https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/973c1a00cfcfd0fcc87db5060f290243.pdf 268dedb169fe34ad053ffdef9a7a76dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5657 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5259 Title A name given to the resource Strój piotrkowski/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.3; 87 s Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH JAN PIOTR DEKOWSKI STRÓJ P I O T R K O W S K I POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH C Z Ę Ś Ć IV M A Z O W S Z E i S I E R A D Z K I E ZESZYT 3 JAN PIOTR D E K O W S K I STRÓJ PIOTRKOWSKI pTl r — i — y W R O C Ł A W 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO 5 4 T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS P O L S K I C H WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E L U D O W Y C H TOWARZYSTWO L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T A D A M REDAKCYJNY; G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A . A D A M MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, R O M A N TADEUSZ REINFESS, REDAKCJA ATLASU: R E D A K T O R WROCŁAW, N A C Z E L N Y : SEWERYN NANKERA J Ó Z E F 4. GAJEK R E D A K T O R ZESZYTU: K. Z A W I S T O W I C Z - A D A M S K A OKŁADKA: PLANSZE U K Ł A D A D A M A BARWNE: M Ł O D Z I A N O W S K I E G O JERZEGO G R A F I C Z N Y : POZNAŃSKA K A R O L A K A A D A M A G L A P Y DRUKARNIA NAUKOWA POZNAŃ KLISZE WIELOBARWNE I JEDNOBARWNE ZAKŁADY GRAFICZNE I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6 200 egz. A r k . w y d . 9, ark. d r u k . 11. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 6 1 x 8 6 8. Oddano do składania 10. N . 1954. Podpisano do d r u k u 11. X. 1954. D r u k ukończ, w listopadzie 1954. Z a m . 104/11. K-5-12460. �WSTĘP P o ł o ż e n i e i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a o b s z a r u . Obszar na którym w y s t ę p u j e o p i s y w a n y ubiór o b e j m u j e p o w i a t p i o t r k o w s k i oraz c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i i łódzki (patrz rozdział I I I ) . G r a n i c z y o n o d w s c h o d u z p o w . o p o c z y ń s k i m , o d południa z r a d o m s z c z a ń s k i m , o d z a c h o d u z ł a s k i m i łódzkim, o d p ó ł n o c y z r a w s k i m i resztą brzezińskiego (patrz m a p a zasięgu s t r o j u ) . O b s z a r t e n z n a j d u j e się n a r u b i e ż a c h d a w n e j W i e l k o p o l s k i i s t y k a się o d p ó ł n o c y z M a z o w s z e m , a o d w s c h o d u z M a ł o p o l s k ą . O b e c n i e przez p o w i a t p i o t r k o w s k i o d p ó ł n o c y n a południe przebiega l i n i a k o l e j o w a łącząca stację węzłową Koluszki z Częstochową. P o w i a t p i o t r k o w s k i posiada c h a r a k t e r w y b i t n i e r o l n i c z y o dużym r o z d r o b n i e n i u g o s p o d a r s t w r o l n y c h . W 1951 r . n a t e r e n i e tego p o w i a t u b y ł o ogółem 155.897 miesz­ k a ń c ó w , z tego p r z y p a d a ł o n a l u d n o ś ć w s a m o d z i e l n y c h g o s p o d a r s t w a c h 110.258, n a n a j e m n i k ó w r o l n y c h 20.237 ). 1 Z ogólnego o b s z a r u z i e m i p r z y p a d a n a p o l a u p r a w n e 70,6%, n a l a s y 4,9%. G r u n t a w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m n i e są z b y t u r o d z a j n e , gdyż p r z e w a ż a j ą p i a s k i i t. z w . szczerki. W d o l i n a c h r z e c z n y c h m o ż n a często s p o t k a ć ż y z n e m ł o d e mady. N a j g o r s z e ziemie z n a j d u j ą się w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j c z ę ś c i tego p o w i a t u , lepsze n a t o m i a s t w p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , gdzie w y s t ę p u j ą bielice. Z roślin głównie u p r a w i a j ą : żyto, j ę c z m i e ń , owies, proso, t a t a r k ę , l e n oraz z i e m ­ n i a k i . Ze z w i e r z ą t h o d u j ą k r o w y , świnie, o w c e , k o n i e i d r ó b . N a j w i ę k s z e stada o w i e c t r z y m a j ą w e w s c h o d n i e j c z ę ś c i o m a w i a n e g o p o w i a t u , gdzie z n a j d u j ą się rozległe, suche p a s t w i s k a i ł ą k i n a d r z e c z n e . Ze względu n a zagadnienie s t r o j u w a r t o z a z n a c z y ć , że z w y m i e n i o n y c h roślin i z w i e r z ą t h o d u j ą n a w ł a s n y u ż y t e k m i ę d z y i n n y m i l e n k r ó t kowłóknisty oraz w znacznej mierze owce „świniarki". H i s t o r i a r e g i o n u . K r a i n a P i o t r k o w s k a j u ż w z a r a n i u d z i e j ó w P o l s k i posiadała c h a r a k t e r p r z e j ś c i o w y , gdyż stanowiła p o m o s t m i ę d z y W i e l k o p o l s k ą i M a ł o p o l s k ą . T o m i a ł o r ó w n i e ż d e c y d u j ą c y w p ł y w n a u k s z t a ł t o w a n i e się z j a w i s k d e m o g r a f i c z n y c h i kulturalnych. Jak w y n i k a z m a p y d o ł ą c z o n e j d o p r a c y J. K a m i ń s k i e j , a p r z e d s t a w i a j ą c e j osad­ n i c t w o w c z e s n o h i s t o r y c z n e , n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a łódzkiego n a j w i ę k s z e z a g ę s z c z e n i e osad p r z y p a d a w t y m czasie n a o k o l i c ę Ł ę c z y c y i W o l b o r z a , m n i e j s z e n a t o m i a s t n a o k o l i c ę Sieradza. O k o l i c e te b y i y o d d z i e l o n e o d siebie p u s z c z ą ) . 2 W t y m okresie n a d z i s i e j s z y m obszarze P i o t r k o w s k i e g o i s t n i a ł y c e n t r a gospodarcze i handlowe w Wolborzu, Sulejowie i Rozprzy. Z a c z a s ó w K a z i m i e r z a W i e l k i e g o k r z y ż o w a ł y się n a t e r e n i e p o w i a t u p i o t r k o w ­ skiego d w i e g ł ó w n e d r o g i h a n d l o w e ; j e d n a z n i c h biegła z R u s i H a l i c k i e j przez San­ d o m i e r z , Opatów , W ą c h o c k , Ż a r n ó w , P i o t r k ó w , Sieradz, K a l i s z , P o z n a ń n a P o m o r z e S z c z e c i ń s k i e i d o B r a n d e n b u r g i i , d r u g a — z W ę g i e r p r z e z Kraków , M i e c h ó w , K u r z e l ó w . Przedbórz, Sulejów, Ł ę c z y c ę , Toruń do Gdańska. T 7 3 �Ryc. 1. Mieszkańcy powiatu brzezińskiego w e współczesnych ubiorach z i m o w y c h . Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. N a o m a w i a n y m obszarze w X I I w . istniały d w i e k a s z t e l a n i e : j e d n a z siedzibą w R o z p r z y , d r u g a w W o l b o r z u ) . W okresie r o z b i c i a d z i e l n i c o w e g o obie te k a s z t e l a n i e n a l e ż a ł y do K s i ę s t w a Sieradzkiego, k t ó r e p o w s t a ł o w p i e r w s z e j połowie X I I I w i e k u . W ó w c z a s doszło d o podziału k a s z t e l a n i i w o l b o r s k i e j , k t ó r e j c z ę ś ć p ó ł n o c n a d o s t a ł a się d o d z i e l n i c y ł ę c z y c k i e j , o t w i e r a j ą c j e j t y m . sposobem drogę do r z e k i P i l i c y i sta­ rożytnego g r o d u I a o w ł o d z a , południowa, l e ż ą c a po p r a w e j stronie W o l b ó r k i — d o Sie­ r a d z k i e g o . Już w e w c z e s n y m średniowieczu n a o b s z a r a c h t y c h k a s z t e l a n i i p o w s t a j e duża f e u d a l n a w ł a s n o ś ć d u c h o w n a i r y c e r s k a . Z k s i ą ż ę c e g o n a d a n i a , p r a w d o p o d o b n i e Bolesława Krzywoustego, kasztelania w o l b o r s k a całkowicie przechodzi na własność b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . W t y m czasie R o z p r z a i o k o l i c z n e w s i e s t a j ą się w ł a s n o ś c i ą r o d u N a g o d z i c ó w . W X I I I w i e k u p o w s t a j ą k l a s z t o r y C y s t e r s ó w w S u l e j o w i e oraz N o r b e r t a n ó w w W i t o w i e . O b a te z a k o n y o t r z y m u j ą j a k o uposażenie d o b r a z i e m s k i e . Największe j e d n a k dobra dostają Cystersi. 3 4 �W X V w . w ł a s n o ś ć k r ó l e w s k a w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o ulega c a ł k o ­ w i t e j rozsypce, a j e j miejsca zajęły dobra szlacheckie. W e d ł u g A . G i e y s z t o r a w średniowieczu b y ł o P i o t r k o w s k i e głównie k o l o n i z o w a n e p r z e z o s a d n i k ó w s i e r a d z k i c h , k t ó r z y szli z d o r z e c z a gęsto z a l u d n i o n e j W a r t y w d o l i ­ nę W o l b ó r k i i L u c i ą ż y oraz k u m a ł o g o ś c i n n e j d o b n i e P i l i c y ) . W X V i X V I w . o s a d n i c t w o przesunęło się w o k o l i c e B e ł c h a t o w a i , D ł u t o w a . Z pośród p r z y t o c z o n y c h w ł o ś c i , k t ó r e r o z c i ą g a ł y się n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i , n a j ­ w i ę k s z e i n a j b a r d z i e j z w a r t e n a l e ż a ł y do b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . P o d k o n i e c X V I I I w . z n a l a z ł y się one w regestrze m a j ą t k ó w r z ą d o w y c h . L u d n o ś ć t y c h d ó b r w p o r ó w n a n i u z p o d d a n y m i s z l a c h t y , m i a ł a lepsze w a r u n k i e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e i r y c h l e j z o s t a ł a zwolniona z pańszczyzny. 4 N i c też d z i w n e g o , że u ludności t e j b u d z i się w c z e ś n i e j p o c z u c i e d u m y c h ł o p s k i e j , s z a c u n k u d l a w ł a s n e j t r a d y c j i i „ p r z y o d z i e w k u " . L u d n o ś ć t a m i a ł a r ó w n i e ż duży wpływ na przeobrażenia społeczno-kulturalne w s i p i o t r k o w s k i e j u schyłku poddań­ s t w a i w okresie p o u w ł a s z c z e n i o w y m . O n a też p r z y c z y n i ł a się w w i e l k i e j m i e r z e do wzbogacenia w nowe elementy stroju piotrkowskiego i jego ekspansji na tereny są­ siednie, z w ł a s z c z a n a p o ł u d n i o w ą c z ę ś ć B r z e z i ń s k i e g o . W e w s i a c h s z l a c h e c k i c h s t o s u n k i u k ł a d a ł y się o d m i e n n i e . D o r o k u 1830 p r z e c h o ­ dzenie z i e m i a ń s t w a o d g o s p o d a r k i p a ń s z c z y ź n i a n o - f o l w a r c z n e j d o n a j e m n o - f o l w a r c z n e j n a l e ż a ł o d o s p o r a d y c z n y c h w ypadków. D o p i e r o po t y m r o k u n a s k u t e k p o p r a ­ w i e n i a się s t o s u n k ó w h a n d l o w y c h t a k w e w n ę t r z n y c h j a k i z e w n ę t r z n y c h z w ł a s z c z a n a o d c i n k u z b o ż o w y m , z j a w i a się u s z l a c h t y d ą ż n o ś ć d o p r z e c h o d z e n i a n a gospo­ d a r k ę f o l w a r c z n o - n a j e m u ą , o p a r t ą n a p r a c y f o r n a l i i d o rozszerzenia s w o i c h d z i e d z i n k o s z t e m z i e m i w y d a r t e j c h ł o p o m . W p r a w d z i e r u g i b y ł y stosowane j u ż z n a c z n i e w c z e ­ śniej, ale n i e m i a ł y one t y c h r o z m i a r ó w , co po p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m . N a j p i e r w o d b i e r a n o c h ł o p o m p a s t w i s k a , ł ą k i i w y g o n y l e ś n e , a w k o ń c u i rolę. W n a s t ę p s t w i e tego p e w n a c z ę ś ć ludności w i e j s k i e j p r z e s z ł a a l b o d o r o z w i j a j ą c e g o się w ówczas p r z e m y s ł u , a l b o s z u k a ł a z a j ę c i a w r o l n i c t w i e n a o b c y m terenie. T o w k o n s e k w e n c j i p o w a ż n i e z a c i ą ż y ł o n a d a l s z y m k s z t a ł t o w a n i u się k u l t u r y l u d o w e j i p r z y c z y n i ł o się w z n a c z n e j m i e r z e d o szybszego r o z ł a d o w a n i a z a t a r g u , j a k i t r w a ł m i ę d z y d w o r e m a w s i ą od dłuższego j u ż c z a s u ) . T T T # 5 W k w i e t n i u 1861 r . p r z y s z ł o n a t y m t l e do m a s o w y c h s t r a j k ó w e k o n o m i c z n y c h , k t ó r e o b j ę ł y r ó w n i e ż szereg w s i w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m . P i e r w s z e o d m ó w i ł y w y ­ c h o d z e n i a n a p a ń s z c z y z n ę W o ź n i k i i B i a ł a ) . Za n i m i poszły i n n e w s i e . S t r a j k i m i a ł y m i e j s c e t y l k o w m a j ą t k a c h s z l a c h e c k i c h i to głównie w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r ­ kowskiego. Tego r o d z a j u o p o r ó w n i e b y ł o w t y m czasie w e k o n o m i i w o l b o r s k i e j , p i o t r k o w ­ s k i e j , c z a r n o c i ó s k i e j , a n i też g r a b i c k i e j , w k t ó r y c h z n a j d o w a ł o się z górą 40 w s i w ł o ­ ś c i a ń s k i c h oraz 14 f o l w a r k ó w . W d o b r a c h t y c h w ł o ś c i a ó s t w o b y ł o b a r d z i e j z a m o ż n e i posiadało o b r o n ę f o r m a l n ą w d a w n y c h i n w e n t a r z a c h i p r z y w i l e j a c h . L u d n o ś ć s a m e j w s i n i e b y ł a j e d n o l i t a . Jej s k ł a d s o c j a l n y b y ł d o ś ć złożony, co o c z y w i ś c i e m i a ł o r ó w n i e ż s w o j e o d b i c i e i w p r z y o d z i e w k u , głównie w jego j a k o ś c i . W p i e r w s z e j połowie X I X w . ż y j ą i p r a c u j ą n a w s i p i o t r k o w s k i e j c h f o p i , n a j e m n i c y , s z y n k a r z e , p a c h c i a r z e , u r z ę d n i c y d w o r s c y oraz różni r z e m i e ś l n i c y . W a ż n e w y d a r z e n i e w d z i e j a c h c h ł o p ó w — u w ł a s z c z e n i e z 1864 r . — w p r o w a d z a ­ j ą c szereg w a ż k i c h p r z e m i a n w gospodarce c h ł o p s k i e j , i n a t y m terenie, p o d o b n i e j a k gdzie i n d z i e j , w p ł y n ę ł o d o d a t n i o n a z w i ę k s z e n i e h o d o w l i o w i e c . W z w i ą z k u z t y m wkrótce w stroju włościańskim biorą przewagę materiały wełniane n a d l n i a n y m i i konopnymi. O d d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u do c h w i l i o b e c n e j t r w a proces p r z e n i k a n i a e l e m e n ­ t ó w m i e j s k i c h do k u l t u r y l u d o w e j n a s k u t e k o ż y w i o n y c h r u c h ó w m i g r a c y j n y c h i o d ­ p ł y w u l u d n o ś c i w i e j s k i e j do o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h . 6 r 5 �Z a c h o d z ą też p o w a ż n e z m i a n y w stopie ż y c i o w e j i gospodarce p o d w p ł y w e m r o z ­ w i j a j ą c e j się w i e d z y r o l n i c z e j i o ś w i a t y . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m wieś p i o t r k o w s k a , p o d o b n i e j a k i i n n e w s i e p o l s k i e , p r z e c h o d z i ł a okres ciężkiego k r y z y s u gospodar­ czego, k t ó r y p r z y c z y n i ł się do n a w r o t u n i e k t ó r y c h f o r m g o s p o d a r k i s a m o w y s t a r c z a l ­ n e j , m . i n . do w z m o ż o n e j p r o d u k c j i s a m o d z i a ł ó w , a pośrednio s t r o j ó w l u d o w y c h w ł a ­ snego w y r o b u . N a t o m i a s t k u p o w a n e z a z w y c z a j n a j a r m a r k a c h droższe c z ę ś c i s t r o j u , w d o b i e k r y z y s u z a n i k ł y p r a w i e c a ł k o w i c i e . Podczas o k u p a c j i z w i e l u w i o s e k l u d n o ś ć w y s y ł a n a b y ł a n a r o b o t y do Rzeszy, w 1944 z a ś r o k u szereg w s i p o ł o ż o n y c h w d o l i n i e P i l i c y zostało c a ł k o w i c i e w y s i e d l o n y c h . Po z a k o ń c z e n i u w o j n y w i e ś p i o t r k o w s k a p r z y ­ stąpiła do o d b u d o w y zniszczeń w o j e n n y c h i w n o w y c h w a r u n k a c h gospodarczo-spo­ łecznych przeżywa wiele przeobrażeń, które także i w dziedzinie stroju znajdują odbicie. C e c h y s t r o j u . Za c h a r a k t e r y s t y c z n e i p o d s t a w o w e c z ę ś c i s t r o j u i u b i o r u p i o t r ­ k o w s k i e g o , n a l e ż y u w a ż a ć u m ę ż c z y z n k a p e l u s z , z w a n y „ r y j e m " ( r y c . 27/111), c z a p k i granatowe, okrągłe, sznurowane czarną tasiemką, rogatywkę z oblamówką ciemno­ g r a n a t o w ą l u b c z e r w o n ą , k a s z k i e t z m a ł y m d a s z k i e m , k o s z u l ę oraz n a p i e r ś n i k h a f t o ­ w a n y białym płaskim haftem, „portki" z f a r t u s z k i e m w drobne prążki z przewagą k o l o r ó w g r a n a t o w e g o , czarnego i białego, „ l e j b i k " z k o ł n i e r z e m , n a j c z ę ś c i e j w d r o b n e paseczki z obecuością k o l o r u czerwonego, „spancerek" g r a n a t o w y obcisły, ozdobiony r z ę d a m i guzików, g r a n a t o w ą s u k m a n ę z a p i n a n ą n a g u z i k i ( t a b l . I b a r w n a ) , w r e s z c i e „ w a t ó w k ę " l u b „ b u r k ę " z p o t r z e b a m i ) ; u k o b i e t - p ó ł c z e p i e c o z d o b n y , czepiec c h u ś c i a n y ( w k ł a d a n y p o d chustę) z t i u l o w y m g a r n i t u r k i e m , k o s z u l ę z n a k ł a d a n y m i przy s z y i k r y z k a m i ( r y c . 9, 30) l u b n a r a m i o n a c h i m a n k i e t a c h p o k r y t e z d o b i n a m i w k o l o r z e c z e r w o n o - c z a r n y m l u b b i a ł y m , gorsety o b c i s ł e , s z n u r o w a n e , n a j c z ę ś c i e j w p r z e d n i e j c z ę ś c i o z d a b i a n e „rózgami", c z y l i o r n a m e n t e m w k s z t a ł c i e p o d ł u ż n y c h g a ł ą z e k , sta­ n i k i z f a l b a n k ą , k a f t a n y , k r o j e m zbliżone do l e j b i k ó w , z z a o k r ą g l o n y m t y ł e m , l u b f a l b a n k ą , k a f t a n z a s z e w k o w y i w c i n a n y , b l u z e c z k i b i a ł e , długie, u ż y w a n e do gorse­ t ó w , w e ł n i a k i suto s f a ł d o w a n e , r ó ż n o b a r w n e spódnice d e k o r o w a n e u dołu w s t ą ż k a m i , długie z a p a s k i d o pasa, r o b i o n e n a j c z ę ś c i e j w „ p r z e p l o t k ę " , o z d a b i a n e w e ł n i a n ą „siot e c k ą " , k o r o n e c z k ą l u b w s t ą ż k a m i , f a r t u s z k i bogato h a f t o w a n e z f a l b a n k ą l u b w s t a w e c z k a m i , w r e s z c i e z a p a s k i n a r a m i e n n e , c z y l i „do o d z i e w u " , w u b i e g ł y m w i e k u p r z e ­ w a ż n i e o d r o b n y c h p a s e c z k a c h w p o p r z e c z n y m u k ł a d z i e , w X X w . o szerszych „ d n a c h " i większych prążkach w p i o n o w y m rzucie. W y b i t n i e charakterystyczne cechy stroju przedstawiono na planszach b a r w n y c h . 7 7 r O b o k e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h strój p i o t r k o w s k i p o s i a d a p e w n e l o k a l n e o d m i a n y , z k t ó r y c h w y r ó ż n i ć m o ż n a d w i e g r u p y , w o l b o r s k ą i b e ł c h a t o w s k ą , ściśle z w i ą z a n e z w c z e s n o h i s t o r y c z n y m podziałem a d m i n i s t r a c y j n y m . P i e r w s z a g r u p a s t r o j u r o z w i n ę ł a się i r o z p o w s z e c h n i ł a u l u d u z a m i e s z k u j ą c e g o dawne ziemie kasztelanii w o l b o r s k i e j , druga — rozpierskiej. Bardziej zwarte i w y r a z i s t e c e c h y o d r ę b n e z a c h o w a ł y się w g r u p i e w o l b o r s k i e j , k t ó r a w zasięgu s t r o j ó w m a z o ­ w i e c k i c h s t a n o w i i c h p o ł u d n i o w e rubieże. J e d n o c z e ś n i e n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że g r u p a t a n i e jest e n k l a w ą , lecz z n a j d u j e się w pasie d o b r z e jeszcze z a c h o w a n e g o p r z y ­ o d z i e w k u opoczyósko-rawskiego. Dzięki temu, m i m o bliskości Łodzi i Tomaszowa Mazowieckiego, nie zatraciła swoich regionalnych cech i nie uległa całkowitej n i w e l a c j i . W s t r o j u g r u p y w o l b o r s k i e j m o ż n a n a d t o w y ś l e d z i ć ś l a d y d a w n e j ł ą c z n o ś c i go­ s p o d a r c z e j z odległymi K u j a w a m i . G r u p a b e ł c h a t o w s k ą p o z o s t a j ą c a w s w o i m czasie p o d w p ł y w a m i Sieradzkiego, w o s t a t n i c h l a t a c h uległa j u ż z n a c z n e m u r o z k ł a d o w i i z m i a n o m . N a o p i s y w a n y m t e r e n i e w ł a ś c i w o ś c i s t r o j u w y m i e n i o n e w p r a c y n i n i e j s z e j , są p o d ­ s t a w ą do o k r e ś l e n i a p r z y n a l e ż n o ś c i d o p e w n y c h g r u p r e g i o n a l n y c h . Z a z n a c z a ł o się to nadewszystko w miejscach m a s o w y c h styczności, j a k j a r m a r k i , p i e l g r z y m k i , od­ p u s t y i t p . , gdzie p r z e d s t a w i c i e l e z a r ó w n o t y c h s a m y c h g r u p j a k i o d r ę b n y c h r o z p o ­ z n a j ą się w z a j e m p o s t r o j u . 7 6 �C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w są­ siednich. Omawiany „przyodzie­ w e k " różni się o d s t r o j ó w s ą s i e d n i c h : opoczyńskiego występującego na wschodzie, radomszczańskiego na po­ łudnie, sieradzkiego n a z a c h o d z i e oraz łęczyckiego na północy. Przegląd głównych elementów stroju świadczy o odrębnościach wyżej przy­ toczonych typów. Strój opoczyński obejmuje: u mężczyzn sukmanę białą z c z a r n y m i p o t r z e b a m i o b l a m ó w k ą , pas s i a t k o w y b a r w n y , spancer w p r ą ż k i z pętlami, l e j b i k o s t o j ą c y m l u b p r z y ­ s z y t y m kołnierzu, k o s z u l e w y s z y w a n e różnobarwnym haftem, kapelusz z w a n y „piastą", d e k o r o w a n y n i e b i e s k ą w s t ą ż ­ k ą i p a w i m piórem; u k o b i e t — czepce t i u l o w e , duże, o k r y w a j ą c e w ł o s y p r z y ­ b r a n e k w i a t a m i , „ b a n d a ż e " t y c h czep­ ców spływają wraz z wstążkami na p l e c y , k o s z u l e bogato h a f t o w a n e , za­ p a s k i d o pasa k r ó t k i e , obszywane tasiemkami i zaopatrzone w tzw. „kocanki", czyli pomponiki, wełniaki Ryc. 2. Dziewczęta w stroju odświętnym z Węgrzynowa, dostatnie, p r z e w a ż n i e w k o l o r a c h c i e m ­ pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża, 1948 r. nych, spódnice b i a ł e k r o c h m a l o n e , gorsety z samodziału b i a ł e g o w p r ą ż k i i w desenie, zapaska do o d z i e w u „ m o d r a c k o w a " , „ w a n g i e r a " , „ p r z y j a c i ó ł k a " z i e l o n a oraz „ s u k i e n k a " g r a n a t o w a . W o k o l i c y R a d o m s k a n a p r z y o d z i e w e k u m ę ż c z y z n s k ł a d a j ą się n a s t ę p u j ą c e c z ę ś c i s t r o j u : k a p o t a „ d r o p a t o " ( c z a r n o - b i a ł a ) o s z e r o k i m sfałdowaniu, s z e r o k i pas s k ó r z a n y ze s p r z ą c z k a m i i t r o k a m i , k o s z u l a l n i a n a bez ż a d n y c h h a f t ó w , c z a p k i o k r ą g ł e z si­ w y m b a r a n k i e m , o d n i e c z e r w o n y m , t z w . „ m r o z i a t e " . U k o b i e t : czepce d w ó c h r o ­ dzajów — jedne w formie czapek zwane „krymkami", drugie o k r y w a j ą c e całą głowę, w i ą z a n e n a k a r k u w k o k a r d ę , n a l a t o d o p r a c y k a p e l u s z e słomiane o szero­ k i m r o n d z i e , k a f t a n y k r ó t k i e c z a r n e l u b g r a n a t o w e z f a l b a n k ą , z a p a s k i d o pasa r o ­ bione t y l k o w d w i e n i c i e l n i c e , oraz z a p a s k a n a r a m i e n n a o s z e r o k i c h d n a c h p o n s o w y c h , ozdabiana wąskimi prążkami, a n i e k i e d y również i stebnówką p r z y p o m o c y iglicy. W S i e r a d z k i e m z n o w u w i d z i m y u m ę ż c z y z n — l e j b i k ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m , z k l a p k a m i i o z d o b a m i c z e r w o n y m i , spancer j a k i p o r t k i c z e r w o n e l u b m o d r e , suk­ m a n y j a s n o g r a n a t o w e z a m a r a n t o w y m i n a s z y c i a m i n a k o ł n i e r z u , stanie, m a n k i e t a c h i w z d ł u ż b r z e g ó w , c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m p r z y b r a n e w s t ą ż k a m i . U k o b i e t — czepce zwane „kopkami", podwiązane b a r w n ą „jedwabnicą" (chustką), koszule pozbawione haftów, s t a n i k i g r a n a t o w e obcisłe, z dużym d e k o l t e m , z a p i n a n e n a g u z i k i i d e k o ­ rowane w poprzek czarną aksamitką, kaftany granatowe z błyszczącymi guzikami, z a p a s k i d o pasa długie o s z e r o k i c h d n a c h bez ozdób, w r e s z c i e f a r t u c h y duże, „mar y n u s o w e " , kwieciste, obszyte dookoła koronką. S t r ó j ł ę c z y c k i , z k t ó r e g o z a c h o w a ł y się do dziś j u ż t y l k o r e l i k t y , o b e j m o w a ł u m ę ż ­ c z y z n k a p o t ę zieloną, spancer, k a m i z e l ę , p o r t k i z s a m o d z i a ł ó w , p r z e w a ż n i e t k a n y c h w d r o b n e p r ą ż k i - z i e l o n e i c z e r w o n e , tudzież c z a r n y , w y s o k i k a p e l u s z ; u k o b i e t : k o ­ szulę z w y w i n i ę t y m k o ł n i e r z e m z „ k r e z ą " , długi g r a n a t o w y k a f t a n z w a n y „ p r z y j a ­ c i ó ł k ą " , „ s p ó d n i k " ze stanem bez r ę k a w ó w , wreszcie k u p n ą c h u s t k ę d o o k r y c i a . �Rozdział 1 O B E C N Y S T A N STROJU L U D O W E G O N A B A D A N Y M OBSZARZE Z u b i o r u męskiego pozostały j u ż t y l k o r e s z t k i ; w w i e l u w s i a c h został o n za­ r z u c o n y j e s z c z e p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą , w n i e k t ó r y c h p r z e t r w a ł do c z a s ó w ś w i a t o w e g o k r y z y s u . N a j d ł u ż e j , gdyż p r a w i e do w y b u c h u d r u g i e j w o j n y ś w i a t o w e j , z a c h o w a ł się w o k o l i c a c h W o l b o r z a , a szczególnie w Ż y w o c i n i e , K o m o r n i k a c h , B o gusławicach, Nagórzycach i Wiadernie. Najwcześniej zaczęły wychodzić z powszech­ nego u ż y c i a s u k m a n y s i w e , g r a n a t o w e i „ t o ł u b y " ( k o ż u c h y ) , p ó ź n i e j s p a n c e r k i i p o r t k i z fartuszkiem, a w końcu koszule haftowane i lejbiki. D z i ś , p o t r a d y c y j n y m s t r o j u m ę s k i m z a c h o w a ł y się t y l k o s k r o m n e r e l i k t y , r o z p r o ­ szone na s z e r o k i m obszarze; n a j l e p i e j p r z e t r w a ł y b i a ł e s u k m a n y z c z a r n y m i „potrze­ b a m i " , gdyż m o ż n a j e z n a l e ź ć jeszcze prawcie w k a ż d e j w s i p o ł o ż o n e j w p ó ł n o c n e j c z ę ś c i o m a w i a n e g o t e r e n u . S u k m a n ę o d c a ł k o w i t e j z a g ł a d y u r a t o w a ł o t o , że przez długie l a t a b y ł a ona s t r o j e m p a r a d n y m i n a j c z ę ś c i e j u ż y w a n y m n a r ó ż n y c h u r o ­ czystościach. Z n a c z n i e l e p i e j z a c h o w a n y j e s t ubiór r o b o c z y , z w ł a s z c z a p r z e z n a c z o n y n a okres l e t n i , a s z y t y główmie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h przez same k o b i e t y , o b e j m u j e o n k o ­ szulę oraz p o r t k i . Z s a m o d z i a ł ó w w e ł n i a n y c h d o dziś j e s z c z e w w i e l u w s i a c h r o b i ą s p o d n i e i m a r y n a r k i , ale j u ż n a w z ó r w s p ó ł c z e s n y c h s t r o j ó w m i e j s k i c h . O w i e l e l e p i e j z a c h o w a ł się ubiór k o b i e c y , z w ł a s z c z a w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z ­ c z e n i c y , C z a r n o c i n a , K u r o w i c , B ę d k o w a i C h o r z ę c i n a . W t y c h o k o l i c a c h d o dziś jeszcze t a k k o b i e t y starsze, j a k i młod­ sze, u b i e r a j ą się w odzież l u d o w ą z a r ó w n o w święta, j a k i w dzień r o ­ b o c z y r y c . 1 , 3, 4 , 1 1 , 12. G ł ó w n ą j e g o podstawę s t a n o w i : wełniak, zapaski do pasa, i o d z i e w u , k o s z u l a , c h u s t k a ; . u p a ­ nien i młodych mężatek dochodzi do tego jeszcze s p ó d n i c a , w y s z y w a n y f a r ­ tuszek, b l u z e c z k a , gorsecik a k s a m i t n y , s z n u r y p a c i o r k ó w oraz p ę k i r ó ż n o b a r w ­ n y c h w s t ą ż e k r y c . 2, 10. W okolicach Krzepczowa, Gomulina, M i l e j o w a i n a w y s u n i ę t y c h d a l e j na północ terenach Piotrkowskiego stan t e n jest m n i e j p o m y ś l n y , gdyż aktualność swoją zachowały niektóre t y l k o c z ę ś c i s t r o j u , a m i a n o w i c i e wełn i a k i oraz z a p a s k i . W t e j c z ę ś c i n a j ­ b a r d z i e j u p o w s z e c h n i o n e są z a p a s k i do o k r y c i a , a to ze w z g l ę d ó w czysto p r a k t y c z n y c h . U ż y w a j ą i c h d o ś ć często kobiety, które o d d a w n a już „przebrały się w obleczenie m i a s t o w e " . O b o k stroju żywego, tworzonego według p r a w i d e ł o b o w i ą z u j ą c e j m o d y , istnieją jeszcze r e l i k t y d a w n e j odzieży, k t ó r e są a l b o d o d z i e r a n e , a l b o pieczoRyc. 3. Kobiety w z i m o w y c h odświętnych ubiorach. Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. 8 Jowicie p r z e c h o w y w a n e na Śmierć uroczystości. D o n i c h należą lub czepce, �Ryc. 4. Kobieta w z i m o w y m ubiorze, o k r y t a chustą fabryczną, Zawada, p o w . Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. gorsety z f a l b a n k ą , k a f t a n y , starego t y p u wełniaki i zapaski, wreszcie chu­ sty. T a k i e stroje, j a k „ s z u b y " „ s u k i e n k i " oraz „ p r z y j a c i ó ł k i " straciły s w o j ą a k t u ­ a l n o ś ć jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą światową. 7 N a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł ubiór l u d o w y u osób s t a r s z y c h , t o jest b a r d z i e j k o n ­ s e r w a t y w n y c h . Biedota w i e j s k a pozo­ stająca na ciągłym w y r o b k u , wcześniej z n i m się r o z s t a w a ł a , p r z y j m u j ą c ubiór „ m i a s t o w y " , k t ó r y według n i c h b y ł tańszy i praktyczniejszy. B i o r ą c p o d u w a g ę płeć, n a l e ż y stwierdzić, że w zakresie p r z y o d z i e w k u , b a r d z i e j postępowi i r a d y k a l n i o k a z a l i się m ę ż c z y ź n i . Z a n i k a n i e strojów^ l u d o w y c h d a t u j e się n a k o n i e c X I X w i e k u ; m ó w i o t y m „ T y d z i e ń P i o t r k o w s k i " z r . 1895, gdzie c z y t a m y : „Coraz m n i e j k r a w c ó w umie s z y ć s u k m a n y i odzież w i e ś n i a c z ą . K o b i e t y i m ę ż c z y ź n i p r z e b r a n i w suk­ nie m i e j s k i e , z a t r a c a j ą e t n o g r a f i c z n y charakter okolic całych, przerobieni z polskiego włościanina w kosmopoli­ tycznego k o l o n i s t ę " ) . N a okres t e n i p ó ź n i e j s z y p r z y p a d a zarazem wzmożona działalność ludomańska inteligencji, zmierzająca do z a c h o w a n i a s t r o j u l u d o w e g o i oczysz­ czania tegoż z w s z e l k i c h p o s t r o n n y c h n a l e c i a ł o ś c i , a z w ł a s z c z a p o c h o d z e n i a m i e j ­ skiego ) . U w a ż a n o p r a w d o p o d o b n i e , że przez p o d t r z y m a n i e s t r o j u u d a się r o z w i n ą ć i utrwalić patriotyzm. 8 9 N a c z ę ś c i o w y l u b z u p e ł n y z a n i k s t r o j u złożyło się w i e l e c z y n n i k ó w n a t u r y t a k gospodarczej, j a k i s p o ł e c z n e j , m i ę d z y i n n y m i zaw ażyły t u t a j — p o p i e r w s z e , szerokie k o n t a k t y l u d n o ś c i w i e j s k i e j z o ś r o d k a m i m i e j s k i m i , p o d r u g i e , zubożenie w y w o ­ ł a n e n a d r o d z e c i ą g ł y c h podziałów m a j ą t k o w y c h , p o trzecie, n e g a t y w n y stosunek c z ę ś c i mieszkańców m i a s t n i e u m i e j ą c y c h o c e n i ć w sposób w ł a ś c i w y w a r t o ś c i s t r o j u ludowego. 7 7 7 W d u ż y m s t o p n i u do zniszczenia i p o r z u c e n i a u b i o r u w i e j s k i e g o , p r z y c z y n i ł a się r ó w n i e ż ostatnia w o j n a , o d n o s i się t o z w ł a s z c z a d o p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h t e r e n ó w P i o t r k o w s k i e g o , z k t ó r e g o z n a c z n a c z ę ś ć ludności została w y s i e d l o n a l u b w y s ł a n a w głąb ó w c z e s n e j Rzeszy do r ó ż n y c h r o b ó t . „Na t u ł a c t w i e z a b r a n e z s o b ą odzienie, m ó w i j e d n a z i n f o r m a t o r e k , z d a r ł o się p r z y p r a c y , a to, co pozostało w c h a ł u p i e , l i c h o r o z n i o s ł o " . N i e k t ó r e k o b i e t y , m i m o c i ę ż k i e j s y t u a c j i , w j a k i e j znalazły się n a o b c z y ź ­ nie, z d o ł a ł y j e d n a k u r a t o w a ć s w o j e ślubne czepce z m y ś l ą , że k i e d y ś d o s t a n ą j e d o t r u m n y , j a k o śmiertelne w i a n o . 7 9 �W t r a g i c z n y c h w a r u n k a c h z n a l a z ł a się też w 1944 r. l u d n o ś ć dziesięciu w s i poło­ ż o n y c h n a w s c h o d n i c h o b s z a r a c h P i o t r k o w s k i e g o , w d o r z e c z u r z e k i P i l i c y , gdzie t w o ­ r z o n o linię o b r o n n ą , w ciągu k i l k u g o d z i n m u s i a ł a ona e w a k u o w a ć n a w y z n a c z o n e t e r e n y , p o z o s t a w i a j ą c n a m i e j s c u sprzęt, n a r z ę d z i a r o l n i c z e oraz c z ę ś ć s w o j e g o p r z y ­ odziewku. Rozdział II ZARYS H I S T O R Y C Z N Y R O Z W O J U STROJU PIOTRKOWSKIEGO N a p o d s t a w i e p r z e k a z ó w d r u k o w a n y c h oraz b a d a ń t e r e n o w y c h m o ż e m y o d t w o r z y ć stan i p r z e m i a n y u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o w okresie z górą stu l a t , to j e s t o d r o k u 1830 d o 1933. W c z e ś n i e j s z y m i o p i s a m i u b i o r u j e d n a k ż e n i e r o z p o r z ą d z a m y . Z o g ł o s z o n y c h listów g o ń c z y c h w „Dzienniku U r z ę d o w y m W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o " z r o k u 1830 i 1832 d o w i a d u j e m y się, że b o g a c i i średniorolni chłopi p i o t r k o w s c y n o ­ sili lniane koszule, k o l o r o w e chusty na szyi, płócienne albo skórzane spodnie, k a m i ­ zele s u k i e n n e z m a ł y m i g u z i k a m i , k a p o t y d w ó c h r o d z a j ó w : j e d n a w k o l o r z e n i e b i e ­ s k i m ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m i żółtymi g u z i k a m i , d r u g a s i w a „z p o t r z e b a m i s z m u k l e r s k i m i " , z a p i n a n e n a h a f t k i ; do tego d o c h o d z i ł y jeszcze b u t y p a s o w e n a obcasach i c z a p k i okrągłe z s i w y m l u b c z a r n y m b a r a n k i e m , o wierzchu n i e k i e d y a k s a m i t n y m ) . W t y m czasie w y r o b n i c y u b i e r a l i się w k o s z u l e k o n o p n e , spodnie p a r c i a n e , pasy w ł o s i e n n e oraz w b u t y proste n a p o d k ó w k a c h ) . R z e m i e ś l n i c y n o s i l i się n i e c o i n a c z e j niż ludność w i e j s k a , u b i e r a l i się o n i w s u k i e n n e b u r k i z t a ś m a m i , s z a r a c z k o w e spodnie, tudzież c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m zaopatrzone daszkiem ) . 1 0 u 1 2 D l a uzupełnienia tego o b r a z u n a l e ż y jeszcze d o d a ć z r . 1848 l a k o n i c z n y opis p r z y o d z i e w k u noszonego przez d w ó c h włościan, a mianowicie M a r c i n a Kulę z K a l e n i a oraz J ó z e f a M a l i s z e w s k i e g o z D o b r e n i c . P i e r w s z y m i a ł n a sobie niebie­ s k i , w e ł n i a n y s p a n c e r e k , spodnie z s u k n a siwego oraz c z a p k ę „czworograniastą" granatową z czarnym b a r a n k i e m ) ; drugi m i ę d z y i n n y m i : k a m i z e l ę s u k i e n n ą zie­ l o n ą i g r a n a t o w ą , spodnie p ł ó c i e n n e w białe i n i e b i e s k i e p a s k i oraz g r a n a t o w ą kapotę ). 1 3 1 4 D l a r e k o n s t r u k c j i s t r o j u kobiecego z pierwszej połowy X I X w i e k u posiadamy d w a drukowane przekazy, pochodzące z 1847 i 1848 r., odnoszą się one do u b i o r u w y r o b n i c y z m a r ł e j z w y c z e r p a n i a w cza­ sie żniw w D u r a c z o w i e , oraz ż o n y „leś­ n e g o " z D o b r e n i c . W y r o b n i c a ta m i a ł a n a sobie k o s z u l ę p ł ó c i e n n ą , „ s p ó d n i k " c z y l i „wełniak" w prążki niebieskie i czerwone, f a r t u c h s t a r y , w e ł n i a n y w p a s e c z k i czer- Ryc. 5. Stroje z okolic Piotrkowa Trybunalskiego. J. Wójcicka, Mapa poglądowa Królestwa Polskiego, Warszawa 1885 r. 1.0 �Ryc. 6. Mężczyzna w stroju odświętnym, Dla podkreślenia przynależności do stanu chłopskiego, trzyma kosę. J. M . Bazewicz. Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa Polskiego, Warszawa, 1907 r . w o n e , n i e b i e s k i e , b r ą z o w e i b i a ł e oraz p ó ł b a w e ł n i a n ą c h u s t k ę n a głowie, s t a r ą , w k r a t y czerwone, niebieskie i z i e l o n e ) . Należy p r z y ­ p u s z c z a ć , że c z ę ś ć tego p r z y o d z i e w k u p o c h o ­ dziła z d a r o w i z n y o d osób zamożniejszych. W posiadaniu M a r i a n n y Maliszewskiej, żony „leśnego", znajdowały się: wełniak w paski c z e r w o n e , n a „cal s z e r o k i e " i b i a ł e , s p ó d n i c a p e r k a l o w a w k w i a t k i małe różowe, zapaski wełniane, j a k wełniak, fartuch biały p e r k a l o w y , stanik granatowy sukienny, chustka żółta w k w i a t k i c z e r w o n e , w r e s z c i e czepek p r o s t y , kobiecy, tiulem obszyty ). 1 5 1 6 Z podanych wzmianek, jakkolwiek dość o g ó l n y c h , k t ó r e w c a ł o ś c i odnoszą się d o o k r e s u p a ń s z c z y ź n i a n e g o , n a l e ż y w n i o s k o w a ć : że w u b i o ­ rze p i o t r k o w s k i m j u ż w t y m czasie d a j e się z a u w a ż y ć duża r o z m a i t o ś ć f o r m , że obok materiałów własnej p r o d u k c j i występowały to­ w a r y n a b y w a n e i w r e s z c i e , że w u b i o r z e t y m zachodziły poważne różnice, w y n i k a j ą c e z ów­ czesnego r o z w a r s t w i e n i a k l a s o w e g o . D o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u odnoszą się r y c i n y 5, 6 i 7 p o c h o d z ą c e z „ M a p y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o " W ó j c i c k i e j oraz „Atlasu G e o g r a f i c z ­ nego" Bazewicza. N a rycinie piątej w i d z i m y mężczyznę z kosą i kapeluszem słomianym w ręku wraz z kobietą dźwigającą wałek mate­ riału. M ę ż c z y z n a jest u b r a n y w k o s z u l ę o w y w i ­ n i ę t y m k o ł n i e r z u , siwą s u k m a n ę z p o t r z e b a m i , pas c z e r w o n y i c z a r n e s f a ł d o w a n e b u t y ; k o b i e t a Ryc. 7. Kobieta w stroju odświętnym. Dla podkreślenia przynależności do stanu chłopskiego, t r z y m a sierp i garść zboża. J. M . Bazewicz, Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa Polskiego, Warszawa 1907 r. 11 �w b i a ł ą k o s z u ł ę o długich i s z e r o k i c h rękawach, w stanik zielony obciśnięty, w w e ł n i a k o n i e b i e s k i c h i b i a ł y c h pas­ k a c h , w r e s z c i e w długi f a r t u s z e k i z a p a s k ę d o o k r y c i a w poprzeczne-zielone i czer­ wone prążki. Gospodarz przedstawiony n a r y c i n i e s z ó s t e j posiada k o s z u l ę z w y ­ kładanym kołnierzem, kamizelę z guzika­ m i , g r a n a t o w ą s u k m a n ę , żółty pas oraz czarne b u t y , natomiast gospodyni na r y ­ cinie s i ó d m e j m a b i a ł ą k o s z u l ę w e ł n i a k w p r ą ż k i jasnozielone i czarne, f a r t u s z e k w p o p r z e c z n e b i a ł e i r ó ż o w e p a s k i oraz z a p a s k ę do o k r y c i a t a k ż e w p a s k i o u k ł a ­ dzie p o p r z e c z n y m , na n o g a c h t r z e w i k i sznurowane o krótkich cholewkach, na głowie c z e r w o n ą c h u s t e c z k ę . Jak w i d a ć z t y c h r y c i n oraz m a t e r i a ł ó w historycznych w y ż e j p o d a n y c h i wreszcie w i a d o m o ś c i , z d o b y t y c h w czasie b a d a ń , strój p i o t r k o w s k i dziewiętnastowieczny w p o r ó w n a n i u ze s t r o j e m w X X w i e k u był mniej b a r w n y i mniej ozdobny, c e c h o w a ł a go p r o s t o t a . G ł ó w n ą d e k o r a c j ą sukman i spancerków były tasiemki, gu­ z i k i łub s z a m e r o w a n i a , p r y m i t y w n e w y ­ Ryc. 8. Kobieta w stroju świątecznym z okolic szycia u k o s z u l , p r z y k a p e l u s z a c h czarne Wolborza, p o w . Piotrków. Malował : K. Sadłowski „ t a s i o m k i " oraz b ł y s z c z ą c e sprzączki; w 1923 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie u f a r t u s z k ó w r ó ż o w e w s t ą ż e c z k i, u kaf­ Mazowieckim. t a n ó w i spódnic czarne a k s a m i t k i . X X w i e k , z w ł a s z c z a p i e r w s z e jego l a t a oraz okres m i ę d z y w o j e n n y , przyniósł w t e j d z i e d z i n i e n i e b y w a ł y r o z k w i t , w t y m czasie k o s z u l e t a k m ę s k i e , j a k i k o b i e c e u l e g a j ą z m i a n o m n a s k u t e k z a s t o s o w a n i a n a dużą s k a l ę h a f t ó w . D z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e k o ­ szule o k r o j u p o n c z a p o d ł u ż n e g o ) , p r z e k s z t a ł c a j ą się n a k o s z u l e p r z y r a m k o w e i k a r c z k o w e . T o p o c i ą g a za s o b ą z k o l e i z m i a n ę k a m i z e l e k m ę s k i c h i gor­ setów k o b i e c y c h powodując u pierwszych większe rozdekoltowanie, u drugich staranniejsze z d o b i e n i e , p o c z ą t k o w o s t e b n ó w k ą , p ó ź n i e j (około 1920r.) „ b ł y s k o t k a m i " ) . Z n o w ą k o s z u l ą i gorsetem a k s a m i t n y m ściśle ł ą c z y ł się f a r t u s z e k , k t ó r y r ó w n i e ż uległ p o w a ż n y m p r z e m i a n o m . F a r t u s z e k n o s z o n y w X I X w i e k u , b y ł s z y t y z m a t e r i a ł ó w przeważnie d r u k o w a n y c h w drobne m o t y w y k w i a t o w e l u b prążki poprzeczne, z r z a d k a o b s z y w a n y w d o l n e j c z ę ś c i w s t ą ż e c z k a m i ; został o n w y r u g o w a n y i z a s t ą p i o n y n o w y m , b a r d z i e j e f e k t o w n y m , d o s t o s o w a n y m do ó w c z e s n y c h w y m o g ó w . Jego p ł a s z c z y z n a w j e d n o l i t y m k o l o r z e u l e g a podziałowi w m i a r ę r o z k w i t u i d o s k o n a l e n i a się h a f t u p ł a s k i e g o , opartego n a r ó ż n o k o l o r o w e j w ł ó c z c e . F a r t u c h t e n w k o ń c o w e j swej fazie, t o j e s t w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , w y p e ł n i a się w d o l n e j c z ę ś c i b o g a t y m haftem. 1 7 1 8 W okresie t y m noszona b y ł a s p ó d n i c a j e d n o l u b d w u b a r w n a , suto m a r s z c z o n a w pasie, u dołu o b s z y t a w s t ą ż e c z k a m i , n i e p r z y p o m i n a j ą c a j u ż s w y m w y g l ą d e m spó­ dnic dziewiętnastowiecznych. D u ż e z m i a n y , szczególnie w u k ł a d z i e b a r w , o b s e r w u j e m y r ó w n i e ż w m a t e r i a ł a c h p r z e z n a c z o n y c h n a z a p a s k i i w e ł n i a k i . N a p o c z ą t k u tego rozdziału, p r z y w y l i c z a ­ n i u c z ę ś c i s t r o j u k o b i e c e g o z l a t 1847 i 1848, p o d a n o opis w e ł n i a k ó w i zapasek, 12 �z k t ó r e g o w y n i k a , że i c h c e c h ą c h a r a k t e r y ­ s t y c z n ą b y ł o t o . iż p o s i a d a ł y p o d s t a w o w y kolor czerwony, obok którego występowały w różnym układzie b a r w y : brązowa, nie­ bieska i b i a ł a . J e d n o c z e ś n i e t r z e b a d o d a ć , że p r ą ż k i w y s t ę p u j ą c e w e w s p o m n i a n y m ubiorze były bardzo wąskie. W d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u rozszerza się s k a l a b a r w i s z e r o k o ś ć p r ą ż k ó w . Z j a ­ w i a j ą się n o w e k o l o r y , m i ę d z y i n n y m i żółty i zielony. T k a n i n y samodziałowe otrzymują n o w y układ, na skutek zastosowania wąs­ k i c h i s z e r o k i c h p r ą ż k ó w , t o jest r o z d z i e ­ l a j ą c y c h i r o z d z i e l o n y c h . T e ostatnie n a p o c z ą t k u obecnego stulecia, p r z e k s z t a ł c a j ą się w t a k z w a n e „ d n a " . P o d k o n i e c u b i e g ­ łego w i e k u zostaje w p r o w a d z o n a do t k a n i n p i o t r k o w s k i c h „przeplotka", czyli splot kostkowy, dający nowe efekty dekoracyjne przez zastosowanie d e s k i t k a c k i e j , a p o ­ t e m z w i ę k s z o n e j l i c z b y n i c i e l n i c ( r y c . 50. tabl. I I I ) . Materiały w y k o n a n e tą techniką są głównie p r z e z n a c z o n e n a z a p a s k i . W ciągu n i e m a l pięćdziesięciu l a t naszego w i e k u śledzimy s t o p n i o w y r o z w ó j „ d n a " oraz t a k z w a n e j „ m o d y " , s k ł a d a j ą c e j się z p r o s t y c h prążków i pasów wypełnionych motywa­ m i . g e o m e t r y c z n y m i w f o r m i e ząbków , „ o k i e n e k " i t p . ( t a b l . I I I r y c . 1). 7 Z a p a s k a s z y t a z t y c h m a t e r i a ł ó w jest p o c z ą t k o w o d e k o r o w a n a u dołu w j e d n e j l u b w d w ó c h l i n i a c h „ t a s i o m k a m i " , póź­ n i e j l i c z b a i c h w z r a s t a t a k , że j u ż w okresie Ryc. 9. Dziewczyna w stroju odświętnym z Czar­ nocina, pow. Łódź, 1917 r. m i ę d z y w o j e n n y m z a l e g a j ą one prawdę połowę j e j płatu ( r y c . 50). O k o ł o 1910 r. p o j a w i a j ą się p r z y z a p a s k a c h t a k z w a n e „ s i o t e c k i " c z y l i „ z ę b y " w y k o n a n e z b a r w ­ n e j w e ł n y ( r y c . 50). T y p t e j z a p a s k i p r z e t r w a ł u s t a r s z y c h k o b i e t p r a w i e d o naszych czasów. M a t e r i a ł y s ł u ż ą c e n a z a p a s k i „do o d z i e w u " również m i a ł y s w ó j o d r ę b n y c h a r a k t e r i p o d l e g a ł y w a h a n i o m m o d y . Jak w s k a z u j e zestawienie t k a n i n y z a p a s k o w e z k o ń c a X I X w i e k u , p o s i a d a ł y j u ż dość szerokie d n a c z e r w o n e , o d d z i e l o n e o d siebie p r ą ż k a ­ m i . N a przełomie X I X i X X w i e k u c z e r w o n e d n a w t k a n i n i e z a p a s k o w e j u l e g a j ą d a l s z e m u rozszerzeniu. W t y m czasie z j a w i a j ą się n o w e e l e m e n t y d e k o r a c y j n e , a m i a n o w i c i e p a s e c z k i w p r z e p l o t k ę ( t a b l . I I I r y c . 49), z a p a s k i szyte z t y c h m a ­ teriałów przetrwały z małymi z m i a n a m i do naszych czasów. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t k a n i n y o d r o b n y c h p r ą ż k a c h , p o ­ z b a w i o n e d n a , w u k ł a d z i e n a j c z ę ś c i e j s y m e t r y c z n y m ( p a t r z rozdział I X ) , z n a l a z ł w n i c h rówmież zastosowanie k o l o r c z e r w o n y . Z a p a s k i t a k i e n o s z ą n a s t ę p u j ą c e n a z w y : ..widno" ( t a b l . I I I ) , „bocaio" ( t a b l . I I I ) oraz „ciemno" ( t a b l . I I I ) , w y s t ę p u j ą one w za­ chodniej części terenu. T k a n i n y zapaskowe w południowej części Piotrkowskiego u l e g ł y j u ż d e g e n e r a c j i i s t a ł y się zupełnie p o d o b n e do kilimów o s z e r o k i c h dnach 7 8 9 7 i modzie. ¡5 �Ryc. 10. Dziewczyna w odświętnym ubiorze ze Stu­ dzianek, pow. Łódź, 1948 r. P a s i a k i przeznaczone n a w e ł n i a k i , p o s i a d a ł y j u ż p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą światową dużą rozmaitość w układzie i szerokości b a r w . O b o k p a s i a k ó w o s z e r o k i c h d n a c h (tabl. I V r y c . 3) występowały także o węższych (tabl. I V r y c . 1, 2). T e c h n i k a p r z e p l o t e k r ó w n i e ż z n a l a z ł a w n i c h s w o j e miejsce. W t y m czasie w c h o d z ą w użycie pasiaki, o b e j m u j ą c e do czternastu kolorów. W e ł n i a k i szyte z t y c h m a t e r i a ł ó w b y ł y p r z e w a ż n i e u k ł a d a n e w d r o b n e f a ł d k i i ozda­ biane u dołu a k s a m i t k ą l u b „ t a s i o m k a m i " , c z y m przypominały ubiór z X I X wieku. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a j ą d w a nowe typy wełniaków, wełniak tzw. „ k r a k o w s k i " oraz „ ł o w i c k i " ( p a t r z rozdz. V I I ) . W e ł n i a k i te m a j ą w s p ó l n ą c e c h ę , a m i a ­ nowicie posiadają m o d y , w których prążki u k ł a d a j ą się a s y m e t r y c z n i e . N a u w a g ę zasłu­ g u j ą n a k ł a d a j ą c e się p a r a m i p a s e c z k i „przeni­ k a j ą c e " (tabl. I I I ) , różnice między n i m i po­ legają na odmienności kolorów dna. K r a ­ k o w s k i e posiadają dno czerwone, łowickie — różne, zielone, b o r d o w e i t p . ( t a b l . I I I ) . Jednocześnie z przemianami w zakre­ sie z d o b n i c t w a , k o l o r y s t y k i i u k ł a d z i e p r ą ż k ó w u p a s i a k ó w n a s t ę p u j ą również zmiany w innych częściach stroju kobie­ cego. M o d n e w X I X w i e k u s t a n i c z k i , „ p r z y j a c i ó ł k i " oraz „ s z u b y " u s t ę p u j ą p o ­ woli w początkach X X wieku aksamitnym gorsetom, w e ł n i a n y m c h u s t k o m oraz k a f ­ tanom. N i e m a ł ą rolę w n a k r y c i u g ł o w y u k o ­ b i e t p e ł n i ł y w X I X w . c z e p k i . Za n a j ­ starszy i c h t y p n a l e ż y u w a ż a ć czepiec p e r k a l o w y w „kwaterki", z tiulową f a l ­ b a n k ą na przodzie, przypominający s w y m w y g l ą d e m k a p u z ę . O k o ł o 1880 r . z a c z ę t o j e s z y ć z samego t i u l u , z a h a f t o w u j ą c d o ś ć często jego p o w i e r z c h n i ę b i a ł y m , płaskim w y s z y c i e m . D o starszych odmian należy r ó w n i e ż z a l i c z y ć czepiec, k t ó r y noszono p o d c h u s t ę „ t u r e c k ą " (duża chusta w y ­ r o b u f a b r y c z n e g o w e w z o r y t z w . łurecRyc. 11. 14 Odświętny ubiór mężatki z Żywocina, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. �Hyc. 12. Kobiety w chustkach na głowie i zapaskach naramiennych podczas r o z m o w y . Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r. kie, r y c . 29, 39). P r z e t r w a ł o n znacznie d ł u ż e j , bo do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . W d r u ­ giej połowie X I X w i e k u u p o w s z e c h n i a się p ó ł c z e p i e c t i u l o w y , k t ó r y p o c z ą t k o w o b y ł gładki, n i e k i e d y t y l k o h a f t o w a n y , p ó ź n i e j t o jest o k o ł o 1890 r. p r z e k s z t a ł c a się w półczepiec „ozdobny", p r z y b r a n y wstążkami, szychem i sztucznymi k w i a t a m i . Cze­ piec t e n jest przez długie l a t a u l u b i o n y m n a k r y c i e m g ł o w y m ł o d y c h m ę ż a t e k . O s o b n ą p o z y c j ę s t a n o w i n a k r y c i e g ł o w y p a n n y m ł o d e j . W ciągu ubiegłego stulecia przeżyło się k i l k a j e g o f o r m , n a j p i e r w „ w i o n e k " , w i t y z r u t y l u b b a r w i n k u , o k t ó r y m t a k c z ę s t o z n a j d u j e się w z m i a n k i w p i e ś n i a c h w e s e l n y c h i e r o t y k a c h , p ó ź n i e j „ślorki" „piętę" ze w s t ą ż e k , p o n i c h przez k i l k a l a t p a n o w a ł y „ g i e r l a n d y " c z y l i „ k o r o n y " p o ­ chodzenia miejskiego. Dokładne d a t y w przemianach u b i o r u głowy w dawniejszych czasach n i e d a d z ą się u s t a l i ć ; około 1 8 9 0 r . p o j a w i a j ą się p i e r w s z e w e l o n y . W o b u w i u k o b i e c y m w okresie p r a w i e stu l a t m o ż e m y w y r ó ż n i ć t r z y z a s a d n i ­ cze o d m i a n y , a m i a n o w i c i e c i ż m y , t r z e w i k i c z y l i „ b u c i k i " oraz p a n t o f l e . P i e r w s z y t y p o b u w i a b y ł n o s z o n y j e s z c z e o k o ł o 1860 r . przez starsze k o b i e t y . W b u c i k a c h o długich c h o l e w k a c h i w y s o k i c h o b c a s a c h w ciągu c z t e r d z i e s t u l a t t r z y k r o t n i e z m i e n i a się sposób s z n u r o w a n i a i z a p i n a n i a : a w i ę c o d 1890 — 1 9 0 0 r . p o s i a d a ł y one d z i u r k i , o d 1900 — 1914 mosiężne h a c z y k i , o d 1 9 1 4 — 1930 g u z i k i . W okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t r z e w i k i o k r ó t k i c h c h o l e w k a c h oraz p a n t o f l e n a n i s k i c h obcasach. Jeśli c h o d z i o strój m ę s k i , w p i e r w s z e j połowde X I X w i e k u , j a k w y n i k a z p r z e ­ kazów d r u k o w a n y c h , mężczyźni w P i o t r k o w s k i e m używali dwóch rodzajów sukman, t j . s u k m a n ę g r a n a t o w ą i siwą. S u k m a n a g r a n a t o w a p o s i a d a ł a k o ł n i e r z s t o j ą c y oraz o b l a m ó w k ę g r a n a t o w ą . P r a w d o p o d o b n i e w k r ó t c e po u w ł a s z c z e n i u z o s t a ł a ona w y ­ p a r t a przez p o d o b n ą s u k m a n ę , o w y k ł a d a n y m kołnierzu, z a p i n a n ą n a g u z i k i l u b pętle ( r y c . 6, 23). T e n r o d z a j s u k m a n y p r z e t r w a ł n a n i e k t ó r y c h t e r e n a c h d o o k r e s u międzywojennego. T T 15 �S u k m a n a siwa, z w a n a r ó w n i e ż „ s i w k ą " , d o ś ć w c z e ś n i e z o s t a ł a z a r z u c o n a , gdyż j u ż w k o ń c u X I X w i e k u . K i e d y z j a w i ł a się s u k m a n a b i a ł a z c z a r n y m i p o t r z e b a m i i s z a m e r u n k i e m , t r u d n o w t e j d r w i l i p o w i e d z i e ć , j e d n o jest p e w n e , że b y ł a ona j u ż u ż y w a n a w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u . Z t y m p r z y o d z i e w k i e m ściśle się ł ą c z y ł pas, c z y l i t z w . „ s z a l " , k t ó r y m p r z e p a s y w a n o t a k s u k m a n y g r a n a t o w e , j a k i białe, w i ą z a n y z r e g u ł y n a b r z u c h u . D o t y c h c e l ó w b y ł y rów nież u ż y w a n e d o ś ć szerokie pasy. zw. „mieszkami". Pamięć o nich przetrwała t y l k o w tradycji. S u k m a n ę n a j c z ę ś c i e j noszono b e z p o ś r e d n i o n a k a m i z e l i c z y l i l e j b i k u . Najstarsze k a m i z e l e s u k i e n n e l u b p ł ó c i e n n e w k o l o r z e p r z e w a ż n i e g r a n a t o w y m , b y ł y ściśle d o ­ p a s o w a n e do o b w o d u s z y i . N a p r z o d z i e p o s i a d a ł y b i a ł e , m a ł e g u z i k i . W d r u g i e j p o ­ ł o w i e X I X w . z a c z ę ł y się u p o w s z e c h n i a ć k a m i z e l e d w u r z ę d o w e z dużym w y k r o j e m pod. szyją. T „Spancer" w pierwszej połowie X I X w i e k u występował w r a z z i n n y m i częściami męskiego s t r o j u . W y k o n y w a n o go z g r a n a t o w e g o s u k n a . W d r u g i e j połowie ubiegłego stulecia spancer jest p r z y o d z i e w k i e m p o p u l a r n y m , w t y m czasie s z y j e się go głównie z materiałów samodziałowych w kolorze g r a n a t o w y m , rzadziej ciemnozielonym, b u ­ r a c z k o w y m l u b s i w y m i ozdabia na przodzie szamerowaniem. W X X w i e k u miejsce s z a m e r u n k u z a j m u j ą g u z i k i ułożone w j e d n y m l u b d w ó c h r z ę d a c h . O k o ł o 1910 r . w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o szyje się s p a n c e r k i z b a r c h a n u i n a z y ­ w a j e „kaftonami". Już w X I X w i e k u s p o d n i e d z i e l o n o n a „portki" i t z w . „gatki". P i e r w s z e z n i c h s z y t o z s u k n a , przerobionki i i n n y c h m a t e r i a ł ó w , d r u g i e ze „zgrzebnicy" l u b cien­ kiego p ł ó t n a . T a k p o r t k i j a k i g a t k i p o s i a d a ł y f a r t u s z e k z „ o b e r t e l k i e m " , c z y l i k o ­ ł e c z k i e m d r e w n i a n y m , s ł u ż ą c y m j a k o g u z i k , i b y ł y noszone j a k o odzież z w i e r z c h n i a . Jak w y g l ą d a ł a k o s z u l a z e p o k i K r ó l e s t w a K o n g r e s o w e g o , t r u d n o p o w i e d z i e ć , w r. 1860 p o s i a d a ł a ona k o ł n i e r z w y k ł a d a n y , w i ą z a n y c z e r w o n ą „ z a ś c i o g a c k ą " . Zaściogacki, c z y l i „pstrej w s t ą ż k i " , u ż y w a l i W o l b o r z a n i e j u ż w 1824 r . P o d k o n i e c ubiegłego stulecia p o j a w i ł y się u k o s z u l p o r c e l a n o w e g u z i c z k i w r ó ż n y c h k o l o r a c h . O k o ł o 1900 r . w p r o w a d z o n o p e r k a l o w e gorsy, k t ó r e p o k r y w a n o biały m, p ł a s k i m h a f t e m . W t y m też czasie z a c z ę t o o s ł a n i a ć k o s z u l e o d d z i e l n y m i n a p i e r ś n i k a m i , k t ó r e także ozdabiano białym w y s z y c i e m . T r T Z X I X w i e k u p o s i a d a m y w z m i a n k i o c z a p k a c h n o s z o n y c h przez m ę ż c z y z n są to c z a p k i okrągłe, o w i e r z c h u g r a n a t o w y m z c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m ) . P r a w d o ­ p o d o b n i e b y ł y to t z w . „rozłupy", które przetrwały w p a r a f i i Moszczenica do drugiej p o ł o w y X I X w i e k u . R o z ł u p y m o s z c z e n i c k i e p o s i a d a ł y z b o k u r o z c i ę c i e , k t ó r e sznu­ r o w a n o p r z y p o m o c y b a r w n e j t a s i e m k i . W p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u noszone b y ł y r ó w n i e ż r o g a t y w k i oraz c z a p k i s u k i e n n e g r a n a t o w e z d a s z k i e m , o k t ó r y c h z n a j ­ d u j e m y w z m i a n k i w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h . R o g a t y w k i , j a k w s k a z u j ą dane z tere­ n o w y c h wywiadów, b y ł y dwóch rodzajów: jedne czarne z s i w y m b a r a n k i e m , drugie z sukna sieradzkiego granatowe z c z a r n y m b a r a n k i e m , uważane jeszcze w pierwszej p o ł o w i e X I X stulecia za „ k r a k o w s k i e " . P i e r w s z e w y s t ę p o w a ł y g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , d r u g i e n a t o m i a s t w p ó ł n o c n e j . P r z e t r w a ł y one do k o ń c a u b i e ­ głego stulecia, p o n i c h w p r o w a d z o n o g r a n a t o w e k a s z k i e t y z c z a r n y m l a m p a s e m o dość w y s o k i m przodzie. 1 9 S t o s u n k o w o r z a d z i e j aniżeli o c z a p k a c h w z m i a n k u j ą źródła d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e o k a p e l u s z a c h ) , m a t e r i a ł y z b a d a ń t e r e n o w y c h oraz z p o s z u k i w a ń m u z e a l n y c h o d ­ n o s z ą się d o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u . Z m a t e r i a ł ó w t y c h w y n i k a , że k a p e l u s z e b y ł y d w ó c h r o d z a j ó w , a m i a n o w i c i e : słomiane o s z e r o k i m r o n d z i e i n i s k i m n a g ł ó w k u , ( r y c . 27/11), tudzież k a p e l u s z e f i l c o w e , czarne, w y s o k i e , z w a n e „ry/em" ( r y c . 27/111). T e ostatnie n a l e ż a ł y j u ż d o r z a d k o ś c i w p i e r w s z y c h l a t a c h X X w i e k u . N a p r z e m i a n a c h w s t r o j u podczas o m a w i a n y c h 120 l a t z a w a ż y ł y w n i e m a ł y m sto­ pniu wpływy miejskie i produkcja fabryczna. 20 16 ��W t k a n i n y f a b r y c z n e z a o p a t r y w a ł a się p r z e w a ż n i e s ł u ż b a f o l w a r c z n a i t a c z ę ś ć ludności w i e j s k i e j , k t ó r a została usunięta z z i e m i w n a s t ę p s t w i e p o l i t y k i a g r a r n e j , a t y m s a m y m p o z b a w i o n a m o ż l i w o ś c i u p r a w y l n u i h o d o w l i o w i e c . Za m a t e r i a ł u b o ­ g i c h w X I X w i e k u uchodziło s u k n o s i w e t z w . „brzezińskie"', u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j n a s u k m a n y i s p a n c e r k i m ę s k i e n i e t y l k o w P i o t r k o w s k i e m , ale r ó w n i e ż w p r z y l e g ł y c h d o niego p o w i a t a c h . L u d n o ś ć w i e j s k a n a b y w a ł a r ó w n i e ż w y r o b y g o t o w e , j a k c z a p k i , kapelusze, pasy, b u t y , c h u s t y , czepce, k o ż u c h y , p a c i o r k i , a n i e k i e d y n a w e t s u k m a n y i „ w o ł o s z k i " , t j . zwierzchnie okrycie, o którym nie posiadamy szczegółowych danych. Po u w ł a s z c z e n i u , a w i ę c p o r o k u 1864, k i e d y s y t u a c j a m a t e r i a l n a staje się p o m y ś l niejsza, l i c z b a n a b y w a n y c h a r t y k u ł ó w o d z i e ż o w y c h p r z y b i e r a c h a r a k t e r m a s o w y . K u p u j e się m a t e r i a ł y n a spódnice, f a r t u c h y , gorsety, k a f t a n y , p r z y j a c i ó ł k i , s z u b y , n a p o r t k i i l e j b i k i , k u p u j e się t i u l e , k o r o n k i , b a r w n e n i c i , t a s i e m k i , w s t ą ż k i , szych i i n n e . C h ł o p i d o c h o d z ą c y ze w s i d o f a b r y k , k o r z y s t a j ą n i e j e d n o k r o t n i e z t k a n i n w y b r a k o ­ w a n y c h , z k t ó r y c h s z y j ą d l a siebie l u b c z ł o n k ó w r o d z i n y r ó ż n e c z ę ś c i u b i o r u ; w p r o ­ w a d z a j ą napierśniki, p e r k a l o w e w y k ł a d y , k o ł n i e r z y k i i m a n k i e t y u l n i a n y c h , n i e r a z n a w e t z g r z e b n y c h k o s z u l , c h c ą c w t e n sposób u k r y ć s w o j e p o c h o d z e n i e ze w s i i za­ słonić się p r z e d k p i n a m i m i e s z c z u c h ó w . Noszą się w i ę c z m i e j s k a p r z y r o b o c i e f a b r y c z n e j , p o p r z y b y c i u n a t o m i a s t do s w o i c h c h ę t n i e w d z i e w a j ą przerobionki. P r z y j m o w a n i e w s z e l k i c h n o w y c h f o r m odzieży l u b p e w n y c h e l e m e n t ó w s t r o j u b y ł o rzecz p r o s t a , szczególnie c h ę t n i e w i d z i a n e przez m ł o d e p o k o l e n i e , z w ł a s z c z a d z i e w ­ c z ę t a w i e j s k i e . I c h t o strój podlegał ciągłym w a h a n i o m m o d y , j a k o w i e j s k i e m o d nisie s t a r a ł y się o t o , a b y w sw oim „ o b l e c z e n i u " m i e ć j a k n a j w i ę k s z ą r o z m a i t o ś ć i w y b ó r . Z l e k c e w a ż e n i e m często odnosiły się do s t a r s z y c h f o r m . O t r z y m a n e w s p a d k u w e ł n i a k i , z a p a s k i c z y gorsety, p r u ł y l u b „ m o d z i ł y " , d o d a j ą c d o n i c h n o w e e l e m e n t y d e k o r a c y j n e . W s z e l k i e z a o s z c z ę d z o n e pieniądze o b r a c a ł y n a z a k u p p o t r z e b n y c h m a ­ teriałów, "zarówno t k a n i n , j a k i r ó ż n y c h „mizgotek" w f o r m i e „ t a s i o m e k " , w ł ó c z e k , szychu, cekinów l u b paciorków. T B a r d z i e j k o n s e r w a t y w n i o d n o s i l i się się do w s z e l k i c h n o w a t o r s t w n i e c h ę t n i e , u w a ­ ż a j ą c j e za c z y n n i k r o z k ł a d o w y i n i s z c z ą c y „stary p o r z ą d e k r z e c z y " . T o r o z d w o j e n i e , a z a r a z e m ś c i e r a n i e się d w ó c h p r z e c i w n y c h sobie o b o z ó w , t j . z j e d n e j s t r o n y m ł o ­ dego p o k o l e n i a postępowego, z d r u g i e j s t r o n y p o k o l e n i a starego zacofanego, p r o w a d z i ł o n i e u c h r o n n i e do a n t a g o n i z m ó w i s t a r ć . B y ł o to r ó w n i e ż źródłem ż a r t ó w i k p i n , a w i ę c n a p r z y k ł a d z w o l e n n i c z k i „ślorki" z k o ń c a ubiegłego w i e k u , o d n o s i ł y się n i e p r z y c h y l n i e do zwolenniczek upinania welonów, n a z y w a j ą c je obraźliwie „guwniorkami". G d y p o r t k i z f a r t u s z k i e m p r z e s t a ł y b y ć m o d n e o k o ł o 1914 r., z a c z ę t o o ś m i e s z a ć t y c h w s z y s t k i c h , co j e n o s i l i , m ó w i ą c , że m a j ą rozpór n a „ w i s t a " . T o samo o d n o s i się do n a p i e r ś n i k ó w z w a n y c h p o g a r d l i w i e przez z w o l e n n i k ó w n o w e j m o d y — „ ś l i n i o k a m i " . N i e bez znaczenia b y ł a t u t a k ż e d z i a ł a l n o ś ć z m i e r z a j ą c a d o z a c h o w a n i a t r a d y c y j ­ n y c h s t r o j ó w , p o d e j m o w a n a przez i n t e l i g e n c j ę i różnego r o d z a j u d z i a ł a c z y s p o ł e c z ­ n y c h i o ś w i a t o w y c h , j a k o też p r z e z i n s t y t u c j e m a j ą c e z w i ą z e k z p r a c ą n a w s i . D z i ę k i t y m usiłowaniom w wielu w y p a d k a c h strój t r a d y c y j n y przetrwał j a k o strój reprezen­ t a c y j n y z a t r a c a j ą c j u ż j e d n a k f u n k c j e odzieży c o d z i e n n e j ) . 21 N i e ulega też ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i , że stan m a j ą t k o w y w o m a w i a n y m okresie w y ­ r a ż a ł się w j a k o ś c i i ilości posiadanego u b i o r u . B i e d o t a w i e j s k a , p o z o s t a j ą c a w c i ę ż k i e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j , często p o z b a w i o n a z u ­ pełnie z i e m i i i n w e n t a r z a ż y w e g o , o d z i e w a ł a się n a codzień p r z e w a ż n i e w odzież l n i a n ą a l b o k o n o p n ą . T y l k o n a św ięta s t a r a ł a się o l e p s z y p r z y o d z i e w e k , a b y „ p r z y z w o i c i e j w y g l ą d a ć " i „całkowicie nie obnażać swej nędzy". Często biedne w y r o b n i c e skąpiąc sobie w j a d l e , s p r a w i a ł y s w o i m d o r a s t a j ą c y m c ó r k o m p r z y z w o i t s z e odzienie w i e r z ą c , że ł a t w i e j i l e p i e j w y j d ą z a m ą ż . N i e k i e d y bogatsze d z i e w c z ę t a w y ś m i e w a ł y się z n i c h i c z y n i ł y i m w y m ó w k i , że w y n o s z ą się p o n a d stan, p r a g n ą c i m z a b r a ć k a w a l e r ó w . T 2 Strój Piotrkowski 17 �Ryc. 15. Rózga noszona p r z y czapce przez drużbę weselnego. Żarnowica, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1948 r. Jak w y n i k a z listów g o ń c z y c h , zamieszczanych w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h , a p o c h o d z ą c y c h jeszcze z c z a s ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , ubiór s ł u ż b y w ł o ś c i a ń s k i e j różnił się o d u b i o r u w y r o b n i k ó w p r a c u j ą c y c h n a f o l ­ w a r k a c h ; p i e r w s i p o s i a d a l i odzież s a m o d z i a ł o w ą , p r z e ­ ważnie płócienną i parcianą ), d r u d z y — już częściowo z materiałów k u p n y c h , j a k na przykład z n a n k i n u , sukna, i t p . 22 N a l e ż y d o d a ć , że w y r o b n i c y n i e zawsze t r z y m a l i się o b o w i ą z u j ą c e j m o d y w i e j s k i e j , lecz często w z o r o w a l i się na ubiorach m i e j s k i c h i pracowników d w o r s k i c h . W t y m czasie b o g a t s i w ł o ś c i a n i e n o s i l i między i n n y ­ m i b u t y pasowe n a obcasach, c z a p k i o w i e r z c h u aksa­ m i t n y m , k a p o t y s u k i e n n e z p ę t l a m i oraz t z w . wołoszki, k u p o w a n e n a j a r m a r k a c h . T e n o s t a t n i ubiór szczególnie b y ł d r o g i , gdyż w 1835 r . cena jego d o c h o d z i ł a d o 300 zł. S t a n o w i ł on p r z y o d z i e w e k b o g a c z y w i e j s k i c h ) . 2 3 N a w s i p i o t r k o w s k i e j w p ó ź n i e j s z y c h czasach, b o ­ gaci górowali n a d ś r e d n i a k a m i i b i e d a k a m i z a r ó w n o j a k o ś c i ą , j a k i ilością s w o i c h ubiorów. Bogatsi usiło­ w a l i j a k n a j b a r d z i e j starannie w y k o n a ć t k a n i n y n a sw oje odzienie. K u p o w a l i t e d y u f a r b i a r z y n a postawę c i e n k i e l n i a n e n i c i , a do p r z e r ó b k i , to jest n a t a k z w a n ą przeplołkę — wełnę. C e l e m o t r z y m a n i a j a k * n a j l e p i e j uprzedzonej wełny lub lnu, oddawali je najzdolniejszym prządkom, którym w zamian udzielali k a w a ł k ó w ziemi n a s w o i m g r u n c i e p o d u p r a w ę roślin, jest to w i ę c s p e c y f i c z n a p o s t a ć o d r o b k u . G d y zamożniejsi gospodarze c h o d z i l i w k a p o t a c h z s u k n a f o l o w a n e g o oraz w b u t a c h n a w e t w czasie o r k i , b i e d n i e j s i n o s i l i k a p o t y z „przerob i o n k i " , a prace w p o l u o d b y w a l i n a „bosaka"' l u b w t r e p a c h . T O k o ł o 1880 r. c ó r k i b o g a t s z y c h c h ł o p ó w b r a ł y ślub w s p ó d n i c a c h m u ś l i n o w y c h l u b p i k o w y c h , b i e d n i e j s z e — w p e r k a l o w y c h . Bogatsze k o b i e t y w e w s i B i a ł e j , a b y w y ­ r ó ż n i ć się o d b i e d o t y d o d a w a ł y do t r ó j b a r w n e j k i e c k i żółte p r ą ż k i oraz w e ł n i a n y „ p r z e d s o b e k " . O stanie z a m o ż n o ś c i ś w i a d c z y ł y r ó w n i e ż l i c z n e s z n u r y k o r a l i , b u r s z t y n ó w , duża ilość w s t ą ż e k , s z y c h u , c e k i n ó w . Za p o s a ż n ą p a n n ę u w a ż a n o tę, k t ó r a o t r z y m a ł a w w i a n i e m i ę d z y i n n y m i k i l k a n a ś c i e wełniaków , z a p a s e k i k o s z u l . B i e d o t a w i e j s k a m i a ł a p r z e w a ż n i e ubiór z przerobionki, n i e zawsze n a w e t f a r b o ­ w a n e j , z p ł ó t n a zgrzebnego l u b materiałów k u p n y c h , s t a n o w i ą c y c h n a j c z ę ś c i e j t a n d e t ę f a b r y c z n ą . C h c ą c osłonić przód p o d a r t e j l u b g r u b e j k o s z u l i , chętnie n o s i l i n a n i e j ..napierśniki", k t ó r e często n a z y w a n o „okryjbidą". T r Rozdział III ZASIĘG B A D A N E G O STRÓJL P r z e d s t a w i o n e m a p y ( r y c . 23, 40, 47, 60) z o s t a ł y o p r a c o w a n e w o p a r c i u o bezpo­ średnie w y w i a d y , m a t e r i a ł y a n k i e t o w e , tudzież p r z e k a z y d r u k o w a n e ) . W s k a z u j ą one że zasięg s t r o j u p i o t r k o w s k i e g o n a p o c z ą t k u X X w i e k u w po­ r ó w n a n i u ze stanem o b e c n y m b y ł o w i e l e w i ę k s z y , gdyż obejmował gminy: 2 4 18 �G o r z k o w i c e , K a m i e ń s k , Ł ę k a w ę , K l u k i i sięgał poza P a r z n o , C h y n ó w , Dłutów oraz T u s z y n , ( r y c . 23). O b e c n i e s t r ó j p i o t r k o w s k i , z r e d u k o w a n y do u b i o r u kobiecego, s k u p i a się głów­ n i e n a obszarze p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o ( w g m i n i e Golesze, B o g u s ł a w i c e , M o ­ szczenica), c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i e g o ( w g m i n i e Ł a z i s k o . P o p i e l a w y , Ł a z n ó w , B ę d k ó w ) oraz łódzkiego ( w g m i n i e C z a r n o c i n ) . Jego l i n i a zasięgu przebiega n a w s c h o d z i e wzdłuż d o l i n y P i l i c y , n a p ó ł n o c y n a p o g r a n i c z u p o w . r a w s k i e g o i częściow o łódzkiego. N a z a c h o ­ dzie i południu j a k o p u n k t y b r z e ż n e u w a ż a ć n a l e ż y G ł u p i c e , Z a w a d y , P o r a j i R ę c z n o . N a j d ł u ż e j w p e ł n y m składzie z a c h o w a ł się s t r ó j k o b i e c y i c z ę ś c i o w o m ę s k i w g m i n a c h B o g u s ł a w i c e , Golesze, B ę d k ó w i P o d o l i n , to j e s t w e w s i a c h , k t ó r e w p i e r w s z e j p o ­ łowie X I X w i e k u w c h o d z i ł y w s k ł a d d ó b r r z ą d o w y c h , p o b i s k u p i c h , gdzie z a m o ż n o ś ć i ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a b y ł a w i ę k s z a niż wśród ludności z a m i e s z k a ł e j w m a j ą t k a c h p r y w a t n y c h . N a j w c z e ś n i e j , bo j u ż p o d k o n i e c X I X w i e k u , n a s t ę p u j e z a n i k a n i e ubiorów l u d o w y c h w okolicach Kocierzowa, w t a k z w a n y c h wsiach „weberskich", których ludność pracowała w zakładach przemysłowych Ł a s k a i Pabianic. T N a p o c z ą t k u X X w i e k u w y s t ę p o w a ł y n a c a ł y m obszarze p r z e d s t a w i o n y m n a m a p i e n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y s t r o j u m ę s k i e g o : r o g a t y w k a z g r a n a t o w ą o b l a m ó w k ą , spencerek m o d r y oraz s u k m a n a g r a n a t o w a , n a p ó ł n o c y i c z ę ś c i o w o południu o b o k s u k m a n y grana­ towej z czarnymi potrzebami i szamerunkiem występowała sukmana biała z czarnymi n a s z y c i a m i z w a n a l o k a l n i e „ w o l b o r s k ą " , a p o w s z e c h n i e u z n a n a za „ o p o c z y ń s k ą " . Z a n a j dalsze p u n k t y j e j w y s t ę p o w a n i a n a p o ł u d n i o w y m - w s c h o d z i e n a l e ż y u w a ż a ć w s i e : B i a ł a , P o s t ę k a l i c e , N i e d y s z y n , D r u ż b i c e , W a d l e w , Jutroszów, C z a r n o c i n oraz T u s z y n ( r y c . 23). O b o k sukmany granatowej, białej i c z a r n e j w y s t ę p o w a ł a na o m a w i a ­ n y m terenie s u k m a n a s i w a , z w a n a „ s i w k ą " . N a l e ż y d o d a ć , że zasięg suk­ m a n y siwej w pierwszej połowie X I X wieku był bardzo znaczny, gdyż obejmował, między i n n y m i , powiat b r z e z i ń s k i , ł ę c z y c k i , r a w s k i , czerski, r a d o m s k i oraz k r a k o w s k i . Jak w s k a ­ zują notatki z „Dziennika Urzędo­ w e g o " , w y s t ę p o w a ł a ona w P i o t r k o w skiem w Sążniowie, W o l i Głupickiej i w P a r z n i e w i c a c h . B i o r ą c p o d uw agę wymienione miejscowości, możemy stwierdzić, że s u k m a n a s i w a g ł ó w n i e k o n c e n t r o w a ł a się w południowych terenach p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o , na k t ó r y c h też n a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł a , bo do p i e r w s z y c h lat X X w i e k u . S u k m a ­ na s i w a , p i o t r k o w s k a , m i a ł a czarne obszycia, ł ę c z y c k a — białe, sando­ m i e r s k a — zielone (sznurek). T W zachodniej części omawianego obszaru obok s u k m a n y granatowej występowała w rozproszeniu czarna k a p o t a , z a p i n a n a na g u z i k i , w ł a ś c i w a d l a sąsiedniego p o w i a t u r a d o m s z c z a ń ­ skiego. W zakresie u b i o r ó w m ę s k i c h n a ­ leży z w r ó c i ć u w a g ę n a „ b u r k ę " , h a f t o 19 �w a n y gors c z y l i n a p i e r ś n i k oraz n a k o s z u l ę o b i a ł y m płaskim h a f c i e ; te c z ę ś c i s t r o j u b y ł y właściwe dla północnej części Piotrkowskiego. Ze s t r o j u k o b i e c e g o o zasięgu ogólnopiotrkowskim n a p o c z ą t k u X X w . w y s t ę p o w a ł y n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y : p ó ł c z e p i e c , ( r y c . 60), czepce p o d chustę, k o s z u l a h a f t o w a n a , k r y z k i , k a f t a n o t y ł a c h p ó ł o k r ą g ł y c h , k a f t a n z f a l b a n k ą , b i a ł a b l u z e c z k a gorsetowa, gorset a k s a m i t n y , z a p a s k a do pasa o z d o b i o n a w s t ą ż k a m i i s i o t e c k ą oraz „ p o n s o w a " zapaska d o o d z i e w u (naramienna). D z i ś p a n u j ą c y m t y p e m s t r o j u n a o m a w i a n y m obszarze jest s t r ó j u w i d o c z n i o n y n a r y c i n a c h 1—4, 11, 12; zasięg o k r e ś l a j ą m a p k i r y c . 40 i 47. W s t r o j u k o b i e c y m d a j ą się r ó w n i e ż zauważyć różnice lokalne, które znajdują swoje uzasadnienie w stosunkach społeczno-gospodarczych i t e r y t o r i a l n y c h . W p ó ł n o c n e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , gdzie ludność za­ ż y w a ł a w i ę k s z y c h s w o b ó d i w c z e ś n i e j została z w o l n i o n a z p a ń s z c z y z n y , strój b y ł b a r d z i e j o z d o b n y s z y t y z droż­ s z y c h m a t e r i a ł ó w niż n a p o ł u d n i o w y c h obszarach, stąd też w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z c z e n i c y , Będkowa i G r a b i c y , w i d z i m y czepce i p ó ł c z e p c e o z d a b i a n e w s t ą ż ­ k a m i , s z y c h e m oraz k w i a t a m i , z a p a s k i w p r z e p l o t k ę , k o s z t o w n e „ślorki" i „ c z ó ł k a " weselne, starannie o z d a b i a ­ ne gorsety i f a r t u s z k i , w r e s z c i e k r y z k i h a f t o w a n e oraz k o r o n k i szydełkowe; w części natomiast południowej, gdzie l u d n o ś ć b y ł a b i e d n i e j s z a i m n i e j k o n s e r w a t y w n a , d a j ą się z a u w a ż y ć w s t r o j u duże n a l e c i a ł o ś c i i m n i e j s z a staranność w jego ozdabianiu, t a m b o w i e m występował półczepiec „ s z l a c h e t n y " o b i a ł y m w y s z y c i u , czepiec tak z w a n y „pabianicki", k r y z k i perkalowe, zapaski do pasa o splocie r y p s u . łiyc. 1S. Wianuszek z b a r w i n k u . Nagórzyce, pow. Piotrków. W. Rudź, 1952 r. Rys. Ubiór p i o t r k o w s k i w p o r ó w n a n i u z u b i o r a m i sąsied­ n i m i , to jest o p o c z y ń s k i m , r a d o m s z c z a ń s k i m , s i e r a d z k i m v 7 i ł ę c z y c k i m , r y s u j e się w i ę c w y r a z i ś c i e j a k o grupa ubioru ludowego. Rozdział osobna IV O G Ó L N Y OPIS STROJU MĘSKIEGO U b i ó r r o b o c z y m ł o d z i e ż y m ę s k i e j i m ę ż c z y z n d o r o s ł y c h . Męski u b i ó r p r z e z n a c z o n y d o p r a c y , m o ż n a podzielić n a l e t n i i z i m o w y . O d z i e ż l e t n i a o b e j m o w a ł a letnią k o s z u l ę w i ą z a n ą p o d s z y j ą b i a ł y m t r o c z k i e m , poczesne a l b o zgrzebne p o r t k i , n a j c z ę ś c i e j f a r b o w a n e n a g r a n a t o w o l u b c z a r n o , c z a p k ę , względnie s ł o m i a n y k a p e l u s z i w r e s z c i e t r e p y o w i e r z c h u s k ó r z a n y m , r z a d z i e j b u t y . W d n i c h ł o d n i e j s z e dochodził do tego jeszcze spencer l u b l e j b i k . W czasie p r a c y , z w ł a s z c z a żniw, starsi m ę ż c z y ź n i w y p u s z c z a l i k o s z u l e n a spodnie i p r z e p a s y w a l i j e s k ó r z a n y m pasem l u b s z n u r k i e m . Ubiór r o b o c z y p r z e z n a c z o n y n a w i e l k i e c h ł o d y i zimę, s k ł a d a ł się z t y c h s a m y c h c z ę ś c i , z tą t y l k o r ó ż n i c ą , że b y ł u s z y t y p r z e w a ż n i e z m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h . T r e p y noszone w t y m czasie b y ł y w y ł o ż o n e w i e c h c i a m i , a n o g i o k r ę c o n e w onuce. Jeszcze w k o ń c u X I X w i e k u młodzi c h ł o p c y d o l a t 16, p r z e z n a c z e n i głównie d o p a s i o n e k i r ó ż n y c h posług d o m o w y c h , p o s i a d a l i n a ogół l i c h y p r z y o d z i e w e k , s k ł a ­ d a j ą c y się l a t e m ze z g r z e b n y c h p o r t e k i k o s z u l i , zimą z w e ł n i a n y c h „ s z m a t " , t j . p o r t e k 20 �i s p a n c e r k a . D o p i e r o w okresie k a w a ­ l e r s k i m stan t e n ulegał p o p r a w i e , sprawiano wówczas k a w a l e r o w i przyz w o i t s z y ubiór, p r z e d e w s z y s t k i m b u t y , czapkę i sukmanę. S t r ó j ś w i ą t e c z n y . Świąteczny strój letni mężczyzn dorosłych i k a w a ­ l e r ó w s k ł a d a ł się z h a f t o w a n e j k o s z u l i , p o r t e k .,prqziatych", lejbika, ozdobio­ nego b ł y s z c z ą c y m i g u z i k a m i , spancer­ k a , c z a p k i , oraz d o b r z e w y c z y s z c z o ­ n y c h butów. I d ą c do k o ś c i o ł a l u b n a wesele, starsi m ę ż c z y ź n i wiązali k o ł n i e r z y k u k o s z u l i r ó ż o w ą zaściogacką, młodsi natomiast niebieską. W d n i c h ł o d n i e j s z e , zwłasz­ cza starsi gospodarze u b i e r a l i się p o ­ n a d t o jeszcze w s u k m a n ę , n a k t ó r ą z a k ł a d a l i w ł ó c z k o w y pas. Zimą do tego d o c h o d z i ł y k o ż u c h y , b a r w n e r ę ­ k a w k i , rękawice jednopalcowe robione n a k u l c e oraz c z a p k i „baranice". W s t r o j u s t a r c ó w n i e za­ u w a ż o n o c e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h w sto­ s u n k u d o s t r o j u m ę ż c z y z n dorosły cl), Ryc. 16. Mężczyzna w słomianym kapeluszu. Żarnoz t y m zastrzeżeniem, że z r e g u ł y są wica, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. oni posiadaczami odzieży starego typu. S t r ó j o b r z ę d o w y . W e s e l e . K a w a l e r m a j ą c y p r z e j ś ć do stanu m a ł ż e ń s k i e g o , s p r a w i a ł sobie zupełnie n o w y p r z y o d z i e w e k , p o d o b n y do ś w i ą t e c z n e g o ; j e d y n i e k o s z u l ę pięknie h a f t o w a n ą oraz c h u s t e c z k ę o t r z y m y w a ł w d a r z e od s w o j e j p r z y s z ł e j żony, której w serdecznym rewanżu kupował t r z e w i k i , wstążki, a n i e k i e d y chustę turecką do o k r y c i a . P r z e d 40 l a t y p a n n a m ł o d a w i ą z a ł a p r z y s z ł e m u m a ł ż o n k o w i i d ą c do ślubu, k o s z u l ę n i e b i e s k ą l u b b i a ł ą zaściogacką, a na p r a w y m b o k u zakładała symbol kawalerstwa — r u c i a n y „wionecek", upinając p r z y n i m białą kokardę. Obecnie pan młody paraduje w k u p n y m garniturze miejskim z m i r t o w y m bukie­ c i k i e m i b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą n a p i e r s i a c h zamiast „ w i o n k a " . D r u ż b o w i e p r z e d 40 l a t y w y r ó ż n i a l i się spośród i n n y c h w e s e l n i k ó w t y m , że p o s i a d a l i u l e w e g o b o k u „ k w i o t e k " , a n a głowie c z a p k ę , zmyślnie p r z y b r a n ą w t a k z w a n e „trzęsidło". D r u h e n k i , j a d ą c do k o ś c i o ł a , p r z e c h w a l a ł y s i ę : ,.Poznać ci który m o j bo m u się przy b o k u to poznać druzbecek, różowi kwiotecek. Przy b o k u w kieseni poznać, c i który m ó j kwiotecek, chustecka, to poznać, druzbecka' informatorek, (Swolszewice Duże), do obowiązków U b r a n i e c z a p e k , j a k pow iada j e d n a i „interesów" druhenek. D r u ż b o w i e n i e r o z s t a w a l i się z c z a p k ą w ciągu c a ł e g o wesela, z d e j m o w a l i j ą j e d y n i e w czasie s p o ż y w a n i a p o k a r m ó w . G d y p u s z c z a l i się w t a n y , w ó w c z a s n a c h y l a l i trzęsidło k u l e w e j stronie, a b y w n i s k i e j i z b i e nie t r ą c a ć n i m o p o w a ł ę . T należało 21 �P o g r z e b . Już dziś starsi m ę ż c z y ź n i coraz r z a d z i e j p r z e c h o w u j ą n a ś m i e r ć s u k m a n ę , p o r t k i , b u t y oraz c z a p k ę , c z y n i l i to jeszcze p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą , a n a w e t w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . U m a r ł y c h d o t r u m n y u b i e r a n o w koszule, bieliznę, czarne s p o d n i e , k a m i z e l ę , s u k m a n ę l u b spencerek, w s k ó r z a n e b u t y a l b o k a m a s z e , j e d n y m słowem t a k , j a k nosił się za ż y c i a . P r z e d stu ł a t y odzienie n i e b o s z c z y k ó w szyte b y ł o w y ł ą c z n i e z białego płótna i s k ł a ­ dało się z k o s z u l i , p o r t e k , l e j b i k a i c z a p k i z w a n e j „duchenką". W W o l b o r s k i m i oko­ l i c a c h R ę c z n a do n i e d a w n a jeszcze u m a r ł y m do t r u m n y d a w a n o d w i e k o s z u l e , w i e r z ą c , że j e d n a z n i c h b ę d z i e służyła ciału, a d r u g a d u s z y (!). U m a r ł y m m ł o d z i e ń c o m p r z y p i n a ł y d z i e w c z ę t a d o p r a w e g o b o k u u w i t e przez siebie w i a n u s z k i z b a r w i n k u , i b i a ł ą t a s i e m k ę , u ł o ż o n ą w d r o b n y k w i a t u s z e k , spod którego s p ł y w a ł y w dół d w i e k r ó t k i e w s t ą ż e c z k i ( r y c . 16). Nieboszczykowi dawano również do t r u m n y kaszkiet, z p r a w e j strony. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszule K o s z u l e m ę s k i e s z y ł y k o b i e t y w r ę k u ; używ ały n a n i e n a j c z ę ś c i e j cienkiego płótna l n i a n e g o . W" okresie p a ń s z c z y z n y b i e d o t a w i e j s k a d o ś ć często w y k o n y w a ł a j e z płótna k o n o p n e g o . N a j p i e r w ł ą c z y ł y d w a p ł a t y o r o z m i a r a c h o k . 87 n a 63 c m , z o s t a w i a j ą c w g ó r n e j i c h c z ę ś c i miejsce n i e d o s z y t e p r z e z n a c z o n e n a r ę k a w y . C z ę ś ć przednią, p r z y p a d a j ą c ą n a p i e r s i , p r z e c i n a ł y p o ś r o d k u o d góry w dół d o 30 i w i ę c e j c m , n a s t ę p n i e u góry z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y p r z e c i ę c i a ś c i n a ł y k l i n y , k t ó r y c h p o d s t a w ę m i e r z y ł y p a l c e m w s k a z u j ą c y m . Po podwinięciu f o r m o w a ł y p o o b u s t r o n a c h po d w i e p r o s t o ­ p a d ł e z a k ł a d k i , p o c z y m w c i n a ł y o d s t r o n y k a r k u c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a „osyw e c k ę " - k o ł n i e r z i m a r s z c z y ł y j ą t a k , j a k tego w y m a g a ł o b w ó d szyi. W r e s z c i e łąT V • e \ \ i i i i i i i i l i Ryc. 17. Koszule męskie świąteczne, p r z y r a m k o w e . I — koszula starszego t y p u z końca X I X w . z Gościmowic. I I — koszula nowsza z początku XX w . z Zywocina, pow. Piotrków, a — przód, b — tył. a — płat przedni, b — płat t y l n i , c — przyramek, d — półkarczek, e — wtok, f — główny płat rękawa, g — mankiet, l i — kołnierzyk, i — tasiemki do zawiązywania koszuli pod szyją t. zw. „zaciogacki", j — napierśnik. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski. 1952 r. Uwaga: linia ciągła oznacza kontur, — ciągła z przekreśleniami — miejsca zszycia, przerywana — zgięcia l u b fałdy. 22 �c z y ł y o b a p ł a t y na ramionach, p r z y p o m o c y d w ó c h p o d ł u ż n y c h k a w a ł k ó w i w s z y w a ł y r ę k a w y oraz s t o j ą c ą „ o s y w e c k ę " l u b w y k ł a d a n y kołnierz. K o ń c e r ę k a w ó w z b i e r a ł y w d r o b n e z m a r s z c z k i i przeszy wały j e t r z y k r o t n i e n i t k ą d l a lepszego u k ł a d u , p r z y ­ t w i e r d z a ł y do n i c h o s z y w e c z k ę ( r y c . 17/1), k t ó r ą o z d a b i a ł y „ s t e b n ó w k ą " , „ r a p e c k a m i " , „ k o l o n k ą " , „ ż m i j k a m i " i t p . (patrz r o z d z . I X ) . Były to b a r d z o p r y m i t y w n e i proste „wys y c i a " , do k t ó r y c h u ż y w a ł y p o c z ą t k o w o n i c i l n i a n y c h , w k o l o r a c h c z a r n y m i c z e r w o n y m . T 7 K o s z u l e tego t y p u n a j c z ę ś c i e j w i ą z a n o p o d s z y j ą t z w . zaściogacką z czerwonej, b i a ł e j l u b n i e b i e s k i e j tasiomki o s z e r o k o ś c i o d i do 1,5 c m . N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę ł y w c h o d z i ć w m o d ę b i a ł e p ł a s k i e h a f t y , p o j a w i ł się w t e d y n o w y t y p k o s z u l i z p ó ł k a r c z k i e m , w ą s k i m s t o j ą c y m k o ł n i e r z y k i e m oraz z „ w y k ł a d e m " z a p i n a n y m n a l e w y m r a m i e n i u l u b n a b o k u , r z a d z i e j p o ś r o d k u n a p i e r s i a c h ( r y c . 18). Koszula t a k a b y ł a s z y t a z c i e n k i e g o płótna i m i a ł a n a j c z ę ś c i e j gors z b i a ł e g o p e r k a l u l u b l n i a n e j t k a n i n y wątczonej białą bawełną. Gors c z y l i w y k ł a d p o k r y w a n o b i a ł y m p ł a s k i m h a f t e m ( p a t r z r o z d z . I X ) , m a n k i e c i k ó w c z y l i „ o s y w k i " p r z y r ę k a w a c h n i e z d o b i o n o . D o z a p i n a n i a k o ł n i e r z y k a oraz m a n ­ kietów u ż y w a n o g u z i c z k ó w p o r c e l a n o w y c h a l b o s z k l a n y c h , w k o l o r z e p r z e w a ż n i e żółtym l u b n i e b i e s k i m . 7 Jak w s k a z u j e z a ł ą c z o n y r y s u n e k k r o j u (17/111), k o s z u ­ lę szyto z d w ó c h d u ż y c h o d ­ dzielnych płatów o nierównej długości, t j . p r z e d n i długości 105 c m , t y l n y płat — 100 c m . T y l n y płat p o z m a r s z c z e n i u p r z y s z y w a n o do p ó ł k a r c z k a , z którym następnie łączono p r z e d n i płat, k o ł n i e r z , c z y l i „osy w e c k ę " o s z e r o k o ś c i 3 c m oraz r ę k a w y u f o r m o w a n e z prostokątnych kawałków materiałów o rozmiarach o k . 54 c m n a 43 c m . R ę k a w y w d o l n e j części zebrane w zmarszczki zaopatrywano w mankiet czyli oszywki o s z e r o k o ś c i d o c h o d z ą c e j do 5 cm. W górnej części p r z y ­ p a d a j ą c e j p o d p a c h y , da­ w a n o t z w . ..włoki", t j . k w a ­ d r a t o w e k a w a ł k i p ł ó t n a (ok. 11 c m n a 11 cm). Napierśniki Z k o s z u l a m i męskimi ściś­ le w i ą z a ł y się n a p i e r ś n i k i , c z y l i „półkoszulki" z białego p e r k a l u l u b l n i a n e g o płótna Ryc. 18. Przednia część koszuli męskiej wraz z h a f t o w a n y m „wy­ kładem". Zywocin, pow. Piotrków. Fot. R. Wecel, 1950 r. 23 �w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą . S k ł a d a ł y się one z d w ó c h c z ę ś c i , t j . ze s t o j ą c e g o kołnie­ r z y k a o s z e r o k o ś c i 3 do 4 c m oraz z „wykładu" o różnych w y m i a r a c h , j a k 3 4 X 2 3 cm, 2 1 X 2 2 cm. T a k kołnierze, j a k i same w y k ł a d y , o z d a b i a n o p r z y p o m o c y białego płaskiego h a f t u w róż­ ne m o t y w y o układzie p a s o w y m (patrz r o z d z . I X ) . P ó ł k o s z u ł k i po założeniu na piersiach, zapinano na g u z i c z k i na l e w y m r a m i e n i u l u b n a k a r k u , a u dołu n a g u z i c z k i od s p o d n i , l u b w i ą z a n o ich końce p r z y pomocy sznurków na plecach. Portki (spodnie) P o r t k i szyto z m a t e r i a ł ó w w ł a s n e j r o b o t y , to j e s t z płótna, „ p r z e r o b i o n k i " Ryc. 19. Spodnie zwane „portki'". I — spodnie świą­ teczne z Zarnowicy, II — robocze, z Swolszowicy, pow. t j . t k a n i n y l n i a n o - w e ł n i a n e j l u b z suk­ Piotrków, a — z przodu, b — z tyłu, c — krój nogawki, na. M a t e r i a ł y te b y ł y w j e d n o l i t y m d — pasek zwany „osywką", e —• wtok zwany też ćwik­ kolorze białym, czarnym, g r a n a t o w y m , iem, f — rozcięcie przyporowe przy „fartuszku", g — zaalbo j a k przerobionki — w prążki (tabl. szywki, h — zakładki. Podziałka 1:50. Rys. J. Sosnow­ I I ) . B y ł y one o d o ś ć p r o s t y m k r o j u o p a r ­ ski, 1952 r. t y m n a dw óch w i ę k s z y c h p ł a t a c h m a ­ teriału, k t ó r e p o z e s z y c i u o d s t r o n y r o z k r o c z a , t w o r z y ł y n o g a w i c e i c z ę ś c i górne, d o c h o ­ d z ą c e d o b i o d e r ( r y c . 19,1). C z ę ś c i w y k r o j u p r z y p a d a j ą c e n a przód b y ł y w i ę k s z e niż t y l n e , a t o dlatego, że te ostatnie b y ł y z b i e r a n e w „ z a k ł a d e c k i " i p r z y s z y w a n e do „ o s y w k i " - p a s k a . O s z y w k a , stanowdąca w ł a ś c i w y pasek przy p o r t k a c h , n i e b y ł a zeszyta z f a r t u s z k i e m , ale p o z o s t a w i o n a zupełnie luźno i z a p i n a n a o d d z i e l n i e n a g u z i k u m i e s z c z o n y pośrodku. T C z ę s t o , z w ł a s z c z a u c h ł o p c ó w , w s p o m n i a n a o s z y w k a m i a ł a w t y l e p r z e c i ę c i a i b y ł a za­ o p a t r z o n a w d w i e d z i u r e c z k i — p r z e z k t ó r e „ p r z e ś c i u b i a ł o " się żółtą l u b c z e r w o n ą t a s i e m k ę . P o r t k i miały na przodzie klapę, czyli „fartuszek" zapinany przeważnie z p r a w e j s t r o n y n a d r e w n i a n y guzik, z w a n y „ o b a r t e k " l u b „ o b e r t e l e k " , w i s z ą c y n a k r ó t k i m k r ę c o n y m s z n u r e c z k u a l b o r z a d z i e j i to w czasach p ó ź n i e j s z y c h n a — c z a r n e g u z i k i l u b m e t a l o w e , b ł y s z c z ą c e w k o l o r z e złotym, t z w . „rusiny". B y w a ł y rówmież p o r t k i o „ d u b e l t o w y c h f a r t u s z k a c h " w f o r m i e r u c h o m e j k l a p y , te z a p i n a ł y się z d w ó c h s t r o n b i o d e r . P o r t k i przeznaczone n a c o d z i e ó i d o r o b o t y p o s i a d a ł y w k r o k u p ó ł o k r ą g ł y k l i n i k z w a ­ n y „ w t o k i e m " l u b „ ć w i k i e m " ( r y c . 19/1), gdyż c h o d z i ł o o to, a b y p o r t k i nie „ciognęły s i ę " i b y ł y w y g o d n e p r z y r o b o c i e . Po b o k a c h p o s i a d a ł y r ó w n i e ż u k r y t e zgrzebne kieszenie. P o r t k i przeznaczone do p r a c y z a z w y c z a j nie posiadały o s z y w k i na przodzie, ani kieszeni, lecz b y ł y z a o p a t r z o n e t y l k o w f a r t u s z e k . S z y ł y j e w r ę k u w i e j s k i e k o b i e t y , t o też n i e zawsze b y ł y one zgrabne; za duże ć w i k l e , w y s t a w a ł y d a l e k o p o z a r o z k r o cze i p r z y p o m i n a ł y r a c z e j ł a t y niż w ł a ś c i w e c z ę ś c i s p o d n i . T a k i e w ł a ś n i e spodnie n a z y w a n o z pogardą „ p o r t a l a m i " l u b „ p o r t o c h a m i " . N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się n a terenie powdatu p i o t r k o w s k i e g o spodnie z r o z p o r k i e m pośrodku, z a c h o w u j ą c e k r ó j d a w n y c h p o r t e k f a r t u s z k o w y c h . L ej b i k L e j b i k , Czyli k a m i z e l a , s k ł a d a ł się z p l e c ó w i p r z o d u . P l e c y b y ł y zawsze z innego m a t e ­ riału niż przód. S z y t o j e z p ł ó t n a białego, siwego, czarnego, r z a d z i e j z k u p n e g o m a t e r i a ł u . 24 �O w i e l e s t a r a n n i e j d o b i e r a n o materia!* n a przednią c z ę ś ć l e j b i k a . U ż y w a n o wdęc tkanin jednokolorowych lub przerobionki w prążki własnej p r o d u k c j i ; pierwsze były granatowe, modre, czarne l u b białe, drugie — w p r ą ż k i o dw óck i w i ę c e j b a r w a c h (tabl. 111). T T k a n i n ę u k ł a d a n o t a k , że j e j prążki biegły p i o n o w o l u b rówmolegle do pasa. L e j b i k i robione z materiałów, w których przeważała czerwień, n a z y w a n o „cebronymi". L e j b i k i u ż y w a n e n a codzień l u b do p r a ­ c y b y ł y c a ł e z płótna; z a p i n a n o j e n a j c z ę ś ­ ciej na t z w . „rusiny" c z y l i „orzełki", rzadziej na czarne kościane guziki układane w d w a l u b t r z y r z ę d y , w k a ż d y m rzędzie o d 3 d o 4 guzików. W zależności o d i c h uszerego­ Ryc. 20. L e j b i k i : I — l e j b i k roboczy. I I — l e j b i k w a n i a b y ł y l e j b i k i tzw . d w u i t r z y r z ę d o w e . zwany też kamizelą. I I I — l e j b i k dwurzędowy pod S t a n o w i ł y one p r z y o d z i e w e k ś w i ą t e c z n y , sukmanę. Okazy z Żarnowicy z 1910 r. a — l e j ­ p a r a d n y , na k t ó r y w okresie l e t n i m w k ł a ­ b i k z przodu, b —z tyłu, c—krój przodu, d —tyłu, e — kieszeni, f — kołnierza. Podzialka 1:20. Rys. dano b e z p o ś r e d n i o s u k m a n ę , nie z a p i n a j ą c J. Sosnowski, 1952 r. j e j . L e j b i k i n a codzień i do p r a c y p o s i a d a ł y czarne g u z i k i t y l k o w j e d n y m rzędzie. K r ó j l e j b i k a s k ł a d a ł się zasadniczo z t r z e c h części, t j . t y l n e j oraz d w ó c h p r z e d n i c h ( r y c . 20/1). T C z ę ś c i p r z e d n i e p o s i a d a ł y d o ś ć głęboki w y k r ó j p r z y s z y i oraz w y w i n i ę t e k l a p k i , n i e k i e d y m i a ł y one również w y k r ó j u dołu w k s z t a ł c i e t r ó j k ą t a ( r y c . 20/11). L e j b i k i te były pozbawione kołnierzyków. O b o k nich występowały również l e j b i k i posiadające w y k ł a d a n e k o ł n i e r z y k i ; b y ł y to l e j b i k i d w u r z ę d o w e , u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j w r a z z suk­ m a n a m i ( r y c . 20/[II). L e j b i k i p i o t r k o w s k i e sięgały do pasa i b y ł y d o ś ć o b c i s ł e . N a p r z o d z i e z p r a w e j s t r o n y , posiadały n a s z y t e k i e s z o n k i p r o s t o k ą t n e . Spencerek „ S p a n c e r k i " szyto n a j c z ę ś c i e j z t z w . „ p r z e r ó b k i " c z y l i p r z e r o b i o n k i , r z a d z i e j z p ł ó t n a lnianego w kolorze m o d r y m , c z a r n y m , niekiedy ciemnozielonym, b u r a c z k o w y m l u b siwym. „ S p a n c e r y " b y ł y o b c i s ł e , „ k u s e " i sięgały z a l e d w i e do pasa. S k ł a d a ł y się j a k w s k a z u j e r y c i n a 21/1 z p l e c ó w , d w ó c h b o k ó w , r ę k a w ó w z m a n k i e t a m i oraz k o ł n i e ­ r z y k a w y k ł a d a n e g o , ale p r z y s z y t e g o z o b u s t r o n do m a t e r i a ł u . A L a Ryc. 21. 1 — „ S p a a c e r e k " z Zarnowicy. I I — Kaftan męski z Ręcz­ na, p o w . Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — tyłu, e — klina bocznego, f — rę­ kawa, g — kołnierza. Podzialka 1:20. Rys. I . J. Sosnowski, I I — J. P. D e k o w s k i , 1952 r. 23 �Ryc. 22. O k r y c i a wierzchnie- I —kapota, I I — s u k m a n a biała z Wiaderna, pow. Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój stanu przodu, d — krój stanu tyłu, e, f — części spódnicy: tyłu, h , i — rękawa z man­ kietem, j—-kołnierza (w I r y c . połowy kołnierza) k — kaletki zwanej „klapką", 1 — k l a p k i kieszeniowej. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. S p e n c e r k i p o s i a d a ł y p r z y b o k a c h n a j c z ę ś c i e j t z w . „ ś l e p e " kieszenie. B i o r ą c p o d u w a g ę k r ó j , ułożenie k i e s z e n i i k o ł n i e r z a , n a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że spenc e r e k r o z w i n ą ł się z l e j b i k a , k t ó r e m u d o d a n o r ę k a w y ; z a r ó w n o j e d e n , j a k i d r u g i r o d z a j p r z y o d z i e w k u ściśle w i ą ż e się z noszeniem s u k m a n y . P i e r w s z y był p r z e z n a c z o n y p o d n i ą n a zimę, d r u g i — n a ł a t o . S p e n c e r k i d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e p o s i a d a ł y n a p r z o d z i e c z a r n e „ p o t r z e b y " , t j . pętle oraz d r e w n i a n e k o ł e c z k i p o k r y t e nićmi. W X X w i e k u z a p i n a n o j e n a g u z i k i . Kaftan „Kafton", j a k o p r z o d z i e w e k roboczy, był noszony przeważnie zimą i w chłodne d n i jesienne, n a z y w a n o go n i e k i e d y s p a n c e r k i e m a szyto z p r z e r o b i o n k i g r a n a ­ t o w e j , c z a r n e j , z s a m o d z i a ł ó w p r ą ż k o w y c h łub z k u p n e g o b a r c h a n u . K r ó j j e g o s k ł a d a ł się z 8 c z ę ś c i , to j e s t : z k o ł n i e r z y k a , z p r z o d u , s k ł a d a j ą c e g o się z d w ó c h płatów , z b o k ó w w f o r m i e d w ó c h k l i n ó w , p l e c ó w oraz j e d n o c z ę ś c i o w y c h r ę k a w ó w ( r y c . 21/11). 7 K a f t a n b y ł d o ś ć l u ź n y i s w o j ą długością sięgał nieco n i ż e j pasa. N a p r z o d z i e z p r a w e j s t r o n y p o s i a d a ł w p u s z c z o n ą k i e s z o n k ę , k t ó r e j górną c z ę ś ć o s ł a n i a ł a podłużna k l a p k a . P r z e t r w a ł do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . Kapota N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że „ k a p o t a " z j a w i ł a się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o w d r u g i e j połowie X I X w i e k u . K a p o t ę szyto z c i e m n o - g r a n a t o w e g o s u k i e n k a , r z a d z i e j z cajgu gayerowskiego f a b r y ­ cznego ( R ę c z n o ) . U ż y w a n o j e j j a k o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o w okresie l e t n i m , s ł u ż y ł a r ó w ­ nież za ubiór w e s e l n y p a n a m ł o d e g o . 26 �K a p o t a s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, z obcisłego stanu i dość l u ź n e j „ s p ó d n i c y " . S t a n o b e j m o w a ł t y ł i p r z ó d ; t y ł dzielił się n a d w a p ł a t y z w ę ż a j ą c e się w k i e r u n k u pasa; przód zaś miew ał d w i e p o ł ó w k i , u k t ó r y c h w gór­ n e j c z ę ś c i z n a j d o w a ł y się k l a p k i . Stan b y ł z a o p a t r z o n y w p ó ł o k r ą g ł y k o ł n i e r z y k i w luźne r ę k a w y z m a n k i e t a m i . D ó ł k a p o t y , c z y l i s p ó d n i c a , o b e j m o w a ł a ogółem sześć części, a w i ę c d w a ś r o d k o w e k l i n y zbliżone do p r o s t o k ą t ó w , t y l e ż klinów bocz­ n y c h w formie trójkątów wreszcie d w a płaty stanowiące w ł a ś c i w e p o ł y tego przyodziewku. T T S p ó d n i c ę k a p o t y w t y l n e j c z ę ś c i u k ł a d a n o w z a s z e w k i , z a o p a t r u j ą c j ą po b o k u w k l a p k i ( r y c . 22/1). W pasie n a d k l a p k a m i , umieszczano p o j e d n y m g u z i k u . K a p o t a b y ł a d o ś ć długa, gdyż sięgała n i ż e j k o l a n . P o s i a d a ł a d w i e p o p r z e c z n e kieszenie boczne, u k r y t e , z podłużnymi k l a p k a m i . K o ł n i e r z w r a z z k l a p a m i p r z y k a ­ pocie b y ł w y k ł a d a n y . N a p r z o d z i e miała d w a r z ę d y guzików, z k t ó r y c h j e d e n służył do p a r a d y , d r u g i d o z a p i n a n i a . K a p o t a b y ł a zupełnie p o z b a w i o n a o b l a m ó w k i . Sukmana granatowa S u k m a n a g r a n a t o w a b y ł a noszona j u ż w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X wieŁu, j a k o t y m ś w i a d c z ą p r z e k a z y d r u k o w a n e . P r z e t r w a ł a o n a n a j d ł u ż e j , gdyż do o k r e s u m i ę d z y w o ­ jennego, w południowej części Piotrkowskiego. Szyto j ą z granatowego sukna l u b t a k z w a n e j p r z e r o b i o n k i (patrz r o z d z . V I I I ) . T k a n i n y te n a j c z ę ś c i e j folowano. Górną część sukmany zaopatrywano w płócienną czarną p o d s z e w k ę i sześć b ł y s z c z ą c y c h g u ­ zików, k t ó r e p r z y s z y w a n o t a k , że tworzyły d w a rzędy. Krój sukmany granatowej odpo­ w i a d a ł k r o j o w i k a p o t y ( r y c . 22/1) z t ą r ó ż n i c ą , że s u k m a n a m i a ł a k i e ­ szenie s k o ś n e oraz w t y l n e j c z ę ś c i była sfałdowana i miała rozcięcie zamiast zaszewek. W sukmanach granatowych widzi­ m y chłopów z okolic R ę c z n a na obrazie Wojciecha Piechowskiego, m a l o w a n y m w 1899 r . W zasięgu s u k m a n y b i a ł e j , a w i ę c w p ó ł n o c n e j c z ę ś c i uwzględnionego obszaru, w y s t ę p u j e r ó w n i e ż s u k m a ­ na granatowa, której k r ó j jest od­ m i e n n y od k r o j u s u k m a n y g r a n a t o ­ w e j z o b s z a r u południowego, o d p o ­ wiada bowiem krojowi sukmany b i a ł e j ( r y c . 22/11). S k ł a d a się p r z e t o z o d d z i e l n e g o stanu, ze s p ó d n i c y ujętej w kontrafałdy, z rękawów o w y w i n i ę t y c h m a n k i e t a c h , oraz z w y ł o ż o n e g o k o ł n i e r z a . T e n t y p s u k m a n y o b s z y w a n o czarną tasiemką l u b sznureczkiem, a na przodzie zdobiono c z a r n y m i „siamerami" czyli „potrzebami". 27 �Sukmana siwa S u k m a n ę siwą, c z y l i „siaraczkową" a l b o t z w . „siwką , szyto z s u k n a d o m o w e j r o ­ b o t y . N i c i p r z e z n a c z o n e n a w ą t c z e n i e tego s u k n a , o t r z y m y w a n o ze z m i e s z a n e j w e ł n y czarnej i białej lub skręcano już uprzedzone nici w t y c h dwóch kolorach. Niekiedy k u p o w a n o g o t o w e s u k n o siwe, z w a r s z t a t ó w b r z e z i ń s k i c h . S i w k i noszone n a p o c z ą t k u X X w i e k u p o s i a d a ł y przód gładki, z a p i n a n y n a czarne g u z i k i , t y ł zaś u ł o ż o n y w d w a k o n t r a f a ł d y ; p o ł y , „ w y k ł a d y " oraz dolną Część m a n ­ kietów obszywano czarną tasiemką. S u k m a n y siwe, b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i o n e w P i o t r k o w s k i e m , w p i e r w s z e j p o ł o ­ w i e X I X w i e k u ; j e d n e z n i c h z a p i n a ł y się n a h a f t k i i z a o p a t r z o n e b y ł y w „ p o t r z e b y s z m o k l e r s k i e " , inne b y ł y z g u z i k a m i , n a w z ó r surdutów, m i a ł y p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą , g r a n a t o w ą ; t a k i e j s u k m a n y nie z n a l e z i o n o w terenie, stąd b r a k opisu k r o j u i i n n y c h szczegółów. \^ Sukmana biała S u k m a n a b i a ł a z w a n a „ w o l b o r s k ą " b y ł a s z y t a z białego, d o b r z e w y p r a w i o n e g o s u k n a , s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, ze s t a n u i s p ó d n i c y ( r y c . 22/11). Stan n a ogół b y ł d o ś ć o b c i s ł y i p o s i a d a ł n a p l e c a c h s i e r p o w a t e p r z e c i ę c i a , starannie z a m a s k o w a n e c z a r n ą t a s i e m k ą . S p ó d n i c a , s t a n o w i ą c a j e j d o l n ą c z ę ś ć , s k ł a d a ł a się z t r z e c h d u ż y c h płatów oraz c z t e r e c h k l i n ó w t r ó j k ą t n y c h i b y ł a starannie s f a ł d o w a n a . Kołnierz b y ł w y k ł a d a n y , a r ę k a w y z m a n k i e t a m i . B i a ł a s u k m a n a b y ł a bogato o b l a m o w a n a c z a r n ą taśmą, n a r ę k a w a c h , kołnierzu, p l e ­ c a c h i p o b r z e g a c h d w ó c h połów. N ą p r z o d z i e s u k m a n a m i a ł a t z w . p o t r z e b y , k t ó r e s ł u ż y ł y r a c z e j do o z d o b y , niż d o z a p i n a n i a . P o t r z e b y s k ł a d a ł y się z czarnego s z n u r k a c z y l i „plotki" oraz z „obert e l k ó w " d r e w n i a n y c h o k r y t y c h c z a r n ą „ p o w ł o k ą " (tkaniną) l u b nićmi. Burka B u r k a — często z w a n a r ó w n i e ż „ w a t ó w k ą " , s t a n o w i ł a odzież z w i e r z c h n i ą , głównie p r z e z n a c z o n ą n a zimę. S z y t o j ą z czarnego l u b g r a n a t o w e g o f o l o w a n e g o s u k n a d o ­ m o w e j r o b o t y . B y ł a ona d o ś ć luźna i sięgała do k o l a n ( r y c . 24). K r ó j j e j s k ł a d a ł Ryc. 24. Watówka zwana też „burką" z 1909 r. z Chorzęcina, pow. Brzeziny, a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — rękawa, f — mankietu g — kołnierza. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. się z j e d n o l i t y c h p l e c ó w i p r z o d u podzielonego n a d w a płaty, w k t ó r y c h w d o l n e j c z ę ś c i m i e ś c i ł y się u k r y t e kieszenie o s k o ś n y c h o t w o r a c h ( r y c . 24). R ę k a w y dość obszerne, z a k o ń c z o n e m a n k i e t e m z o d d z i e l n e g o m a t e r i a ł u o s z e r o k o ś c i 12 c m kołnierz w y k ł a d a n y , o s z e r o k o ś c i 8 c m . P r z ó d w a ł ó w k i , z a p i n a n y n a h a f t k i , posiadał d l a o z d o b y c z a r n e pętle, k t ó r e z a k ł a d a n o n a podłużne o b e r t e l k i . B u r k ę p i k o w a n o kupną watoliną l u b czystą zgręplowaną wełną i zaopatrywano w p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą , n a j c z ę ś c i e j c z a r n ą . N i e k i e d y zamiast p ł ó c i e n n e j p o d s z e w k i d a w a n o m a t e r i a ł ze starego w e ł n i a k a l u b z a p a s k i . 28 �Kożuchy W d r u g i e j p o l o w i e X I X w i e k u noszo­ n o t u d w a r o d z a j e k o ż u c h ó w , „tołuby" oraz k o ż u c h y k r y t e p r z e r o b i o n k ą . T o ­ łuby miały odwróconą na zewnątrz żółtą l u b b i a ł ą s k ó r ę , d o b r z e w y p r a ­ wioną. P o s i a d a ł y one s z e r o k i kołnierz, s i ę g a j ą c y p r a w i e do p o ł o w y p l e c ó w , t a k i w ł a ś n i e k o ł n i e r z n a z y w a n o w Kłudzicach tołubem. K o ż u c h zapinał się na m e t a l o w e h a f t k i z w a n e „ k o n i a m i " . N a s z y t e na p i e r s i a c h p o t r z e b y , s k ł a d a j ą c e się z pęt l i c i s k ó r z a n y c h guzików, służyły j a k o elementy zdobnicze. K o ż u c h y , p o d s z y t e s k ó r k a m i bara­ n i m i , k r y t o samodziałem g r a n a t o w y m , c z a r n y m l u b s i w y m . M i a ł y one k r ó t k i e wykładane kołnierze i były zapinane n a o k r ą g ł e g u z i k i ; sięgały poniżej k o l a n ; p r z e t r w a ł y do o k r e s u m i ę d z y ­ wojennego. Na początku X I X w i e k u upowszech­ n i ł y się w o k o l i c a c h B a r k o w i e k r ó t k i e k o ż u s z k i f a r b o w a n e na żółto z obcis­ łymi r ę k a w a m i , bez k o ł n i e r z a , o skośn y c h k i e s z e n i a c h , z a p i n a n e na pętle oraz c z t e r y c z a r n e g u z i k i . Uczesanie R y c 25. Mężczyzna w czapce włóczkowej. Nagórzyce, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. i nakrycie głowy W d r u g i e j połowie X I X w i e k u , j a k w y n i k a z o p o w i a d a ń w P i o t r k o w s k i e m n o s i l i długie w ł o s y w t z w . „przedziałkę"', W ł o s y o k r y w a ł y górną c z ę ś ć uszu, s k r o n i e i z a c h o d z i ł y U dołu b y ł y p o d s t r z y ż o n e n a „ o k r ą g ł o " , stąd też m ó w i o n o , nane p o d „donicą" (tabl. I ) . informatorów, mężczyźni t j . rozczesane po środku. na boczne części czoła. że w ł o s y zostały w y r ó w ­ C z a p k i R o g a t y w k i . W" d r u g i e j połowie X I X w i e k u noszono r o g a t y w k i , k t ó r e n a z y w a n o c z a p k a m i „ r o g a t y m i " . Szyto j e p r z e w a ż n i e z g r a n a t o w e g o s u k n a , r z a d z i e j czarnego l u b ciemnozielonego; w W i a d e r n i e i o k o l i c y z granatowego aksamitu. R o g a t y w k a s k ł a d a ł a się z w i e r z c h u oraz o t o k u . W i e r z c h dzielił się n a c z t e r y t r ó j ­ k ą t n e k a w a ł k i , z w a n e „ k w a t e r k a m i " . Po z s z y c i u k w a t e r e k p o w s t a w a ł y k r z y ż u j ą c e się s z w y , k t ó r e z a k r y w a n o j a s n o - g r a n a t o w ą t a s i e m k ą ( r y c . 27/1). W p i e r w s z y c h l a t a c h X X w i e k u o b l a m ó w k ę r o b i o n o p r z y p o m o c y c z e r w o n e j w s t ą ż e c z k i , c h c ą c t y m spo­ sobem z a a k c e n t o w a ć s w o j e poczucie n a r o d o w e . W o k o l i c a c h Ręczna k w a t e r k i w r o g a t y w c e były na p r z e m i a n białe i czerwone a pośrodku posiadały biały guzik. O t o k z reguły był p o k r y t y w y p r a w i o n y m b a r a n k i e m w kolorze c z a r n y m , s i w y m l u b b i a ł y m . R o g a t y w k i z s i w y m b a r a n k i e m n a z y w a n o „siwymi c o p k a m i " . 29 �D l a w i ę k s z e j f a n t a z j i c z a p k i o z d a b i a n o często b a r w n y m „ k u t a s i k i e m " , „ k o c a n k i e m " z r o b i o n y m z w e ł n y j e d n o l u b w i e l o b a r w n e j . K u t a s i k zwisał na s z n u r e c z k u z p r a w e ­ go b o k u . Zimowe r o g a t y w k i były w ykładane wełną, watą l u b pakułami. C z a p k i o k r ą g ł e . C z a p k i okrągłe o c z a r n y m b a r a n k u i d n i e s u k i e n n y m g r a n a ­ t o w y m w y s t ę p o w a ł y w P i o t r k o w s k i e m jeszcze w p i e r w s z e j połowie X I X w i e k u (1832 r . ) . S k ł a d a ł y się one z d w ó c h z a s a d n i c z y c h części, to j e s t z w i e r z c h n i e j w o l n e j , o d k r y w a n e j , p r z e c i ę t e j z j e d n e j s t r o n y i s p o d n i e j , p r z y l e g a j ą c e j b e z p o ś r e d n i o do g ł o w y . P r z y n o s z e n i u g ó r n ą c z ę ś ć z a k ł a d a n o n a d o l n ą i s z n u r o w a n o za p o m o c ą c z a r n e j t a s i e m k i , k t ó r e j k o ń c e wiązano na kokardę. r Tego r o d z a j u c z a p k i p r z e t r w a ł y d o k o ń c a X I X w i e k u w M o s z c z e n i c y i W o ź n i k a c h . N a terenie B a r k o w i e , M o k r i i n n y c h w s i p o ł o ż o n y c h n a l e w y m b r z e g u P i l i c y , m i ę d z y M u r o w a ń c e m a S w o l s z e w i c a m i , p r z y j ę ł y się w u b i e g ł y m s t u l e c i u n i s k i e o k r ą g ł e c z a p k i o c z a r n y m s u k i e n n y m d n i e , obszyte c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m . W X X w i e k u u p o w s z e c h n i ł y się czarne c z a p k i s t o ż k o w e noszone w z i m i e . B y ł y one r o b i o n e ze s k ó r k i b a r a n i e j l u b z p r z ę d z y w e ł n i a n e j . Pierwsze n a z y w a n o „ b a r a n i c a m i " , d r u g i e „ w ł ó c z k o w y m i " ( r y c . 15). P r z y n o s z e n i u t y c h c z a p e k z l e k k a w c i s k a n o d n o do wnętrza. K a s z k i e t y . Już w d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y noszone g r a n a t o w e , r z a d z i e j c z a r n e sukienne k a s z k i e t y . M i a ł y one d o ś ć szerokie d n o , w p r z e d n i e j c z ę ś c i p o d n i e s i o n e nieco w górę. K a s z k i e t y p o s i a d a ł y s k ó r z a n e d a s z k i oraz l a m p a s y , p r z y t w i e r d z o n e p o b o k a c h g u z i c z k a m i ; b y ł y noszone p r z e w a ż n i e l a t e m . N a k i l k a łat p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą p r z y j ę ł y się k a s z k i e t y o d n i e o k r ą g ł y m , r ó w n o n a c h y l o n y m . B y ł y one r ó w n i e ż z a o p a t r z o n e i lampasy, nazywano je granatowe w daszek „maciejów­ kami". „ D u c h e n k a " jest to o k r ą g ł a cza­ peczka, którą n a k r y w a n o głowę umar­ łego. R o b i o n o j ą z cienkiego białego p ł ó t n a l n i a n e g o . K r ó j j e j s k ł a d a ł się z d w ó c h c z ę ś c i : o t o k a t j . paseczka o s z e r o k o ś c i 6 c m , długości o k o ł o 60 c m oraz z d n a , t j . okrągłego k a w a ł k a m a ­ teriału o p r o m i e n i u o k o ł o 9 c m . D u c h e n k a b y ł a zupełnie p o z b a w i o ­ n a ozdób. K a p e l u s z e . Jeszcze o k o ł o 1890 r. noszone b y ł y czarne, f i l c o w e k a p e l u ­ sze. Miały one n a s t ę p u j ą c e w y m i a r y : w y s o k o ś ć — 12 c m , o b w ó d u p o d s t a ­ w y —• 57, p r z y d n i e 51, w n a j w ę ż s z y m m i e j s c u 48; ś r e d n i c a d n a 16, s z e r o k o ś ć ronda — 5 cm. U kapeluszy tych był „kromiec" (rondo) z l e k k a w y w i n i ę t y d o góry. G ł ó w k ę f o r m o w a n o w t e n spo­ sób, że j e j d o l n a c z ę ś ć b y ł a szersza od górnej, p r z y t y m środkowa część Ryc. 26. Woźnica we współczesnej zimowej czapce i watówce z pogranicza zasięgu stroju piotrkowskiego. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. 30 �Ryc. 27. Męskie nakrycia głowy: I — Granatowa rogatywka z czarnym barankiem ze wsi Swolszewic. pow. Piotrków, w . X I X . I I — słomiany kapelusz z okolic Piotrkowa w g . Bazewicza, początek X X w i e k u , I I I — k a p e l u s z f i l c o w y zwany . . r y j e m " , noszony w X I X w . a — p r z ó d , b — t y ł . Ze zbiorów Muzeum w Piotrkowie T r y b u n a l s k i m . Rys. W. Rudź, 1952 r. t w o r z y ł a w k l ę ś n i ę c i e . O g ó l n y w i d o k tego k a p e l u s z a p r z y p o m i n a ł świński n a z y w a n o go „ryjem", l u b ..ryjkiem" ( r y c . 27/111). r y j , stąd O t o k t a k i e g o k a p e l u s z a o z d a b i a n o p o d w ó j n ą c z a r n ą a k s a m i t k ą , k t ó r e j k o ń c e pusz­ czano w tył. W c z ę ś c i p r z y p a d a j ą c e j n a d c z o ł o p r z e w l e k a n o m e t a l o w e p ó ł k o l i s t e l u b prostokątne sprzączki, najczęściej o złotym połysku. I n n y t y p k a p e l u s z a p o j a w i ł się w X X w i e k u ; b y ł o n rówmież z czarnego f i l c u , ale 0 n i ż s z e j g ł ó w c e i d o ś ć dużym, z l e k k a w y w i n i ę t y m r o n d z i e . J e d y n ą jego o z d o b ę stanowiła c z a r n a a k s a m i t k a , b i e g n ą c a d o o k o ł a główki, k t ó r e j k o ń c e b y ł y zczepione szpileczką. W s k w a r n e l a t o , z w ł a s z c z a w okresie żniw, o k r y w a n o głowę s ł o m i a n y m k a p e l u s z e m , w ł a s n e j r o b o t y ( r y c . 25, 27/11). K a p e l u s z t e n posiadał szerokie r o n d o i b a r d z o n i s k ą główkę, przybraną czerwoną wstążką, l u b obwódką z zielonej l u b czerwonej zaplotki słomianej, w s z y t e j w ścianki „ k r o m c a " . Obuwie * Buty stanowią oddawna najważniejszy rodzaj obuwia męskiego. d r u k o w a n y c h z pierwszej połowy X I X wieku, W przekazach spotykamy niejednokrotnie określenia: „buty p a s o w e " , „buty proste n a obcasach i p o d k ó w k a c h " oraz „buty chłopskie". W p i e r w s z y c h l a t a c h po u w ł a s z c z e n i u n o s z o n o b u t y t a k z w a n e „ w y w i j a n e " . d a ł y one cholewy z miękkiej skóry i były k a r b o w a n y c h f o r m a c h . Po nałożeniu c h c ą c t y m sposobem boczne szwy, nadać j e j skóry pożądane będące jednocześnie s f a ł d o w a n e w p r z e g u b a c h na przywiązywano j ą do d r e w n i a n e j kształty. U butów t y c h cholewa śladami dwóch schodzących się Posia­ specjalnych formy, posiadała z sobą części. S z w y boczne były w y k o n a n e ręcznie p r z y pomocy d r a t w y . P r z y n o s z e n i u w i o t k i e c h o l e w y w y w i j a n o i p o d w i ą z y w a n o k o l o r o w ą t a s i e m k ą z „kor cotkami" ( p o m p o n i k a m i ) t a k , że j e j k o ń c e z w i s a ł y zawsze w o l n o o d z e w n ę t r z n e j s t r o n y nóg. W y w i n i ę t e części o d b i j a ł y swą b i a ł o ś c i ą o d czarnego tła b ł y s z c z ą c e j c h o l e w y . B u t y w y w i j a n e p o s i a d a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y j e d n o l i t e , obcas ś r e d n i e j 2.5—5 c m , wzmocniony żelazną podkówką. Na p i ę t a c h widniały k t ó r e s k ł a d a ł y się z t r z e c h e l e m e n t ó w , a m i a n o w i c i e z c z a r n e j n i e w i e l k i e g o mosiężnego k r ą ż k a oraz ś r u b e c z k i twierdzone do u s z t y w n i a ć z a śródstopia. tzw. „huncwoty", skórzanej podkładki, przy pomocy której były Huncwoty pełniły wysokości d w a zadania, one przy­ estetyczne 1 p r a k t y c z n e ; stanowiły więc z jednej strony m o t y w zdobniczy, z drugiej, — służyły j a k o p u n k t o p a r c i a p r z y ściąganiu b u t ó w n a t z w . „piesku". O p i s y w a n e obuwde w y s z ł o z u ż y c i a o k o ł o 1895 r . W ostatnich latach X I X wdeku stały się b a r d z o modne buty zwane „kanciokami" ( r y c . 28/11). P o s i a d a ł y one o b c a s y o ś r e d n i e j w y s o k o ś c i , n o s y p ó ł o k r ą g ł e , a d o l n e c z ę ś c i 31 �k a r b o w a n e . B u t y te i m a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y z s o b ą zszyte. C h o l e w y b y ł y u s z t y ­ wnione i nie potrzebowały podwiązek p o d k o l a n a m i . U k a n c i o k ó w w i e r z c h oraz c h o l e w y b y ł y n a j c z ę ś c i e j j u c h t o w e , a p o d e s z w y ze s k ó r y „ a m b u r s k i e j " c z y l i h a m b u r s k i e j , t j . w ołowej. T N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia p o j a w i ł y się czarne b u t y ,.na z a k ł a d k ę " ( r y c . 28,111). C h o l e w y i c h b y ł y s z t y w n e i ściśle d o p a s o w a n e d o nóg. D o l n a c z ę ś ć c h o l e w y posia­ d a ł a l e k k i e sfałdowauie. W o k o l i c a c h W o l b o r z a i C h o r z ę c i n a s f a ł d o w a n i a te u k ł a ­ d a n o w d o ś ć r e g u l a r n e „ z a k ł a d k i " , n a j c z ę ś c i e j w l i c z b i e sześciu. B u t y takie przetrwały p r a w i e do r o k u 1920. Zimą w k ł a d a n o do b u t ó w „ w i e c h c i e " ze słomy, a n o g i o w i j a n o w e ł n i a n y m i o n u ­ c a m i . D l a u t r z y m a n i a c i e p ł a s m a r o w a n o b u t y zimą sadłem, słoniną, r z a d z i e j k u p n ą o l i w ą . L a t e m czyszczono j e sadzą r o z p u s z c z o n ą w m l e k u l u b ślinie. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m w c h o d z ą w u ż y c i e t r z e w i k i oraz p a n t o f l e f a b r y c z n e g o pochodzenia. P r z y p r a c a c h g o s p o d a r s k i c h l a t e m i zimą, n o s i l i chłopi t r e p y , k t ó r e s k ł a d a ł y się z d r e w n i a n y c h podeszew, z w a n y c h „ z a c i o s a m i " , „ o c i o s a m i " , z p r z y s z w y , tudzież z t y l n e j części, z w a n e j ..pinagą". N a j c h ę t n i e j n a ciosy b r a n o d r z e w o o l c h o w e , gdyż b y ł o ono l e k k i e i nie p r z e p u s z c z a ł o w o d y . W i e r z c h i „ p i n a g ę " r o b i o n o p r z e w a ż n i e ze starego o b u w i a . S k ó r ę d o d r e w n i a n y c h spodów p r z y b i j a n o p r z y p o m o c y d r u t u , gwoździ l u b n i e w i e l k i c h h a c z y k ó w . T r e p y były w trzech fasonach: płytkie, z c h o l e w k a m i l u b c h o l e w a m i . O d p o w i a ­ d a ł y w i ę c one t r z e m z a s a d n i c z y m r o d z a j o m s k ó r z a n e g o o b u w i a , t j . p a n t o f l o m , t r z e ­ w i k o m , b u t o m , i w zależności od tego s ł u ż y ł y d o o d p o w i e d n i c h p r a c . W p ł y t k i c h trepach odbyw ano przeważnie porządek d o m o w y , w głębszych t j . z c h o l e w k a m i i c h o l e w a m i , r o b o t y w p o l u , j a k o r k i , s i e w y i t p . N a zimę t r e p y zabezpieczano k a ­ wałkami skóry. T Z n a n y b y ł jeszcze i n n y r o d z a j t r e p ó w , a m i a n o w i c i e , t z w . „ d r e w n i o k i " , k t ó r e d ł u b a n o w d r z e w i e n a d a j ą c i m f o r m ę płytkiego o b u w i a ( r y c . 28/1). D r e w n i o k i r o b i o n o t a k , j a k ociosy z o l c h y i noszono j e w czasie r o b ó t „ m o k r y c h " , j a k p r z y w y r z u c a n i u g n o j u , k o p a n i u t o r f u i g l i n y . D r e w n i o k i j e d n a k nie u p o w s z e c h n i ł y się, bo b y ł y ciężkie i niew ygodne. r I Z ffl Ryc. 28. O b u w i e : I — „ p i o r u n k i " — obuwie drewniane z Żarnowicy, p o w . Piotrków. Ze zbiorów M u ­ zeum w Piotrkowie. I I — but męski z końca X I X w . Ręczno, pow. Piotrków. I I I — but męski z początku X X w . Milejów, pow. Piotrków. Rys. podług ilustracji W. Rudzi i J. Sosnowskiego — Barbara Jeziorkowska, 1954 r. 32 �R ę k a w k i R ę k a w k i , z w a n e w j ę z y k u l u d o w y m „ m a j k i e t k a m i " l u b „ m a j k i e t a m i " , noszone p r z e d e w s z y s t k i m przez m ł o d y c h m ę ż c z y z n , u t r z y m a ł y się n a j d ł u ż e j ; bo d o r . 1950, w o k o l i c a c h W i t o w a i M i l e j o w a . Noszono je p o w y ż e j napiąstka, wyglądały j a k część górna p o ń c z o c h y . R o b i o n o j e z w e ł n y n a d r u t a c h b ą d ź też p r z y p o m o c y d r e w n i a n e j k u l k i w j e d n y m l u b w i ę c e j k o l o r a c h . Z j e d n o b a r w n y c h n a j c h ę t n i e j noszono c z e r w o n e , zielone, g r a n a t o w e l u b czarne. R ę k a w k i ozdabiano p r z y pomocy drobnych paciorków w rozmaite, najczęściej mo­ t y w y g e o m e t r y c z n e , b y ł y p o d o b n e do z d o b i n n a m a n k i e c i k a c h k o b i e c y c h ( r y c . 68). N a c o d z i e ń — „do c h o d u " — b y ł y bez ozdób, ale za to w r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i . O z d o b n e r ę k a w k i w y k o n y w a n e b y ł y n a j c z ę ś c i e j przez d z i e w c z y n ę , j a k o u p o m i n e k dla chłopca. Uzupełnienia stroju D r u ż b o w i e w e s e l n i p r z e d 40-oma l a t y m i e l i p r z y l e w y m b o k u „ k w i o t e k " , a na głowie c z a p k ę p r z y b r a n ą w „rózgi" l u b „trzęsidła. „ K w i o t e k " s k ł a d a ł się z k i l k u g a ł ą z e k m i r t u , asparagusu l u b z k w i a t ó w o g r o d o w y c h , aster, róż, a l b o z ż ó ł t y c h „karafiołów" (tagafes). U s p o d u b u k i e c i k a , z r o b i o n e g o z t y c h roślin, w i ą z a ł y d r u h e n k i w s t ą ż k ę dł. 1,50 m , a szer. 5 c m , k t ó r e j k o ń c e s p ł y w a ł y do k o l a n . K o l o r w stążek u ż y w a n y c h do „ k w i o t k a " n i e b y ł j e d n a k o w y w c a ł y m p o w i e c i e : w M o s z c z e n i c y , Woźnikach i W i t o w i e — czerwony, w Gomolinie — g r a n a t o w y , w Sulejowie zaś — z i e l o n y . T „Rózgi' noszono n a j d ł u ż e j w o k o l i c a c h W o l b o r z a , „trzęsidła" w o k o l i c a c h B a r k o w i e . Pierwsze s k ł a d a ł y się z k u p n y c h k w i a t ó w , liści, s z y c h u i b ł y s z c z ą c y c h d r u c i k ó w ( r y c . 14); d r u g i e z k o g u c i c h — r ó ż n o b a r w n y c h piór. Po u m o c o w a n i u trzęsidła l u b rózgi p r z y czapce, o w i ą z y w a n o o t o k c z e r w o n ą w s t ą ż k ą (szer. 3 cm), k t ó r ą po związaniu w k o k a r d ę n a d l e w y m u c h e m , r z u c a n o z f a n ­ tazją na ramię. N i e k i e d y d l a zwiększenia efektu, środkową część wstążki w o t o k u p r z y o z d a b i a n o s r e b r n ą l u b złotą l a m ą , a do k o k a r d y d o d a w a n o m a ł y s z y c h o w y kwiatek. Jeszcze p r z e d 40-oma l a t y „ w i a n u s z e k " stanowił s y m b o l k a w a l e r s t w a . W i t o go z g a ł ą z e k r u t y l u b b a r w i n k u , w i e l k o ś c i dłoni. W i a n u s z e k po p r z y p i ę c i u d o s u k m a n y z p r a w e j s t r o n y uzupełniano b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą z a w i ą z a n ą w k o k a r d ę , k t ó r e j d w a k o ń c e długości o k . 30 c m s p ł y w a ł y w dół ( r y c . 16). P r z y p i n a n o go p a n u m ł o d e m u . Rozdział O G Ó L N Y OPIS STROJU VI KOBIECEGO U b i ó r r o b o c z y . Starsze k o b i e t y p r z y p r a c y m n i e j d b a ł y o z e w n ę t r z n y w y g l ą d ; u b i e r a ł y się często w p o d n i s z c z o n ą , nieraz dziurawą i w y p ł o w i a ł ą odzież. T y l k o b a r d z i e j „honorne" gospodynie miały roboczy p r z y o d z i e w e k staranniejszy. Już w c z e s n ą wiosną z a b i e r a ł y się one d o „ n a r z ą d z a n i a " s t a r e j i szycia n o w e j odzieży, głównie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h . Z a p a s k i , k i e c k i c z y s t a n i k i , przeznaczone do r o b o t y b y ł y p o z b a w i o n e n a j c z ę ś c i e j w s z e l k i c h ozdób. N a j b a r d z i e j s t a r a n n i e t a k p r z y p r a c y , j a k i „wedle c h a ł u p y " n o s i ł y się d z i e w c z ę t a n a w y d a n i u , l u b s t a r a j ą c e się o z d o b y c i e „ c h ł o p o k a " . U b i e r a ł y się one w b a r w n e w e ł n i a k i czy z a p a s k i , d o w ł o s ó w w p l a t a ł y szerokie w s t ą ż k i , a n a s z y j ę z a k ł a d a ł y s z n u r y p a c i o r k ó w . 7 3 Strój Piotrkowski 33 �Ubiór p r z e z n a c z o n y na codzień, na t z w . „ p o r y w k ę " , b y ł c i e m n i e j s z y , niż ś w i ą t e ­ c z n y . C z ę s t o b y ł a to odzież ś w i ą t e c z n a , k t ó r a j a k p o d a j ą i n f o r m a t o r k i , „wysła z obiegu'', t. j . p r z e s t a ł a b y ć m o d n ą l u b z o s t a ł a z n i s z c z o n ą . Z pieśni o szatanie, co p o r w a ł d z i e w c z y n ę , d o w i a d u j e m y się, że Do kościoła (chodziła) w zgrzebniey. do karcmiska w spódnicy. a w i ę c n a r u s z y ł a p r z y j ę t y p o r z ą d e k r z e c z y w i e j s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . S t r o j e n a codzień nie b y ł y z b y t zróżnicowane, gdyż głównie s k ł a d a ł y się z w e ł n i a k a , względnie spód­ n i c y , długiego f a r t u s z k a , k o s z u l i , gorsetu, z a p a s k i do o d z i e w u , c h u s t e c z k i i z b u c i ­ k ó w o długich c h o l e w k a c h . Stró j świątecznym Strój świąteczny letni dziewcząt i młodych mężatek b y ł zupełnie p o d o b n y ; . s k ł a d a ł się o k . 1912 r. z c h u s t e c z k i , s p ó d n i c y , f a r t u s z k a , k o s z u l i h a f t o w a n e j o s z e r o k i c h r ę k a w a c h z m a n k i e t a m i , s z n u r o w a n e g o gorsetu z w y s z y c i e m , oraz ze sznurów p a c i o r k ó w . B u c i k i n a w y s o k i c h obcasach b y ł y s z n u r o w a n e , ( t a b l . I I ) . U s t a r s z y c h k o b i e t w t j m czasie p r z e w a ż a ł y czepce, w e ł n i a k i , z a p a s k i z „ s i o t e c k ą " , k a f t a n y oraz z a p a s k i d o o d z i e w u o s z e r o k i c h d n a c h ( t a b l . 11). B u c i k i m i a ł y k r ó t k i e c h o l e w k i . T e n s t r ó j z m a ł y m i o d m i a n a m i (np. n a k ł a d a n e n a k o s z u l e k r y z y ) p r z e t r w a ł do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o ( r y c . 15). W p ó ź n i e j s z y m czasie d z i e w c z ę t a nosiły te same c z ę ś c i s t r o j u , lecz zamiast k o s z u l i w d z i e w a ł y p o d gorset b i a ł e b l u z e c z k i o długich l u b k r ó t k i c h r ę k a w a c h . P a c i o r k i i w s t ą ż k i nie z d o b i ł y s z y i b e z p o ś r e d ­ n i o , lecz s t a ł y się c z ę ś c i ą d e k o r a c y j ­ n ą samego gorsetu ( r y c . 2). N a u w a g ę zasługuje f a k t , ż e w świą­ tecznym stroju dziewcząt równorzęd­ n i e z b i a ł y m i b l u z k a m i do pasa, w k ł a ­ d a n y m i p o d gorset, w y s t ę p u j ą dziś długie, p o n i ż e j b i o d e r b l u z k i , w y p u s z ­ czone n a spódnicę i f a r t u c h ( r y c . 10). Zimą starsze k o b i e t y c h o d z i ł y d a w ­ n i e j o d święta w ..przyjaciółkach", „ s u k i e n k a c h " , k o ż u c h a c h l u b ..szu­ bach", w chusteczkach n a głowie. C z ę s t o , d l a osłony p r z e d z i m n e m i w i a ­ t r e m , o k r y w a ł y się jeszcze s z e r o k ą z a p a s k ą ( r y c . 52). Młode m ę ż a t k i i d z i e w c z ę t a d a w ­ n i e j i dziś w okresie z i m o w y m nosiły prócz w y m i e n i o n y c h części s t r o j u za­ p a s k i n a r a m i o n a c h ( r y c . 5). W o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i a j ą się duże c h u s t y f a b r y c z n e , „ z i m ó w k i " , s ł u ż ą c e d o o d z i e w u oraz t z w . . . p l u s z ó w k i " n a głowę ( r y c . 4). N a d t o młode k o b i e t y (mężatki i d z i e w c z ę t a ) u b i e r a j ą się zimą w „ k a f t a n i k i " r o b i o n e przez siebie n a d r u t a c h w b a r w n e desenie na przodzie. Ryc. 29. Młoda mężatka w czepku i zapasce nara, , . , j , } . . * ... Ti-i i* btroi o b r z ę d o w y . W e s e l e , miennej. Komorniki, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. ..Młoducha do ślubu u b i e r a ł a się c w J 34 �w K u z n o c i n i e około 1855 r . w b i a ł ą perkalową spódnicę w niebieskie k w i a t k i , fartuszek czółko z b a r w n y c h wstążek (ryc. 31) oraz w b i a ł ą c h u s t ę ; w B i a ł e j 1890 r . : w s p ó d n i c ę b i a ł ą o s z e r o k i e j listwie, fartuszek „baścikowy" (batysto­ w y ) , względnie t i u l o w y , k a f t a n i k b i a ł y z f a l b a n k ą girlandę, b i a ł e pończochy, trzewiki i sznury paciorków; w Postękal i c a c l i w 1900 r . , w z i e l o n ą suknię, b i a ł y t a r t u s z e k , b l u z e c z k ę ; w ^\ i a d e r n i e i i n ­ n y c h sąsiednich w s i a c h w 1918 r . : w w e ł niaczek, długi z f a l b a n k ą fartuszek, b l u z e c z k ę tudzież w e l o n u j ę t y n a głowie w t z w . guwniorkę i p r z y o z d o b i o n y m i r t o ­ w y m w i a n u s z k i e m ( r y c . 13). Podane przykłady nie wyczerpują cało­ ści s t r o j u o b r z ę d o w e g o m ł o d e j , lecz w s k a ­ z u j ą n a i c h dużą r ó ż n o r o d n o ś ć i z m i a n y . P o d s t a w o w y m j e d n a k e l e m e n t e m stro­ j u panny młodej było niew ątpliwie n a k r y c i e głowy, k t ó r e j ą w y r ó ż n i a ł o o d druhenek; występujących na j e j weselu. M ł o d u c h a p o s i a d a j ą c a d z i e c k o również szła d o ślubu w w e l o n i e , lecz bez w i a Ryc. 30. Starsza druhna w czółku z p a w i m i pió­ neczka. W d o w y odprawiały zaślubiny r a m i . Nagórzyce, p o w . Piotrków. w przepisowym stroju mężatek. Fot. St. Kałuża, 1948 r. W czasie o c z e p i n , z d e j m o w a n o m ł o d e j w e l o n z w i a n k i e m l u b ślorkę, potem uro­ czyście obcinano j e j włosy i zakładano czepek przeważnie z darów m a t k i chrzestnej l u b s t a r o ś c i n y . W t e d y starsze k o b i e t y ś p i e w a ł y m i ę d z y i n n y m i : r Porzuć te wstążki na gałązki, wdziej czepiec! D r u h e n k i z orszaku młodej odpowiadały: Ja w t y m cepcu nie bede chodziła, bo b y m sie łojca, m a t k i wstydziła. (Nagórzyce) Po p r z y j ę c i u czepca m ł o d u c h a s y m b o l i c z n i e w c h o d z i ł a d o g r o n a starszej s p o ł e c z ­ ności, a t y m s a m y m t r a c i ł a p r a w a p a n i e ń s k i e . Jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą śwdatową d r u h n y n a l e ż ą c e d o o r s z a k u m ł o d e j , p a r a d o w a ł y w c z ó ł k a c h u p i ę t y c h ze w s t ą ż e k l u b w w i a n k a c h z k u p n y c h k w i a t ó w , s z y c h u i p a c i o r k ó w . C z ó ł k a d r u h e n t y m się różniły o d „ ś l o r e k " m ł o d u c h y , że b y ł y n i ­ ż e j . . p i n a n e " i p o s i a d a ł y n a d c z o ł e m s t e r c z ą c e p a w i e pióra. Z c z ó ł k i e m t a k j a k zresztą d r u ż b o w i e z c z a p k ą , n i e r o z s t a w a ł y się one w ciągu całego wesela ( r y c . 30). P o g r z e b . Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m starsze k o b i e t y s z y k o w a ł y sobie t z w . „śmiertelne odzienie'". W t y m c e l u g r o m a d z i ł y : czepiec, głównie z d a r u m a t k i c h r z e s t n e j , spódnicę, f a r t u s z e k , c h u s t ę , odziewadło, koszulę, k a f t a n , b u r s z t y n y , p o ń c z o c h y oraz b u c i k i t j . k o m p l e t n y s t r ó j , j a k i nosiły za ż y c i a . 35 �P r z y d o b o r z e śmiertelnego o d z i e n i a z w r a ­ c a ł y u w a g ę przede w s z y s t k i m n a j e g o stan i barwę. Odzienie to musiało b y ć n o w e w kolorach spokojnych, z wyjątkiem chu­ sty, k t ó r a m o g ł a b y ć c z e r w o n a . Jeżeli w chacie n i e b y ł o c z a r n e j , b i a ł e j l u b c z e r w o n e j c h u s t y do czepca, a n i e ­ b o s z c z k ę n a l e ż a ł o p o g r z e b a ć , w t e d y do­ m o w n i c y . . w y m i e n i a l i " j e d n ą z posiada­ n y c h n a chustę o w ł a ś c i w y c h b a r w a c h . C h o d z i l i w i ę c po w s i i s z u k a l i „chusty d o śmierci". „Odziewacki" musiały być z dobrze bielonego płótna. D o s t a w a ł y j e do t r u m n y t y l k o m a t k i , a t o dlatego, że według słów i n f o r m a t o r k i — b ę d ą i m p o t r z e b n e „dobawdenia d z i e c i n a t a m t y m ś w i e c i e " . W isto­ cie o d z i e w a c k i b y ł y ściśle z w i ą z a n e z m a ­ cierzyństwem. Z półczepców, które b y ł y przeznaczone dla umarłych, zdejmowano wszelkie ozdoby, w t e n sposób o t r z y m y w a n o t . z w . „ c e p i e c żałobny" który w barwach j a k i całej s y l w e c i e b y ł znacznie s p o k o j n i e j s z y i b a r ­ d z i e j d o s t o s o w a n y do s m u t n e j uroczy­ Ryc. 51. „ Ś l o r k a " — n a k r y c i e głowy młodej pod stości. czas wesela. Nagórzyce, p o w Piotrków. D o t r u m n y n i e d a w a ł o się i nie d a j e Fot. S. Kałuża, 1948 r. w o k o l i c a c h Siuchcic barwnych wełniaków a n i zapasek, p o p r o s t u dlatego, że „ n i e w y p a d a " . M ł o d s z e k o b i e t y b y ł y c h o w a n e w gorsetach, w s t r o j u odświętnym, d z i e w c z ę t a w w e l o n a c h z w i a n e c z k a m i n a głowie i w b i a ł y c h s u k i e n k a c h . Rozdział SZCZEGÓŁOWY VII OPIS STROJU KOBIECEGO Koszule K o s z u l ę s z y t o z d w o j a k i e g o m a t e r i a ł u : z płótna zgrzebnego dół, c z y l i t z w . „podołek" ..nodołek", z cienkiego — górę, c z y l i t z w . „ciałko", „ciało", k o ł n i e r z y k oraz r ę k a w y . W p ó ź n i e j s z y c h czasach te ostatnie c z ę ś c i r o b i o n o również z k u p n e g o białego p e r k a l u l u b p ł ó t n a domow ego, w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą . N a j s t a r s z y t y p k o s z u l i stanowił p o n c z o p o d ł u ż n e i s k ł a d a ł się z c z t e r e c h p ł a t ó w p r o s t o k ą t n y c h p r z e z n a c z o n y c h n a c i a ł o , p o d o ł e k i r o £ a w y . D o tego d o c h o d z i ł y jeszcze d w a k w a d r a t y , z w a n e „ w t o k a m i " , „ t o k a m i " l u b ..świklaint", w z g l . „ ć w i k ł a m i " , s ł u ż ą c e j a k o w s t a w k i d o r ę k a w ó w p o d p a c h y oraz t r z y podłużne k a w a ł k i p r z e w i d z i a n e n a o s z y w e c z k ę p o d s z y j ą i p r z y d ł o n i a c h . Najstarsze r o b o c z e k o s z u l e n i e p o s i a d a ł y t y c h ostatnich części. N a w z ó r p o n c h o szyte b y ł y t y l k o „ c i a ł k a " , r o b i o n e z j e d n e g o k a w a ł k a m a t e ­ riału, p r z e w a ż n i e o r o z m i a r a c h 46 n a 100 c m ( r y c . 32/1). M a t e r i a ł t e n s k ł a d a n o w z d ł u ż T 36 �n a d w i e r ó w n e części, i w ś r o d k o w y m m i e j s c u złożenia w y k r a w a n o o k r ą g ł y otwór o o b w o d z i e s z y i , n a s t ę p n i e c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a p i e r s i p r z e c i n a n o o d górv w d ó ł na długości o k o ł o 40 c m ; n i e k i e d y r ó w n i e ż w y c i n a n o z b o k u l e k k i m ł u k i e m m i e j s c e do w s z y c i a r ę k a w ó w . C z ę ś ć górną k o s z u l i p r z e z n a c z o n ą na s z y j ę , z b i e r a n o n a j p i e r w w z m a r s z c z k i , a p o t e m w s z y w a n o w ą s k ą p o d w ó j n i e złożoną o s z y w e c z k ę o szero­ k o ś c i 2 c m . U k o s z u l starszego t y p u o s z y w e c z e k n i e r o b i o n o , lecz o t r z y m a n y p o w y ­ cięciu otwór p o d s z y w a n o w ąskim l n i a n y m p a s e c z k i e m (1,5 c m ) . R o z k r ó j d o k o n a n y w części przeznaczonej na piersi albo obrębiano albo podkładano z j e d n e j i drugiej s t r o n y d w u c e n t y m e t r o w e liste"."JcL_dolną c z ę ś ć p r z e c i ę c i a p r z e s z y w a n o n a długości od 5 do 7 c m . 7 Koszule z a p i n a n o n a k o l o r o w e s z k l a n e g u z i c z k i w l i c z b i e o d 2 do 3. Ryc. 32. Koszule kobiece: I — stary t y p koszuli z Żywocina, II—koszule z Nagórzycy, p o w . Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój „ciołka" (na rys. I I składa się z dwóch części), d — podołka, e — półkarczek, f — rękaw, g— w t o ­ k i . Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. f •g ••TTTTrnTTTTI T1 D o „ c i a ł k a " s i ę g a j ą c e g o z w y k l e d o pasa, p r z y t w i e r d z a n o w o r k o w a t y p o d o ł e k o j e d ­ n y m p i o n o w y m szwie, u m i e s z c z o n y m z b o k u . U ż y w a n o d o tego p ł ó t n a r ó ż n y c h r o z m i a r ó w m i ę d z y i n n y m i 65 n a 116 c m . O p i s y w a n e k o s z u l e m i a ł y długie l u b k r ó t k i e r ę k a w y . N a j s t a r a n n i e j w y k a ń c z a n o długie r ę k a w y , gdyż u pięści u k ł a d a n o j e w z m a r s z c z k i i f a l b a n k i , k t ó r e o d siebie r o z d z i e l a n o p r z y p o m o c y osobnej o s z y w e c z k i . K r ó j k o s z u l i p r z y r a m k o w e j b y ł nieco i n n y . Jej górna c z ę ś ć t j . „ c i a ł k o " s k ł a ­ dało się z d w ó c h p ł a t ó w o r o z m i a r a c h 55 na 49 c m . T e d w a p ł a t y z s z y w a n o z s o b ą p o b o k u t a k , ż e p o z o s t a w i a n o c z ę ś c i luźne n a w s z y c i e r ę k a w ó w . W g ó r n e j i c h c z ę ś c i w s z y w a n o d w a prostokątne kawałki materiału, które o d strony kołnierza zbierano w szereg z m a r s z c z e k . W k o ń c o w y m s w o i m r o z w o j u , a w i ę c o k o ł o 1920 r . , k o s z u l ę z a o p a t r y w a n o w t z w . ..pępek", t o jest p r o s t o k ą t n ą n a s z y w k ę , d o k t ó r e j n i e k i e d y w dolnej części doszywano luźny trójkącik. 37 �Ryc. :>5. Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony czarno-czerwonym haftem Wiaderno, po w. Piotrków. Fot. St. Kałuża 1953 r. krzyżykowym. K o s z u l a p r z y r a m k o w a głównie p r z e z n a c z o n a n a święto, b y ł a b a r d z o p o d o b n a d o k o s z u l i m ę s k i e j ( r y c . 52,11), różniła się o d n i e j t y m , że s k ł a d a ł a się z c i a ł k a , podołk a , w y k ł a d a n e g o k o ł n i e r z y k a i nie p o s i a d a ł a h a f t o w a n e g o w y k ł a d u . U koszul t y c h robiono przeważnie kołuierzyki wykładane, które początkowo w y ­ s z y w a n o ściegiem k r z y ż y k o w y m d w u b a r w n y m , p ó ź n i e j p ł a s k i m , b i a ł y m (patrz r o z ­ dział I X ) . O k o ł o r . 1910 z a c z ę t o d o r a b i a ć z białego k o r d o n k a . . s i o t e c k i " z r ó ż n o k o l o ­ r o w y m i brzegami. B a r d z o starannie o z d a b i a n o r ó w n i e ż p r z y t y c h k o s z u l a c h p r z y r a m k i i m a n k i e t y ( r y c . 55, 34). U k o s z u l p r z e z n a c z o n y c h do gorsetów d o l n e c z ę ś c i r ę k a w a p r z e d p r z y ­ s z y c i e m d o m a n k i e t u u k ł a d a n o w z a s z e w k i ( r y c . 54). Zarówno kołnierzyk j a k kolorowej tasiemki, później w różnych kolorach. Ryc. 34. 58 i mankieciki początkowo zawiązywano przy pomocy zaczęto je zapinać na kościane l u b szklane g u z i c z k i Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony białym płaskim Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r. haftem. Żywocin, pow. �Y\ okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a w i ł y się w k o s z i d e k a r c z k o w ed a l s z y m ciągu w t o k i były one zbliżone ( r y c . 17/11). Robocze miały krótkie do długie, z a o p a t r z o n e oraz podołek. koszul męskich koszule rękawy, w zachowujące tego świąteczne haftowane typu zaś man­ k i e t y ( r y c . 46). Gorsety W d z i e w i ę t n a s t y m w i e k u szyto gorsety z s a m o d z i a ł ó w w p r ą ż k i , n a j c z ę ś c i e j : czar­ ne, c z e r w o n e i zielone. N i e k i e d y do t y c h prostych prążków dodawano przeplotkę, Ryc. 55. Gorsety: I — gorset ślubny z Moszczenicy u z y s k u j ą c w t e n sposób o z d o b n ą tkaninę. z 1880 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie Mazo­ Z k u p n y c h m a t e r i a ł ó w u ż y w a n o „astraw i e c k i m . I I — gorset aksamitny z Wiaderna, z 1910 r. c h a n i i " l u b k a s z m i r u . M a t e r i a ł y te b y ł y I I I — s t a n i c z e k /. falbanką z Wiaderna. a — przód, w k o l o r z e z i e l o n y m , s i w y m l u b czer­ b — tył, c — krój przodu, d. c, f — krój części skła­ dających się na boki, g — krój pleców, h — falbany. wonym. Podziałka 1:20. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się gorsety z czarnego i g r a n a t o w e g o aksa­ m i t u . G o r s e t y b y ł y obcisłe, k r ó j i c h , j a k w s k a z u j e r y c i n a 35 11, s k ł a d a ł się z dziesięciu części, z k t ó r y c h c z t e r y n a j w i ę k s z e p r z y p a d a ł y n a p l e c y i przód, m n i e j s z e jako k l i n y n a b o k i . W s z y s t k i e one w d o l n e j s w e j c z ę ś c i b y ł y z a o k r ą g l o n e ( r y c . 36, 37) t j . zakończone „tackami". Ryc. 36. Gorset czarny, aksamitny z ok. 1910 r., ozdobiony „rózgami" z kolorowej włóczki. Wiaderno, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r. Ryc. 57. Gorset czarny, aksamitny z 1903 r„ ozdobiony początkowo t y l k o kolorową stebnówką, około 1950 r. paciorkami. Kaleń, p o w . Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1955 r. 39 �O k o ł o 1910 r . . . t a c k i " z a c z ę t o r ó w n i e ż f o r m o w a ć w k w a d r a t y ( r y c . 9). G o r s e t y m i a ł y u s z y i duże w y k r o j e oraz r o z c i ę t y przód n a d w i e c z ę ś c i , w k t ó r y m p o b r z e g a c h z n a j d o w a ł y się d z i u r k i z a o p a t r z o n e w b l a s z k i , s ł u ż ą c e do s z n u r o w a n i a . Jako s z n u r ó w k i u ż y w a n o „ c y r g l a " , c z y l i t a s i e m k i o s z e r o k o ś c i 1 c m w k o l o r z e c z e r w o n y m , różowym l u b żółtym. P r z y gorsetach d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h k o l o r s z n u r ó w k i o d p o w i a d a ł b a r w i e t k a n i n y . W X X w i e k u , g d y u p o w s z e c h n i ł y się gorsety a k s a m i t n e , tego nie przestrzegano. Uży­ w a n o w t e d y do n i c h n a j w i ę c e j tasiemek c z e r w o n y c h . S z n u r o w a n i e o d b y w a ł o się o d dołu w górę t a k , że na p i e r s i a c h r o b i o n o k o k a r d ę . Gorsety początkowo ozdabiano kolorową stebnówką, potem p a c i o r k a m i , cekinami ( r y c . 56, 57, 58). N a p l e c a c h gorsetu p r z y t w i e r d z a n o szereg b a r w n y c h w s t ą ż e k , k t ó r e luźno o p a d a ł y w dół sięgały s w o i m i k o ń c a m i b r z e g ó w s p ó d n i c y , ( r y c . 45). G o r s e t y u ż y w a n e do ślubu b y ł y n a j c z ę ś c i e j szyte z zielonego l u b c z e r w o n e g o atłasu albo k a s z m i r u ( r y c . 55 I I ) . P r z e d s t a w i o n y n a r y c i n i e 55/1 k r ó j w s k a z u j e , że gorset s k ł a d a ł się z ośmiu c z ą s t e k , z k t ó r y c h c z t e r y s t a n o w i ł y tył i przód, reszta b o k i . N a uwagę z a s ł u g u j e t u t a j u f o r m o w a n i e d w ó c h p r z e d n i c h d u ż y c h p ó ł o k r ą g ł y c h t a c e k . Gorsety' z d o b i o n o p r z y p o m o c y c e k i n ó w , p a c i o r k ó w , s z k l a n y c h k ó ł e c z e k oraz b a r w n y c h tasiemek. T Staniki S t a n i c z k i szyto z płótna lnianego, p r z e r o b i o n k i , p i k i i k a s z m i r u . B y ł y one luźne l u b p r z y t w i e r d z o n e d o spódnic l u b w e ł n i a k ó w . K r ó j i c h s k ł a d a ł się zasadniczo z ośmiu c z ę ś c i . S t a n i c z e k z f a l b a n k ą posiadał c z ę ś ć d o d a t k o w ą w f o r m i e w y d ł u ż o n e g o p r o s t o ­ k ą t a o s z e r o k o ś c i od 8—10 c m , ( r y c . 55 I I I ) . Spódnice M i a n e m s p ó d n i c o k r e ś l a się w s z y s t ­ k i e r o d z a j e spódnic w y k o n a n y c h b ą d ź z m a t e r i a ł u s a m o d z i a ł o w e g o (lnianego l u b wełnianego) w j e d n y m k o l o r z e , bądź z m a t e r i a ł u f a b r y c z n e g o , n a j c z ę ś ­ c i e j w j e d n y m k o l o r z e l u b w deseń. N a spódnice używano materiałów w ł a s n y c h l u b n a b y t y c h w mieście, p r a ­ w i e zawsze p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o . Materiały z własnego warsztatu b y ł y b ą d ź l n i a n e , b ą d ź też w e ł n i a n e . Z t y c h p i e r w s z y c h szyto p r z e w a ż ­ nie spódnice do r o b o t y , z d r u g i c h „do c h o d u " i n a święto. T k a n i n l n i a n y c h najczęściej używano w kolorze natu­ r a l n y m — s z a r y m , n i e k i e d y cieńsze o d d a w a n o do d r u k o w a n i a w p a s k i l u b r o z m a i t e o r n a m e n t y roślinne. T k a nJńy^wcłniane s a m o d z i a ł o w e f a r b o w a n o zawsze n ^ j e d e n k o l o r , n a j c h ę t n i e j n a czerwonym, z i e l o n y l u b o r z e c h o w y . Ryc. 38. Dziewczynka w gorsecie i współcze­ snym stroju odświętnym. Chorzęcin, p o w . Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska 1934 r. 40 �Spódnice z materiałów f a b r y c z n y c h głównie p r z e z n a c z a n o n a święto i u r o c z y ­ stości r o d z i n n e . N a j c h ę t n i e j szyto j e z kaszmira w kolorze granatowym, czerwonym, b o r d o w y m , niebieskim lub zielonym. Spód­ nice ślubne r o b i o n o p r z e w a ż n i e z b i a ł e g o p e r k a l u r z a d z i e j z zielonego muślinu. S p ó d n i c e noszone w d r u g i e j połowie X I X w i e k u m o ż n a p o d z i e l i ć na d w a r o d z a j e : n a spódnice u ł o ż o n e z j e d n e g o — c i ą g ł e g o k a ­ w a ł k a , oraz n a spódnice o p a r t e n a u k ł a d z i e b r y t o w y m . Z a r ó w n o na j e d e n , j a k n a d r u g i rodzaj, używano około 5 m materiału. S p ó d n i c e z samodziału w e ł n i a n e g o i l n i a ­ nego z s z y w a n o na p r z o d z i e , z o s t a w i a j ą c p r z y pasie rozpór długości 10 c m . G ó r n e b r z e g i u j m o w a n o w fałdki i p r z y t w i e r d z a n o do w ą z i u t k i e j o s z y w e c z k i ( r y c . 59). Spódnice, oparte na układzie b r y t o w y m . a szyte głównie z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , s k ł a d a ł y się z c z t e r e c h t z w . „półek"' czyli prostokątnych kawałków. Półki łączono z s o b ą p r z y p o m o c y szwów, a górne i c h b r z e g i m a r s z c z o n o i starannie w s z y w a n o do o s z y w k i l u b staniczka. S p ó d n i c e p o s i a d a ł y p o d spodem, w d o l ­ n e j części, u s z t y w n i o n ą s z e r o k ą ,.listwę". t j . plisę, a n a z e w n ą t r z d r o b n e z a k ł a d e c z k i oraz n a s z y c i a z a k s a m i t k i w j e d n y m l u b d w u r z ę d a c h w zależności o d i c h rozmiarów; gdy aksamitka była szerokości około 5 c m , dawano jedną, jeżeli węższa — dwie. W n i e k t ó r y c h w i o s k a c h zamiast a k s a m i t k i dawano tasiemki w kolorach różowym, granatowym lub czerwonym. W XX wieku, a z w ł a s z c z a w okresie międzywojennym. i . T Ryc. 39. Kobieta w zawiązanej obrzędowej chustce, kaftanie i spódnicy. Żywocin, pow. Piotrków. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r. l i c z b a n a s z y w a n y c h tasiemek i a k s a m i t e k na s p ó d n i c a c h oraz w e ł n i a k a c h w z r a s t a t a k dalece, że o b e j m u j e p r a w i e do p o ł o w y o p i s y w a n e ..obleczenie", t w o r z ą c 7 i w i ę c e j nawet rzędów. W t y m czasie u n i e k t ó r y c h spódnic, m n i e j o b s z y t y c h t a s i e m k a m i , d a w a n o u samego dołu c z a r n ą k o r o n e c z k ę . D o l n e c z ę ś c i s p ó d n i c y c h r o n i o n o p r z e d strzępieniem w t e n sposób, że n a s z y w a n o na j e j brzegach czerw ony sznurek l u b t z w . „szczoteczkę". O k o ł o 1905 r . z j a w i a j ą się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o s p ó d n i c e z c z e r w o n e j l u b n i e b i e s k i e j w e ł e n k i o j e d n o k i e r u n k o w y m sfałdowaiuu, u j ę t y m W pasie n i e w i e l k ą oszyweczką. N a z y w a n o je „układankami". T t 9 W ełn ia k i W P i o i r k o w s k i e m „ w e ł n i o k i e m " . w e ł n i o r e m " l u b „ k i e c k ą " n a z y w a j ą spódnice z w e ł ­ nianego samodziału w p r ą ż k i . Najstarsze w e ł n i a k i , noszone jeszcze w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u , r o b i o n o z m a t e r i a ł ó w s a m o d z i a ł o w y c h , wsuw ając w czasie w a l c z e n i a o b o k n i t e k w e ł n i a n y c h — 7 4.1 �n i t k i zgrzebne, p r z y t y m s i o s o w a n o ograniczoną skalę b a r w , a w w i e l u Zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o w y p a d k a c h , o p i e r a n o się t y l k o n a n a ­ • — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o . • • • • o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o turalnych kolorach tworzywa. Kolor czarny i biały w tkaninie wełniakowej z a j m o w a ł w ciągu c a ł e g o ubiegłego stulecia d e c y d u j ą c ą p o z y c j ę . P r ą ż k i czarne t k a n o obok prążków białych, czerwonych, granatowych, zielonych; w następnym stuleciu obok b o r d o w y c h , liliowych lub buraczkowych. Prążki n a t o m i a s t białe w ą t c z o n o o b o k m o ­ d r y c h l u b c z e r w o n y c h b y ł y też w e ł niaki w dwie nitki, t j . w d w u barwach. D o tegu n a l e ż y jeszcze d o d a ć ł ą c z e n i e się p r ą ż k ó w c z e r w o n y c h z p r ą ż k a m i burymi, bordowymi lub zielonymi. Wszystkie prążki w wełniaku d w u b a r w n y m starego t y p u b y ł y w ą s k i e , p r z e w a ż n i e s z e r o k o ś c i 0,5 c m . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a ­ w i a j ą się w e ł n i a k i d w u b a r w n e o szer­ 19V i9°50szych prążkach. W d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y Ryc. 40. Mapka zasięgu wełniaka. Rys. St, Siedlak, 1954 r. również wełniaki o 5 i w i ę c e j wełnach posiadające prążki o różnych szerokoś­ c i a c h i układzie ( t a b l . UL). W y s t ę p o w a ł y w n i c h p r ą ż k i : czarne, białe, m o d r e , n i e k i e d y żółte ( B i a ł a ) : zielone, c z e r w o n e (szersze) i m o d r e ( N a g ó r z y c e ) ; b o r d o w e , zielone, b u r a c z ­ k o w e l u b niebieskie, c z e r w o n e , zielone, czasem z d o d a n i e m b i a ł y c h ( G o ś c i m o w i c e ) . 19°2Q' N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia prążki r o z d z i e l a j ą c e szersze p a s k i c z y l i d n a (czer­ w o n e , b r ą z o w e i in.) z a c z ę t o u k ł a d a ć w p e w n e z e s p o ł y , t w o r z ą c t y m sposobem n o w e efekty dekoracyjne, które dały w rezultacie wykształcony t y p wełniaka o dwóch i więcej dnach (Tabl. I I I ) . W t y m czasie z o s t a j ą zastosowane p r z y t k a n i n a c h w e ł n i a k o w y c h t z w . p r z e p l o t k i , t j . desenie w f o r m i e z ą b k ó w , d r a b i n e k i t p . w y k o n a n e dzięki u ż y c i u d e s k i t k a c k i e j . Przeplotki występowały samodzielnie l u b w połączeniu z p r o s t o l i n i j n y m i prążkami. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a ł y n o w e d w a t y p y w e ł n i a k ó w . t j . w e ł n i a k t z w . „ k r a k o w s k i " oraz . . ł o w i c k i " . W e ł n i a k i te m a j ą j e d n ą w s p ó l n ą c e c h ę , m a j ą a s y m e t r y c z n e t z w . ..mody**, które o b e j m u j ą w i e l k ą i l o ś ć r ó ż n o b a r w n y c h p r ą ż k ó w . N a u w a g ę z a s ł u g u j ą n a k ł a d a j ą c e się na siebie p a r a m i p a s e c z k i t z w . „prążki p r z e n i ­ k a j ą c e " . ( T a b l . I I I ) . R ó ż n i c e między n i m i l e ż ą zasadniczo AS- odmienności k o l o r ó w dna. Y\ ełniak k r a k o w s k i posiada d n o c z e r w o n e , ł o w i c k i n a t o m i a s t różne, zielone, b u r a c z k o w e , b r ą z o w e i i n n e . W e ł n i a k i ł o w i c k i e m o ż n a podzielić n a d w i e o d m i a n y : na wełniaki o jednym i o k i l k u dnach. J a k k o l w i e k n a z w y t y c h w e ł n i a k ó w sugerują i c h p o e ^ J z e n i e z dość n a w e t odległych terenów, to j e d n a k w zasadzie są one w y t w o r e m m i e j s c o w y m i s t a n o w i ą j e d e n z k o ń ­ c o w y c h etapów r o z w o j o w y c h t k a n i n y w e ł n i a k o w e j . W e ł n i a k i s z y t o t a k , j a k z a p a s k i z j e d n e g o b i e ż ą c e g o płatu długości o d 5 do 6 m . W zależności od sposobu u j ę c i a w o s z y w k ę w s p o m n i a n e g o płatu, m o ż n a w y r ó ż n i ć wełniaki marszczone i fałdowane. "W X I X w i e k u wstawkę, zwaną 42 w e ł n i a k i m a r s z c z o n e posiadały na p r z o d z i e ł o k c i o w e j „przedsobkiem", -przodkiem" wrabianym. Przedsobek szerokości był naj- �c z ę ś c i e j ze zgrzebnego płótna, t j . . . p a r t u " , r z a d z i e j z cienkiego l u b z p r z e r ó b k i w e ł n i a n e j w węższe prążki, (..brążusie"), niż w ł a ś c i w y w e ł n i a k . Bogatsze k o b i e t y r o b i ł y n i e k i e d y ..przedsobek" z p r z e r ó b k i b a w e ł n i a n e j . P r z y noszeniu w e ł n i a k a tego t y p u . starano się p r z e d s o b e k osłonić długim f a r t u s z k i e m l u b z a p a s k ą . O k o ł o 1890 r. w e ł n i a k i t a k i e b y ł y już n i e m o d n e , gdyż n o s i ł y go j u ż t y l k o stare k o b i e t y . W e l n i a k i s f a ł d o w a n e b y ł y u k ł a d a n e w t z w . „ h a r m o u i j e " , które s p r a w i a ł y w i e l e kłopotu i c b w ł a ś c i c i e l k o m , f a ł d y t y c h w e ł n i a k ó w . u j ę t e w g ó r n e j c z ę ś c i w d o ś ć w ą s k ą oszyweczkę, były w k i l k u miejscach zafastrygowane. W e l n i a k i sfałdowane były naj­ c z ę ś c i e j na p r z o d z i e na c a ł e j długości z a p i n a n e na z a t r z a s k i l u b g u z i c z k i . C z y n i o n o to d l a t e g o , a b y p r z y w k ł a d a n i u l u b z d e j m o w a n i u nie n i s z c z y ć starannie ułożonych ..karbów". N a j c z ę ś c i e j u k ł a d a n o w fałdy w e ł n i a k i d w u i w i ę c e j b a r w n e , gdyż w czasie noszenia ..mieniły s i ę " one i p o k a z y w a ł y coraz to i n n y zespół k o l o r ó w . W e ł n i a k i s f a ł d o w a n e noszono j u ż w d r u g i e j połowie X I X w i e k u . P r z e t r w a ł y one do naszych czasów. W e ł n i a k i z a r ó w n o marszczone, j a k i s f a ł d o w a n e , noszono na o s z y w c e l u b s t a n i k u z k u p n e g o a l b o s a m o d z i a ł o w e g o materiału w d r o b n e p r ą ż k i . A b y w e ł n i a k i nie strzępiły się. d o l n e ich b r z e g i o b s z y w a n o s k r ę c o n y m c z a r n y m sznureczkiem. Ryc. 41. Kaftany. I — kaftan z półokrągłym tyłem /. Kalema, pow. Piotrków, I I — kaftan z falbanką z Chorzęcina. pow. Brzeziny, I I I — kaftan zaszewkowy z Chorzęcina, I V — k a f t a n wcinany z H u t y . p o w . Piotrków, a — przód, b — tył. c — krój przodu, d — t y l u , e — rękawa, f — kołnierza, g — falbanki (do kreski p i o n o w e j połowa długości). Podziałka 1:50. Rys. I i IV — J. P. Dekowski. I I . 111 — I - Sosnowski, 1952 i. 45 �N a p o c z ą t k u X X w i e k u w o k o l i c a c h M o s z c z e n i c y r o b i o n o u dołu w e ł n i a k a od 2 d o 3 z a k ł a d e k , a nieco n i ż e j p r z y t w i e r d z a n o c z a r n ą , w ą s k ą t a s i e m k ę . W i n n y c h oko­ l i c a c h o z d a b i a n o dół tego „ o b l e c e n i a " szeregiem r ó ż n o b a r w n y c h w s t ą ż e k . T e g o r o ­ d z a j u d e k o r a c j e są do dziś jeszcze stosowane. Kaftan N a j d a w n i e j s z ą f o r m ę k a f t a n a p r z e d s t a w i a r y c i n a 41/1. K a f t a n y tego t y p u b y ł y noszone p o w s z e c h n i e w l a t a c h 1860 — 1905. S z y t o j e z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , p r z e w a ż n i e z k a s z m i r u oraz z samodziałów-. N a j c z ę ś c i e j u ż y w a n o na n i e t k a n i n y j e d n o b a r w n e j w k o l o r z e g r a n a t o w y m , c z a r n y m , z i e l o n y m lub różowym. Materiały d o m o w e j r o b o t y bywały również w drobne prążki, najczęściej bordowe z zielonymi lub niebieskie z c z e r w o n y m i . K r ó j t y c h k a f t a n ó w b y ł b a r d z o p r o s t y , gdyż s k ł a d a ł się z pięciu p ł a t ó w , z k t ó r y c h j e d e n p r z y p a d a ł n a c z ę ś ć t y l n ą , d w a n a p r z e d n i ą , t y l e ż n a r ę k a w y ( r y c . 41/1). K a f t a n y n i e p o s i a d a ł y zupełnie k o ł n i e r z y k ó w i d e k o l t u . K a f t a n y s w o i m w y g l ą d e m i k r o j e m n a w i ą z y w a ł y do m ę s k i c h l e j b i k ó w i b y ł y w ł a ś c i w i e i c h d a l s z y m rozwdnięciem. T a k j a k l e j b i k i , b y ł y one „kuse"', (sięgały do pasa) i p r z e d n i a i c h c z ę ś ć b y ł a nieco k r ó t s z a niż t y l n a . W t y l n e j c z ę ś c i p o s i a d a ł y l e k k i e z a o k r ą g l e n i e , k t ó r e c z ę s t o z w a n o ..ogonem" ( r y c . 41/1). N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę t o dolną c z ę ś ć z a o p a t r y w a ć w f a l b a n k ę u ł o ż o n ą w luźne f a ł d y ( r y c . 41/11). K a f t a n y początkowo ozdabiano czarną l u b granatową aksamitką, później wstą­ żeczkami, szychem i p a c i o r k a m i . Najstaranniej przybierano k a f t a n y przeznaczone do ślubu ( p a t r z r o z d z . I X ) . Z a p i n a n o je n a g u z i c z k i z m a s y w k o l o r z e r ó ż o w y m , c z a r n y m l u b b o r d o w y m . W p i e r w s z y c h l a t a c h b i e ż ą c e g o stu­ lecia p o j a w i ł y się k a f t a n y p a s o w a n e , z l e k k i m k l o s z e m u dołu. Z u w a g i n a k r ó j i sposób w y k o n a n i a , m o ż e m y j e podzielić n a d w a r o d z a j e , to j e s t n a k a f t a n y z a s z e w k o w e i na k a f t a n y w c i ­ nane. K a f t a n y z a s z e w k o w e b y ł y r o ­ bione przeważnie z materiałów wełnia­ n y c h w kolorze zielonym l u b granato­ w y m . N a w i ą z y w a ł y one s w o i m k r o j e m do p o p r z e d n i o o m ó w i o n y c h k a f t a n ó w , z tą j e d n a k r ó ż n i c ą , że p o s i a d a ł y d o ­ d a t k o w e c z ę ś c i , j a k k l i n y po b o k a c h i r ę k a w a c h oraz s t o j ą c y k o ł n i e r z y k ( r y c . 45 I I I ) . P ł a t y p r z e z n a c z o n e n a p l e c y i przód b y ł y szersze niż u w s p o m ­ n i a n y c h , co p o z w a l a ł o n a z r o b i e n i e l i c z n y c h zaszewek, przez k t ó r e c h c i a n o uzyskać odpowiednią formę. Główną i c h ozv\_ią_były l i c z n e z a k ł a d k i , r o z ­ mieszczone w i;kładzie p i o n o w y m n a p r z o d z i e , p l e c a c h i u w ylotów r ę k a ­ w ó w , AS* p o z i o m y m — w g ó r n y c h c z ę ś T T Ryc. 42. Zawiązywanie obrzędowej chustki, młodej mężatce ubranej w kaftan. K o m o r n i k i , pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r . 44 �ciach rękawów. Zakładki znajdujące się z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y r o z c i ę c i a b y ł y n a k a r c z k u i w pasie p r z y s z y t e w p o p r z e k z a s z e w k a m i l u b zmarszcz­ kami. Kaftany zaopatrywano w pod­ szewkę i zapinano najczęściej na cztery okrągłe, różowe guziki. K a f t a n y w c i n a n e b y ł y szyte z kasz­ miru, popehny, piki, lub sukienka w kolorze granatowym, zielonym lub b o r d o w y m . S k ł a d a ł y się z 9 c z ę ś c i , z czego d w i e p r z y p a d a i y n a przód i b o k i , c z t e r y n a p l e c y , j e d n a ua_kołnier z y k , d w i e zaś n a r ę k a w y ( r y c . 4 i , I V ) . Przez zszycie k l i n ó w i z r o b i e n i e zasze­ w e k t w o r z y ł a się w d o l n e j c z ę ś c i dość szeroka f a l b a n k a . K a f t a n y b a r d z o sta­ rannie przybierano w rozmaite m o t y w y , z s z y c h u , c e k i n ó w , tasiemek, a k s a m i t e k , b a r w n y c h n i c i oraz b i a ł y c h k o r o n e k . Bluzeczki gorsetowe Bluzeczek t y c h używają najczęściej p o d gorset. S z y j ą j e z c i e n k i e j t k a n i n y , n a j c h ę t n i e j z b i a ł e g o p e r k a l t t ; długość w a h a się o d 60 d o 65 c m i sięga Ryc. 45. Dziewczyna w bluzce gorsetowej i gorsecie ozdobionym wstążkami. Chorzęcin, pow. Brzeziny. p o n i ż e j pasa. B l u z e c z k a t a k a s k ł a d a Fot. G. Wvszomirska, 1954 r. się z k i l k u części, a m i a n o w i c i e : z sze­ rokiego k a r c z k u , dwóch płatów prosto­ k ą t n y c h o w y m i a r a c h 50 n a 50 c m , k o ł n i e r z y k a oraz r ę k a w ó w ( r y c . 44). R ę k a w y są szerokie i z a o p a t r z o n e k l i n e m *oraz p o d w ó j n i e złożonym m a n k i e t e m . B l u z e c z k i gor­ setowe p o s i a d a j ą r a m i ą c z k a i p r z y r a m k i h a f t o w a n e r ó ż n o b a r w n y m ściegiem p ł a s k i m . Przyjaciółka P r z y j a c i ó ł k a s t a n o w i ł a w i e r z c h n i e o k r y c i e z i m o w e , p r z e z n a c z a n o na nią n a j c z ę ś c i e j g r a n a t o w e s u k i e n k o , r z a d z i e j czarne. G ł ó w n ą j e j c z ę ś ć p o d b i j a n o z w y k l e k o ż u s z ­ k i e m , watoliną l u b w e ł n ą . Z a p i n a ł a się n a h a f t k i , c z y l i t z w . „ k o b y ł y " l u b n a g u z i k i . Jak w y n i k a z r e l a c j i t e r e n o w y c h , b y ł y i c h d w i e o d m i a n y : j e d n e długie, s k ł a ­ d a j ą c e się ze stanu i z s u k i e n k i , d r u g i e krótsze, zaopatrzone w dole w f a l b a n ­ k ę . O p i e r w s z y c h n i e w i e l e m o ż e m y po­ w i e d z i e ć , gdyż w y s z ł y one z u ż y c i a z końcem X I X w i e k u . Drugie przetrwały p r a w i e do p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j . T Ryc. 44. Bluzeczka gorsetowa z Godaszewic, p o w . Brzeziny, a — przód, b — t y l , c — krój przedniego piata dolnego, cl — krój tyłu, e — części rękawa: górnej i dolnej, f — w t o k u , g — mankietu, l i — karczka, i — kołnierza. Podziałka 1:30. Rysunek J. Sosnowski, 1952 r. 45 �Ryc. 45. „Przyjaciółka" K o m o r n i k i , pow. Piotrków, a — przód, 1) — tył, c — krój przodu, d — tyłu, e. i' — klinów, g — połowy falbanki, h — paseczka, i — kołnierza, j — części rękawa, k — ozdobny piat naszyty na c. Podziałka 1:50. R\s. J. Sosnowski, 1952 r. S k ł a d a ł y się one ze stanu i z długiej f a l b a n y u ł o ż o n e j w l i c z n e fałdki. S t a n d o p a ­ s o w a n y w t a l i i o b e j m o w a ł p l e c y , d w i e części, c z t e r y boczne k l i n y , o k r ą g ł y z a z ę b i o n y k o ł n i e r z y k , tudzież r ę k a w y złożone z d w ó c h k a w a ł k ó w . Palbarię szyto z d w ó c h i w i ę c e j k a w a ł k ó w ( r y c . 45), G ł ó w n y m i o z d o b a m i o p i s y w a n e j p r z y j a c i ó ł k i były długie p a s k i g r a n a t o w e g o s u k i e n k a o b u s t r o n n i e z a z ę b i o n e oraz d r o b n e białe g u z i c z k i rozłożone na d o l n e j części r ę k a w a , na p a s k u , wreszcie na z a k ł a d k a c h na p r z o d z i e . F artuszek W l )49 r . o p o w i a d a ł a W i k t o r i a G r a b s k a z N i e d y s z y n a , l i c z ą c a w ó w c z a s z górą sio l a t , że za j e j młodości, a więc około 1868 r., starsze k o b i e t y nosiły l n i a n e f a r t u s z k i szyte z jednego prostokątnego k a w a ł k a , w d r o b n e z m a r s z c z k i p r z y o s z y w c e . B y ł y one d w o j a k i e g o r o d z a j u : jedne z cienkiego płótna, obszyte u dołu podwójną c z e r w o n ą t a s i e m k ą , d r u g i e ze . . z g r z e b n i c y " , proste, bez ż a d n y c h ozdób, przeznaczone do r o b o t y . c Należy z a z n a c z y ć , że w y m i e n i o n e o d m i a n y nie b y ł y j e d y n e . W t y m czasie noszono również f a r t u s z k i l n i a n e z d r u k o w a n y c h t k a n i n w p r ą ż k i l u b w r ó ż n e d r o b n e m o t y w y roślinne, w y s t ę p u j ą c e n a j c z ę ś c i e j na m o d r y m a l b o nie­ b i e s k i m tle oraz z k u p n y c h materiałów , k a s z m i r u , b a t y s t u tudzież p e r k a l u . 7 F a r t u s z k i z d r u k o w a n y c h m a t e r i a ł ó w u k ł a d a n o p r ą ż k a m i w p o p r z e k l a k , j a k to b y ł o w t y m czasie u s t a r y c h zapasek do odzie w u . F a r t u s z k i j e d n o b a r w n e , z w ł a s z c z a w k o l o r z e b i a ł y m , o z d a b i a n o u dołu k o r o n e c z k ą l u b k r z y ż y k o w y m h a f t e m , n a j c z ę ś c i e j c z e r w o n y m . P r z y kieszonce umieszczonej z l e w e j strony. w yszywano monogram. Śpiewano w t e d y na w e s e l u : T C y j a to dzicwcyna, co na btzusku ino złote litery na fartusku. • ł - - II II II II II II - P a n n y na w y d a n i u b a r d z o c h ę t n i e p a r a d o w tły w f a r t u s z k a c h , n a k t ó r y c h widniałyTiart«łwane i c h n a z w i s k a . Fartuszki takie przetrwały najdłużej w parafii wolborskiej. F a r t u s z k i z X X w i e k u m o ż e m y po­ dzielić na d w i e g r u p y , to jest n a f a r t u s z k i z f a l b a n k ą o z a k o ń c z e n i u r ó w n y m oraz na f a r t u s z k i p ó ł o k r ą g ł e . Ryc. 46. Rękaw koszuli kobiecej, gorsetowej zdobiony haftem, zaszewkami i wstążeczką. K o ­ m o r n i k i , pow. Piotrków. Podziałka 1:2. Rysował W . Rudź. 1952 r. 46 �Fartuszki z grupy pierwszej są z b i a ł e g o p e r k a l u , długie niżej k o l a n , szerokie, z a o p a t r z o n e w Falbanki oraz wąskie zakładeczki. Zasiąg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o • — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o skaia o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o 1 II Występowanie f a r t u s z k a ,M!I?III. m Pabianice 0 5 1 0 * M Fartuszki z drugiej grupy rozpadają się na d w i e o d m i a n y , a m i a n o w i c i e : na fartuszki o płaszczyźnie j e d n o l i t e j (ryc. 2, 7, 10). oraz p o d z i e l o n e j n a części p r z y p o m o c y w s t a w e k l u b a k ­ s a m i t e k ( r y c . 9, 48). T e ostatnie b y ł y t r ó j d z i e l n e , gdyż s k ł a d a ł y się z t r z e c h c z ę ś c i . Ś r o d k o w a i c h c z ę ś ć b y ł a szer­ sza od b o c z n y c h . W s z y s t k i e te części b y ł y z sobą p o ł ą c z o n e k o r o u e c z k ą l u b p r z y p o m o c y f r a n c u s k i e g o s z w u . to jest kryjącego brzegi po j e d n e j i d r u ­ giej stronie. F a r t u s z k i m i a ł y o b s z y c i a z k u p n e j k o r o n k i i były ozdabiane płaskim r ó ż n o b a r w n y m h a f t e m . Dążności estetyczne wiejskich d z i e w c z ą t d o p r o w a d z i ł y z czasem do tego, że trójdzielny f a r t u s z e k uległ d a l s z y m podziałom, s t w a r z a j ą c w ten sposób w j e g o d o l n e j c z ę ś c i n o w e moż­ Ryc. 47. Mapka zasięgu fartuszka. Rys. St. Siedlak. 1954 r. liwości w zakresie układu motywów zdobniczych. P o c z ą t k o w o zdobiły one t y l k o ś r o d k o w ą c z e ś ć płatów, p ó ź n i e j d o p i e r o i górną. O p i s a n e f a r t u s z k i szyte z b i a ł e g o p e r k a l u , b a t y s t u , z g r a n a t o w e g o j e d w a b i u l u b z c z a r n e j a l p a g i , z a c h o w a ł y się do n a s z y c h c z a s ó w i s t a n o w i ą jeszcze a k t u a l n ą c z ę ś ć k o b i e ­ cego s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o . Zapaski do pasa W drugiej połowie X I X w i e k u składową częścią odzieży k o b i e c e j b y ł y za­ p a s k i d o pasa. B y ł y one r o b i o n e z t k a n i n y w w ąsk i e p r ą ż k i od 2 d o 5 m m , najczęściej w dwóch lub w trzech kolorach i w y ­ raźnie nawiązywały do układu p a s e c z k ó w n a ó w T Ryc. 48. Perkalowy fartuszek panie aski ozdobiony płaskim haft m z Godaszewic, pow. B r eziny. Fot. St. Kałuża, 1948 r. 47 ���50. Zapaska do pa­ sa tkana w „przeplotkę", ozdobiona tasiemkami i k o r a l i k a m i („siotecką"). Wiaderno, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża, 1948 r . D a w n e o d z i e w a c z k i , noszone jeszcze w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u , b y ł y b a r d z o p r y m i t y w n e , s k ł a d a ł y się b o w i e m z j e d n e g o b i i ^ l i e j o K a w a ł k a p ł ó t n a . N a z y w a n o j e „prześcierotkami". P ó ź n i e j , t j . w okresie m i ę d z y r o k i e m 1880 a 1900, u p o w s z e c h n i ł y się o d z i e w a c z k i wełniane, na które t k a n o materiały o dnach szerokości 3 c m w k o l o r a c h c z e r w o n y m , zielonym l u b m o d r y m . Materiały na poszczególne o d z i e w a c z k i robiono przeważnie o j e d n y m d n i e . P r ą ż k i , z n a j d u j ą c e się m i ę d z y d n a m i , o b e j m o w a ł y k o l o r y w r ó ż n y m zestawie w z a l e ż n o ś c i o d tła. D o m a t e r i a ł ó w p r z e z n a c z o n y c h n a o d z i e w a c z k i d o d a ­ w a n o często m i ę d z y p r ą ż k i d w i e l u b t r z y n i t e c z k i białe. N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę t o j e t k a ć w t z w . p r z e p l o t k i , u ż y w a j ą c do tego p r z e ­ ważnie żółtych l u b białych nici. Ryc. 51. 4 Strój Zapaska naramienna (do „odziewu") tkana w „przetyczkę" o ponsowym dnie, modna na po­ czątku X X w . K o m o r n i k i , p o w . Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1955 r. Piotrkowski 49. �������������������������������������������