https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ceab556eeef92778f0e81a0b407b1935.pdf f8e61848eaf63d72d1e4ca51698517cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4610 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.193-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfelbejn-Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text k u l t u r y tegoż ludu. Może by s p r ó b o w a ć o d r z u c i ć w ogóle pojęcie „ l u d u " ? Co by się wtedy stało? S p o ł e c z e ń s t w a europejskie o tak bogatej, zmiennej i historycznie „ w y ­ m i e r n e j " przeszłości p o s i a d a j ą obecnie i p o s i a d a ł y daw­ niej k u l t u r ę n i e j e d n o l i t ą , r o z w a r s t w i o n ą . Chodzi t u nie t y l k o o rozwarstwienie klasowe, m a j ą t k o w e i różnice p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h (choć te o d g r y w a j ą oczywiście rolę n a j w a ż n i e j s z ą ) . I s t n i a ł y i i s t n i e j ą w tych s p o ł e c z e ń ­ stwach liczne grupy, k t ó r e z najrozmaitszych p o w o d ó w : geograficznych, gospodarczych, religijnych, zawodowych, psychicznych itd., żyły i żyją w swoistej izolacji. K a ż d a z takich grup jest potencjalnym nosicielem specyficz­ nych dla siebie możliwości tworzenia o d r ę b n e j k u l t u r y czy przynajmneij n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w takiej k u l t u r y . M a m t u na m y ś l i nie t y l k o takie znane w y o d r ę b n i o n e grupy j a k getta Ż y d ó w czy s t a r o w i e r ó w , ale r ó w n i e ż np. sitarzy b i ł g o r a j s k i c h , o c h w e ś n i k ó w skulskich, m a ­ larzy c z ę s t o c h o w s k i c h (że pozostaniemy w zakresie t w ó r ­ ców sztuki i rzemiosła). J a k a ż to jest kultura? Inna, odmienna od k u l t u r y otoczenia dla grup mniejszych, a dla grup s p o ł e c z n y c h w i ę k s z y c h inna od standartu, p r z y j ę t e g o jako reprezentatywny dla elity społecznej czy r z ą d z ą c e j . W y n i k a z tego, że etnografia europejska powinna z a j m o w a ć się wszystkimi i n n y m i g r u p a m i społecznymi niż nosiciele k u l t u r oficjalnych w danym czasie i miejscu. Zdarza się wszak często, że modele k u l t u r y p r z e c h o d z ą od jednej w a r s t w y społecznej do innej i elementy k u l ­ t u r y oficjalnej danego czasu stają się „ l u d o w e " w innej. A w i ę c nie lud, jako pojęcie metahistoryczne i t y m sa­ m y m abstrakcyjne, ale grupy społeczne r ó ż n e w r ó ż ­ nych okresach dziejowych i miejscach są nosicielami innych s t r u k t u r k u l t u r o w y c h i one to m o g ą i p o w i n n y być przedmiotem b a d a ń , k t ó r e m o ż e m y tradycyjnie nazy­ w a ć etnograficznymi. W y c i ą g a m s t ą d wniosek, że w ł a ś ­ ciwą m e t o d ą tych b a d a ń jest ciągłe p o r ó w n y w a n i e w y ­ t w o r ó w tych wszystkich grup ze w s p ó ł c z e s n y m i m standartem k u l t u r o w y m p a n u j ą c y m „oficjalnie" w danej epoce i danym k r a j u . Nie w i e c z n o t r w a ł e w i ę c cechy i w a r t o ś c i ani nie odwieczne r e l i k t y dają w ł a ś c i w y ma­ t e r i a ł dla b a d a ń t a k ż e sztuki ludowej, ale ciągła k o n ­ frontacja z faktami k u l t u r o w y m i i artystycznymi innych „ p r z o d u j ą c y c h " czy „ p o w s z e c h n i e uznanych" grup spo­ łecznych. To, o czym t u m ó w i ę , nie jest oczywiście do k o ń c a p r z e m y ś l a n e . A l e już dzisiaj inaczej niż przed d w u ­ dziestu l a t y o d p o w i e d z i a ł b y m na pytanie: co to jest styl ludowy? Pytanie to bowiem m o ż e b y ć sensowne t y l k o dla f a k t ó w czy ich zespołu w o k r e ś l o n y m czasie, miejscu i dla o k r e ś l o n y c h t w o r ó w . S u m u j ą c , jestem s k ł o n n y t w i e r d z i ć , że różnice m i e ­ dzy e t n o g r a f i ą e u r o p e j s k ą a „ a n t r o p o l o g i ą " czy etnolo­ gią innych k r ę g ó w cywilizacyjnych polegają nie tyle na r ó ż n i c a c h morfologicznych czy nawet s t r u k t u r a l n y c h r ó ż n y c h f a k t ó w k u l t u r o w y c h , ale na s k o m p l i k o w a n y m u nas u k ł a d z i e p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h . Nasza tzw. k u l ­ t u r a ludowa jest i b y ł a już od dawna poddana zjawisku bikulturalizmu, a może multokulturalizmu, że w i ę c s t r u k t u r y k u l t u r o w e u nas dalekie są i b y ł y od dawna od tego zintegrowania, p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą nam ba­ dacze k u l t u r plemiennych. Co w i ę c e j , m y ś l ę , że w b r e w powszechnym p o g l ą d o m r ó ż n i c e j u ż co prawda nie po­ z i o m ó w k u l t u r y , ale ich jakości nie t y l k o nie b ę d ą się zmniejszać, ale r o s n ą ć . Wszyscy stajemy bezradni wobec zasobu w i a d o m o ś c i i d o ś w i a d c z e ń z t y m z w i ą z a n y c h j e d ­ nych ludzi, p r a k t y k i życiowej i zawodowej drugich, p r o b l e m ó w ż y c i o w y c h t r a p i ą c y c h znów innych. M a l u j ą nas ś r o d k i tzw, k u l t u r y masowej na jeden kolor, coraz bardziej j e d n o l i t y i pospolity, ale pod n i m , pod tą w a r s t w ą , n a r a s t a j ą różnice coraz w z r a s t a j ą c y c h d o ś w i a d ­ czeń: pilot i buchalter m o g ą s ł u c h a ć jednego p r o g r a m u telewizyjnego, ale t r e ś ć ich życia w e w n ę t r z n e g o , a w i ę c i t r e ś ć ich k u l t u r y są z u p e ł n i e czy niemal z u p e ł n i e r ó ż n e . Pod w a r s t w ą jednolitej farby rodzi się z u p e ł n i e różny materiał ludzki. W n o s z ę stąd, że etnografia, jako nauka p o r ó w n u j ą c a r ó ż n e poziomy i „ s u b s t a n c j e " k u l t u r o w e , b ę d z i e istnieć nadal. Standart oficjalny ma tendencje u n i f i k u j ą c e , ale r ó ż n i c e r o s n ą , co na odcinku mnie i n t e r e s u j ą c y m , od­ cinku twórczości plastycznej, uwidacznia się zapewne m . i n . t a k ż e coraz szerszym rozprzestrzenianiem się sztu­ k i nieoficjalnej, zwanej najczęściej a m a t o r s k ą czy s z t u k ą w s p ó ł c z e s n y c h p r y m i t y w ó w . Odpowiadam tu g ł ó w n i e na pytanie d o t y c z ą c e tego, j a k i e są determinanty powsta­ wania zjawiska o k r e ś l a n e g o jako sztuka ludowa. A . J a c k o w s k i : A j a k Pan Profesor w i d z i problem sztuki ludowej, ustawia wobec siebie takie zjawiska j a k malarstwo ludowe i malarstwo cechowe? Jeśli o d n o ś n i e do X V I w i e k u nie m a m y ż a d n y c h p r z e k a z ó w , ż a d n y c h z a b y t k ó w „ s z t u k i l u d o w e j " z za­ kresu m a l a r s t w a czy rzeźby, to znaczy prac, k t ó r e t w o ­ rzył „ l u d w i e j s k i " — to wedle mojej o p i n i i nie w y n i k a z tego wcale, że do zakresu b a d a ń w ł a ś n i e etnograficz­ nych nie p o w i n n y w e j ś ć zainteresowania s z t u k ą i n n ą niż standartowa owego czasu. M a m na m y ś l i s z t u k ę c e c h o w ą , a raczej s z t u k ę n i e k t ó r y c h o ś r o d k ó w tej sztuki. Przy sposobności z w r ó c ę u w a g ę , że nasza sztuka o f i c j a l ­ na np. d w o r u k r ó l e w s k i e g o tego czasu — rozpatrywana w p o r ó w n a n i u np. ze s z t u k ą d w o r s k ą W ł o c h — robi w r a ­ ż e n i e n i e m a l „ l u d o w e j " . Podobny odskok m o ż n a dostrzec m i ę d z y p r o d u k c j ą c e c h ó w k r a k o w s k i c h czy l w o w s k i c h a obrazami z dalekich k o ś c i ó ł k ó w wiejskich. W y d a w a ł o m i się zawsze i wydaje dotąd, że gdy z a i s t n i a ł y ekono­ miczne i psychiczne w a r u n k i dla odbioru o b r a z ó w w f o r ­ mie masowej przez chłopa w X I X w i e k u — d o ś w i a d ­ czenia tego „ o d s k o k u " p o z i o m ó w — b y ł y g ł ó w n ą k o m ­ p o n e n t ą nie t y l k o p r o c e d e r ó w technicznych, ale i stylu „ l u d o w y c h o b r a z ó w " . D l a k a ż d e g o w i ę c p r z e k r o j u dzie­ jowego trzeba b u d o w a ć r ó ż n e w a r s t w y p o z i o m ó w sztuki, co nota bene nie ma nic w s p ó l n e g o z ich w a r t o ś c i ą a r t y ­ s t y c z n ą , j a k to j u ż gdzie indziej wielokrotnie p o d k r e ś l a ­ łem. ZOFIA SZYFELBE.IN-SOKOLEWICZ Zespół p y t a ń przedstawionych przez R e d a k c j ę został w r ę c z prowokacyjnie w y b r a n y i nie c h c i a ł a m dać się s p r o w o k o w a ć aż do momentu wypowiedzi prof. Piwockiego. Pan profesor d o t k n ą ł sprawy, k t ó r a w etnografii jest n i e s ł y c h a n i e w a ż n a , i to z a r ó w n o od strony teore­ tycznej, jak i od strony b a d a ń k o n k r e t n i e historycznych, b a d a ń empirycznych; chodzi tu o m o ż l i w o ś ć cbjęcia j e d n ą a p a r a t u r ą p o j ę c i o w ą i w y c i ą g a n i e w n i o s k ó w z ba­ d a ń nad tzw. s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i i k u l t u r a m i europejskimi łącznie. To, co nazywamy s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i , stanowi całość bardzo r ó ż n o r o d n ą , w ob­ r ę b i e k t ó r e j m o ż e m y o d n a l e ź ć tzw. k u l t u r y c h ł o p s k i e . Na p r z y k ł a d prace d o t y c z ą c e części A m e r y k i P o ł u d n i o w e j to w ł a ś n i e prace d o t y c z ą c e s t r u k t u r agrarnych. H i s t o ­ rycy i e k o n o m i ś c i toczą d ł u g i e dyskusje, czy te s p o ł e ­ c z e ń s t w a kopieniacze m o ż n a n a z w a ć c h ł o p s k i m i . W tej c h w i l i przewaga jest po stronie tych, k t ó r z y sądzą, że są to k u l t u i y t y p u chłopskiego. W z w i ą z k u z t y m w y ­ daje m i się, że podobnie j a k w badaniach nad podsta- 193 �warni gospodarczymi tych społeczności m o ż e m y w y k o ­ r z y s t a ć całą a p a r a t u r ę p o j ę c i o w ą ekonomii i przepro­ w a d z i ć analogie w stosunku do p r o c e s ó w europejskich; jeżeli m o ż e m y p r z e p r o w a d z a ć p o r ó w n a n i a czynników kulturotwórczych i mechanizmów procesów kulturo­ w y c h itd., to samo m o ż n a zrobić w zakresie sztuki. W k a ż d y m razie będzie u s i ł o w a ł to n i e w ą t p l i w i e robić etnograf, oczywiście nie ten z czasów Tylora, o k t ó r y m w s p o m i n a ł profesor P i w o c k i , a k t ó r y chyba nie istnieje już dzisiaj, ale ten, k t ó r y p o s ł u g u j e się p o j ę c i e m k u l ­ tury w ujęciu s t r u k t u r a l n y m czy f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n y m . Wydaje się, że jest to jedno z założeń, k t ó r e m o ż e m i e ć konsekwencje przynajmniej dla mojego i n ­ dywidualnego stosunku do n i e k t ó r y c h k w e s t i i tutaj po­ ruszonych. Gdyby p o d j ą ć temat, k t ó r y p o r u s z y ł profesor Piwocki, m ó w i ą c o determinantach powstawania zjawiska zwa­ nego k l u t u r ą l u d o w ą , m o ż n a by założyć, że u podstaw tego zjawiska leży z r ó ż n i c o w a n i e społeczne, k t ó r e g o d a l ­ szym n a s t ę p s t w e m b y w a polaryzacja k u l t u r y . P o l a r y ­ zację k u l t u r y obserwujemy przede w s z y s t k i m w s p o ł e ­ c z e ń s t w a c h agrarnych, pasterskich, nie obserwujemy jej w s p o ł e c z e ń s t w a c h zbierackich, w y s t ę p u j e natomiast w typach mieszanych: pastersko-agrarnych, a zwłaszcza wtedy, gdy pasterze z a w o j u j ą j a k ą ś g r u p ę rolniczą. Są na to liczne dowody w materiale a m e r y k a ń s k i m i afry­ k a ń s k i m . Wydaje m i się, że sprawa z r ó ż n i c o w a n i a spo­ łecznego p r o w a d z ą c e g o do polaryzacji k u l t u r y , p r o c e s ó w dzielących się, a w k a ż d y m razie nie z a c z y n a j ą c y c h się j e d n o c z e ś n i e , to sprawa ustalenia zespołu c z y n n i k ó w , o d g r y w a j ą c y c h p i e r w s z o r z ę d n ą rolę przy powstawaniu k u l t u r y ludowej. Co sprzyja jego zachowaniu się i czy jest to zjawisko, k t ó r e w p e w n y m momencie zanika? W moim dość g ł ę b o k i m przekonaniu zachowaniu się tego zjawiska sprzyja izolacja k u l t u r o w a danej grupy, przy czym izolacja ta nie m u s i być izolacją p r z e s t r z e n n ą ; m o ż e to b y ć izolacja prawna, duchowa czy o ś w i a t o w a . I s t n i e j ą w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j k a n a ł y informacji, k t ó r e o b e j m u j ą g r u p ę chłopską, notujemy też k o n t a k t y m i ę d z y c h ł o p s k i e p o m i ę d z y r ó ż n y m i k r a j a m i Europy, nato­ miast sieć k a n a ł ó w informacji p o m i ę d z y w a r s t w a m i e l i ­ t a r n y m i a w a r s t w a m i nieelitarnymi, nawet jeżeli za­ m i e s z k u j ą to samo t e r y t o r i u m , jest n i e w ą t p l i w i e s k ą p a i nie odgrywa b o d ź c o w e j k u l t u r o t w ó r c z e j r o l i poza t y m , że w j a k i m ś m i n i m a l n y m zakresie istnieje i objawia się nawet w postaci przejmowania przez k l a s ę n i e e l i t a r n ą takich czy innych treści. Niemniej jednak nie m a m y do czynienia ze s p o ł e c z e ń s t w e m , gdzie sieć k a n a ł ó w informacji jest tak r ó w n o m i e r n i e rozprowadzona, że prowadzi do integracji tego s p o ł e c z e ń s t w a na bazie r ó w ­ nouprawnienia, a w r ę c z odwrotnie — jest to taka sieć kanałów, która mimo istniejącej wymiany kulturowej prowadzi do izolacji pewnej grupy społecznej. Jak długo t r w a taka izolacja, tak d ł u g o m o ż e t r w a ć j e d n o c z e ś n i e zjawisko, nazywane przez nas zjawiskiem k u l t u r y l u ­ dowej. Wraz z przerwaniem tej izolacji nie zanika natychmiast k u l t u r a ludowa; procesy przemian t r w a j ą chyba przez dość długi okres czasu. Wydaje m i się j e d ­ nak, że w Polsce już od dawna zjawisko izolacji w a r s t w c h ł o p s k i c h zostało p r z e ł a m a n e , a odnawianie się k u l t u r y ludowej nabiera charakteru epigonalnego. G r u p y c h ł o p s k i e w Polsce w y r ó ż n i a j ą się od innych na innej już zasadzie niż 150 lat temu, ale na wsiach obserwujemy nadal jeszcze zjawiska, k t ó r e n a z w a l i b y ś ­ my k u l t u r ą l u d o w ą . Jednak ten w ł a ś c i w y zespół w a r u n ­ k ó w , k t ó r y j ą p o w o ł a ł do życia i r o z w i j a ł , zanika i ja osobiście, nie m a r t w i ą c się o to zresztą specjalnie, bo Wydaje m i się, że etnografowie w c i ą ż m a j ą i b ę d ą m i e l i wiele do roboty, u w a ż a m , że obserwujemy koniec k u l - 194 tury ludowej. M i m o że w formach r e l i k t o w y c h będzie ona m o g ł a i s t n i e ć jeszcze bardzo długo, na jej miejsce w e j d ą inne s t r u k t u r y k u l t u r o w e , t y m bardziej nas m y ­ lące, że w c h ł a n i a j ą c e wiele f o r m z przeszłości. P o s ł u ż ę się tutaj m a ł y m p r z y k ł a d e m empirycznym. R o b i ł a m k i e d y ś d o k u m e n t a c j ę do malowanek z a l i p i a ń s k i c h i roz­ m a w i a ł a m z m a l a r k a m i . P y t a ł a m , dlaczego tak w ł a ś n i e m a l u j ą , j a k i e sposoby malowania najbardziej się i m po­ dobają, j a k oceniają siebie wzajemnie, czy u w a ż a j ą , że k w i a t y p o w i n n y b y ć podobne do p r a w d z i w y c h k w i a t ó w i t d . W ó w c z a s jedna z nich p o w o ł a ł a się na autorytety d w ó c h p r o f e s o r ó w e t n o g r a f ó w . W e d ł u g opinii jednego s t y l ludowy w ł a ś n i e polega na t y m , że powinno się m a ­ l o w a ć k w i a t y j a k najbardziej podobne do tych, k t ó r e istnieją, a więc n a l e ż y o p r a c o w y w a ć k a ż d ą żyłkę na l i ś ­ ciu, c i e n i o w a ć kolor liścia. D r u g i natomiast z t y c h p r o ­ f e s o r ó w był odmiennego zdania, ale r ó w n i e ż „nie poz­ walał w y m y ś l a ć tych k w i a t ó w z głowy". Przyznam się, że nigdy tego m a t e r i a ł u nie opubliko­ w a ł a m , m o ż e ze w z g l ę d u na wspomniane autorytety, ale w p ł y n ą ł on w zasadniczy sposób na moje późniejsze p o g l ą d y . Nie ulega bowiem w ą t p l i w o ś c i , że mamy w Z a l i p i u do czynienia ze s c h y ł k o w y m i f o r m a m i sztuki ludowej, k t ó r e nie z n a j d u j ą już oparcia we w ł a s n e j społeczności. W dyskusjach na temat sztuki ludowej z a u w a ż y ł a m zbyt w y r a ź n e d ą ż e n i e do pewnych w y c z e r p u j ą c y c h po­ d z i a ł ó w : np. k u l t u r a w a r s t w e l i t a r n y c h i k u l t u r a w a r s t w nieelitarnych. Chcemy, żeby nam się to j a k o ś wszystko dzieliło, żeby to był podział logicznie w y c z e r p u j ą c y ; nie domagamy się, aby był j e d n o c z e ś n i e podział wyczer­ p u j ą c y rzeczywistość, o d p o w i a d a j ą c y ściśle tej rze­ czywistości. I wobec tego p o d z i a ł o m , k t ó r e m o g ą m i e ć charakter roboczy, u ł a t w i a j ą c y nam d o s t r z e ż e n i e pew­ nych zjawisk, k t ó r e m o g ą w i ę c m i e ć charakter w y ł ą c z ­ nie instrumentalny — przydajemy j a k i e ś znaczenie rzeczywiste, znaczenie przedmiotu, tak jak istnieje stół czy tablica na tej sali. Jest to chyba bardzo niebezpiecz­ na postawa, p o n i e w a ż nie ulega w ą t p l i w o ś c i , iż zja­ wiska, k t ó r e badamy, nigdy nie b ę d ą o b j ę t e przez nas w całości, c a ł k o w i c i e ; zawsze b ę d z i e m y badali j a k i ś aspekt tego procesu, a przeprowadzane p o d z i a ł y służą nam t y l k o do u z m y s ł o w i e n i a sobie pewnej strony prze­ b i e g a j ą c e g o procesu historycznego. P o z w o l ę sobie d a ć p r z y k ł a d już nie z zakresu p o l ­ skiej sztuki ludowej, ale z terenu Chin. Etnografowie, p r z y j e ż d ż a j ą c na j a k i ś teren, zwykle u s t a l a j ą , że ludzie tam b u d u j ą takie i takie domy, chodzą w takich czy innych ubraniach, m a j ą takie czy inne zwyczaje. Znam znakomity m a t e r i a ł c h i ń s k i , w k t ó r y m opisywano w ł a ś ­ ciwości pewnej grupy koło Hongkongu i m.in. k t ó r y ś z i n f o r m a t o r ó w ha pytanie, czy wdowa m o ż e w y j ś ć po raz drugi za mąż', o d p o w i e d z i a ł , że nie, w d o w a nie m o ż e w y j ś ć po raz drugi ża m ą ż , bo „ m y , Chińczycy, nigdy nie pozwalamy w d o w o m po raz d r u g i w y c h o d z i ć za m ą ż " . K i e d y rozpoczęto badania konkretne, e m p i ­ ryczne, okazało się, że wiele w d ó w wychodzi ponownie za m ą ż , ale stereotyp jest t a k i , że „ m y , Chińczycy, nie pozwalamy wdowom w y c h o d z i ć po raz drugi za m ą ż " . K a ż d a z grup, c h a r a k t e r y z u j ą c a się o k r e ś l o n ą k u l ­ t u r ą , posiada j a k i ś stereotyp w y o b r a ż e n i o w y siebie sa­ m y c h i j a k i ś stereotyp w y o b r a ż e n i o w y swoich s ą s i a d ó w i k a ż d a z tych grup dla tego stereotypu w y b i e r a j a k i e ś symbole. Powstaje problem, co m o ż e stać się t a k i m s y m ­ bolem. Symbolem naszej k u l t u r y narodowej jest s t r ó j ł o w i c k i czy k r a k o w s k i . Te symbole k u l t u r y narodowej zostały wybrane nie na tej zasadzie, że wszycy ludzie czy ich większość w strojach łowickich chodzi. Istnieje cały mechanizm, k t ó r y d o p r o w a d z i ł do tego, że ten s t r ó j �l u d o w y w ł a ś n i e o s i ą g n ą ł r a n g ę symbolu narodowego. M a m y cały zespół symboli, k t ó r e u z y s k u j ą j a k ą ś o p r a w ę ideologiczną, k t ó r e m a j ą coś oznaczać i w rezultacie dochodzimy do czegoś, co m o ż n a by n a z w a ć mitologią n a r o d o w ą . Dochodzimy do takiego zespołu symboli, k t ó r y w zasadzie, g d y b y ś m y całą ideologię za t y m k r y j ą c ą się p r ó b o w a l i r o z s z y f r o w a ć — ma nam o d p o w i e d z i e ć na p y ­ tanie, k i m s ą w ł a ś c i w i e ludzie t y m symbolem się p o s ł u ­ gujący, czy jest to j a k a ś jedna grupa, s k ą d się oni w y ­ w o d z ą i t d . G d y b y ś m y p o r ó w n a l i zespół tych symboli i wszystkie opowieści, k t ó r e z t y m i symbolami się w i ą ż ą •— w Polsce np. z m i t a m i a u s t r a l i j s k i m i — m o g l i ­ b y ś m y sobie u z m y s ł o w i ć , że jest to ten sam t y p mecha­ nizmu i że w rezultacie m a m y do czynienia z j a k i e g o ś r z ę d u mitologią. W gruncie rzeczy mitologia grecka od­ p o w i a d a ł a na r ó ż n e pytania d o t y c z ą c e pochodzenia da­ nego ludu, pochodzenia Boga czy ś w i a t a , a w t y m w y ­ padku m i t y narodowe o d p o w i a d a j ą na pytania doty­ czące pochodzenia danego narodu i jego stosunku do swoich s ą s i a d ó w . W zespole symboli narodowych znajduje się bardzo istotne miejsce dla k u l t u r y ludowej dlatego, że cały szereg f a k t ó w z k u l t u r y ludowej został podniesiony do rangi t a k i c h narodowych symboli. N i e w ą t p l i w i e w E u r o ­ pie s t a ł o się to wszystko w y r a ź n i e j niż na p o z o s t a ł y c h kontynentach, p o n i e w a ż ruchy narodowe w i e k u X I X , ruchy regionalistyczno-separatystyczne w i e k u X X sprzy­ j a ł y temu zjawisku. Co w i ę c e j , sytuacja stanu c h ł o p ­ skiego w X I X i X X w . d o p r o w a d z i ł a do utworzenia p a r t i i c h ł o p s k i c h , k t ó r e p o s i a d a ł y o k r e ś l o n e programy polityczne. S z u k a ł y one jakiegoś uzasadnienia tej p o l i t y k i nie t y l k o w sprawach ekonomicznych, ale r ó w ­ nież d ą ż y ł y do nobilitacji swojej ideologii i w z w i ą z k u z t y m z a i s t n i a ł o zagadnienie f o l k l o r u w programach politycznych p a r t i i c h ł o p s k i c h w Europie. G d y b y ś m y zanalizowali d o ż y n k i u r z ą d z a n e przez wiciarzy z Rzeszo­ wa, z n a l e ź l i b y ś m y w tych d o ż y n k a c h elementy wesela i w i e l u innych o b r z ę d ó w . Na pytanie etnografa, dlaczego to czy tamto jest w z i ę t e z wesela, bo dawniej tego nie było, pada o d p o w i e d ź : tak, to nie z dożynek, ale to jest przecież nasze, z tej w s i . Sens o b r z ę d u d o ż y n e k zaginął zupełnie, została t y l k o jego strona widowiskowa, i wobec tego ludzie w n a j ­ lepszym przekonaniu k o r z y s t a j ą z zespołu kulturalnego, k t ó r y m d y s p o n u j ą , i do posiadanych form d o d a j ą dziś zupełnie inne treści. Wydaje m i się m i m o wszystko, że w ł a ś n i e dlatego, iż to się dzieje w z u p e ł n i e i n n y m czasie i ma z u p e ł n i e inne cele — dlatego w ł a ś n i e to już nie jest k u l t u r a ludowa, aczkolwiek — nie ulega to dla mnie ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i •— musi być przedmio­ tem zainteresowania etnografa. Jest to zespół f a k t ó w , k t ó r e m a j ą już i n n y splot u w a r u n k o w a ń . Ł a t w i e j jest p o r ó w n y w a ć społeczności agrarne A m e r y k i P o ł u d n i o w e j ze s p o ł e c z e ń s t w a m i c h ł o p s k i m i Europy w i e k u X I X niż zjawiska k u l t u r y ludowej X V I I I w i e k u w Polsce z t ą k o n t y n u a c j ą , k t ó r ą znajdziemy w w i e k u X X , jeżeli pod u w a g ę tutaj bierzemy nie s a m ą f o r m ę przedmiotu, lecz cały zespół u w a r u n k o w a ń . Na t y m c h c i a ł a b y m zakończyć, t y l k o nie nasuwa m i się nic takiego, czym m o ż n a by m o j ą w y p o w i e d ź p o d ­ s u m o w a ć . Chodzi m i po prostu w tej c h w i l i o to, że m a m y z jednej strony r z e c z y w i s t o ś ć h i s t o r y c z n ą i t ą r z e c z y w i s t o ś c i ą jest s t a ł e w y s t ę p o w a n i e takich czy i n ­ nych f o r m a r c h i t e k t u r y l u b stroju, z czym w i ą ż e się cały zespół u w a r u n k o w a ń . D r u g ą s p r a w ą jest nasza aparatura pojęć ogólnych, przy pomocy k t ó r y c h badamy tę rzeczywistość, i wydaje m i się, że tych p o j ę ć ogólnych nie m o ż e m y b r a ć za r z e c z y w i s t o ś ć . Pojęcia ogólne ni'ę p r e t e n d u j ą do p e ł n e j „ o s t a t e c z n e j " a d e k w a t n o ś c i wobec rzeczywistości k u l t u r o w e j , są one natomiast nieodzow­ nym narzędziem w rozwiązywaniu określonych zadań poznawczych. M u s i m y p r z y d a w a ć pojęciu k u l t u r y l u ­ dowej historyczne treści, ale nie m o ż e m y samego tego pojęcia t r a k t o w a ć za rzeczywistość h i s t o r y c z n ą . Są to chyba dwie r ó ż n e kwestie i p r z y k ł a d e m , j a k bardzo są różne, m o ż e być to, że inaczej przedstawia się zróż­ nicowanie etnograficzne, z r ó ż n i c o w a n i e k u l t u r o w e danej społeczności, a z u p e ł n i e inne mechanizmy z a d e c y d u j ą o t y m , j a k i e fakty k u l t u r o w e z o s t a n ą w y b r a n e za symbol tej w s p ó l n o t y . W dodatku m o ż e się o k a z a ć , że stereoty­ p ó w k u l t u r y narodowej m o ż e być wiele w danym zespole ludzi; że nie b ę d z i e jednego stereotypu k u l t u r y narodo­ wej, lecz b ę d z i e wiele s t e r e o t y p ó w . Tak samo nie b ę d z i e jednego a wiele s t e r e o t y p ó w k u l t u r y ludowej. A p e l o w a ł a b y m jeszcze, by p o r ó w n y w a ć s p o ł e c z e ń s t w a agrarne bez w z g l ę d u na to, czy z n a j d u j ą się one w E u r o ­ pie, czy poza nią, ze s p o ł e c z e ń s t w a m i europejskimi, bo wydaje się, że u podstaw k u l t u r y ludowej leży w ł a ś n i e polaryzacja k u l t u r y , k t ó r a n a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e w k u l t u r a c h agrarnych. Wydaje się t a k ż e , że w tej c h w i l i w Polsce m a m y nie t y l k o (jeszcze?) s z t u k ę l u d o w ą czy k u l t u r ę l u d o w ą w ich s c h y ł k o w y c h formach, ale r ó w ­ nież k u l t u r ę m a s o w ą i s z t u k ę a m a t o r s k ą . ANNA KOWALSKA-LEWICKA Wydaje m i się, że h i s t o r i ę sztuki ludowej, a zarazem k u l t u r y ludowej m o ż n a podzielić na pewne fazy rozwo­ jowe. W n a j w c z e ś n i e j s z e j fazie m i e l i b y ś m y do czynie­ nia z k u l t u r ą j e d n o l i t ą , k t ó r ą m o ż n a by n a z w a ć , zgodnie z t y m , co t u powiedziano, k u l t u r ą p l e m i e n n ą , kiedy to nie istnieje jeszcze z r ó ż n i c o w a n i e sztuki, a siła t r a d y c j i kontrolowana przede wszystkim autorytetem r e l i g i j n y m obejmuje wszystkie w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a ; kiedy t w ó r ­ cami sztuki są p r z e w a ż n i e m o ż e nie t y l e przedstawiciele w a r s t w y n a j w y ż s z e j , co w k a ż d y m razie grupa, k t ó r a tworzy na z a m ó w i e n i e tych w a r s t w n a j w y ż s z y c h . Nie istnieje wtedy różnica m i ę d z y k u l t u r ą dołów s p o ł e c z ­ nych i w a r s t w n a j w y ż s z y c h . Tutaj ż a d n e j r o l i nie od­ g r y w a jeszcze kwestia z r ó ż n i c o w a n i a społecznego. Na terenie A m e r y k i Ł a c i ń s k i e j do c h w i l i przybycia tam H i s z p a n ó w i s t n i a ł y doskonale zorganizowane p a ń ­ stwa, k t ó r e m i a ł y w ł a s n e pismo, l i t e r a t u r ę p i ę k n ą i roz­ w i n i ę t e inne działy s z t u k i ; z r ó ż n i c o w a n i e s p o ł e c z n e było tam tak silne, że m o ż n a je p o r ó w n a ć z kastowością — ale nie było ż a d n e g o z r ó ż n i c o w a n i a w zakresie sztuki. W y s t ę p o w a ł y t y l k o r ó ż n i c e ilościowe, a nie j a ­ kościowe. W tej fazie rozwój sztuki jest silnie ograniczony nor­ m a m i t r a d y c y j n y m i . Nie ma wtedy z r ó ż n i c o w a n i a sztuki na e l i t a r n ą i l u d o w ą choćby dlatego, że wszyscy w r ó w ­ n y m stopniu są w swej twórczości i s w y m sposobie m y ś l e n i a k o n t r o l o w a n i z góry. Druga faza to faza rozbicia się s p o ł e c z e ń s t w a na grupy elitarne. W Europie za p u n k t z w r o t n y m o ż e b y ć u w a ż a n e oparcie się na k u l t u r z e ł a c i ń s k i e j . Polska w X w i e k u wdFlódzi w o r b i t ę w p ł y w ó w p o ł u d n i o w o z a c h o d niej Europy i w ó w c z a s w a r s t w a r z ą d z ą c a odbiega od swej dawnej narodowej k u l t u r y , w z o r u j ą c się na p r z y ­ k ł a d a c h obcych. P r z e ł o m o w y m , w dziejach naszej k u l ­ t u r y , s t a ł się zapewne moment, kiedy to n a s t ą p i ł o roz­ dzielenie s p o ł e c z e ń s t w a na dwie grupy, z k t ó r y c h k a ż d a s t w o r z y ł a s w o j ą k u l t u r ę . K u l t u r a elitarna, oparta o obce c b r z e ś c i j a ń s k o - ł a c i ń s k i e wzory, b y ł a kontrolowana pew- 195 �