https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6a231b54725d60375d46b37eac918ef.pdf 3b1780f637988c68f52d2dba8ceb1a9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2457 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2281 Title A name given to the resource O symbolicznym dotykaniu rzeczywistości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.82-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O symbolicznym dotykaniu rzeczywistości Wojciech Michera R z e c z y w i s t o ś ć muzealna najczęściej jest p r ó b ą odtworze­ nia i zaprezentowania czegoś, co istniało wcześniej, lub gdzie indziej. P r ó b a ta przybiera charakter platońskiej m i m e s i s, jest chęcią zbliżenia się do ideału. Jest to jednak p r ó b a zawsze mniej lub bardziej nieudana. P o s z c z e g ó l n e elementy stworzonej sytuacji muzealnej są wprawdzie oryginalne, ale w całości jest ona tylko k o p i ą . Jej w a r t o ś ć to s t o p i e ń p o d o b i e ń s t w a do o r y g i n a ł u ; w istocie w a ż n y jest tylko on. W muzeum t a k i m nigdy nie opuszcza nas ś w i a d o m o ś ć , że m a m y do czynienia ze swoistą fikcja i iluzją. Nawet jeśli wystrój zrekonstruowanej chaty jest oryginalny, a w przenie­ sionym do muzeum grobie leży prawdziwy nieboszczyk, p a m i ę t a m y , że nie przyszliśmy t u ani w odwiedziny do przyjaciół, ani po to, by złożyć k w i a t y na mogile. Ujęcie to umieszcza widza wyłącznie w k o n t e k ś c i e orygi­ n a ł u , usiłuje przenieść go w t a m t ą rzeczywistość; kontekst aktualny, z w i ą z a n y ze ś w i a t e m widza, nie jest istotny, a nawet w p r ó b i e tej przeszkadza. I n n ą s t r o n ą tak rozumianego muzeum jest jego instrukt a ż o w o ś ć i swoista depersonalizacja: zabytek, wystawa, jest zawsze p r z y k ł a d e m c z e g o ś : tak mieszkano, tak lepiono garnki, takie robiono wycinanki - przy czym nie przypad­ k o w o z o s t a ł a t u użyta forma bezosobowa. W gruncie rzeczy bowiem w t a k i m muzeum nie jest w a ż n y t e n garnek, t a chata, t e n t w ó r c a ludowy: to t y l k o p r z y k ł a d y . I c h znaczenie polega wyłącznie na wskazywaniu w z o r c ó w , na idealizacji. Zawsze m o ż n a je z a s t ą p i ć , jeden cep d r u g i m , nawet jednego t w ó r c ę ludowego i n n y m , bo w a ż n a jest t y l k o c e p o w o ś ć i l u d o w o ś ć j a k o pewna funkcja. Z tego p u n k t u widze­ nia nie liczy się więc „ p r z e s z ł o ś ć " , lecz tylko aktualny, dydaktyczny p o ż y t e k . Oba zatem plany - „ m i n i o n y " i „ d z i ­ siejszy" - są rozdzielone i nie p r z e n i k a j ą się. Lecz muzeum r o z u m i e ć m o ż n a inaczej, nie po „ p l a t o ń sku", ale po „ a r y s t o t e l e s o w s k u " . W koncepcji wywiedzionej z p o g l ą d ó w Arystotelesa mimesis staje się nie o d t w o ­ r z e n i e m minionej ("idealnej") rzeczywistości, mniej lub bardziej u d o l n y m k o p i o w a n i e m wzorca (działanie paradygmatyczne), lecz kreacją nowej, d z i a ł a n i e m konfiguracyjnym (syntagmatycznym). Wtedy muzeum staje się przestrzenią t w ó r c z ą , przestrzenią aktywnej penetracji rzeczywistości. Nie p r ó b u j e m y w ó w c z a s r y w a l i z o w a ć - beznadziejnie przecież - w stopniu osiągniętej realności z d o m n i e m a n ą , n i e o g a r n i o n ą sytuacją w z o r c o w ą . Pełnię i ciągłość ż y c i a (nie dającą się nigdy o d t w o r z y ć w najwspanialszej nawet ekspozycji) zastępujemy c z ą s t k o w o ś c i ą i d y s k r e t n o ś c i ą na­ szej konfiguracji. Jest to zarazem rezygnacja z pretensji do quasi-magicznego przenoszenia się „ t a m " , w kontekst tam­ tej rzeczywistości. N i e zrywamy k o n t a k t u z „ t u " , z horyzon­ tem naszego życia, z n a s z ą współczesnością. W tak rozumia­ n y m zdarzeniu muzealnym ulega on jednak poszerzeniu, musi o t w o r z y ć się na obcy kontekst zjawiska, k t ó r e napot­ kał. Jest to jedyny s p o s ó b zachowania g ł ę b o k o rozumianego autentyzmu całego przedsięwzięcia. Eksponat muzealny rozumiany j a k o symbol jest ź r ó d ł e m poznania, ale nie ma charakteru dydaktycznego: nie t y l k o informuje, ale i angażuje, ma w y m i a r egzystencjalny. „ M u z e u m m o ż e b y ć miejscem wtajemniczenia." * * * W sali muzeum b i s k u p i ń s k i e g o , w szklanych gablotach, znajdują się dwa groby szkieletowe. Pierwszy, p o c h o d z ą c y z epoki neolitu, zawiera szczątki trzydziestoletniej kobiety. Pochowano j ą na p r a w y m b o k u , z silnie p o d k u r c z o n y m i nogami, co jest zapewne ś l a d e m myśli o powrocie do ł o n a m a t k i i nadziei na odrodzenie. W d r u g i m grobie, m ł o d s z y m o prawie 3 tysiące lat, spoczywa uzbrojony w o j o w n i k celtycki. Jego ciało p o ł o ż o n e z o s t a ł o na plecach. G d y wiele lat temu pierwszy raz przyjechałem do Biskupi­ na, o d c z u ł e m natychmiast swoistą n i e s t o s o w n o ś ć umieszcza­ nia g r o b ó w w zwykłej muzealnej sali. R o z u m i e j ą c dydak­ tyczny sens tej p r a k t y k i , t r u d n o m i b y ł o p o g o d z i ć się z w y k a z y w a n y m przez a r c h e o l o g ó w brakiem d e l i k a t n o ś c i , l e k c e w a ż e n i e m g o d n o ś c i z m a r ł e g o , k t ó r e j przecież nie zawie­ sza ani u p ł y w czasu, ani naukowy imperatyw poznawczy. Z m a r l i przeniesieni ze swych cmentarzy do muzealnych gablot - statusem swym z r ó w n a n i ze wszystkimi i n n y m i przedmiotami wystawianymi na widok publiczny: garnkami, f o r m a m i odlewniczymi, ozdobami, n a r z ę d z i a m i - stawali się z w y k ł y m i eksponatami. Licznie p r z y b y w a j ą c y do Biskupina turyści - od p r z e d s z k o l a k ó w do e m e r y t ó w - p r z y g l ą d a j ą i m się teraz z bliska, b a d a j ą z zaciekawieniem, k o m e n t u j ą c na p r z y k ł a d stan u z ę b i e n i a człowieka epoki kamienia, l e k k ą ekscytację u s p r a w i e d l i w i a j ą c p o ż y t k i e m poznawczym. G d y b y ł e m w Biskupinie przewodnikiem, z d u ż y m trudem uda­ w a ł o m i się u ś w i a d o m i ć zwiedzającym wycieczkom swoistą d e l i k a t n o ś ć sytuacji. 2 82 * * * W i e ś Czarne w Beskidzie N i s k i m j u ż nie istnieje. Wszyscy dawni jej m i e s z k a ń c y , kiedyś z niej wygnani - Ł e m k o w i e - albo nie żyją, albo mieszkają gdzieś daleko. N i e p r z e t r w a ł y też b u d y n k i - p r ó c z d w ó c h czy trzech d o m ó w i mocno zniszczonej cerkwi. N i e jest to więc etnograficzny skansen - brakuje t u przecież „ e k s p o n a t ó w " . M i m o to jest to miejsce niezwykłe, bo w z a r o ś n i ę t y c h k r z a k a m i drogach, regular­ nych zarysach nie istniejących j u ż d o m ó w , samotnych ka­ miennych kapliczkach, opuszczonym cmentarzu zachowana jest p a m i ę ć żyjących t u niegdyś ludzi. * * * Symbol nie ma nigdy charakteru p o g l ą d o w e g o ; c h o ć służy poznaniu, nie jest poznawczym n a r z ę d z i e m . Jest raczej p r o w o k a c j ą , z m u s z a j ą c ą do z a a n g a ż o w a n i a , o k r e ś l e n i a się �wobec zaistniałej sytuacji. Właściwością dobrego n a r z ę d z i a jest jego p o r ę c z n o ś ć - t y m większa, i m mniej odczuwamy jego istnienie. Symbol przeciwnie - nie pozwala, by o k r e ś l a ł o nas wobec niego przyzwyczajenie. P o g l ą d o w y charakter, j a k i nadajemy muzealnym eks­ p o n a t o m , redukowanie ich sensu do funkcji n a r z ę d z i a dydaktycznego, p r z e w a ż n i e u n i e m o ż l i w i a nam włączenie się w s y m b o l i c z n ą rzeczywistość muzeum. Dlatego celem dzia­ ł a ń , jakie podjęliśmy w Biskupinie i w Czarnym, b y ł o nadanie o b u miejscom charakteru symbolicznego, czyli niejako - „ o d z w y c z a j e n i e s i ę " od nich, uznanie ich za p r o w o k a c j ę wobec naszej egzystencji. * * * W Biskupinie p r a g n ę l i ś m y p r z y w r ó c i ć d w ó m eksponatom status prawdziwych g r o b ó w , a całej przestrzeni muzeum n a d a ć symboliczny charakter cmentarza. Wieczorna pora pozwala u n i k n ą ć spotkania z turystami - m o g ł o b y ono s p o w o d o w a ć , że podjęte d z i a ł a n i a s t a n ą się niezamierzonym happeningiem. Z a p a d a j ą c y zmrok, podob­ nie j a k stroje p r z y w o ł u j ą c e skojarzenia z m o n a s t y c z n ą m o d l i t w ą , to t a k ż e pomoc w stworzeniu odpowiedniego nastroju. Wszystko trwa o k . 20-30 m i n u t , w y p e ł n i o n y c h przede wszystkim śpiewem. K i l k u n a s t u u c z e s t n i k ó w zdarze­ nia o k r ą ż a salę, o g a r n i a j ą c j ą i wypełniając d ź w i ę k a m i o k r e ś l a j ą c y m i p o c z ą t e k owego czasu skupienia. P ó ź n i e j , przy k a ż d y m z g r o b ó w , śpiew, w s p o m a g a j ą c y milczenie d ź w i ę k fletu, cichy znak dzwonka oraz k w i a t y materializują niejako p a m i ę ć o z m a r ł y c h . N a l e ż y t u p o w i e d z i e ć , że n a s t r ó j , o k t ó r y m m o w a , w ma­ ł y m stopniu dotyczy - w t ó r n e j tutaj - strony widowiskowej przedsięwzięcia. Dlatego t y p o w o muzealny wystrój sali, m a ł o sprzyjający „ o b r z ę d o w e m u " nastrojowi, nie był prze­ s z k o d ą , przeciwnie - o to właśnie przecież c h o d z i ł o , by c h o ć na k r ó t k i czas przekształcić charakter tego miejsca. Podstawowym elementem tego swoistego „ o b r z ę d u " jest śpiew. T w o r z ą go albo k r ó t k i e , d w u g ł o s o w e , „ g o t y c k i e " w nastroju „ z a ś p i e w y " , bez słów l u b z tekstem s u g e r u j ą c y m sens ceremonii (пр.: „ I n paradiso perducant te angeli"), albo w i e l o g ł o s o w a , częściowo i m p r o w i z o w a n a konstrukcja dźwiękowa. * * * P o m o c ą w przygotowaniu D z i a d ó w , k t ó r e „ o d p r a w i l i ­ ś m y " w opuszczonej cerkwi w Czarnym, był tekst Dziadów Mickiewicza, cz. I i П . I tutaj jednak, podobnie j a k w Bis­ kupinie, nie c h o d z i ł o n a m o wystawienie sztuki teatralnej albo zrealizowanie spektaklu - nie uczestniczyli w n i m przecież ż a d n i widzowie. N i e z a m i e r z a l i ś m y też - co chcę zdecydowanie p o d k r e ś l i ć - w y w o ł y w a ć d u c h ó w . Poszukiwa­ nie symbolicznego w y m i a r u rzeczywistości kłóci się radykal­ nie z wszelkimi tendencjami spirytystycznymi. Dlatego na­ wet w tekście Mickiewicza z r e d u k o w a l i ś m y wszystkie sceny, w k t ó r y c h p o j a w i a j ą się konkretne duchy. P r z y w o ł y w a n e przez „ g u ś l a r z a " ("Czyszcowe duszeczki! - W jakiejkolwiek świata stronie: - Czyli k t ó r a w smole płonie, - Czyli marznie na dnie rzeczki, - Czyli dla dotkliwszej k a r y - W surowym wszczepiona drewnie, - G d y j ą w piecu gryzą żary, - I pisz­ czy, i płacze rzewnie; - K a ż d a spieszcie do gromady!") pojawiają się j a k o przedmiot naszej p a m i ę c i . P o c z ą t k i e m „ o b r z ę d u " b y ł a w zasadzie j u ż p o d r ó ż - d ł u g a , m ę c z ą c a noc w p o c i ą g u , jazda autobusem, marsz z w i ą z a n y z przekraczaniem wezbranych p o t o k ó w . Jego w s t ę p n ą część s t a n o w i ł też tydzień w y p e ł n i o n y przygotowaniami: n a u k ą śpiewu, r o z m o w a m i (ich zapisem jest w pewnej mierze ten tekst), ćwiczeniami, a przede wszystkim samym pobytem w miejscu całkowicie w o l n y m od zgiełku Warszawy. Ostat­ nia noc była d o p e ł n i e n i e m wszystkiego, co z d a r z y ł o się wcześniej. „ G u s ł a " r o z p o c z ę ł y się marszem do świątyni i przejściem przez przycerkiewny dawny cmentarz. Był to swoisty znak opuszczenia świata c o d z i e n n o ś c i i przejścia w sferę „realnej p a m i ę c i " . Po przekroczeniu tej granicy weszliśmi „ c i c h o i p o w o l i " do cerkwi - o b i e k t u pozbawionego j u ż oficjalnego statusu świątyni i wpisanego tylko do rejestru konserwatora zabytków. Nie w i e m d o k ł a d n i e , j a k d ł u g o t r w a ł „ o b r z ę d " - m o ż e p ó ł godziny, m o ż e g o d z i n ę . W y p e ł n i o n y był s ł o w a m i , gestami, a przede wszystkim ś p i e w e m i d ł u g i m , g ł ę b o k o przez wszyst­ kich p r z e ż y t y m milczeniem. K o ń c z y ł się pouczeniem i pieś­ nią, k t ó r a swym charakterem u ł a t w i a ł a wyjście z cerkwi oraz p o w r ó t do tego wymiaru rzeczywistości, w k t ó r y m p a m i ę ć zdaje się w i ą z a ć wyłącznie z przeszłością. * * * Symboliczne dotykanie rzeczywistości - k t ó r e g o p r ó b ą są nasze d z i a ł a n i a - to prowokowanie spotkania. Co znaczy jednak „ s p o t k a n i e " , gdy jego o ś r o d k i e m jest neolityczny g r ó b lub w y m a r ł a wioska? Jak p o w i e d z i a ł e m , nie chodzi t u o ż a d n e spirytystyczne w y w o ł y w a n i e d u c h ó w , j a k ą k o l w i e k ich materializację (z podejrzeniem o takie intencje s p o t y k a l i ś m y się k i l k a razy). Nasze śpiewy nie są też r e k o n s t r u k c j ą dawnych o b r z ę d ó w (nie są n i ą przecież i Dziady Mickiewicza). N i e byłyby t a k ą r e k o n s t r u k c j ą nawet wtedy, gdyby p o c h o d z i ł y „ z e p o k i " (a są przecież całkowicie naszym p o m y s ł e m ) . Ż a d n y c h zatem złudzeń b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u z m i n i o n ą rzeczywistością l u d ó w dawnych epok, albo m i e s z k a j ą c y c h niegdyś w Czar­ n y m Ł e m k ó w , ż a d n y c h fantazji, że m o ż e na p r z y k ł a d „ t a k właśnie kiedyś ś p i e w a n o " . N i g d y b o w i e m nie da się w spotkaniu - nawet z ż y w ą o s o b ą - u n i k n ą ć p o ś r e d n i c t w a symbolicznego. A l e p o ś r e d n i ­ ctwo takie nie musi b y ć traktowane j a k o przykre ogranicze­ nie - dzięki niemu właśnie to, co się dzieje w Biskupinie lub na Czarnym, nie jest fikcją przenoszenia się „ g d z i e ś " , lecz przeciwnie - poszerzaniem własnej, realnej rzeczywistości. Nasze d z i a ł a n i a m a j ą więc charakter symboliczny, co znaczy, że są p r ó b ą d o s t r z e ż e n i a symboliczności świata - swoistym aktem jego interpretacji. Prowokujemy sytuacje, w k t ó r y c h ujawnia się szczególny, nie zawsze przez wszyst­ kich dostrzegany w y m i a r rzeczywistości - poszerzonej o „ a k ­ t y w n ą p a m i ę ć " . Nie stwarzamy tego w y m i a r u , lecz ujaw­ niamy. C h o ć go nie stwarzamy, stajemy się jego częścią. Nasz śpiew nie służy wyłącznie celom estetycznym. I c h o ć zadaniem jego jest w y w o ł a n i e odpowiedniego nastroju, to przecież n a s t r ó j m o ż e b y ć rozumiany nie t y l k o w kategoriach psychologicznych - to t a k ż e s p o s ó b nadania miejscu i chwili nowego sensu. Śpiew jest więc n a r z ę d z i e m poznania, me­ d i u m w s p i e r a j ą c y m nasze zmysły. M o ż n a powiedzieć, że owe szczególne sytuacje, w k t ó r y c h w ten s p o s ó b uczestniczymy, w wymiarze naszego codzien­ nego życia są - c h o ć p r o w o k o w a n y m - przypadkiem. Nagle tak się zdarza, że j e s t e ś m y w sali muzealnej, w opuszczonej cerkwi. T e m u zdarzeniu - jednemu z wielu w naszym życiu - nadajemy sens, p o r z ą d k u j e m y go, „ k o n f i g u r u j e m y " . T o d z i a ł a n i e ma charakter otwierający: u m o ż l i w i a spotkanie. Miejscem spotkania jest zawsze j a k a ś granica, horyzont naszego dotychczasowego świata. D o spotkania m o ż e nie dojść: gdy wycofamy się i poprzestaniemy na obserwacji; 83 �m o ż e m y też o d w a ż y ć się granicę tę p r z e k r o c z y ć , poszerzając w ten s p o s ó b nasz świat. W a r u n k i e m spotkania jest napotkanie. Spotkanie jest to napotkanie, które d o s t r z e g l i ś m y . Natknęli­ śmy się na coś i nie przeszliśmy m i m o . D o - s t r z e g l i ś m y , s t a ł o się dla nas w a ż n e , nie o d w r ó c i l i ś m y się. W spotkaniu do-tykamy tego, co n a p o t k a l i ś m y . Do-strzegłszy s t r z e ­ ż e m y go j a k o „ n a s z e g o " . S ł o w o strzec pochodzi o d greckiego stergo, co znaczy kochać. N a p o t k a n y i d o - s t r z e ż o n y k t o ś , lub c o ś , staje się przejś­ ciem przez g r a n i c ę . M y stajemy się s t r ó ż a m i tego przejścia. Do-strzec i u-strzec k o g o ś lub c o ś , to - o t w o r z y ć się. N a co d z i e ń p r z e s t r z e ń muzealna jest j a k dobrze, zbyt dobrze znana droga. D o p ó k i c o ś jej nie zakłóci - niemal nie u ś w i a d a m i a m y sobie jej istnienie. Staje się sprawnym n a r z ę ­ dziem. Nasze d z i a ł a n i a - w muzeum, w opuszczonej cerkwi - są p r ó b ą odzwyczajenia się od codziennej drogi, p r ó b ą jej dotykania, deptania. D r o g a , na k t ó r e j spotykamy szkielet kobiety sprzed k i l k u tysięcy lat albo p o ł e m k o w s k ą w i o s k ę , nie m o ż e b y ć g ł a d k a . T r a k t o w a n i e tych części naszego świata j a k e k s p o n a t ó w muzealnych l u b turystycznych jest sposo­ bem ich w y g ł a d z e n i a - stają się p r z y s t ę p n e i p o r ę c z n e . A tak być nie p o w i n n o . P o r ę c z n e narzędzie w y g ł a d z a świat. G d y świat jest g ł a d k i , mniejsze mamy szanse d o s t r z e ż e n i a go. G d y nie dostrzegamy świata, nie dostrzegamy też samych siebie, bo brakuje tła, kontrastu. Szczypiemy się w policzek by s p r a w d z i ć , czy nie śnimy, czyli - czy n a p r a w d ę istniejemy. Istnienie ręki spo­ strzegamy w c h w i l i , gdy kłujemy się d r z a z g ą . Jeśli deska jest zbyt wyślizgana, nie spostrzegamy ani jej, ani naszej ręki. C o znaczy takie „ d o t y k a n i e rzeczywistości"? Jest to uznanie jej istnienia. D o t k n ą ć : to powiedzieć ( k o m u ś , cze­ m u ś ) - istniejesz. D o t k n ą ć rzeczywistość to powiedzieć: o d tej chwili istniejesz t a k ż e dla mnie, jesteś częścią mojego świata, m i m o że cię nie rozumiem. D o t k n ą ć , to dostrzec i strzec - tej ulotnej i nieuchwytnej n i e - p o r ę c z n o ś c i , nie-zręczności, n i e - t o ż s a m o ś c i , o d m i e n n o ś c i . PRZ 1 Koncepcję muzeum jako przestrzeni i doświadczenia symbolicznego przedstawiłem w artykule Tajemnica butów, czyli pochwala muzeum, „Konteksty - P S L " , nr 1 1993, s. 17-18. Próbą jej praktycznego zastosowania były warsztaty antropologiczne, jakie odbyły się w Bis­ kupinie (wrzesień 1991, czerwiec 1992, czerwiec 1993) i w Czarnym 84 D o - t k n i ę c i e to spo-tkanie. Te dwa spokrewnione ze s o b ą s ł o w a ( p o c h o d z ą c e od greckiego tykidzo - ciosać, podobnie j a k t k a ć , n a p o t k a ć , t k n ą ć , n a t k n ą ć się) są metaforami, k t ó r e w y z n a c z a j ą k r ą g egzystencjalnego z a a n g a ż o w a n i a w sym­ b o l i c z n ą rzeczywistość. Uczy zatem antropologia, że dotykanie rzeczywistości m o ż e m i e ć charakter symboliczny - jeśli się j ą „ d o s t r z e g a " i jej „ s t r z e ż e " . Bywa wtedy czasem tkliwe, czasem dotkliwe, zawsze jednak p o w i n n o b y ć - m i ł o s n e . I to jest największy w k ł a d tej n a u k i we w s p ó ł c z e s n o ś ć . Czerwiec 1993 PS. Z a s k a k u j ą c y komentarz do mojego tekstu na temat zdarzenia muzealnego - komentarz r ó w n i e k o n k r e t n y j a k nasze odprawienie „ D z i a d ó w " - d a ł w o j e w ó d z k i konser­ w a t o r z a b y t k ó w w N o w y m Sączu: latem 1993 r o k u r o z e b r a ł znajdującą się w C z a r n y m cerkiew i zamierza przenieść j ą do skansenu. O t o więc dwa p r z y k ł a d y praktycznych konsek­ wencji przyjęcia określonej koncepcji teoretycznej. C z y m jest cerkiew z Czarnego? Czy t y l k o obiektem architektury drewnianej, zapisanym w rejestrze u r z ę d n i k a ? Obiektem, k t ó r y należy u d o s t ę p n i ć j a k największej liczbie w i d z ó w ? C z y m jest jednak w t a k i m razie cała wioska? C z y m jest g ó r a - święta g ó r a , na której sto lat temu wzniesiono świątynię? A co z r o b i ć z cmentarzem, k t ó r e m u świątynia ta t o w a r z y s z y ł a ? Przecież bez niej traci o n s w ą religijną „ s k u t e ­ c z n o ś ć " bramy wiodącej z m a r ł y c h do nieba. Jeśli nie do­ strzegamy, że zabytek istnieje t a k ż e w wymiarze ciągle aktualnej pamięci, to nawet p r a g n ą c w y k o r z y s t a ć go w ce­ lach czysto dydaktycznych p o w i n n i ś m y p a m i ę t a ć , że stanowi on fragment większej, logicznej całości zapisu kulturowego. Jest to sprawa elementarnej wiedzy, zupełnie podstawowej etnograficznej wrażliwości, k t ó r e j brak dyskwalifikuje k a ż ­ dego opiekuna l u d o w y c h z a b y t k ó w . C h o ć myślę też sobie, że m o ż e w y s t a r c z y ł a b y t u z w y k ł a , ludzka w r a ż l i w o ś ć na p i ę k n o ? W r z e s i e ń 1993 PISY (wrzesień 1992, wrzesień 1993). Ich uczestnikami i współtwórcami byli moi uczniowie z X V I I S L O w Warszawie. Im też chciałbym podziękować za 4 lata wspólnej pracy. Arystoteles, Retoryka, Poetyka, przel. H . Podbielski, Warszawa, 1988. Zob. też W. Michera, op. cit. 2 �