https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c09bf074001bc8251bdc184142f376a0.pdf 3b783a04993741b3ec49d075e4512add Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4976 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4615 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.203 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA JACEK OLĘDZKI Pan tutaj p r z e d s t a w i ł jeszcze jeden dodatkowy prosblem. Na terenie Europy jednak w t y m stopniu tych rzeczy nie obserwujemy, p o n i e w a ż mamy w większości p a ń s t w a jednonarodowe. Chociaż na r u b i e ż a c h Polski mamy mniejszości, ich jednak sztuka nie będzie s z t u k ą l u d o w ą p o l s k ą , t y l k o l i t e w s k ą czy b i a ł o r u s k ą . Podobnie 1est na terenie A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . T a m za o b o w i ą ­ zującą, n a r o d o w ą u w a ż a się k u l t u r ę grupy kreolskiej, fctóra tej k u l t u r y jednak nie s t w o r z y ł a , lecz p r z e j ę ł a z Hiszpanii. N a j w i ę k s z y n ę d z a r z m ó w i ą c y po h i s z p a ń s k u czy portugalsku zalicza się do grupy kreolskiej i czuje się z jej k u l t u r ą z w i ą z a n y . To, co u w a ż a się tam za k u l t u r ę „ l u d o w ą " , to k u l t u r a miejscowych I n d i a n . T y m ­ czasem k u l t u r o w o i j ę z y k o w o jest to z u p e ł n i e inny nurt, k t ó r y został siłą wcielony, w r a z z k u l t u r ą k r e o l s k ą , do jednego organizmu politycznego, nie m a j ą c ani jedna­ k o w y c h z k r e o l a m i t r a d y c j i , ani p r a w politycznych i społecznych. Sztuce ludowej w Polsce p o ś w i ę c o n o j u ż sporo prac; zwłaszcza na lamach „Polskiej Sztuki Ludowej", a wciąż p r z y b y w a j ą nowe i n t e r e s u j ą c e pozycje. Odczuwa się' jednak niedostatek w i a d o m o ś c i , k t ó r e p o z w o l i ł y b y roz­ szerzyć n a s z ą o r i e n t a c j ę w t y m ^przedmiocie' o znajo­ mość s t o s u n k ó w w i n n y c h krajach europejskich, a na­ wet pozaeuropejskich. Wydaje m i się, że p o w i n n i ś m y się t r z y m a ć t y c h norm, j a k i e p r z y j ę l i ś m y dla terenu Europy, i u w a ż a ć za „ k u l ­ t u r ę l u d o w ą " k u l t u r ę w y t w o r z o n ą w o b r ę b i e jednego organizmu narodowego przez te grupy, k t ó r e nie par­ t y c y p u j ą w p e ł n i w jednolitej kulturze elitarnej. Z a n i m n a s t ą p i ł p o d z i a ł na k u l t u r ę e l i t a r n ą i l u d o w ą , i s t n i a ł a jednolita k u l t u r a , k t ó r ą umownie m o ż e m y n a z w a ć k u l ­ t u r ą l u d o w ą sensu largo l u b , jeśli nam to bardziej od­ powiada, k u l t u r ą p l e m i e n n ą . ' ' W y n i k i b a d a ń A . Abramowicza i K . Piwockiego po­ z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c e g o pytania: czy rozpad k u l t u r y na o d r ę b n e n u r t y rozwojowe w i ą ż e się z k a ż d y m w a r i a n t e m s t o s u n k ó w feudalnych? A b y odpo­ w i e d z i e ć na to pytanie jak też lepiej r o z u m i e ć s y t u a c j ę z n a n ą nam z d o ś w i a d c z e ń europejskich, w a r t o , j a k s ą ­ dzę, sięgnąć do m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o z Mongolii, gdzie u s t r ó j feudalny w „ n i e s k a ż o n e j " formie z a c h o w a ł się aż do p o c z ą t k ó w X X w . Przedmiotem mojej w y p o w i e d z i będzie k u l t u r a l u d ­ ności pasterskiej — a r a t ó w — w okresie od p o ł o w y X I X w . aż do czasu obecnego. Chodzi t u ściśle o l u d ­ ność C h a ł c h a , k t ó r a stanowi ok. 70% całej populacji Mongolii. Dobro materialne tej l u d n o ś c i a n a l i z o w a ć m o ż n a w d w u aspektach: a — gospodarki pasterskiej i życia oso­ bistego (inwentarz n a r z ę d z i pracy, mieszkanie, u b i ó r i jego przybranie), b — w i e r z e ń l o k a l n y c h (głównie szamanistycznych) i lamaistycznych — (przejawy artystycz­ nej twórczości malarskiej i r z e ź b i a r s k i e j ) . 203 �тжгмШШШ1шШт Шум, imifit ШмПШШШШШШШШШШШШш Do n a r z ę d z i pracy w gospodarce pasterskiej obok a k a n u (uurga) i r ó ż n e g o rodzaju p o w r o z ó w należy ze­ staw n a c z y ń drewnianych, s k ó r z a n y c h , rogowych, m e ­ talowych i ceramicznych. Są w ś r ó d nich z a r ó w n o przed­ mioty wykonane przez samych pasterzy, j a k t e ż i w y ­ twory wyższego kunsztu — r z e m i e ś l n i c z e . Pierwsze z nich w y k a z u j ą analogie z w y t w o r a m i wczesnych k u l ­ tur. Tak np. n i e k t ó r e naczynia ceramiczne o charak­ terystycznym ornamencie grzebykowym w y k a z u j ą ana­ logie z w y t w o r a m i m ł o d s z e j epoki kamienia ( i l . 16, 17). I n n y m z kolei p r z y k ł a d e m w y t w ó r c z o ś c i n i e r z e m i e ś l n i czej są drewniane i rogowe czerpaki ( i l . 14, 15), zdobione na u c h w y t a c h g ł o w a m i k o n i i b a r a n ó w , p r z y p o m i n a j ą n i e k t ó r e formy r o z w i ą z a ń dekoratorskich znane z epoki b r ą z u na terenach A z j i Ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j Sy­ berii. Naczynia te u z n a ć wypadnie za jeden z p e ł n i e j ­ szych p r z e j a w ó w snycerstwa a zarazem r ę k o d z i e ł a a r t y ­ stycznego, j a k i m zajmowali się pasterze. W o d r ó ż n i e n i u r 204 bowiem od sytuacji, znanej nam z doświadczeń euro­ pejskich, na terenie Monogolii nie odnajdujemy p r z y ­ k ł a d ó w s p o ż y t k o w a n i a w i e l k i c h n a d w y ż e k czasu w o l ­ nego dla uprawiania rozmaitych zajęć snycerskich. N a j w a ż n i e j s z ą pozycję w u r z ą d z e n i a c h z w i ą z a n y c h z k o c z o w n i c z ą g o s p o d a r k ą p a s t e r s k ą z a j m o w a ł o samo mieszkanie — j u r t a (ger). Jest ono j e d n y m z najbar­ dziej w y r ó ż n i a j ą c y c h się w y t w o r ó w k u l t u r y pasterzyk o c z o w n i k ó w . K o l i s t y k s z t a ł t j u r t y u m o ż l i w i a ł maksy­ malne wykorzystanie powierzchni mieszkalnej, k t ó r a , m i m o najprostszego, nie dzielonego u k ł a d u w n ę t r z a , r o z w i ą z y w a ł a wiele zasadniczych f u n k c j i b y t o w y c h (w t y m r ó w n i e ż gospodarczych). C a ł a budowla przystoso­ wana b y ł a znakomicie z a r ó w n o do m o n t a ż u i d e m o n t a ż u poszczególnych e l e m e n t ó w , j a k też do ich p r z e w o ż e n i a . W a ż n ą w t y m rolę o d g r y w a ł o wysoko r o z w i n i ę t e rze­ miosło stolarskie. K r ą g s p i n a j ą c y l i s t w y u szczytu oraz d r z w i — n a j w a ż n i e j s z e elementy k o n s t r u k c j i — w y k o ­ nywane były przez s p e c j a l i s t ó w stolarzy. P o z o s t a ł e m a - �I L 13. Fragment ozdoby srebrnej na siodle, pocz. XX w., somon Charchorin. II. 14. Czerpak z drewna brzozowego, pocz. XX w. Muzeum Centralne, Ułan-Bator. II. 15. Czerpak z rogu antylopy, koniec XIX w. Muzeum Cen­ tralne. II. 16. Garnek zasobowy, kultura zlocka. Polska, 2.poł. III w. p.n.e. II. 17. Garnek zasobowy, коп. XIX w. Somon Charchorin. t e r i a ł y , przede wszystkim wojłok, pochodziły z w y t w ó r ­ czości pasterskiej. Odpowiednio utrzymana j u r t a , starannie wzmocniona powrozami, p o k r y t a nie zniszczonymi p ł a t a m i w o j ł o k u , m o g ł a s t a n o w i ć dobre ś w i a d e c t w o zamożności i zarad­ ności właścicieli. T y m samym m o g ł y w niej z n a j d o w a ć w y r a z aspiracje o charakterze reprezentacyjno-prestiż o w y m . I s t o t n y m akcentem plastycznym w w y g l ą d z i e j u r t y b y w a bogata malatura na z e w n ę t r z n e j stronie drzwi. W t r a d y c y j n y m systemie gospodarki pasterskiej nie ma b u d o w l i gospodarczych. Sposób zagospodarowania otoczenia j u r t y cechuje s k r o m n o ś ć i u b ó s t w o . Ś w i a ­ dectwem zasobności, okazją w y r a ż e n i a potrzeb reprezent a c y j n o - p r e s t i ż o w y c h b y w a w tej sytuacji stado, zwie­ r z ę t a juczne, przede wszystkim jednak wierzchowce prze­ t r z y m y w a n e przed j u r t ą . Charakterystyczne przy tym, że za dnia konie trzymane są prawie zawsze pod siod­ ł a m i . A l e też u p r z ą ż , w szczególności siodła nabijane srebrnymi ozdobami, dekoracyjnie aplikowane i w y s z y ­ wane, to najcenniejsze i najbardziej r o z w i n i ę t e w i n w e n ­ tarzu pasterskim przejawy r z e m i o s ł a artystycznego (il. 13). Natomiast nie w y k o r z y s t y w a n o dla potrzeb reprezen­ tacyjnych ś r o d k ó w transportu. Na obszarach M o n g o l i i z a c h o w a ł się wóz z osią r u c h o m ą — jedna z n a j p r y m i ­ tywniejszych k o n s t r u k c j i p o j a z d ó w , jakie znamy. Do­ dać jednak trzeba, że obok tego t y p u wozu w y s t ę p o w a ł sporadycznie inny, z n i e r u c h o m ą osią, o k o ł a c h szpry­ chowych. W ó z ten ś w i a d c z y o w y s t ę p o w a n i u tam r ó w ­ nież r z e m i o s ł a kołodziejskiego ( i l . 35). N i e w i e l k i e stosunkowo możliwości wykorzystania pod­ stawowych s p r z ę t ó w i u r z ą d z e ń pasterskich dla f u n k c j i r e p r e z e n t a c y j n o - p r e s t i ż o w y c h , przy b r a k u zagrody, o b e j ś ­ cia ( e l e m e n t ó w tak istotnych w kultarach rolniczych), w p ł y w a ł y na zogniskowanie tych f u n k c j i w pewnych t y l k o w y t w o r a c h . N a l e ż ą do nich np. siodła, a w w i ę k ­ szym jeszcze stopniu przedmioty u ż y t k u osobistego — tabakierki, toczone z nefrytu i agatu, sztylety, krzesiwa ozdoby stroju kobiecego, w szczególności kunsztowne usztywnienia fryzur ( i l . 18), a t a k ż e zastawy s t o ł o w e (czarki i konwie). Wszystkie te w y t w o r y obok f u n k c j i reprezentacyjno-prestiżowej odgrywają również istotną rolę w a k u m u l a c j i i zabezpieczeniu d ó b r materialnych. Przy dość s ł a b e j dynamice przemian k u l t u r y t r a d y ­ cyjnej a r a t ó w nie m o ż e dziwić duża s t a b i l n o ś ć form, w y s t ę p u j ą c a szczególnie w y r a ź n i e w ubiorze (chałat-deli), k t ó r y p r z e t r w a ł niezmieniony po dzień dzisiejszy (il. 21). Jednym z w a ż n i e j s z y c h c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na charakter k u l t u r y l u d ó w stepowych b y ł a ich znaczna m o b i l n o ś ć przestrzenna. Istotne znaczenie m i a ł o r ó w n i e ż p o w a ż n e ograniczenie m o ż l i w o ś c i w y t w ó r c z y c h w ra­ mach gospodarki pasterskiej i w y n i k a j ą c e z tego f a k t u u z a l e ż n i e n i a nabywcze. W tradycyjnej k u l t u r z e pasterzy M o n g o l i i dość w y r a ź ­ ne r ó ż n i c e m i ę d z y w y t w o r a m i r z e m i e ś l n i c z y m i i nie- 205 ��r z e m i e ś l n i c z y m i p r z y j m o w a ł y niekiedy charakter za­ sadniczy, j a k o ś c i o w y . Najlepszym p r z y k ł a d e m są wozy wykonane przez kołodziejów i pasterzy, drewniane na­ czynia z k o r y brzozowej i w y r o b y o cechach w y t w ó r ­ czości bednarskiej, proste g a r n k i oraz porcelanowe wazy. Różnice dotyczyły całości dobra materialnego pasterzy i nie łączyły się one z i s t n i e j ą c y m z r ó ż n i c o w a n i e m spo­ łecznym. Do czasu r e w o l u c j i socjalistycznej w s p o ł e c z e ń s t w i e istnieli z jednej strony f e u d a ł o w i e : chanowie, wangowie, t a j d ż i (świeccy przedstawiciele arystokracji) i d y g n i ­ tarze kościoła lamaickiego, a z drugiej strony szerokie masy l u d n o ś c i pasterskiej — a r a t ó w . I s t n i a ł a r ó w n i e ż z r ó ż n i c o w a n a w a r s t w a p o ś r e d n i a , złożona z r z e m i e ś l n i ­ k ó w , obsługi karawan, k u p c ó w , a t a k ż e z pomniejszych m n i c h ó w klasztornych. A l e w w a r u n k a c h p r a w i e z u p e ł n e g o b r a k u gospo­ d a r k i rolnej stosunki społeczne w M o n g o l i i u k ł a d a ł y się na zgoła odmienej p ł a s z c z y ź n i e zależności aniżeli w f e u ­ dalnej Europie. W M o n g o l i i zależności te o k r e ś l a ł y p o d ­ stawowe cechy i w ł a ś c i w o ś c i pasterskiej gospodarki koczowniczej. Wobec w y j ą t k o w o n i k ł e j gęstości zalud­ nienia (na 1 k m przypada obecnie 1 mieszkaniec, p o d ­ czas gdy w I n d i a c h — 135, w Chinach — 71, Nepalu — 67) i zarazem w i e l k i e j r u c h l i w o ś c i m i e s z k a ń c ó w prawo w ł a s n o ś c i ś r o d k ó w p r o d u k c j i rozciągało się na stada zwierząt, uprząż, narzędzia i sprzęty, służące prowa­ dzeniu gospodarki pasterskiej, Prawo to nie o b e j m o w a ł o jednak samej ziemi •— t e r e n ó w wypasu, a jeśli nawet 2 dotyczyło tych o b s z a r ó w , to w zakresie m i n i m a l n y m , s p r o w a d z a j ą c się do w ł a s n o ś c i w o d o p o j ó w czy miejsc dogodnych do przepraw (brody, mosty). U t r z y m y w a n i e stad z w i e r z ą t hodowlanych w stanie na pół dzikim, bo nie dozorowanych przez pasterzy ani też nie chronionych w czasie zimy jakimikolwiek po­ mieszczeniami, o g r a n i c z a ł o udział siły roboczej do m i ­ n i m u m , a zarazem nie s t w a r z a ł o g w a r a n c j i t r w a ł o ś c i posiadania t y c h stad. Masowe ich w y m i e r a n i e w czasie surowych zim p o w o d o w a ł o częste w y p a d k i pauperyzacji n a j z a m o ż n i e j s z y c h w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a mongolskiego. Z drugiej z n ó w strony p o m y ś l n y r o z w ó j h o d o w l i w p ł y ­ w a ł niekiedy na awans w h i e r a r c h i społecznej jednostek ze szczebla najniższego — pasterzy a r a t ó w . Dane, j a k i e dotychczas u d a ł o się z g r o m a d z i ć , w s k a ­ zują, że w ś r ó d ó w c z e s n e j , z r ó ż n i c o w a n e j społeczności l u d n o ś c i C h a ł c h a nie n a s t ą p i ł , j a k w i n n y c h w a r i a n t a c h feudalizmu, rozwój d w u o d r ę b n y c h n u r t ó w k u l t u r o w y c h — ludowego i elitarnego. W y s t ę p o w a ł y oczywiście r ó ż ­ nice w stanie posiadania d ó b r materialnych, nie m i a ł y one jednak charakteru różnic j a k o ś c i o w y c h . W tradycyj­ nej k u l t u r z e nie został w y k s z t a ł c o n y ani t y p mieszkania i s p r z ę t ó w , ani ubioru, z a p r z ę g u czy nawet j a k i c h ś drob­ nych w y t w o r ó w u ż y t k u osobistego, k t ó r y b y ł b y p r z y w i ­ lejem w a r s t w z a j m u j ą c y c h n a j w y ż s z y szczebel h i e ­ r a r c h i i s p o ł e c z n e j . I m o ż n o w ł a d c a , i arat mieszkali w j u r t a c h . I c h mieszkania r ó ż n i ł y się t y l k o w i e l k o ś c i ą , stopniem zadbania, bogactwem s p r z ę t ó w . Stosunkowo n a j w y r a ź n i e j H. 18. Strój aratki (w środku) i stroje księżniczek, lata dwudzieste XX wyroby złotników, XIX w. Urga. II. 20. Krzesiwo pasterza, wyrób złotników, odświętny pasterza. 20 charakter tych różnic za- w. II. 19. Krzesiwo i sztylet feudała, XIX w. Urga. II. 21. Współczesny strój 21 �22 rysowuje się w wyrobach artystycznych. Sztylety, krze­ siwa ( i l . 19, 20), t a b a k i e r k i , naczynia stołowe, meble oraz elementy stroju ( i l . 18) nie r ó ż n i ł y się stylem. Trudno jest nawet m ó w i ć w w i e l u wypadkach o r ó ż n i c a c h w tworzywie. W ł a ś c i w i e t y l k o stopień pracochłonności w wykonaniu określonych wytworów może być świa­ dectwem ich odmiennych w a r t o ś c i . F a k t y te w s k a z u j ą na stosunkowo w y s o k i poziom m o ż l i w o ś c i nabywczych szerokiej rzeszy a r a t ó w . W s k a z u j ą one r ó w n i e ż na szczególnych u k ł a d zależności, j a k i w y s t ę p o w a ł m i ę d z y g o s p o d a r k ą stepowego feudalizmu Mongolii a s ą s i e d n i m i k r a j a m i o z r ó ż n i c o w a n y c h i r o z w i n i ę t y c h strukturach gospodarczych. W y m i a n a towarowa z Chinami, Tybetem czy nawet I n d i ą i I r a n e m m i a ł a tradycje s i ę g a j ą c e g ł ę b o k o w przeszłość M o n g o l i i . W X I X w . n a s t ą p i ł ponadto r o z w ó j s t o s u n k ó w handlowych i p r z e m y s ł o w y c h z i m p e r i u m rosyjskim. W a ż n ą rolę w w y m i a n i e towarowej p e ł n i ł y rodzime o ś r o d k i w y t w ó r c z o ś c i r z e m i e ś l n i c z e j , nie m i a ł y one jednak do X I X w . oparcia o miejskie skupiska l u d ­ ności. B r a k u k s z t a ł t o w a n y c h o r g a n i z m ó w miejskich nie s p r z y j a ł z r ó ż n i c o w a n i u rzemiosł oraz k s z t a ł t o w a n i u się w y t w ó r c z o ś c i o d p o w i a d a j ą c e j r ó ż n e j skali potrzeb i m o ż ­ liwości nabywczych. Widoczne jest to r ó w n i e ż na p r z y k ł a d z i e twórczości artystycznej z w i ą z a n e j z potrzebami k u l t o w y m i , a w i ę c z r ó ż n y m i l o k a l n y m i wierzeniami szamanistycznymi, 208 23 przede wszystkim zaś z lamaizmem. Wierzenia te w y ­ s t ę p o w a ł y dawniej w swoistej koegzystencji i jeszcze na p o c z ą t k u X X w. lamaizm w s w y m g ł ó w n y m cen­ t r u m , w Urdze (dzisiejszy U ł a n - B a t o r ) , a d a p t o w a ł na mocy oficjalnej sakralizacji najbardziej wsteczne t r e ś c i szamanizmu. Proces przejmowania przez lamaizm treści w i e r z e ń szamanistycznych odnosi się n i e w ą t p l i w i e do znacznie w c z e ś n i e j s z y c h o k r e s ó w . W latach trzydziestych w w y n i k u w a l k i z k o n t r r e w o ­ lucją, k t ó r e j przewodzili lamowie, zburzona została ogromna ilość k l a s z t o r ó w . Z l i k w i d o w a n e zostały w ó w ­ czas instytucjonalne podstawy lamaizmu. Do dziś czynny jest t y l k o jeden klasztor na Gandanie w U ł a n Bator, a o szamanizmie, jako ż y w e j postaci w i e r z e ń , m o ż n a m ó w i ć w odniesieniu do bardzo nikłego procentu l u d ­ ności z a m i e s z k u j ą c e j n i e k t ó r e rejony p ó ł n o c n e j M o n g o l i i . W p o z o s t a ł y c h częściach k r a j u u t r z y m u j ą się nadal w postaci r e l i k t o w e j takie przejawy szamanizmu, jak s k ł a ­ danie ofiar i d a r ó w oraz korzystanie z a m u l e t ó w ( i l . 22—24). P r y m i t y w n e i najbardziej umowne w y o b r Ł ż e n i a , w y ­ w o d z ą c e się z w i e r z e ń lokalnych, w y s t ę p o w a ł y w bez­ p o ś r e d n i e j styczności z obiektami k u l t u lamaistycznego o w y r a f i n o w a n e j ikonografii i zasadniczo odmiennej, wysoko r o z w i n i ę t e j technice w y k o n a n i a . Tak w i ę c w j u r c i e z n a j d o w a ł się o ł t a r z w y p o s a ż o n y w toczone lub kute w m o s i ą d z u kielichy na ofiary (z su- �II. 22. Ofiara z ziarna prosa i łoju. Klasztor Gandan, Ulan-Bator. II. 23. Współczesny amulet — lis, dzwonki i stare monety. Somon Bajan. II. 24. Amulet z pocz. XX w. Okolice pustyni Gobi. II. 25. Psy ze srebra, ko­ niec XIX w. rowych w n ę t r z n o ś c i z w i e r z ą t , jedzenia, wody), podobne naczynia do palenia ognia, kadzielnice, księgi m o d l i t w t y b e t a ń s k i c h oraz element n a j w a ż n i e j s z y — kapliczka w k s z t a ł c i e szafki, w k t ó r e j z n a j d o w a ł y się m o s i ę ż n e lub ceramiczne f i g u r y i obrazki malowane na p ł ó t n i e (il. 25—28). W n i e k t ó r y c h j u r t a c h zawieszano r ó w n i e ż u szczytu pojedyncze obrazy w i ę k s z y c h r o z m i a r ó w . Rzeźba i malarstwo w y s t ę p u j ą c e w j u r t a c h pasterzy nie r ó ż n i ł y się cechami ideowo-f o r m a l n y m i od spotyka­ nych masowo f i g u r i o b r a z ó w w klasztorach. W tych ostatnich z n a j d o w a ł y się obiekty okazalsze i cenniejsze, ale nie r ó ż n i ą c e się pod w z g l ę d e m stylu. U d a ł o się co prawda odnaleźć pewne p r z y k ł a d y twórczości r z e ź b i a r ­ skiej i malarskiej o cechach stylistycznych, p r z y p o m i ­ n a j ą c y c h niekiedy e u r o p e j s k ą s z t u k ę l u d o w ą ( i l . 26). W k o n w e n c j i tych dzieł przetworzenie oficjalnego wzoru ikonograficznego zdradza swoiste uproszczenie, zagu­ bienie z b ę d n y c h detali czy nawet d e f o r m a c j ę ( i l . 27, 28). T w ó r c a m i tych dzieł p o c h o d z ą c y c h g ł ó w n i e z 2.poł. X I X w. i p o c z ą t k u X X w., podobnie j a k t w ó r c a m i ca­ łej sztuki sakralnej, b y l i lamowie. Mogłoby się w y d a w a ć , że w y t w o r y te r e p r e z e n t u j ą s z t u k ę p r z e z n a c z o n ą dla masowego odbiorcy o mniejszych wymaganiach, np, pasterzy. Tak jednak nie jest. M a m y wiele p o w o d ó w , aby sądzić, że twórczość ta w p r z e w a ż a j ą c e j mierze przeznaczona b y ł a na potrzeby samego klasztoru, p e ł ­ niącego funkcje r e l i g i j n e w stosunku do całości spo­ ł e c z e ń s t w a wiernych. Z a s a d ę z a p e ł n i a n i a ścian w ś w i ą ­ t y n i w i e l k ą ilością kapliczek, w n ę t r z wylepianych szczel- 25 �II. 26. Bóg Lhama (fragm. obrazu), płótno, tempera, 14 X 20 cm, koniec XIX w. Klasztor w Cecerleg. II. 27. Lama, blacha miedziana, wys. 4 cm. Wyrób rzeźbiarzy, 2.poł. XIX w. Klasztor Gandan, Urga. II. 28. Bóg Czojdżin, brąz pozłacany, wys. 7,5 cm, koniec XIX w. Urga. nie obrazkami, wreszcie umieszczanie w tych kapliczkach setek niewielkich figur k s z t a ł t o w a ł o masowe z a m ó w i e ­ nie. Jest rzeczą n a t u r a l n ą , że w w y n i k u takich z a m ó w i e ń m u s i a ł y p o j a w i ć się r o z w i ą z a n i a uproszczone, k t ó r e o d ­ bieramy jako stylistycznie sugestywniejsze aniżeli poje­ dyncze egzemplarze dzieł, k t ó r e wykonane zostały ze szczególną dbałością. Dlatego też trudno b y ł o b y w i ą z a ć takie uproszczone r o z w i ą z a n i a n i e k t ó r y c h dzieł z od­ r ę b n o ś c i ą ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego o k r e ś l o n e j grupy społecznej. S t y l i s t y k i tej nie m o ż e m y łączyć z p o j ę ­ ciem ludowego ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego. M o ż n a na­ tomiast dopuszczać w y s t ę p o w a n i e w światopoglądzie ł a m ó w — malarzy i r z e ź b i a r z y — tych c z y n n i k ó w , k t ó r e d o c h o d z ą do głosu niezależnie od czasu i miejsca w róż­ nych społecznościach, kiedy pojawia się k o n i e c z n o ś ć zwielokrotnionej, masowej wytwórczości, konieczność powtarzania wzoru o k r e ś l o n e g o przedstawienia. Ale m o ż n a też w s p o m n i e ć , że d u c h o w i e ń s t w o lamaistycziie różni się niekiedy w s p o s ó b zasadniczy od d u c h o w i e ń ­ stwa Kościoła c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Różnice te widoczne są szczególnie w y r a ź n i e w c z y n n o ś c i a c h r e l i g i j n y c h . Za­ r ó w n o w jednej, j a k i w drugiej r e l i g i i w y s t ę p u j e wiele podobnych, niekiedy identycznych, form zachowania. W lamaizmie dostrzega się jednak ściślejsze p o w i ą z a n i e hieratycznych czynności k a p ł a ń s k i c h z powszednimi, niekiedy najbardziej prostackimi f o r m a m i z a c h o w a ń . L a m a i z m m i m o w y r a f i n o w a n e j rytualizacji obrządków r e l i g i j n y c h dopuszcza, nawet jako z a s a d ę , przestrzeganie tych form zachowania, k t ó r e m o g ą się nam w y d a w a ć 210 p r y m i t y w n e , aby nie p o w i e d z i e ć ludowe. Tolerancyjny stosunek lamaizmu wobec w i e r z e ń szamanistycznych dotyczy r ó w n i e ż szeroko rozumianego obyczaju. W z e t k n i ę c i u ze w s p ó ł c z e s n y m i przejawami t w ó r ­ czości artystycznej, k t ó r a znajduje n a j p e ł n i e j s z e p o w i ą ­ zanie z o s i ą g n i ę c i a m i t r a d y c y j n y m i , n a s u w a j ą się jesz­ cze pewne uwagi ogólne. Odnoszą się one do tych cech formalnych twórczości, k t ó r e n a j ł a t w i e j dostrzec p r z y ­ byszowi z k r ę g u europejskiej t r a d y c j i artystycznej. W kulturze pasterzy mongolskich nie odnajdujemy w i e l u dziedzin twórczości artystycznej, k t ó r e w ł a ś n i e w europejskich grupach pasterskich r o z w i n ę ł y się n a j bujniej. B r a k r o z w i n i ę t e g o snycerstwa u pasterzy m o n ­ golskich trudno t ł u m a c z y ć b r a k i e m odpowiednich, sprzy­ j a j ą c y c h w a r u n k ó w naturalnych, np. niedostatkiem d r e w ­ na. Wiadomo bowiem, że r o z w i n ę ł y się na t y m terenie u m i e j ę t n o ś c i o b r ó b k i s u r o w c ó w nigdy tam nie w y s t ę ­ p u j ą c y c h , np. szlachetnych g a t u n k ó w drewna oraz kość; s ł o n i o w e j . Natomiast obfitość t a k i c h s u r o w c ó w j a k ser czy w e ł n a nie w p ł y n ę ł a na r o z w ó j odpowiednich u m i e j ę t ­ ności (rzeźbiarskich, dekoratorskich, t k a c k i c h czy k o bierniczych). Na f a k t ten zwraca u w a g ę w i e l u badaczy k u l t u r y l u d ó w pasterskich, m.in. K . M o s z y ń s k i , k t ó r y z a j m o w a ł się u nas t y m zagadnieniem: „ P r z e c i ą ż e n i e k o ­ biet p o s p o l i t ą c o d z i e n n ą p r a c ą z jednej strony, a bardzo znaczne r o z l e n i w i e n i e ( p o d k r e ś l e n i e moje) m ę ż ­ czyzn oraz zogniskowanie przez nich prawie całej uwagi na trzodach i rozboju jako ź r ó d ł a c h bogactwa i p r e s t i ż u , poza t y m zaś t a k ż e i koczowniczy t r y b życia przeszka- �28 �II. 29. Antylopa pod drzewem jabłoni, nefryt, 20 X 9 cm. Wyrób dzały znaczniejszemu rozwojowi specjalizacji w zakresie technik czy rzemiosł. Bardzo przeszkadza temu r ó w n i e ż (a nawet m o ż e p r o w a d z i ć do zaniku n i e k t ó r y c h i s t n i e j ą c y c h technik rodzimych) nader silnie r o z w i n i ę t y u licznych l u d ó w pasterskich wschodniej i p ó ł n o c n e j A f r y k i oraz A z j i w y ­ mienny handel z e w n ę t r z n y . Pobudkami, k t ó r e do jego — tak znacznego rozwoju p r o w a d z i ł y , b y ł a z jednej strony znana nam j u ż n i e c h ę ć m ę ż c z y z n do wszelkiej pracy fizycznej (więc i do pracy o b a r c z a j ą c e j od dawien daw­ na p ł e ć m ę s k ą , j a k o b r ó b k a drzewa czy metali), a ze strony drugiej wielka ł a t w o ś ć nabywania potrzebnych p r z e d m i o t ó w od s ą s i e d n i c h l u d ó w niepasterskich w za­ m i a n za hodowane z w i e r z ę t a i p r o d u k t y hodowli..." B e z p o ś r e d n i e k o n t a k t y z g r u p a m i pasterzy mongol­ skich p o t w i e r d z a j ą słuszność p o g l ą d ó w K. M o s z y ń s k i e g o . Zarazem jednak w w y n i k u przeprowadzonych b a d a ń okazuje się, że niezajmowanie się o k r e ś l o n ą w y t w ó r ­ czością przez pasterzy nie oznacza b r a k u k u temu od­ powiednich u z d o l n i e ń , u m i e j ę t n o ś c i . W j e d n y m z o ś r o d ­ k ó w w M a n d a ł - G o b i i , dzięki szczególnym staraniom, u d a ł o się n a k ł o n i ć k i l k u starych pasterzy, aby uczest­ niczyli w konkursie tradycyjnej twórczości artystycznej. Pasterze ci nie zajmowali się j a k i m i k o l w i e k pracami artystycznymi, k i e d y ś tylko sporadycznie rzeźbili d r e w ­ niane f i g u r y s z a c h ó w (szachy mongolskie w y o b r a ż a j ą ludzi i zwierzęta). Dzieło tych, j a k b y p o w i e d z i a ł M o s z y ń ­ ski, n i e c h ę t n y c h pracy fizycznej pasterzy zdumiewa jednak pod k a ż d y m w z g l ę d e m . Oto jeden z p r z y k ł a d ó w : antylopy przy drzewie j a b ł o n i ( i l . 29). F i g u r y w y r z e ź ­ bione zostały w p ł y t c e nefrytu. Podobne s p o s t r z e ż e n i a o n i e z w y k ł o ś c i artystycznych u m i e j ę t n o ś c i n a s u w a j ą prace dzieci. Oto p r z y k ł a d r z e ź ­ bionych w gipsie figur z w i e r z ą t ( i l . 30). Prace te w y ­ k o n a ł y dzieci n a j n i ż s z y c h klas szkoły somonowej w Erdene D a ł a j , w części Mongolii najmniej d o s t ę p n e j , położonej na k r a w ę d z i gobijskiego obszaru. I w t y m w y p a d k u zwraca u w a g ę u m i e j ę t n o ś ć radzenia sobie w m a ł o znanym t w o r z y w i e i •— co n a j w a ż n i e j s z e — roz­ budowana, daleka od surowego p r y m i t y w u forma przed­ 212 współczesny, Muzeum Mandat Gobi. stawienia. Obydwa p r z y k ł a d y w y r a ż a j ą t y p u m i e j ę t n o ś c i samorodnych, nie k s z t a ł c o n y c h . Znane nam s ą zdolności manualne pewnych zbioro­ wości, np. l u d o w y c h w X I X w . na terenie Europy, w t y m r ó w n i e ż Polski. W i ą ż e m y je z d o ś w i a d c z e n i e m zdobywanym w czasie rozmaitych prac fizycznych. Jest to d o ś w i a d c z e n i e swoiste, o z u p e ł n i e i n n y m charakterze aniżeli to, k t ó r e w y s t ę p u j e u l u d ó w nie obciążonych p r a c ą fizyczną. D o ś w i a d c z e n i e manualne zdobywane w czasie prac rolnych, gospodarczych, m o ż e r o z w i j a ć się w p e w n y m o k r e ś l o n y m k i e r u n k u . Wydaje s i ę , że u ł a t w i a ono r o z w ó j najbardziej zasadniczych r u c h ó w dłoni, ale raczej nie sprzyja jej uelastycznieniu. Nato­ miast w Mongolii, w w a r u n k a c h w i e l k i c h n a d w y ż e k czasu wolnego, r o z w i n ą ł się niezwykle bogaty i roz­ m a i t y program gestykulacji d ł o ń m i . P o d s t a w ą były przede wszystkim gry towarzyskie, ale r ó w n i e ż system informacji, przy k t ó r e j znak czyniony r ę k ą , palcami p e ł n i ł w a ż n ą rolę ( i l . 31—33). N a j ż y w s z a gestykulacja łączyła się z przekazem treści religijnych. W czasie m o d l i t w y w y k o n y w a n o wyszukane ceremonialne gesty. Charakter tej gestykulacji u k a z u j ą przedstawienia b ó s t w lamaickich j a k t e ż samych ł a m ó w . O b s e r w u j ą c p r a c ę malarza-lamy, k t ó r y co j a k i ś czas przerywa malowanie na m o d l i t w ę , i na o w ą g e s t y k u l a c j ę d ł o ń m i , odnosi się w r a ż e n i e , ż e ćwiczenie s p r a w n o ś c i manualnej tego t w ó r c y jest permanentne. D o d a ć też trzeba, że charakterystyczne cechy ludzi to w i e l k i spokój w e w n ę t r z n y , m a ł a stosun­ kowo r u c h l i w o ś ć , w r ę c z f l e g m a t y c z n o ś ć . P o ś p i e c h w za­ chowaniu codziennym i w pracy to najrzadziej spoty­ kane cechy osobowości. W pracy z a r ó w n o n i e k s z t a ł c o nego artysty, j a k i uczonego l a m y zwraca u w a g ę jego pozycja: siedzenie z p o d w i n i ę t y m i nogami, n i e r u c h o m o ś ć (il. 34). Nawet n i e w i e l k i e pomieszczenie j u r t y l u b celi w klasztorze nie jest wykorzystane w całej powierzchni. Wszystko, co konieczne do pracy, zlokalizowane jest w zasięgu r ą k . B y w a nawet, że w ich zasięgu ma t w ó r c a u k r y t e w odpowiednich schowkach jedzenie. Nie zmienia on w ó w c z a s pozycji nawet w czasie posiłku. Jego pracy towarzyszy skupienie, bodaj w i ę k s z e aniżeli ś r e d n i o - �I wiecznym i l u m i n a r z o m w c h r z e ś c i j a ń s k i c h klasztorach. O k r e ś l o n y rodzaj s p r a w n o ś c i manualnych jak też pewne powszechne cechy osobowości to t y l k o n i e k t ó r e spośród w i e l u c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na charakter f a r m a l n y dzieł. Dochodzą jeszcze tak istotne w p ł y w y na w y o b r a ź n i ę a r t y s t y c z n ą j a k o k r e ś l o n e dziedzictwo k u l t u r o w e . W przypadku M o n g o l i i szerokie rzesze spo­ ł e c z e ń s t w a m i a ł y b e z p o ś r e d n i ą styczność, nawet w cza­ sach ustroju feudalnego, z w y t w o r a m i o n a j w y ż s z e j r a n ­ dze artystycznej. Wydaje się w i ę c , że dopiero w najnowszych czasach w y s t ą p i ł y podstawy, z a r ó w n o społeczne, j a k i gospodar­ cze, k t ó r e w p ł y n ą ć m o g ą na z m i a n ę monolitycznego cha­ r a k t e r u k u l t u r y Mongolii. B y ć m o ż e j e s t e ś m y ś w i a d ­ k a m i k s z t a ł t o w a n i a się w ł a ś n i e teraz p r o c e s ó w p o l a r y zacyj'nych w k u l t u r z e tego k r a j u . Przy egalitarnych za­ ł o ż e n i a c h socjalizmu w y d a w a ć się m o ż e paradoksalnym fakt w y s t ą p i e n i a dopiero w t y m p o s t ę p o w y m ustroju m n i e j l u b bardziej elitarnej k u l t u r y , a t y m samym r ó w n i e ż k u l t u r y , k t ó r ą łączyć m o ż e m y z p o j ę c i e m l u ­ dowej. Proces ten dokonuje się najprawdopodobniej w k u l t u r z e w i e l u nowych p a ń s t w , w szczególności w y ­ zwolonych k r a j ó w A z j i , A f r y k i czy A m e r y k i P o ł u d n i o ­ w e j . Niemniej jednak szczególna z u p e ł n i e s t r u k t u r a demograficzna Mongolii, u k s z t a ł t o w a n a w ostatnich k i l ­ k u d z i e s i ę c i u latach, jest w y j ą t k o w o s p r z y j a j ą c y m m o ­ mentem dla w y s t ą p i e n i a wspomnianych różnic w k u l ­ turze. Na nieco w i ę k s z ą aniżeli m i l i o n l u d n o ś ć M o n ­ golii blisko 300-tysięczna jej część zamieszkuje U ł a n - l i . 30. Koń, baran, jak i owca, gips, wys. Bator. Nawet przy nowoczesnych ś r o d k a c h przekazu, j a k radio, szkoła, prasa, społeczność m i e j s k ą U ł a n - B a t o r izolują od pozostałej l u d n o ś c i ogromne obszary tego k r a j u . N a j w a ż n i e j s z e jednak, że w u ł a n b a t o r s k i m zespole o s i e d l e ń c z y m p o w s t a ł y szerokie możliwości k s z t a ł c e n i a się znacznej grupy l u d n o ś c i r ó ż n i ą c e j się od pozostałej części s p o ł e c z e ń s t w a poziomem i stylem życia. Do grupy tej zaliczyć należy przede w s z y s t k i m ś r o d o w i s k o pisarzy, a r t y s t ó w , ludzi nauki, dziennikarzy i b y ć m o ż e r ó w n i e ż część p r a c o w n i k ó w instancji centralnych. Ś r o d o w i s k o to znajduje znacznie szersze i ściślejsze p o w i ą z a n i e z o g ó l n o l u d z k i m dorobkiem k u l t u r o w y m . Zarazem jest ono predysponowane do głębszego rozumienia i przyswo­ jenia rodzimej t r a d y c j i k u l t u r o w e j . J e d n o c z e ś n i e zwraca u w a g ę fakt, że instytucje zaj­ m u j ą c e s i ę r e a k t y w o w a n i e m dawnych u m i e j ę t n o ś c i r ę k o ­ dzielniczych (artele r ę k o d z i e ł a artystycznego — odpo­ w i e d n i k i naszej Cepelii) z n a j d u j ą się w sytuacji nadal aktualnych potrzeb i z a i n t e r e s o w a ń w y t w o r a m i „ l u d o ­ w y m i " ze strony mas pasterskich. Mongolskie s p ó ł d z i e l ­ nie r ę k o d z i e ł a artystycznego w y t w a r z a j ą ozdobne, n a b i ­ jane srebrem siodła, malowane elementy j u r t , meble, wszelkich r o z m i a r ó w naczynia fajansowe na kumys, srebrne czarki i wreszcie m a k a t k i - a p l i k a c j e ( i l . 36). J e ś l i z t r a d y c j i muzycznych, dzięki specjalnie u k ł a d a ­ n y m programom r a d i o w y m , działalności teatru i i n . instytucji, korzysta w jednakowej mniej w i ę c e j mierze całe s p o ł e c z e ń s t w o mongolskie, to wymienione w y ż e j w y t w o r y sztuk plastycznych przeznaczone s ą p r a w i e w y ­ 7 cm. Prace dzieci ze szkoły w Mandał Gobi. 213 �т �33 II. 31. „Dund gra polegająca churu" — gra polegająca na ćwiczeniu zręczności na odnajdywaniu średniego serdecznego palca. Zwyczaje Ulan-Bator. łącznie dla odbiorcy z p r o w i n c j i , dla ludności paster­ skiej. W ś r o d o w i s k u miejskim w y t w o r y te nie z n a j d u j ą uzasadnienia utylitarnego, a ich znaczna w a r t o ś ć ma­ terialna nie dopuszcza też, aby m o g ł y pełnić funkcje dekoracyjne. W a ż n ą rolę w rozwoju l o k a l n y c h u m i e j ę t n o ś c i a r t y ­ stycznych opartych o tradycyjne wzory p e ł n i ą tzw. czer­ wone k ą c i k i — instytucja pracy k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e j somonu. W k ą c i k a c h tych wiele uwagi p o ś w i ę c a się roz­ w i j a n i u u m i e j ę t n o ś c i w rzeźbieniu, hafcie, aplikacjach. Obok spółdzielni r ę k o d z i e ł a artystycznego stworzone zostały w Mongolii zespoły m a l a r z y - k o p i s t ó w . Do ich z a d a ń należy m.in. kopiowanie (w d u ż y c h ilościach egzemplarzy) pewnych t e m a t ó w malarskich opracowa­ nych dla szerokiego odbiorcy z o ś r o d k ó w somonowych. Obrazami t y m i przystraja się zajazdy, świetlice, sto­ łówki, kina. Z d a r z a j ą się zestawy paru o b r a z ó w , ale często r ó w n i e ż ekspozycje o charakterze galerii. Pewien procent k o p i s t ó w r e k r u t u j e się z dawnych l a m ó w - m a larzy. Dzieło k o p i s t ó w r ó ż n i się zasadniczo od tych prac, k t ó r e prezentuje oficjalna galeria sztuki w s p ó ł ­ czesnej w U ł a n - B a t o r . Malarstwo k o p i s t ó w ma pewien w s p ó l n y charakter, k t ó r y określić by m o ż n a pojęciem naiwnego realizmu. N a i w n o ś ć treści w y r a ż a j ą tak sfor­ m u ł o w a n e tematy j a k : „ w i e l b ł ą d z i c a — przodownica w w y d a j n o ś c i mleka i sierści", „rozjuszona w i e l b ł ą d z i c a w a l c z ą c a z w i l k i e m " , albo temat: „przyszłość". palca. II. 32. Gra „dembe". II. 33. „Jadam" — ogólnomongolskie. 11. 34. Lama — malarz. �M ó w i ą c o w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej, nie m o ż n a p o m i n ą ć działalności amatorskich zespołów p i e ś n i i t a ń c a . Mongolia m o ż e poszczycić się d u ż ą ilością t r u p artystycznych, k t ó r y c h działalność w i ą ż e się ściśle z ży­ ciem k u l t u r a l n y m s o m o n ó w . W programach tych zespo­ łów p r z e p l a t a j ą się u t w o r y rodzime, tradycyjne, ze w s p ó ł c z e s n y m i i w y b r a n y m i z klasycznych r e p e r t u a r ó w europejskich. O b s e r w u j ą c reakcje w i d o w n i s k ł a d a j ą c e j się z ludności pasterskiej — a r a t ó w , dostrzegamy przede wszystkim p e ł n ą i w r ę c z e u f o r y c z n ą a k c e p t a c j ę treści swojskich, rodzimych. S t ą d też i w tej dziedzinie ist­ nieją naturalne podstawy dla rozwoju twórczości n a w i ą ­ zującej do t r a d y c y j n y c h f o r m wyrazowych. * W ś w i e t l e m a t e r i a ł ó w z M o n g o l i i zagadnienie zróż­ nicowania k u l t u r y p r z y j m u j ą c e j p o s t a ć d w u g ł ó w n y c h n u r t ó w rozwojowych — ludowego i elitarnego — roz­ p a t r y w a ć należy nie t y l k o w aspekcie n i e r ó w n o ś c i spo­ łecznych, ale r ó w n i e ż systemu funkcjonowania gospodar­ czego o k r e ś l o n e j zbiorowości. Dopóki jest ona oparta 0 tego t y p u n i e r o z w i n i ę t ą g o s p o d a r k ę , j a k ą jest paster­ stwo koczownicze, nie ma podstaw do w y s t ą p i e n i a zja­ wiska polaryzacji k u l t u r y . I dlatego w ś r ó d determinan­ t ó w o d r ę b n y c h n u r t ó w w k u l t u r z e (sztuce) w s k a z y w a ł ­ bym — obok o k r e ś l o n e g o stopnia z r ó ż n i c o w a n i a spo­ łecznego — przede wszystkim osiadłość, r o z w ó j rolnictwa 1 r z e m i o s ł a , pojawienie się wsi i miast. II. 35. Wóz z osią ruchomą. Sądzę, że f a k t pojawienia się miast w k a ż d e j k u l ­ turze jest wydarzeniem o doniosłych konsekwencjach, z a r ó w n o w k s z t a ł t o w a n i u się w y t w ó r c z o ś c i , jak też o k r e ś ­ lonych g u s t ó w i u p o d o b a ń . O ś r o d k i w y t w ó r c z o ś c i m i e j ­ skiej są zdolne o d d z i a ł y w a ć na r ó ż n i c o w a n i e się potrzeb. Pojawienie się miast to w y s t ą p i e n i e t a k ż e odmiennych w z o r c ó w k u l t u r o w y c h , odmiennych s t y l ó w życia: m i e j ­ skiego i niemiejskiego. Z procesem t y m w i ą ż e się oczy­ wiście zjawisko stopniowej polaryzacji k u l t u r y i w n i m d o p a t r y w a ł b y m się genezy sztuki elitarnej i ludowej. Wraz z rozwojem miast sztuka plemienna zyskuje p o s t a ć ludowej. Proces ten zachodzi w s p ó ł c z e ś n i e i w Mongolii, gdzie np. szamanistyczne r e k w i z y t y k u l t u r y plemiennej spo­ t y k a j ą się obecnie z a k c e p t a c j ą w y ł ą c z n i e w a r s t w l u ­ dowych. Natomiast r e k w i z y t ó w tych nie odnajdujemy dziś z u p e ł n i e w życiu inteligencji. Wolno p r z y p u s z c z a ć , że jeszcze w stosunkach feudal­ nych r e k w i z y t y te działały silniej na w y o b r a ż e n i a szero­ k i c h rzesz pasterzy niż na inne grupy ówczesnego spo­ ł e c z e ń s t w a . Stopniowe odchodzenie od t r a d y c j i szamanistycznych, w k t ó r y m to procesie p r z e w o d z i ł y nie­ w ą t p l i w i e w a r s t w y uprzywilejowane, było podstawą swoistej sublimacji powszechnie d o s t ę p n y c h t r e ś c i z w i ą ­ zanych z lamaizmem. Na tej też drodze d o k o n y w a ł a się w s t ę p n a elitaryzacja k u l t u r y , p r o w a d z ą c a do w y k s z t a ł ­ cenia się już w naszym czasie n u r t u k u l t u r y o charak­ terze zdecydowanie e l i t a r n y m . Okolice somonu Bajan. II. 36. Krąg drewniany jurty. rękodzieła artystycznego. Ułan-Bator. Współczesny wyrób spółdzielni 35 �