czek. A co się dzieje p o ś r o d k u ? Jak w y g l ą d a ł a i w y g l ą d a k u l t u r a r ó ż n y c h grup l u d n o ś c i , rzemiosło, k t ó r e już nie jest ludowe, a jeszcze nie jest w p e ł n i artystyczne? Jak w y g l ą d a t w ó r c z o ś ć poszczególnych grup, r ó ż n i ą c y c h się k u l t u r ą a nie a t r a t y f i k a c j ą społeczną? Z w i e l k i m zainteresowaniem s ł u c h a ł e m w y w o d u prof. Piwockiego. Chyba to nie przypadek, że r ó w n o l e g l e , bez porozumiewania się ze sobą, podobne w ą t p l i w o ś c i ma w i e l u z nas. Ś w i a d c z y to t y l k o o pewnej p r a w i d ł o w o ś c i , o t y m , że na obecnym etapie naszej wiedzy stosowanie nazwy — amalgamatu (a za t a k i u w a ż a m p o j ę c i e sztuki ludowej) — hamuje widzenie i p r a w i d ł o w ą analizę zjawisk z a c h o d z ą c y c h w kulturze. Trzeba w i ę c w p r a ­ cach naukowych w y c h o d z i ć od k o n k r e t u sytuacji danej grupy, k u l t u r y czy s u b k u l t u r y , a s t o s u j ą c pojęcie sztuki ludowej r e w i d o w a ć j e za k a ż d y m razem i precyzyjnie określać. , ' Kończąc naszą dyskusję p r a g n ę podziękować P a ń s t w u za niezmiernie i n t e r e s u j ą c e wypowiedzi. S ą d z ę , że s p e ł ­ n i ą one znakomicie r o l ę i n i c j u j ą c ą i w r ę c z p r o w o k u j ą c ą dla dalszych dyskusji i a r t y k u ł ó w na tematy teoretyczne. Fot.: Stanisław Biniewski — il. 16; Andrzej Jakimowicz — il. 5 — 8 ; Jacek Olędzki — il. 13, 17, 19—35, rys. — il. 14, 15. II. 1—4 repr. z: L'art dans le monde. Afrique. Paryż 1962. II. 9—12 repr. z: W.G. Archer, Bazaar pain­ tings of Calcuta. Londyn 1953. II. 18. repr. z: Ladislau Forbath. Die Neue Mongolie. Berlin. �