https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28a8c34ee1c650b503688fbe53a1e669.pdf 0bc9369a2eb4ee5c2b00e64b90074989 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a1c96de01f2a262707b41589bbac85b.pdf 5cf964fbc84417ed4c03c5020de75b54 PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian �Archiwum Etnograficzne Ethnographic Archives Tom 67 �Tymoteusz Król Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian P O L S K I E TOWA R Z Y S T WO LU D O Z N AWC Z E WROCŁAW 2023 �Recenzenci: dr hab. Katarzyna Marcol, dr hab. Henryk Jaroszewicz Redakcja „Archiwum Etnograficznego”: Katarzyna Ceklarz – redaktor naczelna Anna Engelking, Damian Kasprzyk, Joanna Koźmińska Projekt okładki: Adam Konieczny Skład: Jadwiga Popowska Fotografia na okładce: Anna Fox (Lüft), Danuta Kubica (Ćiöe) i Helena Biba (Płaćnik) przed domem ostatniej z nich w wilamowskich strojach codziennych, 2008. Fot. Gabriel Król Redaktor naukowy: dr Maciej Mętrak Korekta tekstów w języku polskim: Magdalena Rudnik Korekta tekstów w języku wilamowskim: Paweł Szutow Pomoc przy transkrypcji: Małgorzata Zejma (Biöeźnjok), Aleksandra Nowak (Niedźjelka), Michał Smolana (Küćłik) Copyright by Tymoteusz Król, Instytut Slawistyki PAN Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2023 ISBN 978-83-64465-62-8 ISSN 0066-6858 Publikacja powstała jako efekt projektu „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”, finansowanego w ramach programu Language Revitalization Accelerator 2022–2023 przez amerykańską organizację Wikitongues Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Fryderyka Joliot-Curie 12, 50-383 Wrocław tel. (+48) 71 375 75 83 e-mail: ptl@ptl.info.pl, www.ptl.info.pl Archiwum Etnograficzne �SPIS TREŚCI WPROWADZENIE – JĘZYK WILAMOWSKI JAKO JĘZYK GINĄCY�������������������������������������������������������������������������� 21 Dokumentacja języka wilamowskiego z perspektywy autobiograficznej�������23 Charakterystyka publikowanego materiału i struktura jego prezentacji���������25 Opowieści Wilamowian jako folklor ustny�����������������������������������������������������31 DY FÜRRYD – DY WYMYSIÖERYŚY ŚPRÖH OÜZ Ȧ ŚPRÖH YM ŚTARWA���������������������������������������������������������������������������������������������������� 37 Dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fur oütobjogrȧfyśa perspektyw�39 Kȧrȧkterystyk fur gywejza wiöer ȧn dy struktür fur prezentȧcyj ������������ 41 Dy Kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüz moüłfolklor������������������������������������ 46 WILAMOWSKOJĘZYCZNE OPOWIEŚCI WILAMOWIAN GYŚIHTA FU WYMYSIÖEJYN YR WYMYSIÖERYŚA ŚPRÖH�������� 51 Opozycja „swoi”–„obcy”: auto- i heterostereotypy Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa������������������������������������������������������������������������ 51 [1] Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer �������������������������������������������������������� 51 Wilamowianie pochodzą znad morza������������������������������������������������������ 51 https://wikitongues.org/videos/helka_20221215_wym/ [2] Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam�������������������������������������� 52 Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie ���������������������������� 52 https://wikitongues.org/videos/helka_20221216_wym/ [3] Dy Wymysiöejer wün ander łoüt ���������������������������������������������������������� 53 Wilamowianie byli innymi ludźmi���������������������������������������������������������� 53 https://wikitongues.org/videos/helka_20221217_wym/ [4] Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa������������������������������������������ 53 Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić �������������������������������������������� 53 https://wikitongues.org/videos/helka_20090202_wym/ [5] Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam ���������������� 54 Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu���������������������������������� 54 https://wikitongues.org/videos/nusa-h%C8%A7la_20090102_wym/ �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 6 [6] Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn�������������������������������� 55 Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie �������������������������������������������� 55 https://wikitongues.org/videos/juza_20120103_wym/ [7] Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn���������������������������������������������� 56 Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom���������������������������������������� 56 https://wikitongues.org/videos/juza_20120104_wym/ [8] Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh������������������������������������������������ 57 Nikt nas nie lubił z powodu języka�������������������������������������������������������� 57 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221231_wym/ [9] Dy śpröh wiöe ny derłiöet�������������������������������������������������������������������� 57 Język wilamowski był zakazany������������������������������������������������������������ 57 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140304_wym-2/ [10] Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o��������������������������������������� 58 Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy”������������������ 58 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090102_wym/ [11] Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś�������������� 58 Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego���������������������������� 59 https://wikitongues.org/videos/juza_20120105_wym/ [12] Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh���������������� 59 Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim������ 59 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140301_wym/ [13] Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś���������������������������������������������� 60 Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku������������������������������������������������ 60 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090103_wym/ [14] Der Poüermin ziöet, wos ej nojys�������������������������������������������������������� 60 Pauermin mówił o nowinach������������������������������������������������������������������ 60 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120107_wym/ [15] Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła������������������������������ 61 Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary�������������������������� 61 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120108_wym/ [16] Di, wo ferśtinda, łahta�������������������������������������������������������������������������� 61 Ci, co rozumieli, śmiali się�������������������������������������������������������������������� 62 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120109_wym/ [17] Wi dy Pöła ogycün gingja�������������������������������������������������������������������� 62 Stroje Polaków z okolicznych wsi �������������������������������������������������������� 62 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221213_wym/ [18] Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn���������������������������������������������� 62 Wilamowianie przybyli w strojach�������������������������������������������������������� 63 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221215_wym/ �Spis treści [19] Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr �������������������������������������������������������������� 63 Nikt nie miał takich strojów jak my������������������������������������������������������ 63 https://wikitongues.org/videos/staha_20140301_wym/ [20] Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła�������������������������������������������� 63 Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę�������������������������� 63 https://wikitongues.org/videos/helka_20120107_wym/ [21] Der śmjyrgüst fjym krig���������������������������������������������������������������������� 64 Śmiergust przed wojną�������������������������������������������������������������������������� 64 https://wikitongues.org/videos/helka_20221214_wym/ [22] Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig���������������������������������������������������� 65 Jak szli na wesele przed wojną�������������������������������������������������������������� 65 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090201_wym-2/ [23] Dy ślynćkja ufer friöed������������������������������������������������������������������������ 65 Ślęczki na weselu ���������������������������������������������������������������������������������� 65 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221224_wym/ [24] Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter ������������������������������������ 66 Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca�������������������������������������������� 66 https://wikitongues.org/videos/nuska_20220901_wym-2/ [25] Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt�������������������������������� 66 Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach�������������������������� 67 https://wikitongues.org/videos/inga_20090104_wym/ [26] Śüsterpop wiöe ym zuntag ������������������������������������������������������������������ 67 Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę���������������������� 67 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221220_wym/ [27] S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf���������������������������������������������������������� 68 Jedzenie na odpuście w Starej Wsi�������������������������������������������������������� 69 https://wikitongues.org/videos/helka_20220602_wym-2/ [28] Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot���������������������������������������������� 69 Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot�������������������������������������������� 70 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120113_wym/ [29] Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt�������������� 70 Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki �������������� 71 https:// https://wikitongues.org/videos/helka_20120103_wym/ [30] S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa�������������������������������������������������������� 72 Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza���������������������������������������������� 72 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090103_wym/ [31] Ȧ güter Rüsek hyłft������������������������������������������������������������������������������ 72 „Dobry Rusek” pomaga ������������������������������������������������������������������������ 73 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090101_wym/ 7 �8 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [32] Dy Rüsa nama s’fad����������������������������������������������������������������������������� 73 „Ruscy” biorą konia ������������������������������������������������������������������������������ 73 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090102_wym/ [33] Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa�������������������������������������� 74 Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna���������������������������������������� 74 https://wikitongues.org/videos/inga_20090106_wym/ [34] Der jyśty mȧj wymysiöeryś������������������������������������������������������������������ 74 Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku������������������������������������ 75 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221108_wym/ [35] Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln ������������������������������������������ 75 Sprytna Wilamowianka ratuje korale ���������������������������������������������������� 76 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221117_wym-2/ [36] Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus���������������������������������������������������������������� 76 Jako młoda dziewczyna w areszcie�������������������������������������������������������� 77 https://wikitongues.org/videos/helka_20090101_wym/ [37] Ȧ bejzer, doüćer śiłer���������������������������������������������������������������������������� 78 Zły niemiecki nauczyciel ���������������������������������������������������������������������� 78 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221103_wym/ [38] Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa ������������������������������������������������������������ 78 List napisany po wilamowsku���������������������������������������������������������������� 79 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070101_wym/ [39] Opyłys y Ałca���������������������������������������������������������������������������������������� 79 Odpust w Hałcnowie������������������������������������������������������������������������������ 79 https://wikitongues.org/videos/helka_20221224_wym/ [40] Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf������������������������������������������ 80 Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi���������������������������������� 80 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221216_wym/ Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt�������������������� 81 [41] Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot������������������������������������������������������������ 81 Wilamowice to piękne, małe miasto������������������������������������������������������ 81 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20080101_wym/ [42] Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf������������������������ 82 Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi ������������������������ 82 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140303_wym-2/ �Spis treści [43] Fyrym hȧsa zy Underum Puś�������������������������������������������������������������� 82 Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem�������������� 83 https://wikitongues.org/videos/pejter_20090101_wym/ [44] Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg ���������������������������������������������������������� 83 Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków)���������������������������������� 83 https://wikitongues.org/videos/helka_20221222_wym/ [45] Der Bibiöewjec jyśter �������������������������������������������������������������������������� 83 O dawnym Bibowcu ������������������������������������������������������������������������������ 84 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221107_wym/ [46] Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt�������������������������������������������������������������������� 84 Jak była podzielona Bibowa Rola���������������������������������������������������������� 84 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221212_wym/ [47] Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer�������������������������������������������������������� 85 Jak uczyłam się pływać nad morzem ���������������������������������������������������� 85 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221209_wym/ [48] Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta����������������������������������� 85 Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci ������������������������������������������������ 85 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221130_wym/ [49] Wo yh hoüt ho gymaht ������������������������������������������������������������������������ 86 Co dziś robiłam�������������������������������������������������������������������������������������� 86 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090105_wym/ [50] Der büw mytum ruta hitła ������������������������������������������������������������������ 86 Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem�������������������������������������������������� 86 https://wikitongues.org/videos/inga_20090105_wym/ [51] Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh ���������������������������������� 87 O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu���������������������������� 87 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090103_wym/ [52] Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet�������������������������������������� 88 O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi ������������������������������������������ 88 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070104_wym-2/ [53] Dy wawyn fün uf Win�������������������������������������������������������������������������� 89 Tkacze jeździli do Wiednia�������������������������������������������������������������������� 89 https://wikitongues.org/videos/inga_20090102_wym/ [54] Dy śmyd łjyta zih y Win ���������������������������������������������������������������������� 89 Kowale uczyli się w Wiedniu ���������������������������������������������������������������� 90 https://wikitongues.org/videos/staha_20140303_wym/ 9 �10 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [55] Der teper cy nökwyś ���������������������������������������������������������������������������� 90 Garncarz po sąsiedzku���������������������������������������������������������������������������� 90 https://wikitongues.org/videos/staha_20140304_wym/ [56] Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns ������������������������������������������������������ 90 Mama chodziła z nami na targ���������������������������������������������������������������� 91 https://wikitongues.org/videos/helka_20221221_wym/ [57] Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt������������������������������������������������������ 91 Garncarze jeździli z garnkami na targ���������������������������������������������������� 91 https://wikitongues.org/videos/staha_20140102_wym/ [58] Ymcyg diöh dy at fum kłopa��������������������������������������������������������������� 91 Przeprowadzki ze względu na pracę męża �������������������������������������������� 92 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140102_wym/ [59] Dy rȧz uf Win���������������������������������������������������������������������������������������� 92 Podróż do Wiednia���������������������������������������������������������������������������������� 92 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140103_wym/ [60] Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt���������������������������������������������������������������������� 93 Żarty podczas zalotów���������������������������������������������������������������������������� 93 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140103_wym-2/ [61] Mȧj wymysiöejer friöed ���������������������������������������������������������������������� 93 Moje wilamowskie wesele���������������������������������������������������������������������� 93 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120105_wym/ [62] �Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht�������������������������������������������������������������������������������������������������� 94 Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie������������������������������������������������������������������������������������ 94 https://wikitongues.org/videos/helka_20120105_wym/ [63] Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa�������������������������������������������������������������� 95 Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom�������������������������������������������������������� 95 https://wikitongues.org/videos/helka_20120108_wym/ [64] Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand �������������������������������������� 96 Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca ���������������������������������������������� 96 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140102_wym/ [65] W � i ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür)���������������������������������������������������������������������������������������� 96 Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.)�������� 96 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140103_wym/ [66] Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa���������������������������������������������������� 97 Śmierć Edwarda Kennedy’ego �������������������������������������������������������������� 97 https://wikitongues.org/videos/nusa-h%C8%A7la_20090101_wym/ �Spis treści Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt”������������������ 98 [67] Dy śül fjym krig wiöe śtreng���������������������������������������������������������������� 98 Przedwojenna szkoła była rygorystyczna���������������������������������������������� 98 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090104_wym/ [68] Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt���������������������������� 99 Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski������������������������ 99 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090101_wym/ [69] Dy baba hoüt zih ym bet�������������������������������������������������������������������� 100 Babcia czepiła się w łóżku�������������������������������������������������������������������� 100 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221203_wym/ [70] Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś���������������������������������� 100 Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku �������������������� 100 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221204_wym/ [71] Ȧ bow trüg koroln fu böśtan�������������������������������������������������������������� 101 Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu ���������������������������������������������� 101 https://wikitongues.org/videos/inga_20090101_wym/ [72] Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin���������������������������������� 101 Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały ������������������������������������ 102 https://wikitongues.org/videos/helka_20221227_wym/ [73] Wosfer hemb jyśter wün�������������������������������������������������������������������� 103 O tym, jakie dawniej były koszule ������������������������������������������������������ 103 https://wikitongues.org/videos/helka_20221228_wym/ [74] Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta�������������������������������������� 103 Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz ���������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/helka_20221206_wym/ [75] Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma�������������������������������������������������� 104 Jak złożyli wóz na dachu���������������������������������������������������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/helka_20221207_wym/ [76] Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ȧ hot ahca jür���������������������������� 104 Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat �������������������������������������������������������������������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140104_wym-2/ [77] Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn������������������������������������������ 105 Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze�������������������������������������������� 105 https://wikitongues.org/videos/helka_20090201_wym/ 11 �12 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [78] Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü���������������������������������������� 105 Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty ������������������������ 106 https://wikitongues.org/videos/helka_20221210_wym/ [79] Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa������������������������������������������������ 106 Jaskółki nie mają teraz co jeść�������������������������������������������������������������� 107 https://wikitongues.org/videos/inga_20090108_wym/ [80] Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt�������������������������������������������������� 107 Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna ������������������������������ 107 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090105_wym/ [81] Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter��������������������������������������������������������������� 107 Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej���������������������������������������������������� 108 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120101_wym/ [82] Dy cökela fjym krig���������������������������������������������������������������������������� 108 Cukierki przed wojną���������������������������������������������������������������������������� 108 https://wikitongues.org/videos/helka_202212123_wym/ [83] Jyśter mahta zy cigln myta henda���������������������������������������������������� 108 Kiedyś robiono cegły ręcznie �������������������������������������������������������������� 109 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221106_wym/ [84] Wi zy s’wejtünikjy kürjyta���������������������������������������������������������������� 109 Jak leczyli bolące miejsca�������������������������������������������������������������������� 109 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221101_wym/ [85] Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder������������������������������������������������������ 109 Jak kwaśne mleko wyleczyło brata������������������������������������������������������ 110 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221102_wym/ [86] Kürjyn myt kwaka ���������������������������������������������������������������������������� 110 Leczenie kwakami (brukwią) �������������������������������������������������������������� 110 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221109_wym/ [87] Gest fu Belgjen�������������������������������������������������������������������������������������111 Goście z Belgii���������������������������������������������������������������������������������������111 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090104_wym/ [88] Wo wer byr müter zocta���������������������������������������������������������������������111 Co sadziliśmy u mamy �������������������������������������������������������������������������111 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221221_wym/ [89] Wos zih os bocȧ mytag ���������������������������������������������������������������������� 112 Co się jadło przed południem �������������������������������������������������������������� 112 https://wikitongues.org/videos/helka_20221211_wym/ �Spis treści [90] Fanküh gybröht ufs fȧld�������������������������������������������������������������������� 113 Jajecznica przynoszona na pole������������������������������������������������������������ 113 https://www.youtube.com/watch?v=HlRG3aLs2es [91] Pylyk ȧn woserpip������������������������������������������������������������������������������ 114 Polewka i woserpip (pipa na wodzie)�������������������������������������������������� 114 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120115_wym/ [92] S’Asa byr fȧldat���������������������������������������������������������������������������������� 114 Jedzenie przy pracy w polu������������������������������������������������������������������ 115 https://wikitongues.org/videos/helka_20221230_wym-2/ [93] Wjyr kohta oü ćjyrkja������������������������������������������������������������������������ 116 Gotowaliśmy też zacierkę�������������������������������������������������������������������� 117 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221222_wym/ [94] Ym besta wün gywjemty arpułn ������������������������������������������������������ 117 Najlepsze były zagrzane ziemniaki������������������������������������������������������ 117 https://wikitongues.org/videos/helka_20221226_wym/ [95] Ida tag ȧ śysuł kroüt �������������������������������������������������������������������������� 117 Codziennie miska kapusty�������������������������������������������������������������������� 118 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221110_wym/ [96] S’hemb ������������������������������������������������������������������������������������������������ 118 Koszula ������������������������������������������������������������������������������������������������ 118 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221205_wym/ Wartości obowiązujące w naszym świecie Dy wata, wo zy y ynzer wełt zȧjn���������������������������������������������������������������� 119 [97] Wi zy dy ciglȧj boüta�������������������������������������������������������������������������� 119 Jak budowano cegielnię������������������������������������������������������������������������ 119 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221105_wym/ [98] Fyrym hȧsa zy cym Taksła���������������������������������������������������������������� 119 Skąd wziął się przydomek Taksła�������������������������������������������������������� 120 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140302_wym-2/ [99] Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś������������������������������������������ 120 Teściowa mówiła tylko po wilamowsku���������������������������������������������� 120 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221214_wym/ [100] Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn�������������������� 121 Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu ���������������������������������� 121 https://wikitongues.org/videos/helka_20090102_wym/ 13 �14 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [101] Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? ������������������������������������������������ 122 Jak można zapomnieć matczyny język? ���������������������������������������������� 122 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090104_wym/ [102] Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś ������������������������������������������������������ 122 Soboki mówiły po wilamowsku ���������������������������������������������������������� 123 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120106_wym/ [103] Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh ���������������������������������������������������������� 123 Wilamowski to piękny język���������������������������������������������������������������� 123 https://wikitongues.org/videos/staha_20140302_wym/ [104] Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś������������������������������������������������������������ 123 Robotnicy uczyli się wilamowskiego �������������������������������������������������� 124 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140101_wym/ [105] Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś ������������������������������ 125 Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku�������������������������������������������� 125 https://wikitongues.org/videos/juza_20120101_wym/ [106] Der foter kund ny pönyś kuza ���������������������������������������������������������� 125 Ojciec nie umiał mówić po polsku ������������������������������������������������������ 126 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090301_wym/ [107] Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś�������������������������� 126 Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku���������������������������������� 126 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la-juza_20090301_wym/ [108] Wysty gryhta wymysiöeryś kuza?���������������������������������������������������� 127 Zaczniesz mówić po wilamowsku?������������������������������������������������������ 127 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090104_wym/ [109] Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa ������������������������������������������������ 128 Jak prać wilamowskie stroje���������������������������������������������������������������� 128 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221228_wym/ [110] Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś���������������������������� 128 Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku���������������������������������� 128 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120110_wym/ [111] Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś ������������������������������������������ 129 Matka sąsiadki nie umiała mówić po polsku���������������������������������������� 129 https://wikitongues.org/videos/helka_20120106_wym/ [112] Yhy nyt śwjerery zaha������������������������������������������������������������������������ 129 Szyłam cięższe rzeczy�������������������������������������������������������������������������� 129 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221208_wym/ �Spis treści [113] Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla)���������������������������������������������������������������� 130 Szyłam piękne lalki������������������������������������������������������������������������������ 130 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221210_wym/ [114] Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek�������������������������������������� 130 Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki ������������������������������������������ 131 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221201_wym/ [115] Dy gywynłikja rek fur müter������������������������������������������������������������ 131 Spódnice codzienne od matki �������������������������������������������������������������� 131 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221202_wym/ [116] Wi’h wymysiöejer blüza wüś ������������������������������������������������������������ 131 Jak prałam wilamowskie bluzki ���������������������������������������������������������� 132 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221229_wym/ [117] Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök���������������������������������� 132 Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök�������������������������������������������������������������������������������������������� 132 https://wikitongues.org/videos/inga_20090103_wym/ [118] S’kroücła fur müter���������������������������������������������������������������������������� 133 Krzyżyk od matki �������������������������������������������������������������������������������� 133 https://www.youtube.com/watch?v=H1FzVUccQBk [119] Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün������������������������������������������ 133 W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej ���������������������������� 133 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070103_wym-2/ [120] Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag�������������������������������������� 134 Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało������������������������������������������������ 134 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221206_wym/ [121] Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła)���������������������������������� 134 Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła������������������������������������������������������ 134 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221217_wym/ [122] Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla���������������������������������� 135 Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak)�������������� 135 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140106_wym/ [123] Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca�������������������������������������������������� 135 Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać�������������������������������� 136 https://wikitongues.org/videos/helka_20221229_wym/ [124] Oły śtunda wün gycyłt cyr at������������������������������������������������������������ 136 Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone���������������� 136 https://wikitongues.org/videos/helka_20221212_wym/ 15 �16 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [125] Wi zy dy kjywła y Błan mahta���������������������������������������������������������� 137 Jak robili kosze w Bielanach���������������������������������������������������������������� 137 https://wikitongues.org/videos/helka_20221220_wym/ [126] Dy ołda łoüt zöha jok fȧld������������������������������������������������������������������ 137 Starzy ludzie widzieli tylko pole���������������������������������������������������������� 137 https://wikitongues.org/videos/h%c8%a7la_20120116_wym-2/ [127] Śwjery at ufer wjytśoft ���������������������������������������������������������������������� 138 Ciężka praca na gospodarstwie������������������������������������������������������������ 138 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221230_wym/ [128] Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü�������������������������������������������������� 139 Jak jeździłam z nabiałem do Bielska���������������������������������������������������� 139 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090105_wym/ [129] Der gymahty traktor�������������������������������������������������������������������������� 140 Robiony traktor������������������������������������������������������������������������������������ 140 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140101_wym-2/ [130] Mjyr gyfuł dy at ym gatła������������������������������������������������������������������ 140 Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku)������������������������������������ 141 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120111_wym/ [131] Gatła köst at���������������������������������������������������������������������������������������� 142 Ogródek kosztuje dużo pracy �������������������������������������������������������������� 142 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120112_wym/ [132] Wi’h wiöe jung, müst yh ata�������������������������������������������������������������� 142 Jak byłam młoda, musiałam pracować ������������������������������������������������ 142 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120114_wym/ [133] Yhy maht ołys ym fȧld ���������������������������������������������������������������������� 143 Robiłam wszystko w polu�������������������������������������������������������������������� 143 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120103_wym/ [134] Wi der foter züht ȧ gyśpon���������������������������������������������������������������� 143 Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się) ���������������������������� 143 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120104_wym/ [135] Dy at ufer köłagrüw���������������������������������������������������������������������������� 143 Praca na kopalni������������������������������������������������������������������������������������ 144 https://wikitongues.org/videos/juza_20120102_wym/ [136] Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn���������������������������������������� 144 Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce���������������������������������������������� 145 https://wikitongues.org/videos/helka_20221225_wym/ [137] Yhy interesjyt mih jok myt at������������������������������������������������������������ 145 Ja interesowałam się tylko pracą���������������������������������������������������������� 145 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221225_wym/ �Spis treści [138] Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld �������������������������������������������� 145 Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole���������������������������������������� 146 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140101_wym/ [139] Der foter handułt oüz knȧht�������������������������������������������������������������� 146 Mój ojciec handlował jako kawaler������������������������������������������������������ 146 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140105_wym/ [140] Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed ������������������������������������������������������ 147 Zabawna historia o służącej������������������������������������������������������������������ 147 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090101_wym/ [141] Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn�������������������������������������������������������� 148 Wesoła historia o kolędzie�������������������������������������������������������������������� 148 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090102_wym/ [142] Yhy fiöe śun ny ym rod���������������������������������������������������������������������� 149 Już nie jeżdżę na rowerze �������������������������������������������������������������������� 149 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120102_wym/ [143] Wi wer dy hyt mojyta������������������������������������������������������������������������ 149 Jak budowaliśmy dom�������������������������������������������������������������������������� 150 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140104_wym/ [144] S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok�������������������������������������������� 150 Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia������������������������������������ 151 https://wikitongues.org/videos/helka_20221219_wym/ [145] Yhy kund śejn zyngja������������������������������������������������������������������������ 152 Zawsze umiałam ładnie śpiewać���������������������������������������������������������� 152 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221226_wym/ [146] At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz���������������������������������������������������������� 153 Praca w Bibowcu i na łące�������������������������������������������������������������������� 153 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221211_wym/ [147] Wi der kłop mulk dy ki���������������������������������������������������������������������� 153 Jak mój mąż doił krowy������������������������������������������������������������������������ 154 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221218_wym/ [148] Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft������������������������������������������ 154 Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie������������������������������������ 154 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221219_wym/ [149] Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta �������������������������������������������� 155 Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu�������������������������������������������������� 155 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221223_wym/ 17 �18 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [150] Awys güt uf dy kroft �������������������������������������������������������������������������� 155 Groch dobry na siłę������������������������������������������������������������������������������ 156 https://wikitongues.org/videos/helka_20221213_wym/ [151] Jyśter zösa oły ufa śymułn ���������������������������������������������������������������� 156 Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach�������������������������������������������������� 156 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090103_wym/ [152] Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral �������������������� 157 Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural���������������������������������� 157 https://wikitongues.org/videos/helka_20120102_wym/ [153] Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet������ 157 Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural������������������������������������������������������������������������ 158 https://wikitongues.org/videos/helka_20120104_wym/ [154] Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma���������������� 158 Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami�������������� 158 https://wikitongues.org/videos/helka_20120101_wym/ [155] Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot���������������������������������������� 159 Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu������������������������������������������ 159 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221207_wym/ [156] Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki���������������������������������������������������� 160 Jak wybuchła wojna, pasłam krowy ���������������������������������������������������� 161 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221227_wym/ [157] Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm���������������������������������������������� 161 Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen �������������������������������� 161 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221104_wym/ [158] Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta���������������������������������������������������������� 162 Jak stawiali dziada i maja �������������������������������������������������������������������� 162 https://wikitongues.org/videos/helka_20221208_wym/ [159] Faderśłȧjsa������������������������������������������������������������������������������������������ 162 Pierzowiec ������������������������������������������������������������������������������������������ 163 https://wikitongues.org/videos/helka_20221209_wym/ [160] Der köh ufer friöed ���������������������������������������������������������������������������� 163 Kucharz na weselu�������������������������������������������������������������������������������� 164 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221112_wym/ [161] Der friöedaśmjyrgüst ������������������������������������������������������������������������ 164 Śmiergust weselny�������������������������������������������������������������������������������� 164 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221111_wym/ �Spis treści [162] Zy wułda yn hund ny kłengln������������������������������������������������������������ 164 Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom �������������������������������������������� 165 https://wikitongues.org/videos/helka_20221218_wym/ Pieśni Dy łidyn �������������������������������������������������������������������������������������������������������� 166 [163] Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn���������������������������������������������������������������������� 166 Z naszych bogatych pól ���������������������������������������������������������������������� 166 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090101_wym/ [164] Wymysiöejer śejny mȧkja������������������������������������������������������������������ 167 Wilamowianki to piękne dziewczyny�������������������������������������������������� 168 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090102_wym/ [165] O dü mȧj łiwy puterbow�������������������������������������������������������������������� 168 O ty kochana maślarko ������������������������������������������������������������������������ 169 https://wikitongues.org/videos/inga_20090107_wym/ [166] Zȧjt gybata, ny hot frejwuł���������������������������������������������������������������� 169 Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy)���������������� 169 https://wikitongues.org/videos/inga_20090109_wym/ [167] Mȧj mȧkja, ku cy mjyr���������������������������������������������������������������������� 170 Moja dziewczyno, chodź do mnie�������������������������������������������������������� 170 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070101_wym/ [168] Der ołdy Kesuł������������������������������������������������������������������������������������ 170 Stary Kesuł ������������������������������������������������������������������������������������������ 170 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070102_wym/ [169] Ȧn śrejt weter�������������������������������������������������������������������������������������� 171 Jeden krok w przód������������������������������������������������������������������������������ 171 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070103_wym/ [170] Ny śyk mih ys pyśła���������������������������������������������������������������������������� 171 Nie posyłaj mnie do lasu���������������������������������������������������������������������� 171 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070104_wym/ [171] S’möndła śȧjnt������������������������������������������������������������������������������������ 171 Księżyc świeci�������������������������������������������������������������������������������������� 172 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070105_wym/ [172] Śpacerpolka���������������������������������������������������������������������������������������� 172 Śpacerpolka������������������������������������������������������������������������������������������ 172 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070106_wym/ [173] Śłöf mȧj kyndła fest���������������������������������������������������������������������������� 172 Śpij moje dziecko mocno �������������������������������������������������������������������� 173 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221114_wym/ 19 �20 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [174] Diöt fum hejwuł���������������������������������������������������������������������������������� 173 Tam z górki ������������������������������������������������������������������������������������������ 174 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221115_wym/ [175] Zȧgja, nȧgja���������������������������������������������������������������������������������������� 174 Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja” ������������������������������������������������������������������ 174 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221116_wym/ [176] S’wün ȧmöł cwü mykja���������������������������������������������������������������������� 175 Były raz dwa komary���������������������������������������������������������������������������� 175 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221113_wym/ ZAKOŃCZENIE ������������������������������������������������������������������������������������ 176 DY ENDRYD�������������������������������������������������������������������������������������������� 178 ROZMÓWCZYNIE I ROZMÓWCY, KTÓRYCH WYPOWIEDZI ZNAJDUJĄ SIĘ W TEJ KSIĄŻCE DY KUZERYNA ȦN DY KUZYN, WO ZY Y DAM BIHŁA KUZA �������180 BIBLIOGRAFIA BIBLIOGRȦFYJ ������������������������������������������������������������������������������������ 185 TEMATYCZNY SPIS TREŚCI TEMATYŚER RȦJSTER ���������������������������������������������������������������������� 189 �WPROWADZENIE – JĘZYK WILAMOWSKI JAKO JĘZYK GINĄCY Spośród około 6 tysięcy języków, którymi mówi się obecnie na świecie, większość używana jest przez niewielkie społeczności (Crystal 2000; Dołowy-Rybińska 2011: 13). Również w Europie występują języki, którymi posługują się nieliczne osoby. Języki te są zagrożone wymarciem, zwłaszcza gdy pozbawione są oficjalnego wsparcia państw narodowych. Do tej grupy należy język wilamowski, którego używanie zostało zabronione w 1945 r. przez przedstawicieli władz lokalnych, w większości wywodzących się z okolicznych miejscowości. Zakaz ten nie był jednak jedynym powodem, dla którego Wilamowianie przestali mówić do swoich dzieci w ojczystym języku. Po wojnie wilamowskość naznaczono piętnem, z perspektywy grupy dominującej (Polaków) język wilamowski przez długie lata uznawany był za dziwny, śmieszny, niewart uwagi. Takie negatywne ideologie i postawy językowe wymierzone przeciw językom mniejszościowym „powodują, że ludzie odrzucają swój język, nie przekazują go dzieciom, nie chcąc narażać ich na upokorzenia i trudności życiowe” (Dołowy-Rybińska 2011: 19). Mimo to język wilamowski do dzisiaj pozostaje ważny dla tożsamości dużej części Wilamowian. Świadczą o tym liczne wydarzenia organizowane przez Stowarzyszenie na rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie” we współpracy z Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową Wydziału „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, w których odgrywa on ważną rolę (por. Król, Olko, Wicherkiewicz 2017). Młodzi Wilamowianie – new speakerzy1 używają tego języka w rozmowach między sobą, także tych prowadzonych za pomocą internetowych komunikatorów. Większość Wilamowian, choć sama w języku wilamowskim już nie mówi, świadoma jest represji, jakie spotykały ich przodków z powodu używania swojego języka, i porusza ten temat podczas rozmów w gronie rodziny i przyjaciół (por. Neels 2012). Język wilamowski został zarejestrowany przez Bibliotekę Kongresu USA i otrzymał kod ISO 639-3 „wym”, uwzględniony został także w Atlasie zagrożonych języków Świata (Atlas of the World’s Languages in Danger) UNESCO. Od 2013 r. podejmowane sa działania mające na celu prawne uznanie języka wilamowskiego za język regionalny w Polsce. 1 Osoby, które tego języka nauczyły się nie w domu, ale np. dzięki działaniom rewitalizacyjnym. �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 22 Równolegle do działań rewitalizacyjnych i aktywistycznych prowadzone są badania naukowe. W ostatnich dwóch dekadach powstały prace językoznawcze (Andrason, Król 2016; Żak 2017), w tym socjolingwistyczne (Wicherkiewicz 2001; Neels 2012; Wicherkiewicz, Szlachta-Ignatowicz 2019; Borges, Król 2019; Chromik 2019) traktujące o zmianie językowej, kontakcie językowym czy o rewitalizacji2. Dzięki rewitalizacji pojawili się nowi mówcy o zróżnicowanych kompetencjach językowych. To głównie oni tworzą dziś wspólnotę mówiących językiem wilamowskim. Również ich idiolekty mogą być ciekawym obiektem badań (por. Borges 2019). Rewitalizacja językowa jest procesem dynamicznym i płynnym, którego cele zmieniają się w zależności od aktualnej wiedzy oraz sytuacji danej społeczności. Jednak podstawową motywacją, wspólną dla większości aktywistów na rzecz rewitalizacji językowej, jest chęć kultywowania dziedzictwa swoich przodków (Grenoble 2021: 11), stąd kluczowa jest jego dokumentacja. Wiele języków nie zostało udokumentowanych i nie został po nich do dzisiaj żaden ślad (Ahearn 2013: 237). Niestety pandemia COVID-19, a także upływ czasu spowodowały, że w trzeciej dekadzie XXI w. pozostało przy życiu mniej niż dziesięć native speakerek płynnie mówiących w wymysiöeryś3. Dlatego też w ramach programu „Language Revitalization Accelerator”, finansowanego przez organizację Wikitongues, zajmującą się wspieraniem dokumentacji i rewitalizacji językowej, powstał projekt „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”. Jego efektem jest 50 godzin nagrań, tym razem w wersji wideo, z dwiema aktywnymi do dziś native speakerkami – Heleną Bibową fum Płaćnik (ur. 1922) i Anną Foksową (Foxową) fum Lüft (ur. 1927). Celem niniejszej publikacji jest zaprezentowanie zróżnicowanego materiału dokumentującego język wilamowski. Stanowiły go nagrania wideo – ze względu na charakter projektu, który zakłada umieszczenie na stronie Wikitongues filmów dostępnych dla odbiorców dzięki zeskanowaniu kodu QR. Starałem się, by były one jak najbardziej różnorodne zarówno jeśli chodzi o liczbę opowiadających, tematykę, jak i czas powstania materiału, choć w przypadku języka o tak małej liczbie jego użytkowników nie było to proste zadanie. Jak pisała amerykańska antropolożka lingwistyczna Laura M. Ahearn, „Próby przechowania całego korpusu sztuki słowa zagrożonych języków są teoretycznie nierealne, nawet przy zastosowaniu współczesnych technologii, takich jak wideo, skoro bowiem znika język, znikają również praktyki językowe swoiste dla użytkowników tego języka” (2013: 242). Języki nie mogą bowiem istnieć bez ludzi, którzy ich używają (Crystal 2000: 1). Mam jednak nadzieję, że oprócz dokumentacji, która zawsze jest niedoskonała, publikacja ta wpłynie pozytywnie na żywotność języka wilamowskiego, zapewniając dodatkowy matePełna bibliografia prac o Wilamowicach z lat 2000–2020 w: Król, Mętrak, Żak 2020, prace do roku 2000 i uzupełnienia z lat 2020–2022, w: Król, Mętrak, Żak 2022. Na szczególną uwagę zasługują teksty Alexa Andrasona. 3 „Wymysiöeryś” to określenie języka wilamowskiego w tym języku. 2 �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący riał w tym języku dla new speakerów. Historie, opowiadania podawane drogą ustną były i są do dzisiaj nie tylko jednym ze środków przekazywania języka, ale również wzmagają poczucie łączności z grupą i chęć podzielania jej światopoglądu (Grenoble 2021: 11–12). Istotne będzie również wzmocnienie obecności mowy wilamowskiej w Internecie, gdyż jest ona kluczowa dla zmiany negatywnych postaw wobec języka. Dokumentacja języka wilamowskiego z perspektywy autobiograficznej Historia pierwszych opracowań mających na celu dokumentację języka wilamowskiego sięga jeszcze okresu międzywojennego. Wymienić tu należy gramatykę autorstwa Adama Kleczkowskiego (1920, 1921) czy monumentalny słownik Hermanna Mojmira (1930–1936). Nie brakowało również opracowań amatorskich, jak słownik i gramatyka w monografii Józefa Latosińskiego (1909) czy folklorystyczne opracowanie Ludwika Młynka (1907). Jak już wspomniałem, w XXI w. powstały również liczne prace językoznawcze, które dostępne są szerszemu gronu. Celem tej publikacji nie jest ich zreferowanie, ale udostępnienie tych materiałów, do których większość zainteresowanych nie ma dostępu. Jednym z celów mojej pracy – nie tylko tej książki, ale moich działań w ogóle – jest oddanie głosu członkom grupy, która do tej pory była w dyskursie publicznym marginalizowana. Zdaniem Stacy Holman Jones4 (2014: 210–211) pisząc tekst autoetnograficzny, badacz powinien przetransformować w swojej pracy to, co osobiste w to, co polityczne. Już sama rejestracja i dokumentacja tych relacji w celu uchronienia ich od zapomnienia jest działaniem politycznym (Connerton 2012: 59). Dlatego też jako inicjator stworzenia tego największego korpusu nagrań rozmów w języku wilamowskim uznałem, że istotne dla zrozumienia tego, w jaki sposób powstawał i się rozwijał, będzie wprowadzenie z perspektywy autobiograficznej. Od urodzenia w 1993 r. mieszkałem w Wilamowicach (moi rodzice przeprowadzili się tu siedem lat wcześniej). Do dziś pamiętam dzień, w którym uświadomiłem sobie, jak bardzo niezwykłą sytuacją jest używanie odrębnego języka w jednym małym miasteczku. Wcześniej wydawało mi się, że skoro w Wilamowicach mamy język wilamowski, to w Dankowicach będzie dankowski, w Hecznarowicach – hecznarowski itd. Mogłem mieć wtedy około 5 lat, od razu jednak zdałem sobie sprawę, że językiem wilamowskim poza moją przyszywaną wilamowską Babcią (Heleną Rozner fum Böba-Loüzkja) mówi bardzo mało osób. Kiedy mniej więcej dwa lata później Babcia, z którą w dzieciństwie spędzałem wiele czasu, powiedziała, że język wilamowski wkrótce wyginie, bo nikt nim nie mówi, ogarnął mnie niepokój. Niedługo później, bo w 2001 r., wydana została interdyscyplinarna monografia gminy Wilamowice pod redakcją Antoniego Barciaka (2001). 4 Australijska badaczka, pionierka podejścia autoetnograficznego. 23 �24 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kiedy o niej usłyszałem, od razu chciałem ją mieć, co też wkrótce się wydarzyło, bo kupili ją zarówno moi rodzice, jak i Babcia. Pamiętam papier, w jaki zapakowane były oba egzemplarze. Pomyślałem, że na pewno w tej książce będzie udokumentowany cały język wilamowski, jednak kiedy ją otworzyłem (i przeczytałem całe 750 stron od deski do deski), okazało się, że nie ma ona charakteru dokumentacyjnego, a raczej jest to zbiór mniej lub bardziej powiązanych ze sobą rozdziałów (wielu bardzo wartościowych). Po lekturze szczególnie utkwiły mi w pamięci słowa Tomasza Wicherkiewicza, który napisał, że całkowite wymarcie języka wilamowskiego „stanie się faktem zapewne jeszcze w pierwszej dekadzie nowego stulecia” (Wicherkiewicz, Zieniukowa 2001: 498). To wtedy zapragnąłem udowodnić, że się one nie spełnią: nie chodziło mi o ambicje osobiste, ale o uratowanie mojego języka od śmierci. Tak, określenie „śmierć języka” dobrze oddaje moje ówczesne odczucia i do dzisiaj nie umiem znaleźć lepszego słowa. Bez wątpienia jest to przykład stosowanego przez aktywistów i naukowców zajmujących się językami ginącymi na całym świecie dyskursu zagrożenia (Dołowy-Rybińska 2017: 481–486) i właśnie poczucie zagrożenia towarzyszy mi od tego czasu nieprzerwanie, z mniejszym lub większym natężeniem. Od razu pomyślałem, że należy działać, i poczułem, że to na mnie spoczywa odpowiedzialność za przyszłość języka wilamowskiego. Dlatego chciałem go dokładnie udokumentować. Kupiłem niebieski zeszyt i zacząłem spisywać słówka, które znałem, a o te trudniejsze wypytywałem Babcię. Ku mojemu przerażeniu okazało się, że zapisane słówka trudno odczytać, jeśli nie jest się zanurzonym w języku wilamowskim. Wtedy wpadłem na pomysł, że najlepiej będzie moje rozmowy z Babcią nagrywać. Na Wielkanoc 2004 r. dostałem od rodziców pierwszy dyktafon. To na nim przeprowadzałem swoje pierwsze nagrania. Babcia śpiewała mi piosenki, mówiła przysłowia czy wierszyki, dyktowała pojedyncze słówka. Pewnego dnia poszliśmy do przyjaciółki Babci – Ingi Matzner, która nie tylko świetnie mówiła po wilamowsku (do końca życia był on dla niej językiem prymarnym), ale także była niezwykle świadoma językowo. To ona tłumaczyła mi, dlaczego, jej zdaniem, neologizmy powinno się tworzyć na podstawie zapożyczeń z niemieckiego, i usiłowała wyplenić polonizmy z idiolektów mojej Babci i mojego. Robiła to jednak bardzo kulturalnie, by nie zrazić mnie, dziecka, do używania wilamowskiego. Przyszłość jej matczynego języka5 leżała jej na sercu, podobnie jak większości moich rozmówców, nawet jeśli reprezentowali oni różne ideologie i postawy językowe. 5 Choć jej matka Ewa Matzner pochodziła z Kamienicy (niem. Kamitz), gdzie używano dialektu języka niemieckiego, Inga rozmawiała z nią po wilamowsku, gdyż ta jako młoda osoba przybyła do Wilamowic, gdzie później urodziła się jej córka. Ewa Matzner była prawdopodobnie ostatnią użytkowniczką języka wilamowskiego, która nie nauczyła się nigdy języka polskiego. Zmarła w 1981 r. w wieku 90 lat. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący Inga opowiadała mi różne historie, opowieści o utopcach, śpiewała mi pieśni, również te, które sama ułożyła lub przetłumaczyła z języka niemieckiego. Pamiętam, jak bardzo emocjonujące było dla mnie zapisywanie nieznanych dotąd utworów. Nieznanych mi, to znaczy nieopublikowanych wcześniej w zbiorach pieśni Władysława Dybczyńskiego (2002) i Józefa Gary (2004). Miałem wrażenie, że robię coś niezwykle ważnego, ratuję coś od zapomnienia. Wkrótce do grona nagrywanych dołączyły kolejne koleżanki Babci, a także moje sąsiadki, które przychodziły do kapliczki stojącej obok mojego domu śpiewać pieśni maryjne. Po każdej modlitwie zostawały dłużej i rozmawiały po wilamowsku, a ja nagrywałem śpiewane przez nie pieśni, opowieści i przysłowia. I tak metodą kuli śnieżnej w 2009 r. grupa nagrywanych rozrosła się do około osiemdziesięciu osób (ich nazwiska zostały wymienione w zakończeniu). Wśród nich było wiele ważnych postaci, ale chciałbym tu wyróżnić Józefa Garę fum Tołer, wilamowskiego poetę, który również sam dokumentował język wilamowski. Jest on autorem zbiorów wierszy, pieśni, słowników (w tym Wikisłownika), do swoich publikacji wykonywał także nagrania (Gara 2004; Gara 2007). Stworzył również własny system zapisu. Wróćmy do prowadzonej przeze mnie dokumentacji. Miała ona charakter nie tyle dokumentacji językowej, co etnografii ratującej (Zhelyazkova 2003): chciałem zachować nie tylko język, ale jak najwięcej wiedzy Wilamowian. Tej dotyczącej lokalnej historii, tradycji, zwyczajów, strojów, a także postaw i ideologii językowych. W ramach tego wieloletniego, bo trwającego w latach 2004–2022, działania powstało ponad 2 tysiące godzin nagrań, głównie audio. Materiały te, choć we fragmentach opracowywane i publikowane przeze mnie jako cytaty w pracach naukowych i popularnonaukowych, a także udostępniane w innych projektach6, pozostają w większości niedostępne dla szerszego grona odbiorców. Charakterystyka publikowanego materiału i struktura jego prezentacji Trzonem tej książki jest 176 wypowiedzi Wilamowianek i Wilamowian w języku wilamowskim, których zapis wideo trwa łącznie około 3,5 godziny. Nagrania oraz ich tłumaczenie na język angielski dostępne są na stronie wikitongues.com, dzięki czemu mogą trafić do grona międzynarodowego. Część z nich powstała na potrzeby tego projektu w roku 2022, a inne zostały wybrane z materiału zgromadzonego w ramach innych projektów (ich spis znajduje się w zakończeniu). Wiele nagrań języka wilamowskiego udostępnionych zostało na stronie projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl/Frontend/ [dostęp: 1.10.2022]. 6 25 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 26 Zebrany materiał prezentuję w formie transkrypcji oraz tłumaczenia na język polski. Poszczególnych wypowiedzi nie komentuję, jak to przeważnie bywa w monografiach antropologicznych. Nie można tu jednak mówić o neutralnej prezentacji, gdyż sam wybór tekstów oraz ich uporządkowanie już jest interpretacją (por. Clifford 2000: 59). Formę interpretacji ma również tłumaczenie. Wybór ten tym bardziej nie jest reprezentatywny, ponieważ dotyczy jedynie nagrań wideo, które stanowią niewielką część całego zarejestrowanego korpusu. Nie bez znaczenia jest również moja pozycja jako aktywisty i badacza insidera, którą opisałem w poprzednim podrozdziale. Podobnie więc jak w przypadku innych publikacji prezentujących „surowy” materiał, to ja jestem autorem tego wyboru, który podporządkowany był moim przekonaniom (por. Burszta, Grębecka 2015: 9). Podstawowym kryterium wyboru był język tekstu (język wilamowski, a nie kod mieszany z polskim lub niemieckim), treść, która nie wymagała anonimizacji, a także przydatność do celów edukacyjnych – nauki języka wilamowskiego oraz poznania obrazu historii Wilamowian dzielonego przez moje rozmówczynie. Rozmówczyniami i rozmówcami były osoby w różnym wieku, pochodzące z różnych warstw społecznych, o zróżnicowanych biografiach językowych7: niektóre chodziły do szkoły niemieckiej, inne zakończyły edukację w polskiej szkole przedwojennej (te urodzone przed 1927 r.). Są osoby, które musiały z Wilamowic wyemigrować, i takie, które spędziły w swoim rodzinnym miasteczku całe życie. Niektóre przeżyły aresztowania, wywózki do obozów, wysiedlenie z własnego domu na kilkanaście lat, innym udało się uniknąć tych form represji. Te wydarzenia wpłynęły zapewne na idiolekty poszczególnych osób. Założeniem był wybór materiału, w którym narratorzy mówią wyłącznie po wilamowsku, jednak w prezentowanych tekstach można zauważyć liczne interferencje – wyrazy czy całe określenia z języka polskiego lub niemieckiego. Cztery osoby – Elżbieta Gandor (Puś-Pejter), Józef Gara (Tołer), Elżbieta Kacorzyk (Bek-Bȧlcer) i Anna Zejma (Lüft) – urodziły się i całe życie mieszkały w dzielnicy Pod Lasem, o której mówiono, że cechuje ją inny dialekt języka wilamowskiego (por. Król 2015). Jakość nagrań jest też wystarczająca dla większości typów badań lingwistycznych. Możliwość odsłuchania nagrania umożliwia analizę oryginalnego materiału, a nie transkrypcji, jak to często bywa z udostępnianymi materiałami wilamowskojęzycznymi. Publikowane transkrypcje stanowią również ciekawy materiał dla socjolingwistek i socjolingwistów, gdyż na podstawie wielu wypowiedzi, które prezentują, można badać ideologie i postawy językowe. Etnolożki i etnolodzy mogą znaleźć w tym materiale wiele informacji na temat tożsamości Wilamowian, ról gendePojęcie „biografia językowa” rozumiem za Anną Zielińską jako „historię przyswajania i używania języków w ciągu całego życia człowieka, uwzględniającą po kolei fazy jego życia (dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość) oraz wydarzenia, które wpłynęły na zmianę języka w rodzinie” (Zielińska 2013: 68). 7 �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący rowych czy obrazu innych społeczności żyjących obok Wilamowian. Zawiera on również liczne informacje przybliżające tematy będące tradycyjnie przedmiotem etnografii, takie jak obrzędowość doroczna i rodzinna, dawne budownictwo czy używane sprzęty i formy gospodarowania. W zgromadzonym materiale znajdują się zarówno teksty folkloru, które funkcjonują bądź funkcjonowały dawniej w obiegu społecznym, jak i wypowiedzi o charakterze indywidualnym, wywołane podczas wywiadu. Zebrane opowieści są zróżnicowane tematycznie. Jednak zarówno opowieści wspomnieniowe o wojnie i powojennych prześladowaniach, te o pracy w polu, jak i te humorystyczne łączy wspólny obraz świata. Językowy obraz świata definiuję za Jerzym Bartmińskim jako „zawartą w języku, różnie zwerbalizowaną interpretację rzeczywistości dającą się ująć w postaci zespołu sądów o świecie” (2007: 12). Jak pisała Katarzyna Marcol, „Reprodukowanie (powtarzalność) tekstów na poziomie określonych form czy struktur znaczeniowych świadczy o ich zadomowieniu się w świadomości wspólnoty, a zatem w tekstach folkloru ujawniają się sądy o świecie, wśród których są także wyobrażenia o przeszłości” (2020: 62). Jednak owe „sądy o świecie” obecne są nie tylko w tradycyjnie rozumianych tekstach folkloru. W zebranym materiale obok tych pierwszych znajdują się również te wywołane podczas wywiadów, mające charakter indywidualnych wspomnień. Również i w nich dostrzec można powtarzalne elementy świadczące o stałości obrazu świata członków wilamowskojęzycznej wspólnoty komunikacyjnej. Korzystając z typologii problemów badawczych służącej do analizy językowego obrazu świata zaproponowanej przez Bartmińskiego (2007: 20–21), podzieliłem zebrane teksty na następujące rozdziały: 1) �Opozycja swoi–obcy, czyli autostereotypy i heterostereotypy: w tym rozdziale znalazły się opowieści o tym, co różni Wilamowian od ich sąsiadów – Polaków i Niemców, o kontaktach z tymi grupami, a także o tym, co narratorzy uznali za typowe dla Wilamowian. 2) �Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie: opowieści o różnych miejscach, zarówno tych znanych, bezpiecznych, jak i nieznanych, niepewnych. 3) �Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś: są to opowieści o tym, co było dawniej, i jak zmieniało się życie społeczności do czasów współczesnych. Najczęściej opowieści te cechuje nostalgia za młodością i za tym, co minęło. 4) �Wartości obowiązujące w „naszym” świecie: etos pracy (zarówno gospodarzy, jak i handlarzy), sposób spędzania czasu wolnego, świętowania, prawidłowe (z perspektywy narratorów) postawy i decyzje podejmowane w życiu. 5) �Pieśni, które do dzisiaj stanowią ważny element repertuaru Wilamowian (por. Małanicz-Przybylska 2019). Teksty zostały pogrupowane w sposób elastyczny – wiele z nich można by przydzielić do kilku grup. Decyzja o przypisaniu danego tekstu do konkretnej grupy opierała się na moim długoletnim zanurzeniu w terenie. 27 �28 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Na końcu książki znajduje się również tematyczny spis treści, podzielony na następujące części: Wilamowice i Wilamowianie: opowieści związane z mitem pochodzenia Wilamowian, a także teoriami pochodzenia przydomków czy nazw miejscowych. Znalazły się tu również opowieści o życiu codziennym w Wilamowicach, np. o przedwojennej szkole czy budowie cegielni, a także o antagonizmach między Wilamowianami a Polakami czy Hałcnowianami, szczególnie w kontekście endogamii, czyli zawierania małżeństw w obrębie jednej społeczności. Język wilamowski: są tu opowieści, w których największą rolę odgrywa język wilamowski, np. mało znane historie członków społeczności, którzy nie potrafili mówić w innym języku, a także osób z zewnątrz, które z różnych powodów nauczyły się języka wilamowskiego – służących czy osób, które weszły w społeczność wilamowską poprzez małżeństwo. Ważnym elementem są też opowieści o prześladowaniach Wilamowian za używanie swojego języka w okresie powojennym, a także o negatywnych postawach mieszkańców okolicznych wsi, którzy wyśmiewali Wilamowian mówiących w swoim języku. Wśród opowieści o języku wilamowskim są zarówno historie dotyczące dawnych czasów, jak i refleksje na temat współczesnej sytuacji tego języka. To w nich szczególnie widoczne są ideologie i postawy Wilamowian wobec mowy wilamowskiej, a także innych języków. Stroje wilamowskie: opowieści o strojach wilamowskich, wyglądzie poszczególnych ich elementów, a także zmianach, które je dotknęły, zawierające nieraz ich ocenę z perspektywy narratorek. Można w nich dostrzec również rozmaite ideologie i postawy dotyczące stroju: zarówno jego wyglądu, jak i znaczenia dla wilamowskiej tożsamości. Znajdują się tu również informacje praktyczne, np. dotyczące prania czy szycia poszczególnych elementów, a także tego, jak wyglądały stroje na różne okazje. Tradycje: opowieści o tym, jak obchodzono dawniej wesele czy śmiergust8, a także opisujące zabawy towarzyszące „pierzowcom”, czyli skubaniu pierza. Zawierają one również mnóstwo szczegółów dotyczących tego, jak się ubierano i co jedzono przy tych okazjach. W opowieściach o wyjazdach na odpusty w okolicznych miejscowościach widoczne są też postawy wobec ich polskoi niemieckojęzycznych mieszkańców. Znalazła się tu także jedna opowieść dotyczącego świętowania Sukkot przez wilamowskich Żydów. Pieśni: Wybór pieśni wilamowskich wykonywanych przez Wilamowianki, a także komentarze do nich. Oczywiście nie jest to pełen katalog tych utworów, a te, które znalazły się w tym zbiorze, często mają więcej zwrotek, niż przedstawiono. Dzięki nagraniom wideo, dostępnym na stronie Wikitongues, moż8 Obrzęd wielkanocny polegający na odwiedzaniu dziewcząt przez kawalerów w celu polania ich, po to by otrzymać napitek i poczęstunek. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący na zobaczyć śpiewaczki oraz posłuchać pieśni, wykonywanych niekiedy z akompaniamentem (gra znany wilamowski akordeonista Jan Rozner). Są to natomiast praktyczne wykonania, które można porównać do tych „ustandaryzowanych”, zawartych w zbiorach tekstów (Król 2019a; Król 2019b; Król 2021). Jak wszystkie teksty folkloru pieśni cechuje bowiem wariantywność – wersje prezentowane w tej książce mogą więc różnić się od tych opublikowanych wcześniej. Gospodarstwo: historie o pracy na roli, a także przemianach, jakie dotknęły wilamowskie gospodarstwa za pamięci moich rozmówczyń i rozmówców. Oprócz opisów tego, co i w jaki sposób uprawiano, dotyczą one również pracy i życia służących, tradycji związanych z rolnictwem, a także poświęcenia się uprawie ziemi, nieraz kosztem innych planów. Są to wątki typowe dla wilamowskiego folkloru, obecne w wielu opowieściach narratorów pochodzących z rodzin gospodarskich. Straszydła: opowieści o tym, co Wilamowianki i Wilamowian straszyło. Niektóre z nich mówią o demonach, jak chłopiec z czerwonym kapelusikiem. Inne, przekazane w konwencji humorystycznej, wyśmiewają osoby, które „nabrały się” na istnienie tych demonów. Rękodzieło i handel: opowieści o Wilamowiankach i Wilamowianach, dla których to nie praca w polu była głównym źródłem utrzymania. Byli to rękodzielnicy, tacy jak garncarze, tkacze i kowale, którzy swego fachu uczyli się w Wiedniu. Znajdują się tu także opowieści o handlarzach, często humorystyczne. Zamiłowanie do handlu do dziś jest jednym z często przywoływanych atrybutów wilamowskiej odmienności. Jedzenie: opowieści o tym, co, o jakich porach i jak jedzono, w jaki sposób przynoszono jedzenie do pracy w polu, a także co przy jedzeniu mówiono. Znajdują się tu również przepisy potraw oraz dokładne opisy ich smaku. Ważne miejsce wśród nich zajmuje śüsterpop, nazywana jajecznicą po wilamowsku. Ważne wydarzenia historyczne: opowieści dotyczące ważnych wydarzeń z przeszłości Wilamowic, często przekazywane w konwencji memoratu: o początku drugiej wojny światowej, wojnie, powojennych wywózkach, wysiedleniach, aresztowaniach i represjach Wilamowianek i Wilamowian. Znajdują się tu komentarze dotyczące zarówno historii ogólnej, jak i lokalnej (np. założenia Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca „Wilamowice”). Opowieści z życia: opowieści, których nie udało mi się zakwalifikować do innych kategorii. Dotyczą one spraw z życia codziennego: jazdy na rowerze, wspomnień zabaw z dzieciństwa, nauki pływania, pracy w kopalni. Wiele z nich opowiada o konkretnych osobach: krewnych czy sąsiadach. Dużą część stanowią te dotyczące chorób i ich leczenia, a także opowiadania humorystyczne. 29 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 30 Transkrypcję w języku wilamowskim starałem się tworzyć jak najwierniej, zgodnie ze współczesną ortografią języka wilamowskiego. Pierwsze zapisy języka wilamowskiego pochodzą z I połowy XIX w., jednak dopiero w XX w. pojawiły się próby stworzenia spójnego systemu zapisu. W 1907 r. podjął się tego polski ludoznawca Ludwik Młynek w swojej broszurze Narzecze wilamowickie (Młynek 1907). W 1909 r. słownik języka wilamowskiego korzystający z autorskiej ortografii opracował miejscowy nauczyciel Józef Latosiński. Własny system zapisu oparty na alfabecie polskim stworzył na przełomie XIX i XX w. wilamowski pisarz Florian Biesik. Pisownię opartą na transkrypcji fonetycznej stosowali Adam Kleczkowski (1920, 1921), Hermann Mojmir (1930, 1936) i Heinrich Anders (1933). Na początku XXI w. własną ortografię stworzył wilamowski poeta Józef Gara, który bazował na polskim alfabecie, uzupełnionym o dodatkowe znaki diakrytyczne (umlauty) oraz dwuznak „ao”, mający oznaczać „a” pochylone. Wspomniane systemy ortograficzne z różnych powodów się nie przyjęły. Niektóre były zbyt skomplikowane, w przypadku innych sami ich autorzy nie stosowali postulowanych przez siebie zasad konsekwentnie (por. Wicherkiewicz 2001). U progu drugiej dekady XXI w. pojawiła się potrzeba stworzenia współczesnej pisowni języka wilamowskiego związana z działalnością Stowarzyszenia na rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie”. Jako jeden z działaczy stworzyłem taką pisownię opierającą się na ortografii polskiej, zawierającą 33 grafemy proste. Ȧȧ Ii Pp Zz Aa Jj Rr Źź Bb Kk Ss Żż Cc Ll Śś Ćć Łł Tt Dd Mm Uu Ee Nn Üü Ff Ńń Ww Gg Oo Xx Hh Öö Yy A także digrafy (np. dź, dż, ng, iö, oü, öe) i trigraf (iöe). Pisownia ta nawiązuje do pisowni Gary oraz do tej stosowanej w słowniku Mojmira, ale jest w stosunku do nich bardzo uproszczona – w ograniczony sposób oddaje bogactwo wilamowskiej fonetyki. Spełnia jednak swoje zadanie, którym jest podtrzymywanie żywotności języka wilamowskiego – została przyjęta przez starszych użytkowników, sprawdza się w nauczaniu języka wilamowskiego i używana jest przez niemal wszystkich naukowców zajmujących się współcześnie tym językiem. W 2012 r. zostały na nią przetransliterowane najważniejsze dzieła literatury wilamowskiej9. Zastosowano ją w publikacji A grammar of Wymysorys (Andrason, Król 2016), a także w słowniku języka 9 Są one dostępne na stronie projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http:// www.inne-jezyki.amu.edu.pl. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący wilamowskiego mojego autorstwa, zawierającym blisko 10 tysięcy wyrazów. Dziś jest ona jedyną używaną pisownią tego języka. Język wilamowski pod względem standaryzacji i kodyfikacji jest więc w nieco innej sytuacji niż wiele innych małych języków, w przypadku których na temat wyboru pisowni prowadzone są ożywione dyskusje. Jeśli któraś forma gramatyczna czy słowo odbiegało od postaci standardowej10, umieszczałem po tym wyrażeniu formę standardową w kwadratowym nawiasie. Dodatkowe wyjaśnienia czy dopowiedzenia umieściłem w nawiasach zwykłych. Tłumaczenie na język polski starałem się również robić jak najdokładniej, ale dla komfortu czytelnika pominąłem niektóre powtórzenia czy przejęzyczenia. Dociekliwi mogą skorzystać z wilamowskiej transkrypcji oraz z filmów dostępnych na stronie Wikitongues. Celem tej publikacji jest upowszechnienie materiałów zebranych podczas dokumentacji języka wilamowskiego zarówno wśród naukowców, pasjonatów wielojęzyczności, jak i samych Wilamowian, chcących pogłębiać swoją znajomość języka wilamowskiego. Opowieści Wilamowian jako folklor ustny Prowadzone przeze mnie badania terenowe miały charakter klasycznych badań etnograficznych, składały się więc z obserwacji i wywiadu. Jednym z ich celów było zebranie pieśni, wierszy i przysłów w języku wilamowskim. Duża ich część była już publikowana (Król 2019b; Król 2021), przy czym często przygotowując te utwory do druku, porównywano je do znajdujących się w archiwach materiałów zebranych przed 1945 r. przez niemieckich badaczy Karla Horaka i Alfreda Karaska (Król 2019a). Niektóre z tych utworów, w wersji przekazanej przez moich rozmówców, zostały także umieszczone w tej książce. Opowieści Wilamowian natomiast nie były do tej pory obiektem badań folklorystów, z nielicznymi wyjątkami. Polski zbieracz folkloru Ludwik Młynek opublikował w swojej broszurze kilkanaście przysłów i opowiadań Wilamowian (1907), natomiast w przedwojennym zbiorze Podania Niemców Beskidzkich wspomniany już niemiecki badacz Alfred Karasek zamieścił 61 opowiadań z Wilamowic (Karasek, Strzygowski 1930). Choć badania prowadzone w Wilamowicach w ostatnich dwóch dekadach nigdy nie były zorientowane na gromadzenie materiału folklorystycznego, ich efektem jest zebranie licznych tekstów, które można by uznać za folklorystyczne. Zdaniem Piotra Grochowskiego cechą narracji o charakterze folklorystycznym jest to, że „przybierają one [teksty o charakterze folklorystycznym] postać względnie ustabilizowanych tekstów odwołujących się do określonych formuł 10 Chodzi o formy odbiegające od norm opisanych w Słowniku języka wilamowskiego (Król 2020). 31 �32 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian poznawczych i stereotypów, które zarazem funkcjonują w żywych, interaktywnych sytuacjach komunikacyjnych” (Grochowski 2017: 239). Takie sytuacje wykonawczo-odbiorcze są charakterystyczne dla folkloru i „konstytuują zarazem wspólnoty interpretacyjne, które w toku wymiany informacji, poglądów i ocen negocjują i wypracowują, a następnie utrwalają i rozpowszechniają określone wzorce rozumienia rzeczywistości oraz adekwatne do nich zasady działania” (Grochowski 2017: 239). Należy pamiętać, że sytuacją folklorotwórczą może być nie tylko spotkanie na weselu czy w karczmie, ale także wywiad antropologiczny czy socjolingwistyczny. Parafrazując słowa Jędrzeja Burszty i Zuzanny Grębeckiej, można powiedzieć, że „Sytuacja wywiadu etnograficznego staje się przeto po części uczestnictwem w procesie przypominania, odtwarzania pamięci o przeszłości miasta, z jednej strony w teraźniejszości Wilamowic, która stanowi zawsze punkt wyjścia rozmowy, a z drugiej nieodmiennie naznaczonym urywkowością, niekompletnością czy też po prostu niekompatybilnością tego, co umyka pamięci” (2015: 10). Wiele z opowieści zebranych podczas wywiadu etnograficznego pełnych jest powtarzalnych i społecznie usankcjonowanych elementów, którym folkloryści mogą się przyjrzeć, analizując teksty mówione, wykonywane w sytuacji naturalnej dla członków danej wspólnoty (Grochowski 2019: 14). Według pochodzącego ze Śląska Cieszyńskiego folklorysty Jana Kajfosza: Zadomowienie się tekstu w świadomości sprowadza się do jego bardziej lub mniej dokładnego reprodukowania, czyli do powtarzania określonych form czy struktur znaczeniowych, co przekłada się na jego konwencjonalny i w miarę systematyczny charakter. Z tego właśnie względu za kluczowy wyznacznik przekazu folklorystycznego uznać można wierność określonym wzorcom tekstowym (2009: 44). W analizie typowej dla folklorystyki chodzi o „uchwycenie owych narracyjnych konwencji opowiadania, które traktowane są jako swoisty klucz do zrozumienia kultury, umożliwiający odczytanie sensów (i doświadczeń) o charakterze społecznym” (Grochowski 2019: 15). Liczne spośród prezentowanych tu opowieści to memoraty – opowieści świadka. W niniejszym zbiorze znajduje się wiele tego typu opowieści, np. o wybuchu wojny, powojennych prześladowaniach, sposobach ukrywania drogocennych przedmiotów przed prześladowcami czy powstaniu grupy kobiet przy Regionalnym Zespole Pieśni i Tańca „Wilamowice”. Niektóre z narratorek opowiedziały je jako swoje własne wspomnienia. Należy jednak pamiętać, że memorat nie jest obiektywnym opisem rzeczywistości. Cechuje go selektywność, a na sposób opowiadania mają wpływ zarówno własne przeżycia, jak i teraźniejszość (Lehmann 2007: 32), a także chęć przystosowania ich do kolektywnej ideologii cechującej zbiorowość (Krawczyk-Wasilewska 1986: 27). Memorat powstaje na przecię- �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący ciu indywidualnego i wspólnotowego charakteru opowiadania – przekazywany jest w określonym kontekście, zawiera typowe dla danej społeczności motywy i wątki fabularne i ma charakter subiektywny (Hajduk-Nijakowska 2016: 10). W opinii folklorystki Katarzyny Marcol w opowieściach wspomnieniowych wzorce zachowań i hierarchie wartości nie są omawiane dosłownie, ale „[t]o działania bohaterów umiejscowione w określonym kontekście ujawniają, co jest dobre i społecznie akceptowalne, a co złe i niedopuszczalne w obrębie grupy” (2020: 223). Na kształt memoratu wpływa również osoba odbiorcy, a raczej wyobrażenie narratora o jego oczekiwaniach. Dlatego za istotne uznałem zaprezentowanie historii powstawania nagrań, których zapisy stały się podstawą do wyselekcjonowania tekstów ujętych się w niniejszym zbiorze. Jak pisał szwedzki folklorysta Carl Wilhelm von Sydow: Wiele memoratów może przejść w tradycję, bo inni ludzie uznają je za wystarczająco ciekawe, by je dalej opowiadać. Przy czym na ogół ulegają one mniejszym lub większym zmianom, w zależności od tego, kto je dalej opowiada. W ten sposób dawniejszy memorat przechodzi w podanie wspomnieniowe, jednak granica między nimi jest trudno uchwytna (Sydow 1934: 253; za: Simonides 1969: 46). Opowiadania stają się, zdaniem Simonides „własnością ogółu”, jeśli są „dość ciekawe”. W takim wypadku memorat „w procesie dalszego przekazywania podlega obiektywizacji, zatracając niektóre cechy osobiste na rzecz ogólnie zrozumiałych i eksponujących niezwykłość, wyrażającą się najczęściej w preferowaniu sytuacji transcendentnych” (Simonides 1969: 46). Proces „przerabiania” i dostosowywania memoratu do potrzeb grupy nazywa się fabularyzacją i folkloryzacją (Hajduk-Nijakowska 2016: 65). To, co nie zostało zaakceptowane przez grupę, „wychodzi z użycia i obumiera” (Bogatyriew, Jakobson 1975: 170). Wiele z opowieści znajdujących się w niniejszej książce uległo temu procesowi, np. ta o dyrektorze szkoły, który uratował wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural, opowieści o „dobrych Ruskach” czy o żartach, które kawalerzy robili z okazji śmiergustu czy święta 1 Maja (szczególnie to o wozie złożonym w całości na dachu). Jednocześnie większość, o ile nie wszystkie, zaprezentowana została jako opowieści „prawdziwe” i „obiektywne”, mające stanowić dowody na prawdziwość wizji historii przekazanej przez rozmówców. Fabulatów nie można traktować jako opowieści zupełnie skostniałych, gdyż ich nieodłączną cechą jest również to, iż występują w wielu wariantach: „ich poszczególne elementy oraz przypisywane im znaczenia w każdym kolejnym wykonaniu mogły ulegać przekomponowywaniu i reinterpretacji. Efektem procesów folkloryzacji i fabularyzacji jest powtarzalność i zarazem zmienność (wariantywność) opowieści” (Grochowski 2019: 22–23). Takimi elementami fabulatów, których znaczenie mogło się zmienić, są toposy czy „skamieliny językowe”, których znaczenie zależne jest od wzorców interpretacyjnych akceptowanych przez daną 33 �34 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian grupę. Dlatego czasem tym samym fabulatom, funkcjonującym w różnych wspólnotach pamięci, nadawane są różne znaczenia, zgodne natomiast ze schematami, obrazami i przywoływanymi skojarzeniami, pochodzącymi z tradycji narratorskiej danej społeczności (Hajduk-Nijakowska 2016: 65–66). W tym zbiorze starałem się pokazywać różne opowieści, rezygnowałem więc z prezentowania dwóch wariantów tego samego fabulatu. W opowieściach Wilamowian widoczne są wyjaśnienia tego, w jaki sposób zachowywali się ich bohaterowie. Wyjaśnienia te, jak pisała Hajduk-Nijakowska, „bazują często na tradycyjnych mechanizmach rozumienia świata” (2016: 50) i osadzone są „w lokalnym systemie wartości i zbiorowych wyobrażeniach wzmocnionych emocjonalnie, które współtworzą bramy bezpieczeństwa ontologicznego” (2016: 50). Mechanizmy te, mające na celu „opanować lęki i zrozumieć otaczający świat oraz pomóc w znalezieniu odpowiedzi na dręczące człowieka pytania” (Hajduk-Nijakowska 2016: 50), można dostrzec nie tylko w tradycyjnych gatunkach folkloru, takich jak pieśń czy podanie, ale również w „opowieściach z życia”. Dlatego też opowieści wspomnieniowe Wilamowian – zarówno te dotyczące wojen i okresu powojennego, jak i opowieści z życia codziennego: o wypadkach, chorobach, starości czy śmiesznych wydarzeniach – mogą stać się obiektem badań folklorystów i antropologów. Niektóre z nich można by zaliczyć do legend miejskich, czyli „opowieści narracyjnych o zdarzeniach aktualnych, cechujących się krótką żywotnością” (Czubala 1999: 191). Jednak nawet współczesne legendy miejskie miewają „stare korzenie” (Czubala 1999: 194), w związku z tym powinno się je interpretować w kontekście tradycji folklorystycznej danej wspólnoty. W przypadku tradycji oralnej wilamowskiej społeczności istotne jest występowanie w niej dwóch etosów – gospodarzy i handlarzy. W tym pierwszym podstawową wartością jest uczciwa praca, w tym drugim praca jest tylko środkiem do osiągnięcia celu, którym jest zarobek. Etosy te wpłynęły na dwie związane z tymi grupami zawodowymi konwencje opowiadania. Zwłaszcza wśród Wilamowian urodzonych przed wojną widoczna była silna świadomość negatywnego stereotypu Wilamowian handlarzy obecnego wśród mieszkańców okolicznych miejscowości. W reakcji na te (często pozostające tylko w sferze wyobrażeń) zarzuty powstały liczne fabulaty mające udowadniać zaradność wilamowskich handlarzy. Jej efektem miał być dobrobyt, za sprawą którego Wilamowice przez lata w oczach moich narratorów wyróżniały się na tle okolicy. Te odmienne konwencje opowiadania są wzorami przekazu ustnego, które tworzą kulturę opowiadania Wilamowian (Lehmann 2007: 20). Wilamowianie, jak każda wspólnota, mają swój repertuar folklorystyczny. Opowieści przez nich przekazywane przez wiele lat pozostawały pod wpływem tradycji narratorskiej. Zdaniem folklorysty Daniela Kadłubca „świat folkloru jest oglądem ziemi i ludzi z lotu ptaka, z dystansu doświadczenia wielopokoleniowego, �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący modelującego rzeczywistość według własnych praw” (Kadłubiec 1999: 69). Opowieści dostosowywano więc do funkcjonujących w danej wspólnocie komunikacyjnej wzorców interpretacyjnych i toposów, przystosowywano do aktualnych potrzeb. Na te potrzeby wpływ miała również polityka, a także liczni naukowcy i dziennikarze przybywający do Wilamowic. To, w jaki sposób dana opowieść się rozwinęła, zależne jest również od tego, do kogo narrator ją adresował. Opowieści wspomnieniowe, także te sfabularyzowane i sfolkloryzowane, często opowiadane są w konwencji memoratowej, „jako przeżycie autentyczne, jeśli już nie narratora, to osoby, którą narrator zna osobiście i na którą może się autorytatywnie powołać” (Simonides 1981: 35). W opinii folklorystki „[c]hęć nadania opowiadaniu formy przekazu prawdziwego wydarzenia doprowadza do tego, że znane z tradycji wątki są coraz częściej opowiadane w konwencji przeżycia autentycznego, jednostkowego. A więc z tradycyjnego fabulatu tworzy się współcześnie coraz częściej memorat” (Simonides 1981: 36). W tekstach folkloru „reprezentacja rzeczywistości może zlewać się z fikcją, często też zapamiętane z zamierzchłej przeszłości treści mimowolnie dostosowywane są do obecnie panujących realiów; są niepostrzeżenie szyte na miarę aktualnego społecznego zapotrzebowania” (Kajfosz 2011: 60). Istotna jest nie tylko sama sytuacja, ale również osoba odbiorcy (Lehmann 2007: 12). Szczególnie w przypadku historii alternatywnych, czyli „opowieści o podziałach wewnątrz wspólnoty uwypuklających fakt, że określone emocje, opinie oraz cele niekoniecznie były podzielane przez wszystkich” (Macdonald 2021: 107–108). Te nie były przekazywane obcym, a wyłącznie swoim. Być może dlatego to ja, jako badacz insider, mogłem je zarejestrować. Dlatego też przedstawione w tej publikacji historie nie mogą być oceniane z perspektywy prawdy lub nieprawdy. Wiele z nich wzajemnie się wyklucza lub zawiera odniesienia do błędnych dat lub faktów. Starałem się w to nie ingerować, a jedynie tam, gdzie wydawało się to konieczne, umieszczałem uwagi. Według antropolożki Joanny Tokarskiej-Bakir „w odróżnieniu od dyskursów różnych polityk historycznych język potoczny nie kłamie, jest mimowolnie prawdomówny. Język ten sprawozdaje, jak ludzie widzą świat” (2009: 303). I to właśnie wizja świata rozmówców, a nie prawda o tym świecie jest przedmiotem badań folklorystyki. Jak pisali rosyjscy folkloryści Piotr Bogatyriew i Roman Jakobson, „Istnienie utworu ludowego zaczyna się dopiero wówczas, gdy zostanie on przyjęty przez określoną wspólnotę; co więcej, istnieją tylko te jego elementy, które wspólnota sobie przyswaja” (1975: 169). Autorzy wspomnieli jednak, że tekst, który nie został zaakceptowany przez grupę i poniekąd skazany został na zapomnienie, może zostać uratowany przez „przypadkowy zapis jakiegoś zbieracza, przenoszący go z poezji ustnej do literatury pisanej” (1975: 169). Tak też zapewne jest w przypadku wielu opowiedzianych mi historii, które z różnych powodów mogły nie zostać zaakceptowane przez grupę, ale znalazły się w niniejszej publikacji. 35 �36 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak pisał niemiecki folklorysta Albrecht Lehmann, każdy okres historyczny ma swoją kulturę opowiadania, która zmienia się wraz z generacjami (Lehmann 2007: 13). Zebrane w niniejszej publikacji teksty pochodzą od narratorów urodzonych przed drugą wojną światową. Według Piotra Grochowskiego odbiór przekazów internetowych polega „nie tylko na ich oglądaniu lub czytaniu, ale także na ocenianiu, komentowaniu, relacjonowaniu własnych doświadczeń, zadawaniu pytań czy podejmowaniu dyskusji z autorami oraz innymi widzami/czytelnikami” (Grochowski 2017: 239). Publikacja ta może więc wpłynąć na repertuar młodszych Wilamowian. Treści te otrzymały w końcu dodatkowy pas transmisyjny, który może zapewnić im znacznie dłuższą żywotność. Być może gdyby nie działania dokumentacyjne, to nie przetrwałyby one do naszych czasów lub w ogóle by nie powstały, gdyż ich odbiorcami byli właśnie lokalni działacze i naukowcy. Nie byłby to pierwszy przypadek, kiedy to udział w tworzeniu folkloru mają nie tylko członkowie danej wspólnoty komunikacyjnej, ale również naukowcy. Mam nadzieję, że publikacja ta – przygotowana zarówno w wersji papierowej, jak i internetowej – nie tylko pomoże udokumentować język i wilamowską tradycję oralną, ale również pozytywnie wpłynie na ich żywotność w wilamowskiej społeczności. Internet jest dzisiaj bowiem ważnym medium transmisji języków rzadziej używanych. Tytuł tej książki zaczerpnąłem z opowieści autorstwa Rozalii Hanusz fum Linküś (1926–2009), wilamowskiej poetki i tłumaczki, która sama ułożyła i przekazała mi wiele tekstów folkloru. �DY FÜRRYD – DY WYMYSIÖERYŚY ŚPRÖH OÜZ Ȧ ŚPRÖH YM ŚTARWA Undyn 6 toüzyt śpröha, wo zy eta wada yr wełt gykuzt, dy mȧsta zȧjn gybroüht fun klina grüpa (Crystal 2000; Dołowy-Rybińska 2011: 13). Oü y Yłrop gyt’s śpröha, wo zy wada gykuzt fu wing łoüt. Di śpröha kyna ȧmöł śtarwa, s’mȧst, wen zy ny kyna błȧjn underśtyct fun nȧrodowikja łendyn. Y di grüp gyhjyt dy wymysiöeryśy śpröh, wo zy wiöd ferböta ym 1945 jür diöh dy lokȧlnikja regjyrana, ym mȧsta wo zy roüsśtompta fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü. Oder ny nok dos ferböta höt dos gymaht, do dy Wymysiöejyn ufhüta, cyn kyndyn y jyr müterśpröh cy kuza. Nöm krig wiöe dy wymysiöeryśkȧjt gyśtamt myt ȧm stigmȧ, fur oüsziht fur dominȧntyśa grüp (Pöła), błȧ dy wymysiöeryśy śpröh ȧ śmjyśnikjy, łahawaty, unwihtikjy śpröh. Zyty negȧtywnikjy śpröhideologyja ȧn śpröhśtełnana, wo zy zȧjn ȧjgyśtełt yn klinśpröha ȧtkȧn, „ferürzaha, do dy łoüt zih fu zer śpröh ohon, zy gan zy y jyn kyndyn ny weter, bo zy weła zy ny łön ungyryht wada ȧn ymśtend hon” (Dołowy-Rybińska 2011: 19). Oder dy wymysiöeryśy śpröh błȧjt zuwizu pocy hoüt wihtik fjys cügyhjyn fum grusa tȧl fu Wymysiöejer. Dos wȧjza hefa iwenta, wo zy wada gyorgȧnizjyt fur Gyzełśoft „Wymysiöejer”, mytum Centrum fur Gyangażjyta Füśnan fur Kultüryśa Wetercijung fum Tȧl „Artes Liberales” fum Warśawyśa Uniwersytet, wu ej di śpröh zjyr wihtik (zejh Król, Olko, Wicherkiewicz 2017). Dy junga Wymysiöejyn – noükuzyn11 – kuza di śpröh yn gyśpryhja undernander, ȧn oü myta internetowikja komunikȧton. Dy mȧsta Wymysiöejyn, gük zy zoüwer ny kuza wymysiöeryś, hon ym gydanka dy represyja, wo zy jyr fürfatyn hon gytrofa fjys kuza jyr śpröh. Zy dyśkürjyn oü fu dam myta frynd ȧn bykanta (zejh Neels 2012). Dy wymysiöeryśy śpröh wiöd ȧjgyrejestrjyt diöh dy Bibiotek fum USA Kongres ȧn zy krigt ȧ kod ISO 639-3 „wym”, ȧn oü ym Atlas fun śpröha, wo zy zȧjn ym śtarwa (Atlas of the World’s Languages in Danger) UNESCO. Ym śpytsta fum 2013 jür priöebjyt mȧ dy wymysiöeryśy śpröh oüz regjonȧlśpröh y Pöłn ȧjcyrejestrjyn. Y darnymłikja cȧjt wjyd’s nawan rewitȧlizȧcyjnikja ȧn ȧktywistyćnikja zaha gyfüśt. Yn łecta cwe canjün ȧdśtinda lingwistyśy teksta (Andrason & Król 2016; Żak 2017), under dam socjolingwistyćnikjy (Wicherkiewicz 2001; Neels 2012; Wicherkiewicz; Szlachta-Ignatowicz 2019; Borges & Król 2019; Chromik 2019), wo zy 11 Dy łoüt, wo zy zih dy śpröh ny hon gyłjyt dyham, ok cym bȧjśpil diöhs tün fur rewitȧlizacyj. �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 38 traktjyn fur śpröhenderan, śpröhkontakt oba rewitȧlizȧcyj12. Dank rewitȧlizȧcyj zȧjn nojy kuzyn, wo zy ferśidnik kyna kuza. Zej zȧjn di, wo zy eta zȧjn di grüp, wo kuzt wymysiöeryś. Oü jyr idiolekta kyna oüz interesȧntyś gyfüśt wada (zejh Borges 2019). Dy śpröhrewitȧlizȧcyj ej ȧ dynȧmiśer ȧn fłisikjer proces ȧn jyr cyłn endyn diöh enderana ym ecnikja wysa oba ecnikjy sytuȧcyj fu ȧr grüp. Oder dy wihtiksty ürzah, cyzoma fjyr dy mȧsta ȧktywista fjy dy rewitȧlizȧcyj, ej der wyła, dy erbśoft fun fürfatyn weter ym ława cy hałda (Grenoble 2021: 11). Diöh dos ej dos dy dokumentȧcyj, di ej ym wihtiksta. Hefa śpröha wiöda ny gydokumentjyt ȧn s’ej et föna kȧ śpür mej (Ahearn 2013: 237). Ufs ungyłyk hot dy COVID-19-betkrankyt ȧn oü dy ferfłögan cȧjt cy dam gybröht, do ym dryta canjür fum 21-ta hundytjür zȧjn wingjer wi can müterkuzeryna gybłejn, wo zy perfekt wymysiöeryś kyna kuza. Diöh dos, yn rama fum program „Language Revitalization Accelerator”, wo’ȧ ej gyfinȧnsjyt fur orgȧnizȧcyj Wikitongues, wo zy underśtyct dy śpröh dokumentȧcyj ȧn rewitȧlizȧcyj, wiöd der projekt „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland” ufgybröht. S’zȧjn fönum wejder nojy 50 śtunda ufśpejłnana ȧdśtanda, dos möł yr video-wersyj, myta cwü bocy hoüt ȧktywnikja native-kuzeryna – Płaćnik-Helka (gyb. 1922) ȧn Lüft-Nüśka (gyb. 1927). Der cył fu dam bihła ej dy ferśidnikkȧjt yr dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fürcyłen. S’wihtiksty kryterum, diöh ȧ kȧrȧkter fum projekt (filma ufer internetzȧjt fu Wikitongues), wiöe s’oüskłoün fun video-ufśpejłnana. Yhy traht mih ym dos, do zy zȧjn wi ym ferśidniksta, wen’s zih höt ym coł fun kuzyn, temȧtyk wi oü dy cȧjt, wi zy zȧjn ȧdśtanda. S’wiöe oder ny łȧjht ym foł fu ȧr śpröh, wo zy zu wing łoüt kuza. Dy amerykanyśy lingwistyśy antropolożkjyn, Laura M. Ahearn, śrȧw: „Dy pröba, ȧ ganca kerper fun wjytyn fun śpröha ym śtarwa cy derhałda zȧjn ju ny mejgłik, zugiöe myter hyłf fun ecnikja teknologyja wi video, bo wen ȧ śpröh ferśwynt, ferśwynda oü dy śpröhprȧktykja, wo zy zȧjn ekstra fjy dy kuzyn fu dar śpröh” (2013: 242). Dy śpröha kyna füt ny egzystjyn ony łoüt, wo zy zy kuza (Crystal 2000: 1). Yhy höf oder, do hynder dokumentȧcyj, wo zy nymer ny ej ideȧlnik, wyt dy publikȧcyj dy łanikkȧjt fur wymysiöeryśa śpröh ȧjfłisa, bo zy wyt gan ȧ ekstra wiöer y dar śpröh fjy dy noükuzyn. Dy kistiöeryja, fercyłnana, wo zy wiöda gykuzt weter, wün ȧn zȧjn bocy hoüt ȧ mytuł ny nok śpröh wetercygan, oder zy śtjekja oü s’śpjyn fum band myter grüp ȧn ȧ wyła, jyr oüsziht uf dy wełt cy ejwernama (Grenoble 2021: 11–12). Wihtik wyt oü zȧjn, do dy śpröh diöh dos bihła wjyd śtȧkjer gyzan ym Internet. Dos ej ju füt wihtik fjy dy enderan fun negȧtywnikja ȧjśtełnana yr śpröh ȧtkȧn. Dy gancy bibliogrȧfyj fun ata fu Wymysoü y jün 2000–2020 y: Król, Mętrak, Żak 2020, prace do roku 2000 i uzupełnienia z lat 2020–2022 w: Król, Mętrak, Żak 2022. Ym mȧsta zo mȧ gan öbaht uf dy teksta fum Alexander Andrason. 12 �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa Dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fur oütobjogrȧfyśa perspektyw Dy gyśiht fun jyśta ata, wo zy hon zułd dy wymysiöeryśy śpröh dokumentjyn, śtama fun Pöłnscȧjta. Mȧ zełd dö dy gramatyk fum Klećkowskja-Adam (1920–1921) oba ȧ grus wjytynbihła fum Fliöera-Hermon (1930–1936) nena. S’go ju oü ȧmȧtoryśa ata wi s’wjytynbihła ȧn dy gramatyk yr monogrȧfyj fum Lȧtośińskja-Jüzef (1909) oba dy folklorystyśy at fum Młynek-Ludwik (1907). Wi’h śun śrȧw, ȧdśtinda ym 21-ta hundytjür hefa lingwistyśy ata, wo zy fjy mejer łoüt ufa śtejn. Der cył fu dam bihła ej ny zej cy referjyn, ok dy ufgyśpejłty wiöer wetercygan y dan, wo zy cüner kȧn cütrejt ny hon. Ȧs fun cyłn fu mer at – ny nok fu dam bihła, ok giöe mȧj tün – ej, do dy śtym fun Wymysiöejyn, wo zy wiöe ind ufer zȧjt, zo zȧjn gyhüt. Stacy Holman Jones śrȧw (2014: 210–211), do wen’ȧ śrȧjwt ȧ etnogrȧfyśa tekst, mü der füśjer s’ȧgja ys polityćnikjy ejwerata. Oü dy rejestrȧcyj ȧn dokumentȧcyj fu dan gykuza zoüwer, wen’ȧ zy wył bywjen fum fergasa, ej ȧ polityćnik tün (Connerton 2012: 59). Diöh dos oüz der ośtyfter fu dam grysta ufśpejłnanakerper fun gykuza yr wymysiöeryśa śpröh, doüht’s mih, do’s wje zȧjn wihtik, do’h zo mȧj oütobjogrȧfyśy perspektyw fürśteła, do’ȧ zo beser bygrȧjfa, wi dar kerper ej ȧdśtanda ȧn wi’ȧ weter höt cügynuma. Wi’h uf dy wełt kom ym 1993 jür, wönt yh y Wymysoü (mȧj ełdyn wün dö köma zejwa jür ejer). Bocy hoüt gydenk yh ȧ tag, wi’h derwiöert, wi zjyr ungywynłik ej dos, do’s y dam klina śtatła ȧ ekstra śpröh gyt. Ejer doüht’s mih, do wen wer y Wymysoü hon dy wymysiöeryśy śpröh, do müsa zy oü hon y Denkjadiöf ȧ denkjȧdiöfyśy, y Hylćadiöf – hylćadiöfyśy ȧn zu weter. Yhy kon derzȧnk ymȧ 5 jür hon gyhot, oder gryhta ys’s mer ȧjkuma, do hynder mȧj cügynyta baba (Böba-Loüzkja-Helka), zełda war kuzt di śpröh. Wi’h ymȧ cwe jür śpyter hüt mȧj Baba kuza, do dy wymysiöeryśy śpröh wyt bałd ferhejngejn, bo nimyd kuzt zy mej ny, wiöd’s mer bang. Ny łang śpyter, bo ym 2001 jür hon zy roüsgan ȧ interdyscyplinȧrnikjy monogrȧfyj fur Gymȧn Wymysoü under redȧkcyj fum Barciak-Antoni (2001). Wi’h föner hüt, wułd yh zy gryhta hon, wos ny łang kom, bo mȧj ełdyn ȧn dy Baba hon zy gykoüft. Yhy gydenk s’papjyr, y wyłys bȧdy bihła wün ȧjgypakt. S’kom mer ȧj, do dy wymysiöeryśy śpröh wyt diöt zȧjn fuł gydokumentjyt. Oder wi’h’s ufgymaht ho ȧn yh ho dy ganca 750 zȧjta diöhgyłaza, wiöd yh ołdyśt derwiöert, do zy giöe nist ny dokumentjyt, ok dos zȧjn ferśidnikjy tȧln cyzoma, wo zy mytzoma hon mejer oba wingjer cy tün (oder hefa föna fum huha wat). Wi’h’s hot gyłaza, błyn mer ym gydanka dy wjytyn fum Wicherkiewicz-Tomasz, wo’ȧ śrȧw, do „der tut wyt uf dy wymysiöeryśy śpröh kuma byśtymt nö ym jyśta canjür fum noüa hundytjür” (Wicherkiewicz & Zieniukowa 2001: 498). To derzȧnk kom’s mer ȧj, do’h zo bywȧjza, do zy zih ny wan derwejwułn: s’ging mer ny ym mejh, ok yms reta fu mer śpröh fum tut. Dar bygrejf „ȧ tut fur śpröh” wȧjzt güt dos, wo yhy ho derzȧnk gyśpüt ȧn bocy hoütnik tags kon yh kȧ beser wüt uf dos ny fynda. Byśtymt ej dos ȧ bȧjśpil 39 �40 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fum fjetnikja dyskurs, wo’ȧ ej gybroüht fun ȧktywista ȧn gyłiöeta, wo zy ata myta śpröha fur ganca wełt, wo zy zȧjn ym śtarwa (Dołowy-Rybińska 2017: 481–486), oder dos fjeta dos ej grod dos, wo yhy śpjy fu dar cȧjt ynȧncik, ok miöehysmöł śwȧher oba śtȧkjer. Gryhta kom’s mer ȧj, do’h zo yht kyna maha ȧn do uf mjyr łȧjt dos, uf wos dy wymysiöeryśy śpröh wyt ȧmöł kuma. Diöh dos wułd yh zy gynoü dokumentjyn. Yhy koüft ȧ błöw śrȧjwbihła ȧn yh füng o, wjytła, wo’h kant, ufcyśrȧjwa, ȧ ym dy śwjenera fret yh dy Baba. Yhy wiöe ołdyśt ym strah, wi’h zoh, do’s zih dy ufgyśrejwa wjytyn śwjer łyt diöhłaza, wen’ȧ ny ej yr wymysiöeryśa śpröh dertunka. Derzȧnk kom’s mer ȧj, do’h zo mȧj gykuza myter Baba ufśpejła. Uf dy Ustyn ym 2004 jür krigt yh fun ełdyn ȧ jyśta dyktȧfon. Myt ejm ho’h ym ofang ufgyśpejłt. Dy Baba zung mer łidła, ziöet mer śprejhwjytyn oba gytyhtła. Ȧmöł gingwer cyr gyśpon fu mer Baba – cyr Abda-Inga, wu zy ny nok güt wymysiöeryś kuzt (bocȧm end fu zer ława wiöe dos jyr prymȧrśpröh), oder zej wiöe oü myter śpröh yn gydanka. To zej höt mer fürgyłet, fyrym, wi zy dos doüht, diöft mȧ dy noja wjytyn doüćmesik maha ȧn zy priöebjyt dy pönyśmesikja wjytyn fun idiolekta fu mjyr ȧn fu mer Baba oüscytylgja. Zej maht dos ju oder zjyr gyhałda, do zy ny zułd mejh, oüz kynd, fur wymysiöeryśa śpröh wȧgcyśiöehja. Dy cükunft fu jyr müterśpröh hot zy ju tif ym hac, zu wi yn mȧsta fun łoüta, wo’h myta kuzt, zugiöe wi zy hota ȧjn zih ferśidnikjy śpröhideologyja ȧn ȧjśtełnana. Dy Inga fercyłt mer ferśidnikjy kistiöeryja, fun topjelca, zy zung mer łidła, oü di, wo zy zoüwer ejwerzoct fur doüća śpröh. Yhy gydenk, wi zjyr’s mih frü, wi’h kund ufśrȧjwa teksta, wo zy ejer nimand ny hot gydokumentjyt. Dos hȧst zyty, wo zy ny wün ufgyśrejwa yn bihła myta łidła fum Bütlok-Władek (Dybczyński 2002) ȧn Tołer-Jüza (Gara 2004). Mjyr śȧn’s, do’h mah yht wihtikjys, do’h yhta ret fum fergasa. Bałd bygȧnt yh ander koleżankja fu mer Baba, wo’h zy ho ufgyśpejłt, ȧn oü mȧj nökweryna, wo zy köma cyr kȧplic [kaplic], wo zy śtejt by mer hyt, mȧjafasper cy zyngja. Idys möł nö dam gybat błyn zy łengjer zyca ȧn fercyła wymysiöeryś, a yhy ho ufgyśpejłt jyr łidła, gyśihta ȧn śprejhwjytyn. Ȧn zu, myter metod fum śnejkrigla ej dy grüp fun ufgyśpejłta łoüt ym 2009 jür bocy yhta 80 gywahsa (jyr noma ho’h ym end fum bihła oüsgyśrejwa). Under jyn wün hefa wihtikjy łoüt, oder yhy wje weła dö ȧ Tołer-Jüza ufrüfa, wo’ȧ wiöe ȧ wymysiöejer tyhter ȧn’ȧ dokumentjyt zoüwer dy wymysiöeryśy śpröh. Har höt gyśrejwa bend fun gytyhta, łidła, oü wjytynbihła (y dam oü ȧ Wikiwjytynbihła), cy zen publikȧcyja go’ȧ oü ufśpejłnana cü (Gara 2004; Gara 2007). Ȧ höt gymaht zȧj ȧgja ufśrȧjwasystem. Kuwer cy mer dokumentȧcyj cyryk. Zy wiöe ju ny zöfuł śpröhdokumentȧcyj, ok retetnogrȧfyj (Zhelyazkova 2003): yhy wułd ny nok dy śpröh reta, ok s’gancy wysa fun Wymysiöejyn. Dos fur gyśiht, trȧdycyj, broühja, fłȧk ȧn oü śpröhȧjśtełnana ȧn �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa ideologyja. Y dam łangzuma (s’toüyt yn jün 2004–2022) tün ȧdśtinda ejwer 2000 śtunda fun ufśpejłnana, s’mȧst audio. Dy wiöer, gük zy gyśtyklt śun fu mjyr gypublicjyt wiöe, oüz cytata yn gyłiöeta ȧn populȧrnikja teksta, ȧn oü wetergan yn andyn projekta13, błȧjt ym mȧsta ony cütrejt fjyr hefa łoüt. Kȧrȧkterystyk fur gywejza wiöer ȧn dy struktür fur prezentȧcyj Dos bihła ej underśtyct ufa bałd 200 kistiöeryja yr wymysiöeryśa śpröh fun Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn, wo zy cyzoma toüyn ymȧ 3,5 śtund. Dy ufśpejłnana ȧn jyr ejwerzecnan uf dy englyśy śpröh zȧjn ufer zȧjt wikitongues.com, diöh dos wan mejer łoüt yr ganca wełt cüna cütrejt hon. Ȧ tȧl föna wiöd ufgyśpejłt ym 2022 jür ekstra fjyr dos projekt, ȧ ȧ ander tȧl wiöd oüsgykłoüt fur wiöer, wo zy ej cyzomagykłoüt gywiöda yn andyn projekta (der gancy rȧjster ej ym end ufgyśrejwa). Dy cyzomagykłoüty wiöer prezentjy’h oüz trȧnskrypcyj ȧn ejwerzecnan uf dy pönyśy śpröh. Dy ekstra cytata komentjy’h ny, wi dos gywynłik ej yn antropologyśa monogrȧfyja. Mȧ kon dö oder ny kuza fu ȧr neutrȧlnikja pozycyj, diöh dos, do s’oüskłoün fun teksta ȧn jyr öernung ej śun ȧ interpretȧcyj (zejh Clifford 2000: 59). Oü dy ejwerzecnan ej ȧ interpretȧcyj. S’oüskłoün ej y dam mej ny reprezentȧtywnik, do’s tryft nok dy video-ufśpejłnana, wo zy zȧjn nok ȧ klin tȧl fum ganca ufgyśrejwa kerper. Wihtik ej oü mȧj pozycyj oüz ȧktywist ȧn hyna-füśjer, wo’h zy byśrȧw ym fłügja tȧl. Ynłik wi byn andyn publikȧcyja, wo zy ȧ unbyaty wiöer prezentjyn, dos bej yhy, wo’h’ho dos myt men gława oüsgykłoüt (zejh Burszta & Grębecka 2015: 9). S’wihtiksty kryterum wiöe dy śpröh fum tekst (dy wymysiöeryśy śpröh, ȧ ny dy śpröh gymengty myt pönyś oba doüć), dos, wo ynwik, wo diöft ny zȧjn ȧnonimizjyt ȧn do dos ej fjy dy edukȧcyj hyłfzum – cy łjyn wymysiöeryś ȧn oü cym derkena fum öebroz fur gyśiht fu Wymysiöejyn, wo’ȧ ej gyhałda fu men gykuzgyśpona. Mȧj gykuzgyśpona wün ferśidnik ołd, śtomta fu ferśidnikja społećnikja śyhta, zy hota oü ferśidnikjy śpröhbiogrȧfyja: nymiöehja gingja y dy doüćy śül, miöehja hon gyent jok dy pönyśy śül fjym krig (di, wo zy wün gybün fjyr 1927 jür). S’zȧjn oü łoüt, wo zy müsta wȧgfiöen fu Wymysoü ȧn zyty, wo zy hon s’gancy ława y jyr hamytśtot cügybröht. Miöehja ejwerławta ȧ rest, roüsfjyn y dy lagyn, oüszidln fu zen ȧgja hyta uf piöeca jür, dy ander kunda ȧdkłoüfa fu dam unryhta. Dy idiolekta fun ferśidnikja łoüt hota byśtymt myt dan zaha cy tün gyhot. Wo yh wułd maha, wiöe dy wiöer oüscykłoün, wu dy nȧrrȧton jok wymysiöeryś kuzta, oder yr cyzomagykłoüta wiöer kon’ȧ hefik interferencyja fynda – wjytyn oba gancy bygryfa 13 Hefa ufśpejłnana fur wymysiöeryśa śpröh wiöda gypublicjyt ufer internetzȧjt fum projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl/Frontend/. 41 �42 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fum pönyśa oba fum doüća. Fjyr łoüt: s’Puś-Pejter-Hȧla, der Tołer-Jüza, s’BekBȧlcer-Hȧla ȧn s’Lüft-Nüśka (fur Züg) wün gybün ȧn zy ławta s’gancy ława Underum Puś, wo zy föna kuzta, do zy diöt kuzta y ȧm andyn dialekt fum wymysiöeryśa (zejh Król 2015). Dy ufśpejłnana zȧjn gynüg güt fjy dy mȧsta lingwistyśa badȧnöeta. Dos, do mȧ kon ȧ ufśpejłnan diöhhühja hyłft yr analiz fur oryginȧlyśa wiöer, ȧ ny nok trȧnskrypcyj, wi dos hefa möł ej myter wiöer yr wymysiöeryśa śpröh. Dy gypublicjyta trȧnskrypcyja zȧjn oü ȧ interesȧntyśy wiöer fjy dy socjolingwista, bo s’gyt diöt hefa gyśihta, y wyła mȧ kon badȧn śpröhideologyja ȧn ȧjśtełnana. Dy etnologa kyna y dar wiöer hefa informȧcyja fynda fum cügyhjyn fu Wymysiöejyn, genderowyśy roln oba öebroza fu andyn grüpa, wo zy myta Wymysiöejyn ławta. S’zȧjn diöt oü hefa informȧcyja, wo zy zȧjn ferbunda myter trȧdycyjnikja etnogrȧfyj wi jür- ȧn familyjgybroüha, ołd boün oba werkcojg ȧn ander wjytśoftaöeta. Yr cyzomagykłoüta wiöer zȧjn bȧdy teksta fum folklor, wo zy fungowȧn oba fungowȧta jyśter ym kesułnikja łoüf, wi oü indywiduȧlnikjy ryda, wo zy wiöda ufgybröht ym wywjad. Dy cyzomagykłoüta kistiöeryja zȧjn fu ferśidnikja zaha. Oder dy gydenkja-gyśihta fum krig ȧn fum nömkriggrasjyn, wi oü di fur fȧldat ȧn di łahawata prezentjyn ȧ kesułnikja wełtöebroz. Dy śpröhöebroz fur wełt bygrȧjf yh zu, wi der Bartmiński-Jerzy, oüz: „Łanikjy yr śpröh ferśidnik roüsgyziöety interpretȧcyj fur würikkȧjt, wo zy zih łyt byśrȧjwa yn zespołn fun mȧnana fur wełt (2007: 12). Wi dy Marcol höt gyśrejwa, „Dy reprodukcyj fun teksta y jyn fjym ȧn bydȧjtnanstruktün bywȧjzt dos, do zy zih hon ȧjgyławt yn hiöeta fun kesułłoüt – ȧzu yn teksta fum folklor wȧjza zih dy mȧnana fur wełt, under wyła zȧjn oü dy fürśtełnana fur ferganga cȧjt” (2020: 62). Oder di „mȧnana fur wełt” egzystjyn ny nok yn trȧdycyjnik ferśtanda folklorteksta. Yr cyzomagykłoüta wiöer zȧjn ny nok di, ok oü zyty, wo zy wiöda yn wywjada ufgybröht, wo zy zȧjn indywiduȧlnik gydöht. Oü y dan kon mȧ derzqn dy elementa, wo zy cyrykkuma ȧn zy boüyn ȧ öebroz fur wełt ym wymysiöeryśa komunikȧcyjkesuł. Nör typologyj fun füśnanproblema fur öebroz fur wełt, wo uf zy kom der Bartmiński (2007: 20–21), cytȧlt yh dy teksta uf zyty tȧln: 1) �Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa: y dam tȧl zȧjn dy kistiöeryja fu dam, diöh wos dy Wymysiöejyn andyśt zȧjn wi jyr nökwyn – Pöła ȧn Doüća, fun kontakta myt dan grüpa ȧn oü fu dam, wo dy narraton hiłda fjys typiś fjy dy Wymysiöejyn 2) �Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt: dy kistiöeryja fun ferśidnikja jytyn, fu dan bykanta ȧn zyhjyn, ȧn fu dan fremda ȧn nyzyhjyn. 3) �Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt”: kistiöeryja fu dam, wo wiöe jyśter, ȧn wi dos ej bocy hoütnik tags andyśt gywiöda. Ym mȧsta gyt’s diöh dy nostȧlgyj hyndyn junga cȧjta ȧn hynder dam, wo śun ej wȧg. �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa 4) D � y wata, wo zy y „ynzer wełt” zȧjn: etos fur at (fun wjytsłoüt wi oü fun handułłoüt), dy ferbłȧjnikja śtełn, fȧjyn, öntłikjy (fur oüsziht fun nȧrrȧton) ȧjśtełnana ȧn decyzyja, wo mȧ maht ym ława. 5) �Dy łidyn: zej zȧjn bocy hoüt ȧ wihtik tȧl ym repertuar fun łoüt fum wymysiöeryśa kesuł (zejh Małanicz-Przybylska 2019). Dy teksta błyn elȧstyćnik gytȧlt – hefa föna kynd mȧ cütȧla cyn andyn grüpa. Mȧj decyzyj wiöe myt mem łanga ława ym teren underśtyct. Ym end gyt’s oü ȧn rȧjster fun temata, do dos ej łȧjhter fjy dy nyȧkademyśy łoüt cy łaza: Kistiöeryja fu Wymysoü ȧn Wymysiöejer: kistiöeryja fum mit fum roüsśtama fu Wymysiöejyn, oü myta teoryja fu wu kuma dy śpicnoma oba jytynnoma. S’zȧjn diöt oü gyśihta fum tagtegłikja ława y Wymysoü, cym bȧjśpil fur śül fjym krig, fur boü fur ciglȧj, wi oü fu dam, wi zih dy Wymysiöejyn ȧn Pöła oba Ełcnyn funander ohota, s’mȧst ym kontekst fur endogȧmyj, dos hȧst, fu dam, wi zy zih hon gynuma jok y ȧr grüp. Dos tȧl, ȧn s’gancy bihła fyngt o myter kistiöeryj fum Linküś-Ruzła (1926–2009), ȧ wymysiöejer tyhteryn ȧn ejwerzeceryn, wo’s zoüwer höt cyzomagyłet ȧn wetergan hefa folklorteksta. Fur kistiöeryj, wo zy zih ofyngt myta wjytyn „Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot” śtomt der titl fu dam bihła. Kistiöeryja fur wymysiöeryśa śpröh: kistiöeryja, wu ym wihtiksta ej dy wymysiöeryśy śpröh, cym bȧjśpil wing bykanty kistiöeryja fun łoüt, wo zy ny kunda andyśt kuza, wi oü fun łoüt fu zystwun, wo zy diöh ferśidnikjy zaha zih hon gyłjyt wymysiöeryś – dinstłoüt oba łoüt, wo zy zih cüwywa y Wymysoü. Wihtik zȧjn oü gyśihta fum unryhta fu Wymysiöejyn, wo wiöe nöm krig, diöh dos, do zy kuzta jyr śpröh, wi oü fun negȧtywnikja ȧjśtełnana fun łoüt fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü, wi zy oüsśpincta dy Wymysiöejyn, wo zy kuzta wymysiöeryś. Undyn kistiöeryja fur wymysiöeryśa śpröh gyt’s zyty, wo zy zih hon ym dy ołda cȧjta, wi oü refleksyja fur ecnikja sytuȧcyj fu dar śpröh. To y jyn ym mȧsta zit’ȧ dy ideologyja ȧn ȧjśtełnana yr wymysiöeryśa śpröh ȧtkȧn, wi oü yn andyn śpröha. Kistiöeryja fu wymysiöejer kłȧdyn: ziöen fu wymysiöejer fłȧk, fu dam, wi dy ferśidnikja fłȧk oüsśoüta, wi oü fu dam, wi zy zȧjn andyśt gywiöda ȧn dos ej hefa möł ogyśect fun narrȧtorkja. Mȧ kon oü derzan hefa ideologyja ȧn ȧjśtełnana yn fłȧk ȧtkȧn ȧjna: oü fu dam, wi zy oüsśoün, wi oü dos, wo zy bydȧjta fjys cügyhjyn fu Wymysiöejyn. S’zȧjn diöt oü prȧktyśy zaha, cym bȧjśpil, wi mȧ zo wośa oba nyn dy fłȧk, owi oü wi oüsśoüta dy kłȧdyn uf ferśidnikjy okȧzyja. Kistiöeryja fun trȧdycyja ȧn gybroüha: fu dam, wo zy jyśter hon gymaht ufer friöed oba ym śmjyrgüst, wi oü ferśidnikjy ferbłȧjnikjy śtełn, wo zy wün bym faderśłȧjsa. S’zȧjn diöt oü hefa zaha gyziöet fu dam, wi mȧ zih ocug ȧn wo’ȧ 43 �44 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian os by dam, ȧzu ys’s hefa fun kłȧdyn ȧn fum asa. Yn kistiöeryja fu dam, wi zy fün uf dy opyłysa, zit’ȧ oü dos, wi mȧ wiöe fjy dy nökwyn, wo zy doüć oba pönyś kuzta. S’ej diöt oü ȧ kistiöeryj fum Sukkot-hȧltag fu wymysiöejer Jüda. Kistiöeryja fur müzik ȧn łidła: łidła wymysiöeryśy ȧn oü kumentan cüna. Miöeha oü gyśpejłt ufer hȧrmoni (s’śpejłt der Pütelik-Jȧśki). Frȧłik, do dos zȧjn ny oły łidła, ȧ di, wo zy zȧjn y dam bihła, hon ny ȧmöł nö mejer śtröwa. Ufa ufśpejłnana wada oder gywejza zyty, wo zy zȧjn ynłik cy dan „gystandaryzjyta” yn łecta publikȧcyja (Król 2019a; Król 2019b; Król 2021). Wi oły foklorteksta, hon zy mejer warjanta – dy wersyja, wo zy zȧjn y dam bihła, kyna zȧjn andyśt, wi di, wo wün oüsgydrökt ejer. Kistiöeryja fur wjytśoft: kistiöeryja fu dam, wi zy hon gyat ym fȧld, ȧn oü fu dam, wi dy wymysiöejer wjytśoft zȧjn ym gydanka fu men kuzyn, andyśt gywiöda. Hynder byśrȧjwnana fu dam, wos ȧn wi zy hon ogyboüt, gyt’s oü zyty fur at ȧn fum ława fu dinstłoüt, trȧdycyja fur wjytśoft, wi oü fu dam, wi zy hon ołys gyłön, ym fȧld cy ata. Dos zȧjn typiśy twarfadum ym wymysiöeryśa folklor, wo zy zȧjn y hefa kistiöeryja fun nȧrrȧton, wo zy fun wjyt roüsśtoma. Kistiöeryja fun śiöehnikja: kistiöeryja fu dam, wo dy Wymysiöejeryna ȧn dy Wymysiöejyn höt gyśiöeht. Miöeha ziöen fun śoüzułn, wi der büw mytum ruta hitła. Dy ander, oüz łahawat wetergyziöet, łaha di łoüt oüs, wo zy zih łisa krigja, do zy głiöeta, do dy śiöehnikja istnjȧn. Kistiöeryja fur handwerk ȧn handuł: kistiöeryja fu dan Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn, wo zy ny hon gyławt fur at ym fȧld. Dos wün handwerkyn, zyty wi tepyn, wawyn ȧn śmyd, wo zy jyr fȧh hon gyłjyt y Win. S’zȧjn diöt oü gyśihta fun handułłoüt, hefa möł łahawaty. Der cug cym handuł ej bocy hoüt ȧ wihtikjer signȧl fu wymysiöejer andyśtkȧjt. Kistiöeryja fum asa: kistiöeryja fu dam, y wyłer cȧjt ȧn wi mȧ höt gasa, wi bröhta zy s’asa ufs fȧld ȧn oü fu dam, wo zy hon gykuzt bym asa. S’ej diöt oü dos, wi mȧ yhta zo koha ȧn oü wi zy śmakta. Wihtik ej diöt śüsterpop, wo ej oü bykant oüz „wymysiöejer fanküh”. Gyśihtkistiöeryja fu Wymysoü: kistiöeryja fun wihtikja zaha, wo zy zȧjn gyśan y Wymysoü, hefa möł wetergyziöet oüz memorȧt: fum ofang fum andyn wełtkrig (1939), nömkrigroüsfjyn, oüszidln, ȧreśtjyn ȧn represyja fu Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn. S’zȧjn diöt oü kumyntoża fur wełtkistiöeryj wi oü fur hjyzikja (wi s’ośtyfta fur Regjonȧltancgrüp „Wymysoü”). Ławakistiöeryja: kistiöeryja, wo zy cyn andyn kȧtegoryja ny pasta. Zy traktjyn fum idatagława: rodfiöen, gydenkja fum śpejła fur kyndhȧjt, łjyn fum śwyma, at ufer köłagrüw. Hefa föna ziöen fun konkretnikja łoüt: fu frynd oba nökwyn. Hefa zȧjn zyty, wo zy kuza fun krankyta ȧn wi mȧ zy zo kürjyn, wi oü łahawaty gyśihta. �45 Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa S’wihtiksty kryterum fum cytȧla wiöe dy tematyk. Ȧbysła andyśt ej dö s’tȧl Kistiöeryja fur müzik ȧn łidła, wu’s zȧjn oü gyzunga teksta ȧn nȧrrȧcyja föna, wi oü Ławakistiöeryja, wu’s zȧjn teksta, wo zy cyn andyn tȧln ny pasta. S’cył fu dam cytȧla wiöe ny dy klȧsyfikȧcyj nöm folklorystyćnikja śłysuł, ok do’s łȧjhter ej fjy dy łoüt, wo zy dos łaza, do zy kyna fynda di kistiöeryja, wo zy zȧjn ym mȧsta interesȧntyś fjyr zy. Zu kon mȧ fun fłȧk hühja oü yn kistiöeryja fun trȧdycyja ȧn gybroüha, ȧ dy granc cwyśa ławakistiöeryja ȧn gyśihtkistiöeryja fu Wymysoü zȧjn fłisnik. Yhy höf, do dar kompromis wyt y oła wejwułn. Yhy priöebjyt dy transkrypcyj yr wymysiöeryśa śpröh wi ym gynoüsta cy śrȧjwa, yr ecnikja wymysiöeryśa ortogrȧfyj ȧnöh. Dy jyśta pröba fum ufśrȧjwa yr wymysiöeryśa śpröh go’s śun yr jyśta hełwt fum 19-ta hundytjür, oder ołdyśt ym 20-ta hundytjür wün dos pröba fum ośtyfta fun ganca ȧjśrȧjwsystem. Ym 1907 jür höt dos gypriöebjyt ȧ pönyśer etnograf Młynek-Ludwik y zer brośür „Narzecze wilamowickie” (Młynek 1907). Ym 1909 jür śrȧw der Latosiński-śiłer ȧ wjytynbihła myter wymysiöeryśa ortogrȧfyj. Oü ȧ wymysiöejer śrȧjwer, der Fliöera-Fliöera, höt ym brüh fum 19-ta ȧn 20-ta hundytjür ogyśtyft zȧj ȧgja śrȧjwsystem, yr pönyśa ortogrȧfyj ȧnöh. Ȧ śrywt yr fonetyśa transkrypcyj ȧnöh mahta oü der Kleczkowski Adam (1920, 1921), Fliöera-Hermon (Mojmir 1930, 1936) ȧn Anders Heinrich (1933). Ym ofang fum 21-ta hundytjür śtyft zȧj śrȧjwsystem ȧ wymysiöejer tyhter Tołer-Jüza, wo’ȧ bȧzjyt ufer pönyśa ortogrȧfyj, oder ȧ gybroüht oü umloüta ȧn ȧ döpułta signȧl „ao”, wo’ȧ bydȧjt „gynȧgt a”. Dy gynanta ortogrȧfyśa systema hon zih diöh ferśidnikjys ny ufgynuma. Ȧna wün cy śwjer, by dan łecta hon dy oüton zy oü ny konsekwentnik gybroüht (zejh Wicherkiewicz 2001). Ym ofang fum andyn canjür fum 21-ta hundytjür wiöe ȧ nojy śrywt gybroüht, diöh dos, do ȧ grüp fu Wymysiöejyn ej uf dos kuma, wo zy wün myter Gyzełśoft „Wymysiöejer” cyzoma. Oüz ȧner fu dan łoüt ho’h ȧ zyty śrywt gymaht, wo zy ej ufer pönyśa ortogrȧfyj underśtyct ȧn zy höt 33 łȧjhty grafema. Ȧȧ Ii Pp Zz Aa Jj Rr Źź Bb Kk Ss Żż Cc Ll Śś Ćć Łł Tt Dd Mm Uu Ee Nn Üü Ff Ńń Ww Gg Oo Xx Hh Öö Yy Ȧn oü digrafa (dź, dż, ng, iö, oü, öe) ȧn ȧ trigraf (iöe). Di śrywt byrift zih uf dy śrywt fum Tołer-Jüza wi oü cy dar, wo zy ej ym wjytynbihła fum Mojmir, oder zy ej ju fejł gryngjer gymaht – zy wȧjzt ny ȧ ganca rȧjhtüm fur wymysiöeryśa fonetyk. Zy wejwułt oder bym derhałda fur wymysiöeryśa śpröh bym ława: zy błȧ ufgynuma fun ełdsta kuzyn, zy błȧjt güt ufgynuma byr łjyr fur wymysiöeryśa śpröh ȧn zy ej gybroüht diöh bałd oły gyłiöeta, wo zy eta myt dar śpröh yhta ata. Ym 2012 jür wiöda dy wihtiksta teksta fu wymysiöejer literȧtür �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 46 uf zy ejwerśrejwa14. Zy wiöd gybroüht yr publikȧcyj A grammar of Wymysorys (Andrason & Król 2016) ȧn oü ym wjytynbihła fur wymysiöeryśa śpröh, wo’ȧ höt bałd 10 toüzyt wjytyn. Hoüt ej zy dy ȧncikjy gybroühty śrywt fu dar śpröh. Dy wymysiöeryśy śpröh, wen’s zih höt ym dy standaryzȧcyj ȧn kodyfikȧcyj, ej andyśt wi hefa ander kliny śpröha, wu mȧ byśtenik ejwer ferśidnikjy śrywta dyśkürjyt. Wen jynt ȧ gramatyśy füm oba ȧ wüt andyśt wiöe owi yr standardwersyj15, śtełt yh nöher ȧ standardfüm ym ekikja wȧndła. Cüzecłik fürłen oba cüziöen śrȧw yh yn koüłikja wȧndła. Yhy go öbaht, do dy ejwerzecnan uf dy pönyśy śpröh wi ym gynoüsta ej, oder fjys güty fun łazyn ho’h nymiöehja wejderziöen ȧn ferziöen wȧggyłön. Dy akurata łazyn kyna myta wymysiöeryśa transkrypcyja ȧn filma ufer internetzȧjt fu Wikitongues ata. S’cył fu dar publikȧcyj ej dy wiöer fur dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh oüscybrȧta, zu fjy dy gyłiöeta ȧn łiwhobyn fu mejśpryhikkȧjt, wi oü fjy dy Wymysiöejyn zoüwer, wo zy weła jyr kena fur wymysiöeryśa śpröh tifer maha. Dy Kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüz moüłfolklor S’terenbadȧn, wo’h ho gyfüt, wiöe ȧ gywynłik etnogrȧfyś badȧn: s’wiöe ȧ obserwȧcyj ȧn wywjada. Ȧs fun cyłn wiöe’s łidła, gytyhta ȧn śprejhwjytyn yr wymysiöeryśa śpröh cyzomacykłoün. Ȧ grus tȧl fu dan teksta wiöe śun oüsgydrökt (Król 2019b; 2021), hefa möł oü fergłyhja myter wiöer yn arhiwa, wo zy wiöe cyzomagykłoüt fjym 1945 jür fun doüća füśjyn Horak-Karl ȧn Karasek-Alfred (Król 2019a). Miöehja fu dan teksta, zu wi zy dy kuzyn hon wetergan, hon y dam bihła płoc gyfunda. Dy gyśihta fu Wymysiöejyn wün bocy yt ny derfüśt fun folklorysta, ok myta klina oüsnama. Der Młynek-Ludwik, ȧ pönyśer folklorkłoüer, höt y zer brośür ȧ piöeca śprejhwjytyn ȧn kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüsgydrökt (1907), ȧ ym band „Sagen der Beskidendeutschen” höt fjym krig der Karasek-Alfred, wo wer śun fönum śrywa, 61 kistiöeryja fu Wymysoü ufgyśrejwa (Karasek & Strzygowski 1930). Gük s’badȧn y Wymysoü wiöe yn łecta cwencik jür ni ny ufs cyzomakłoün fum folklor gyryht, hefa teksta, wo’ȧ zy yn folklor kon ȧjrȧhjyn, wiöda füt oü ufgyśrejwa. Ym Grochowskja-Piotr ȧnöh, der ocȧha fur folklorystyćnikja narracyj ej dos, do zy „ufnama ȧ kerper fun gynüg śtȧjda teksta, wo zy zih byrüfa uf gynoüa kenafjym ȧn stereotypa, wo zy fungowȧn yn łanikja, interaktywnikja komunikȧcyjnikja sytuȧcyja” (Grochowski 2017: 239). Zyty sytuȧcyja, wen ȧ tekst wjyd gykuzt ȧn ufgynuma, zȧjn fjyn folklor kȧrȧkterystyćnik ȧn zy „konstytjyn interpretȧcyjnikjy kesułn, wo zy ym oüstoüś fun informȧcyja, oüszihta ȧn ośecnana, miöekja, ata oüs, Mȧ kon zy diöhśoün ufer zȧjt fum projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl. 15 S’gejt ym dy fjym, wo zy zȧjn andyśt wi dy njym, wo zy wün ym Wjytynbihła fur wymysiöeryśa śpröh byśrejwa (Król 2020). 14 �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa ȧ nöhta śtjekja ȧn brȧta oüs dy bygrejfmüstyn fur wirklihkȧjt ȧna zyty gyzec fum tün, wo zy cüna pasa” (Grochowski 2017: 239). Mȧ zo gydenkja, do ny nok ȧ trof ufer friöed oba ym krȧćum kon zȧjn ȧ folklorśofnikjy sytuȧcyj. Oü ȧ antropologićnikjer oba socjolingwistyćnikjer wywjad kon dos zȧjn. Yn wjytyn fun Burszta-Jędrzej ȧn Grębecka-Zuzanna ȧnöh „Dy sytuȧcyj fum etnogrȧfyśa wywjad ej oü y ȧm tȧl ȧ mytmaha ym proces fum ȧjkuma fun gydanka, fur noja ȧjkunft fun ołda gydanka fur fłügja cȧjt fur śtot, fu ȧr zȧjt yr ecnikja cȧjt fu Wymysoü, wo zy ej inda der punkt fum fłeća ym gykuz, ȧ fur andyn zȧjt ej zy inda gyśtyklt, nykompletnik ȧna nykompȧtybilnik myt dam, wo ym gydyhtnys ȧdkłjeft” (2015: 10). Hefa kistiöeryja, wo zy zȧjn ufgyśrejwa yr zyta sytuȧcyj, zȧjn fuł fun zyta elementa, wo zy wo ȧ wȧjł cyrykkuma ȧn ym kesuł ufgynuma ȧn zy wada fun folklorysta gybadȧt yn moüłikja teksta, wo zy wada gykuzt yn nȧtjyrłikja sytuȧcyja fjy dy łoüt fum kesuł (Grochowski 2019: 14). Ym Teśner-Śłyzyśa folklorysta Kajfosz-Jan ȧnöh: S’ȧjzidln fum tekst yn gydanka hȧst, do’ȧ ej mejer oba wingjer gynoü wetergyziöet, dos hȧst, do miöehja fjym oba bydȧjtnanstruktün wada wejder gyziöet, wos fjyt cy dam, do’ȧ wjyd konwencjonȧlnik ȧn hefa möł systemȧtyćnik. Grod diöh dos, do ȧ tekst ej troü yn akurata tekstafjym, ej der wihtiksty ocȧha fum folklorystyćnikja wetergan (2009: 44). Yr ȧnȧliz, wo zy ej typiś fjy dy folklorystyk, gejt’s yms „uffanga fun nȧrrȧcyjnikja fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn gytraktjyt oüz ȧ śłysuł cym bygrȧjfa fur kultür, wo’ȧ łyt dy sensa (ȧn s’mytmaha) wihtik fjyr ȧ kesuł ufcyłaza” (Grochowski 2019: 15). Fu hefa kistiöeryja, wo zy y dam bihła zȧjn gywejza, hefa zȧjn memorȧta – kistiöeryja fum cȧjgjer. S’zȧjn y dam bihła hefa zyty kistiöeryja, cym bȧjśpil fum oüsbrȧhja fum krig, nömkriggrasjyn, öeta fum hejnłen fun tojera zaha fjyr dan, wo zy gygrasjyt hota oba fu dam, wi ȧdśtind dy grüp fun bowa byr Regjonaltancgrüp „Wymysoü”. Miöehja nȧrrȧton fercyłta dos ȧzu, wi wen zej zoüwer heta dos gydöht. Mȧ djef ju oder gydenkja, do der memorȧt ej kȧ objektywnikjy byśrȧjwnan fur wirklihkȧjt. Ȧ ej oüsgybrokt, ȧn dos, wi’ȧ wjyd fercyłt, höt mytum ȧgja derława ȧn myter ecnikkȧjt cy tün (Lehmann 2007: 32), wi oü myt dam, do mȧ dy memorȧta wył cyr kolektywnikja ideologyj fum kesuł cüpasa (Krawczyk-Wasilewska 1986: 27). Ȧ memorȧt ȧdśtejt cwyśam indywiduȧlnikja ȧn kesułnikja kȧrȧkter fur fercyłnan – ȧ ej y ȧm kontekst wetergan, ȧ höt typiśy motywa ȧn twarfadum ȧn’ȧ höt ȧ subjektywnikja kȧrȧkter (Hajduk-Nijakowska 2016: 10). Yr folklorystyn Marcol-Katarzyna ȧnöh, zȧjn dy hałdamüstyn ȧn watkjerȧrhyja ny byrezum bykuzt, „dos ej oder s’tün fu jyn śtȧtün, wo zy zȧjn gyśtełt y ȧm kontekst, wo wȧjzt, wos ej güt ȧn kesułnik ufcynama, ȧ wos śłȧht ȧn y ȧm kesuł ny derłiöet” (2020: 223). Der gyśtałt fu ȧm memorȧt höt oü dy persün fu dam, wo’ȧ cühüht cy tün, ȧ mejer dos, wi’s’um der kuzer fürśtełt, wo’ȧ fönum 47 �48 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian derhiöert. Diöh dos kom’s mer ȧj, do’s wihtik wje zȧjn, dy gyśiht fum kerper fun ufśpejłnana, wo zy cy dam bihła błyn oüsgykłoüt, fürcyśteła. Wi ȧ śwedyśer folkloryst Carl Wilhelm von Sydow śrȧw: Hefa memorȧta kyna y dy trȧdycyj nȧjkuma, bo dy łecta łoüt hon zy fjyr gynüg intersȧntyś, do zy zy weterziöen. By dam wada zy mejer oba wingjer ferendyt, dos hȧst, war zy weter kuzt. Ȧzu wjyd fum ołda memorȧt ȧ gydenkjafercyłnan, oder dy granc dercwyśa ej śwjer ufcyfanga (Sydow 1934: 253; za: Simonides 1969: 46). Dy kistiöeryja fun łoüt fanga o, wi dos Simonides śrȧw, „cy oła gyhjyn”, wen zy zȧjn „gynüg interesȧntyś”. Wen’s ȧzu ej, do wjyd der memorȧt „ym proces fum wetergan gyobjektywizjyt ȧn’ȧ feljyt by dam indywiduȧlnikjy ocȧha ȧn’ ȧ nymt uf zyty, wo zy zȧjn ym kesuł bygrȧjfłik ȧn zy wȧjza yht ungywynłikjys. Dy objektywizȧcyj hełt zih łiwer byn trȧnscendentnikja sytuȧcyja” (Simonides 1969: 46). Dar proces fum „ejwerata” ȧn cüpasa fum memorȧt cy dam, wo ȧ kesuł djef hon, hȧst fȧbulȧryzȧcyj ȧn folkloryzȧcyj (Hajduk-Nijakowska 2016: 65). Dos, wo błȧ ny ufgynuma fu ȧm kesuł, „gejt wȧg fum gybroüh ȧn śtjyrwt” (Bogatyriew & Jakobson 1975: 170). Hefa kistiöeryja, wo zy zȧjn y dam bihła, wün under dam proces, wi cym bȧjśpil fum śüldirektor, wo’ȧ höt gyret wymysiöejer mȧkja fjym roüsfjyn uf Üral, gyśihta fun „güta Rüsa”, cy fum cykrigata, wo dy knȧht mahta bym śmjergüst, cy ufȧ jyśta mȧja (wi cym bȧjśpil ȧ wiöen, wo’ȧ wiöe cyzomagyśtełt ufum dah). By dam dy mȧsta, wen ny oły kistiöeryja, wün fercyłt oüz dy „wirklih würikja” ȧn „objektywnikja”, wo zy zuła bywȧjza dy würyt fur oüsziht fun łoüt fum kesuł uf dy gyśiht. Dy fȧbulȧta kyna ny zȧjn gyhot oüz giöe śtȧjdy kistiöeryja, bo jyr müs-ocȧha zȧjn oü dy hefa warjanta: „jyr elementa ȧna dos, wi mȧ zy interpretjyt by idum noja weterziöen kund ejwerat ȧn wejdergyinterpretjyt wada. Dy procesa fur folkloryzȧcyj ȧn fȧbulȧryzȧcyj maha dy kistiöeryj, do zy ej wejdergyziöet ȧn endyt (höt warjanta)” (Grochowski 2019: 22–23). Zyty elementa fun fȧbulȧta, wo zy kyna myter cȧjt wos andyśtys bydȧjta, zȧjn toposa cy „śpröhśtȧnikkȧjta”, wo jyr bydȧjtnan höt myta interpretȧcyjmüstyn cy tün, wo zy y ȧm kesuł wada ufgynuma. Diöh dos miöehysmöł bydȧjta dinymłikja fȧbulȧta, wo zy fungowȧn y ferśidnikja gydankakesułn, wos andyśtys, oder inda yn skemȧta, öebroza ȧn ȧjkynfta fur nȧrrȧtoryśa trȧdycyj fu ȧm kesuł (Hajduk-Nijakowska 2016: 65–66). Yh go öbaht, do’h zo y dam bihła ferśidnikjy kistiöeryja wȧjza, ȧzu łis yh inda jok ȧ wersyj fu damnymłikja fȧbulȧt. Yn kistiöeryja fu Wymysiöejyn wjyd fürgyłet, fyrym dy śtȧtün zih zu hon ufgyfüt. Dos fürłen, wi dos Hajduk-Nijakowska śrȧw, „zȧjn hefa möł myta trȧdycyjnikja mekȧnizma fum wełtbygrȧjfa underśtyct” (2016: 50), ȧn zy egzystjyn ym „lokȧlnikja watsystem ȧn kesułnikja fürśtełnana, underśtyct fu dam, wo mȧ śpjyt, ȧn dos ołys boüt brama fur ontologyśa zyhjeran” (2016: 50). Di mekȧnizma, wo zy hyłfa „myta straha cy regjyn ȧn dy wełt ymsrod bygrȧjfa ȧna hyłfa dy fröga, wo zy ȧ menća �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa knjyn, cyrykcyziöen” (2016: 50), kon mȧ derzan ny nok yn trȧdycyjnikja gatungja fum folklor, wi ȧ łid oba ȧ kistiöeryj, ok oü yn ławakistiöeryja. Diöh dos zu di gydankakistiöeryja fu Wymysiöejyn, wo zy traktjyn fur krigs- ȧn fur nömkrigscȧjt, wi oü dy kistiöeryja fum ołytagława – fun fołn, krankyta, ołder oba łöstikjy kȧjta, kyna fun folklorysta ȧn antropologa gybadȧt wada. Nymiöehja föna kyna oüz śtotlegenda gyzan wada, dos hȧst „nȧrrȧcyjkistiöeryja fun ȧktuȧlnikja kȧjta, wo zy ny łang łanik błȧjn” (Czubala 1999: 191). Oder zugiöe dy ecnikja śtotlegenda kyna hon „ołdy wücułn” (Czubala 1999: 194), dyrym djyft’ȧ zy inda interpretjyn ym kontekst fur folklorystyćnikja trȧdycyj fu ȧm kesuł. Ym foł fur moüłtrȧdycyj fu wymysiöejer kesuł, wihtik ej dos, do’s diöt gyt cwej etosa: fun wjyt ȧn fun handułłoüt. Y dam jyśta ej dy öntłikjy at ym mȧsta ogyzan, y dam andyn ej zy nok ȧ mytuł cym cył, dos hȧst cym gywejn. Di cwej etosa rifa cwü fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn ferbunda myta wjyt ȧn handułłoüt. S’mȧst di Wymysiöejyn, wo zy wün gybün fjym krig wysa, do dy Pöła fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü hon yn gydanka ȧ öebroz fun Wymysiöejyn oüz wełyśy handułłoüt. Oüz kontra uf dos (gük dos hefa möł ej wür jok yn fürśtełnana fu Wymysiöejyn) ȧdśtinda hefa fȧbulȧta, wo zy zuła bywȧjza, wi sprytnik dy wymysiöejer handułłoüt zȧjn. Dos zuł cy dam fjyn, do Wymysoü wiöe rȧjh ȧn diöh dos andyśt wi dy djyfyn ymsrod. Di ferśidnikja fercyłkonwencyja zȧjn müstyn fum moüłwetergan, wo zy boüyn dy fercyłkultür fu Wymysiöejyn (Lehmann 2007: 20). Dy cyzomagykłoüta kistiöeryja zȧjn ferśidnik, wen’s gejt ym dy tematyk. Oder dy öebroza fu „ynzyn łoüt-Wymysiöejyn” ȧn „fremda” – Doüća, Pöła, Ełcnyn, „Rüskja” cy Jüda – zyca y oła kistiöeryja: y dan fum krig, nömkriggrasjyn, wi y dan fur fȧldat, owi y dan cym łaha. Der öebroz fu Wymysiöejyn underśȧjt zih yn ferśidnikja fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn ferbunda myta etosa fu Wymysiöejer wjyt ȧn handułłoüt. Dy Wymysiöejer, wi ider kesuł, hon jyr folklorystyćnikja repertüar. Dy kistiöeryja, wo zy wetergan, hota łang cy tün myter nȧrrȧtoryśa trȧdycyj. Ym folkloryst Kadłubiec-Daniel ȧnöh, „dy wełt fum folklor ej ȧ oüsziht uf dy wełt ȧn uf dy łoüt zu, wi dos dy fygjeła zan, fum dystans fum cwyśagenerȧcyja ejwerława, wo boüyt dy wirklihkȧjt y jym ȧgja rȧht ȧnöh” (Kadłubiec 1999: 69). Dy kistiöeryja wiöda cügypast cyn interpretȧcyjmüstyn ȧn toposa, wo zy ym komunikȧcyjkesuł hon gyfungowȧt, zy wiöda cügypast cy dam, wo’ȧ grod diöft hühja. Dos hot oü myter polityk cy tün, wi oü myta gykuza myta hefa gyłiöeta ȧn dźjennikoża, wo zy köma uf Wymysoü. Dos, wi ȧ kistiöeryj ej weter gywiöda, kymt oü fu dam, cy wam zy wiöe adresjyt. Dy gydenkkistiöeryja, oü di gyfȧbulȧryzjyty ȧn gyfolkloryzjyty, błȧjn hefa möł fercyłt yr konwencyj fum memorȧt, „oüz würy gyśihta, wen śun ny fum nȧrrȧtor, to fu ȧm menć, wo’s der nȧrrȧtor zoüwer kant ȧn uf wyłys’ȧ zih kon oütorytȧtywnik byrüfa” (Simonides 1981: 35). Y dar folklorystyn ȧnöh, „wen’ȧ wył, do dy fercyłnan wjyd wetergyziöet wi yhta, wo wirklih wür ej gyśan, fjyt dos cy dam, do dy 49 �50 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian twarfadum, wo zy zȧjn bykant fur trȧdycyj, wada wejder fercyłt oüz ȧgja ejwerława fu ȧm menća. Ȧzu kymt hoütcytag fu ȧm fȧbulȧt wo ȧmöł mejer ȧ memorȧt” (Simonides 1981: 36). Yn folklorteksta „kon dy reprezentȧcyj fur wirklihkȧjt zih myter fikcyj mengja, hefa möł wada dy zaha, wo zy jyśter wün gyśan, cyr hoütnikja wirklihkȧjt cügypast; zej zȧjn ungywułd gynyt zu, wi mȧ zy hoüt djef hon” (Kajfosz 2011: 60). Wihtik ej ny nok dy sytuȧcyj zoüwer, ok oü der menć, wo’ȧ y dam cühüht. Ekstra byn ȧlternȧtywnikja gyśihta, dos hȧst yn „kistiöeryja fu dam, wi dy grüp ynwik ej cytȧlt, wo zy wȧjza, do miöehja emocyja, ahtnana ȧn cyłn wün ny inda fu oła cügyśtymt (Macdonald 2021: 107–108). Di wün yn fremda ny wetergan, ok y ynzer łoüt. Fylȧjht diöh dos kund yhy, oüz ȧ hjyzikjer füśjer, zej ufśrȧjwa. Diöh dos kyna dy kistöeryja, wo zy zȧjn y dam bihła, ny oüz wür oba ny wür fürgyśtełt błȧjn. Hefa föna śtyma ny cyzoma, oba hon ynwik śłȧhty data oba fȧkta. Yhy priöebjyt zy ny byrjyn, ok yn jytyn, wu’s mih doüht, do dos ȧ müs ej, ho’h yhta cügyśrejwa. Yr ȧntropologyn Tokarska-Bakir-Joanna ȧnöh, „dy gywynłikjy śpröh łoügjyt ny zu, wi dy dyskursa fu ferśidnikja gyśihtpolitykja, ok zy ziöet wür gütwyłnik. Dy śpröh wȧjzt, wi dy łoüt dy wełt zan” (2009: 303). Ȧn grod di oüsziht uf dy wełt fun kuzyn, ȧ ny dy wür fu dar wełt ej dos, wo dy folklorystyk zo badȧn. Wi dy rüsyśa folklorysta der Bogatyriew-Piotr ȧn der Jakobson-Romȧn hon gyśrejwa, „ȧ folklortekst fyngt zih o ołdyśt y dar cȧjt, wen’ȧ wjyd ufgynuma fu ȧm kesuł; ȧn wos mej, s’hałda zih bym ława jok di elementa, wo dar kesuł ufnymt” (1975: 169). Dy oüton śrywa oder folȧjfik, do ȧ tekst, wo’ȧ ny ej ufgynuma fu ȧr grüp ȧn wo’ȧ ej ufs fergasa gyłön, kon gyret wada fu ȧm „cüfełikja gykrysuł fu ȧm kłoüer, wo’ȧ’ȧ ejwertrüg fum moüłikja tyhta cyr śrȧjwliterȧtür” (1975: 169). Zu ej dos byśtymt oü ym foł fu hefa kistiöeryja, wo mȧ mer fercyłt, wo zy diöh ferśidnikjys ny kunda błȧjn ufgynuma fur grüp, oder zy zȧjn y dam bihła. Ym doüća folkloryst Lehmann-Albrecht ȧnöh, höt idy gyśihtcȧjt jyr fercyłnankultür, wo zy myta generȧcyja andyśt wjyd (Lehmann 2007: 13). Dy cyzomagykłoüta teksta y dam bihła śtama fun nȧrrȧton, wo zy wün gybün fjym andyn wełtkrig. Wi dos der Grochowski-Piotr śrȧw: s’ufnama fum internetwetergan hȧst „ny nok s’ośoün oba s’łaza, ok oü s’ośeca, kumentjyn, dercyłnan fum ȧgja ejwerława, fren ȧn dyśkürjyn myta oüton oba andyn śoüyn/łazyn” (Grochowski 2017: 239). Dy publikȧcyj kon oü ȧ repertüar fu jyngjyn Wymysiöejyn ȧjfłisa. Dy kontenta krigta ȧ noja trȧnsmisyjrima, wo’ȧ kon zy hefa łengjer bym ława hałda. Fylȧjht wen ny dos dokumentȧcyjnikjy tün, heta zy bocy hoütnik tags ny derławt, oba zy heta giöe ny ȧdśtanda, bo di, wo cühühta, dos wün grod dy hjyzikja ȧktywista ȧn gyłiöeta. Dos het ny s’jyśty möł gywast, wen dos wjyn zȧjn ny nok dy łoüt fu ȧm komunikȧcyjnikja kesuł, ok oü dy gyłiöeta, wo zy hon mytgyat bym ȧdśtejn fum folklor. Yhy höf, do di publikȧcyj – oüz bihła wi oü oüz internetzȧjt, kon hyłfa ny nok dy śpröh ȧn dy wymysiöejer moüłtrȧdycyj cy dokumentjyn, ok do zy oü wyt güt ȧjfłisa uf jyr łanikkȧjt ym wymysiöeryśa kesuł. Der Internet ej hoüt hałt ȧ wihtik medium fum wetergan fun zełda gybroühta śpröha. �WILAMOWSKOJĘZYCZNE OPOWIEŚCI WILAMOWIAN GYŚIHTA FU WYMYSIÖEJYN YR WYMYSIÖERYŚA ŚPRÖH Opozycja „swoi”–„obcy”: auto- i heterostereotypy Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa [1] Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, inda kuzt dy Polinskja-müm, wer zȧjn kuma diöt fu... kymt’s cy ziöen, fum mjer. Bo wjyr zȧjn... bo ynzer łoüt hon zih gyfüt woser. Zy... nimyd ny wył ny zȧjn bym mjer, by ȧm fłus, wi hȧst’s?... – Fłus. Fłus. Ju. Zy hon zih gyfüt fum woser. No oder zȧjn zy gykłoü... No wifuł jür müsa zy zȧjn kuma uf Wymysoü, ny? No do Wymysiöejer – zȧjn zy łang śun gywast dö, hon zy zih gy... myter wjytśoft, no. Oder inda fercyłt zy fu dam, do... wi zy hon fojer gymaht. Myt ȧm śtȧn, hon zy ȧ śtȧn ufȧ andyn śtȧn gykłopt, do wiöe... wytryskła, kymt’s cy ziöen.... – S’kom woser? Fojer. No do müst hon güty, güt śtruw, troügjys, do dos gy... höt gybrant, ny? No wifuł möł müsta zy dos ś... kymt’s cy ziöen... śtrö... – Śröpa? Wȧ ny, wi dos hȧst wymysiöeryś. – Śłön ȧner ym andyn oba śłȧjfa. No, do fojer roüskymt. No do... oder... kymt’s cy ziöen, śwjer wiöe’s gywast dö. Bo fȧld wün hefa, fad wün wing, ołys müsta zy maha myta hiöela. Myta hiöela, ȧna do hon zy gyhakt ȧn hower gyzyt ȧn kün ȧna, s’mȧjsta [s’mȧsts] kün, nöhta śpyter hota zy wȧs, oder oü gaśt, oü hon zy gyhot. No do fu dam hon zy gyławt. Wilamowianie pochodzą znad morza Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Coś ci powiem, ciotka Polińska zawsze mówiła, że my pochodzimy tam, przyjdzie powiedzieć, znad morza. Bo jesteśmy... nasi ludzie bali się wody. Nikt nie chce być przy morzu, ani przy rzece. – Rzece? �52 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Rzece. Rzece, tak. Bali się wody. No ale oni przy... no ile lat musieli iść do Wilamowic, nie? No to Wilamowianie już tu długo są, to się... zajmowali gospodarstwem, no. Ale zawsze opowiadała o tym, jak robili ogień. Jednym kamieniem, jednym kamieniem uderzali w drugi kamieni, no to była... wytryskła, przyjdzie powiedzieć... – Przyszła woda? Ogień. No to musiałeś mieć dobrą słomę, suchą, że to się zapaliło, nie? Ile razy to musieli, śtrö... – Śröpa? Nie wiem, jak to po wilamowsku. – Uderzać jednym kamieniem o drugi, albo ocierać. No żeby ogień wyszedł. No to, ale, przyjdzie powiedzieć, ciężko tu było. Bo pola było dużo, koni było mało, wszystko musieli robić kopaczkami. Kopaczkami, to kopali i owies siali i żyto, najwięcej żyta. Potem dopiero mieli pszenicę, albo też jęczmień, też mieli. No to z tego żyli. [2] Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oder h’wa der wos ziöen, yh kuz ok zöfuł, wi mjyr śrȧw der Biöeźnjok-Jȧśü. Fu, fon [fu] Holandja, z Amsterdamu, do ging’ȧ y dy kjyh, s’wiöe ȧn zuntag, ȧn’ȧ gejt ȧn’ȧ zit, ȧ wymysiöejer bow gejt, kymt’ȧ ziöen, „mȧj mama ej kuma gyfiöen uf Holand”. Bo ȧ höt gyśrejwa ȧn briw, ȧna ȧ liöeft [łjeft] dyhemd [byhend], ȧ gejt oü y dy kjyh, ȧn’ȧ łiöeft [łjeft] dyhemd [byhend], ȧn’ȧ gejt, wi’ȧ ej ȧ piöer met [metyn], ȧ zit, ȧ höt śü fu hułc. Łódki. „O, dos ej mȧj mama ny”. Oder ȧ gejt ȧdiöh, zy ej ogycün wymysiöeryś. No. „Zy ej ogycün wymysiöeryś, yh gydöht, mȧj mama ej kuma”, niby dy Biöeźnjoćka, bo har hot śun kȧ mama ny, oder ȧ his zy „mama”. No. Ȧna dos ej..., dos śrȧw’ȧ mer ym briw. No. Dos hȧst, müsa fjyr... ynzer ełdyn fu diöt jynt rȧjnkuma, wen’ȧ diöt höt gyzan ȧ wymysiöejer bow. Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Ale coś ci opowiem, mówię tylko to, co mi napisał Boźniok-Jasiu. Z Holandii, z Amsterdamu, to szedł do kościoła, była niedziela, no i idzie i widzi, że idzie Wilamowianka. Podchodzi do niej i mówi: „Moja mama przyjechała do Holandii”. Bo pisał list, i leci, on też idzie do kościoła, i leci szybko, i jak jest parę metrów od niej, widzi, ona ma buty z drewna. Łódki. „O, to nie jest moja mama”. Ale on przechodzi, a ona �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jest ubrana po wilamowsku. No, „Ona jest ubrana po wilamowsku, ja myślałem, że to moja mama przyjechała”, niby Boźnioczka, bo on już nie miał swojej mamy, ale on do niej mówił „mama”. No. I to jest... to mi napisał w liście. No. To znaczy, że nasi rodzice musieli skądś stamtąd przyjść, skoro tam zobaczył Wilamowiankę (w stroju). [3] Dy Wymysiöejer wün ander łoüt Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wjyr wün ander łoüt, kymt’s cy ziöen, myt ołum andyśt. Mytum ocug, mytum asa, myter at ȧna łöstik zȧjn. Wjyr zunga hefa y Wymysoü ȧn hefa błimła. Błimła wün y idum gatła. Dy Wymysdiöfyn, wi zy köma ufȧ opyłys, do wunda [wundyta] zy zih, do zy zöfuł błimła hon y Wymysoü. „My se też musimy posadzić”. Yhy gydenk, wi dy Polinskja-müm hakt di, di fiöenbłimła, wo wer hȧsa klapsy. Hakt zy „No ady se weź z tego i z tego”. Go zy yn Pöła, do zy zuła zeca dy błimła. No, y Wymysoü wün hefa błimła. Wilamowianie byli innymi ludźmi Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. My byliśmy innymi ludźmi, przyjedzie powiedzieć. We wszystkim inni. W ubiorze, w jedzeniu, w pracy i w wesołości. Dużo śpiewaliśmy w Wilamowicach i dużo kwiatków. Kwiatki były w każdym ogrodzie. Starowsianie, jak przychodzili do nas na odpust, to dziwili się, że tyle kwiatków mają w Wilamowicach. „My se też musimy posadzić”. Pamiętam, jak ciotka Polinska kopała, te, te, floksy, co nazywamy klopsy. Kopała, „No ady se weź z tego i z tego”. Dała Polakom, żeby sobie posadzili kwiatki. No w Wilamowicach było dużo kwiatków. [4] Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa Biöeźnjok-Helka (1924–2014), 2009. Y Wymysoü diöft zih nimand ferwȧjwa. Fon [fun], nökwer, fun, no, diöfa [djyfyn]. – Ju, oder dy höst gyziöet, do fu dar zȧjt fu Wymysoü, fum End? Ju ju, oder di diöfta zih ny ferwȧjwa y Wymysoü, fu Śrȧjwadiöf, Ołddiöf, Denkendiöf [Denkjadiöf], Hecznarowice, djyft’ȧ zih... nok Wymysiöejer mytum Wymysiöejer. Ȧ dy hełwt y Wymysoü, yh wył dos 53 �54 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ny zjyr ziöen, oder dö zȧjn zu wi inder, ander łoüt, ȧn fum Rynk diöt... wejder ganc ander. Ju. Fu dar zȧjt, dar hełwta, diöft’ȧ zih ny ferwȧjwa diöt. Ȧn diöt – dö ny. No ȧzu wiöe’s. Zy hon zih ferwejwa zu unter miteinand, verwandt und so weiter, so. Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić Helena Gasidło z d. Zejma (1924–2014), 2009. W Wilamowicach nikt nie mógł się żenić z... sąsiadów, no z wiosek. – Ale mówiłaś, że z tej strony Wilamowic... Tak, tak, ale oni nie mogli się żenić w Wilamowicach, z Pisarzowic, Starej Wsi, Dankowic, Hecznarowic, nie powinni... Tylko Wilamowianie z Wilamowianami. A ta połowa Wilamowic (zachodnia), nie chcę tego za bardzo powiedzieć, ale tu są tak jakby inni ludzie, a z rynku tam znowu całkiem inni. Tak. Z tej strony, z tej połowy, nie powinno się żenić tam. A z tamtej tu nie. Tak było. Oni się żenili tylko tak między sobą, z krewnymi i tak dalej. [5] Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam H: Taksła-Hȧla (1923–2020), 2009. N: Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. H: Zejwa hundyt jür wi zy dö hon... N: Zejwa, dos ej śun mejer wi zejwa jür, (zejwa hundyt jür). H: No yta ys’s mejer. Fylȧjht aht. N: Yh ho niöencik jür ȧn byśtenik hjy’h zejwa ȧn zejwa. S’ej śun aht! Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2009. N: Anna Sznajder (Schneider), z d. Danek (1920–2012), 2009. H: Siedemset lat minęło od czasu jak oni… N: Siedem, to już jest więcej niż siedem(set) lat. H: No teraz już jest więcej. Może osiemset. N: Ja już mam dziewięćdziesiąt lat i ciągle słyszę siedemset i siedemset. Jest osiemset! �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [6] Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Dos wiöe ȧzu: dy Wymysiöejer hota myt dan Ełcnyn nist cy tün, bo dy Ełcnyn hota ȧbysła ander ryd, ȧn dy Ełcnyn hota zih mejer, do zy Doüćy zȧjn. Zy hota zih, do zy Doüćy zȧjn, no do, ȧ dy Wymysiöejyn, bo diöt, y Ałca hot, dos, dos der Latosiński śrȧw, do höt zih ȧ śiłer ferwejwa y Ałca, diöh dos zȧjn diöt Rosnern; Rosner his’ȧ. Dos śrȧjwt, do dü konst ju dos łaza. Do hot’ȧ, diöt zȧjn oü Rosnern gywast, y Ałca. No fu dam Wymysiöejer, wu zy diöt [höt] ferwejwa, bo Wymysiöejer hon zih oü ferwejwa, Foxa wün oü mȧłȧjhtwun y Pöłn, ȧna dö... No ȧna dos hota zy zih ferwejwa. Oder dy Ełcnyn wün ȧzu, zy hota kȧ, kȧ zyty güty cükunft cy ynzyn, cy ynzyn, cy ynzyn, dos. Bo zy hota mejer ȧzu, zy hota ȧ doüćy śül diöt y Ałca, ȧ pönyśy śül wiöe ȧn ȧ doüćy śül. Di kyndyn gingja y dy doüćy śül oba y dy pönyśy, wȧs yh, op nok, oder müsta oü pönyś (łjyn), wen zy dö, y Pöłn, wün. H’wȧ nist, cy gingja zy y di, y di, oba wi, wȧs yh ny, oder s’wün cwü śüln [śiln], dos wȧs yh. No ȧna di..., di łoüt wün ȧzu, ȧbysła ȧzu śtrytyś wün di łoüt. Dy wün ny zyty łoüt, zyty... wi hȧst zih, ȧzu... Dy Wymysiöejen wün ander łoüt. Fu andym [andum] pokolenie... Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie Józef Gara (1929–2013), 2012. To było tak: Wilamowianie nie mieli z Hałcnowianami nic wspólnego, bo Hałcnowianie mieli trochę inną mowę, i ci Hałcnowianie uważali się bardziej, że są Niemcami. Uważali siebie za Niemców. No to... a Wilamowianie, bo tam w Hałcnowie, to pisał Latosiński, tam się ożenił nauczyciel w Hałcnowie, dlatego tam jest teraz nazwisko Rosner. Rosner się nazywał. To pisze..., możesz o tym poczytać. Że tam też były Rosnery w Hałcnowie. No od tego Wilamowiana, co się tam ożenił, bo Wilamowianie też tam się żenili. Foxowie byli w wielu miejscach w Polsce, i tu... to się żenili. Ale Hałcnowianie byli tacy, nie mieli dobrego nastawienia do naszych, naszych, to. Bo oni się uważali raczej za.... oni mieli tam niemiecką szkołę w Hałcnowie, polska szkoła była i niemiecka. Dzieci chodziły do niemieckiej szkoły albo do polskiej, nie wiem czy tylko, ale musieli też po polsku, jak byli w Polsce. Nie wiem, czy chodzili do jednej i drugiej, czy jak, nie wiem. Ale były dwie szkoły, to wiem. No i... ci ludzie byli tacy, tacy trochę kłótliwi. Oni byli takimi ludźmi, jak to się nazywa, tacy... Wilamowianie to byli inni ludzie. Z innego pokolenia (fali osadniczej). 55 �56 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [7] Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. No, no. Oder, ȧ di wün zyty, di..., di, di kłopa, wu fün uf dy Bejł y dy at, ufa rydyn fün zy, ny? Bo s’wün kȧ, kȧ oütabüsa wün ny, ȧni oüta, do fün zy na rowerach. Fün zy ufa rydyn, ȧ dy ełcner bowa gingja wi der [dy] śtrös brȧt ej, gingja zy myta, mytum, myt dam, myt ȧm, myt puter, myt myłih, byłoda gingja zy, zyty taśa hota zy, gingja zy, ȧ di fün, ȧn di kłenglta, ȧn di cöwta zih ny. Di müsta rundergejn fum rod, di cöwta zih ny, do zy... Ȧ jyśter wün zyty śtrösa, dos wiöe hefa, hefa wiöe, dos, ufa... wi hȧst?... Śtoüb, hefa śtoüb wiöe ufer śtrös, bo s’wün zyty śtrösa fu śtȧn, ny? No do wün śtoüb, wen ȧ oüta fü, to wiöe fuł śtoüb, ȧna uf, hyndyn rydyn maht’s zih oü śtoüb, oder ny ȧzu hefa. Ȧna – ȧzu fercyłt mer ȧner – nöhta ziöet’ȧ, s’ander möł, no do hota zy ny diöhgyłön, oder wejder zȧjn zy gyfiöen, bo di, s’mügjys, bo di zȧjn s’mügjys ganga fu Ałca uf dy Byłc cy ferkiöefa dos. Ziöet’ȧ, hota zy uf dy rydyn gymaht zyty est, ȧn zyty kliny est gymaht, myt, myt błytyn, cügy..., cügy..., cügybunda bym rod, ȧna gyfiöen, do, fu dan est, to ging, ging, to s’riöehyt nok. Ȧzu hota zy... ȧ di hota gyfłüht uf zy nöhta. Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom Józef Gara (1929–2013), 2012. No no, ale oni byli tacy... ci mężczyźni, którzy jeździli do Białej na rowerach, nie? Bo nie było żadnych autobusów, ani samochodów, to jeździli na rowerach. Jeździli na rowerach, a Hałcnowianki chodziły tak jak ulica jest szeroka, szły z, z tym, z masłem, z mlekiem, obładowane szły, takie torby miały, szły, a ci jechali. I ci dzwonili na dzwonkach, a te się nie odsuwały. I oni musieli zejść z rowera, a one się nie przesuwały, żeby oni... a kiedyś były takie ulice, że było dużo, dużo, jak się nazywa, kurzu: dużo kurzu było na ulicy, bo były takie drogi kamieniste, nie? No to był kurz, a jak auto jechało, to było całkiem zakurzone, a za rowerami też się kurzyło, ale nie aż tak bardzo. I tak opowiadał mi jeden. Potem powiedział, na drugi raz, no to też ich nie przepuściły, ale znowu jechali, bo one, rano, one chodziły rano z Hałcnowa do Bielska sprzedawać to. Powiedział, że zrobili na rowery takie gałęzie, takie małe gałęzie z liśćmi, (worki z piaskiem) przywiązali przy kole i jechali, to z tych gałęzi się tylko kurzyło. Tak im zrobili, a te na nich klęły potem. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [8] Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ, nȧ, nimand. Oły diöfyn [djyfyn] hota yns ny gan. Bo, do wer kuza ganc andyśt wi zej, do wer zȧjn ganc andyśt ogycün ȧna dos wiöe ołys ny güt. (...) No-no, bo, do dos ziöe’h der ju, bo zy ferśtinda nist, wu wjyr kuza. Nöhta ziöet... no s’höt ȧner gyziöet „hołdy-bołdy”, nöhta kuzta śun mejer, wejder mejer, no ȧn dos ej ȧzu uf dar wełt. Nikt nas nie lubił z powodu języka Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie, nie, nikt. Wszystkie wioski nas nie lubiły. Bo, że mówimy całkiem inaczej niż oni, że jesteśmy inaczej ubrani, i to wszystko się im nie podobało. (...) No to, mówię ci, bo nic nie rozumieli, co mówiliśmy. Potem mówili, no jeden powiedział „hołdy-bołdy”, potem mówili już więcej, coraz więcej, no i tak to już jest na tym świecie. [9] Dy śpröh wiöe ny derłiöet Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Wiöe’s, s’wiöe ny derłiöet. Do dos ej doüć, doüć, ȧn yta to, yt wyła zy oły kunst zȧjn, oły weła zy zyty, no. Bo dö, dö, ny dy fu, yhy kuz ny fun... dy łoüt fu, ynz... ym diöf, di diö... oba wȧ... fum dö, do di łoüt. Oder di łoüt dö, wu dö by yns ławta, no. Bo wün dy Pöła ȧn dy Wymysiöejyn. No to... no ȧzu kuzta zy, ny? Ȧzu wiöe’s, ȧzu kuzta... Język wilamowski był zakazany H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Nie było, nie było dozwolone. Że to jest niemiecki, a teraz to, to chcą wszystko wiedzieć, wszyscy chcą takie... no. Bo tu, tu, nie ci z, nie mówię tu o ludziach z wiosek, co byli, albo ci, że ci ludzie. Ale ci ludzie, którzy tu koło nas żyli. Bo byli Polakami, a my Wilamowianami. No to, tak mówili, nie? Tak było. 57 �58 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [10] Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Oder wȧst, wo ȧ bow ziöet, oder yh gydenk mer dos ny. „Hołdy-bołdy” hon zy gyrüfa, ȧ di bow ȧzu: „Wen dy ny wjest kyna pönyś kuza, wjesty müsa była wi ȧ hund”. I: No, do dos ziöet yh’ȧ oü śun wifuł möł. Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy” H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Ale wiesz, co jedna kobieta powiedziała? Ale ja tego już nie pamiętam. „Hołdy-bołdy” wołali, a ona tak: „Jakbyś nie umiała mówić po polsku, to byś musiała szczekać jak pies”. I: No, ja to też mówiłam wiele razy. [11] Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Dy bow kund wymysiöeryś, oder dy wułd ny, bo dy kyndyn wün ȧna wi dy kyndyn klin wün, do kundwer ny kuza wymysiöeryś, bo dö hotwer zyty, zyty, dö zyty, wi hȧst’ȧ, zyty komunist hotwer nönd, to kundwer ny kuza wymysiöeryś, müstwer zih uf, uf pönyś nok kuza. Zej kund wymysiöeryś, yh kund wymysiöeryś, ȧn wen... to wer müsta pönyś kuza. Ȧ dö wiöe nö der śwygjerfoter, har wiöe ȧ Pöła. Oder ȧ, fum andum diöf wiöe’ȧ, fu Hylćadiöf, oder har höt zih dö ferwejwa śun, wȧs yh, y wyłum jür, ym.. ahtȧncwencikjer. No do müst’ȧ zih wymysiöeryś łjyn. Ȧ kund wymysiöeryś. No ȧ, dos wiöe ȧzu: wen ȧner, wen zih ȧner dö ferwȧw uf Wymysoü, dos wiöe ȧzu, no ny ȧzu, oba wiöe’ȧ rȧjh, ȧ müst giełd hon, hefa giełd, oba ȧ zyty miöed nom’ȧ, wu nimyd ny wułd, oba mytum kynd, o, ȧ kynd wen zy hot. Ȧ mȧj śwygjermüter hot ȧ kynd. Dy kund zih ny oüsgan gryhta, no to hot’ȧ zih oüs... ferwejwa myter. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego Józef Gara (1929–2013), 2012. Moja żona umiała mówić po wilamowsku, ale nie chciała, bo dzieci były i jak dzieci były małe, to nie mogliśmy mówić po wilamowsku, bo tu mieliśmy takich, takich, jak się nazywa..., komunistów takich blisko, to nie mogliśmy mówić po wilamowsku, musieliśmy się na... mówić po polsku. Ona umiała mówić po wilamowsku, ja umiałem mówić po wilamowsku, a jak przyszło co do czego, to musieliśmy mówić po polsku. A tu był teść, on był Polakiem, ale... Z innej wsi był, z Hecznarowic, ale tu się ożenił, nie wiem już, w którym roku... w 1928. No to musiał się nauczyć po wilamowsku, umiał mówić po wilamowsku. No a to było tak, jak któryś, jak któryś się ożenił w Wilamowicach, to to było tak, no nie tak, albo był bogaty, musiał mieć pieniądze, dużo pieniędzy, albo taką dziewczynę wziął, co jej nikt nie chciał, albo z dzieckiem, o, dziecko jak miała. A moja teściowa miała dziecko. Nie mogła wyjść za mąż tak od razu, no to on się z nią ożenił. [12] Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Oder andyśt nö, wos ej dos do di, di ryd wymysiöeryśy, do dy łoüt yta zih interesjyn. No. Bo dos ej ny ȧzu, do... wu zy yns jata, wu zy yns, wu dö wiöe ym fynfȧnfjycikjer jür wi di, komunizm wiöe, ny? No, do wiöe’s ju ny derłiöet. Mȧryja, dö ȧn kłopa derśłögyn [derśłüga] zy ȧn wu zy dö ro... wu zy dö ata myt yns. Ȧn dos wöst nimyd ny, fu wu ynzer łoüt, bo dos ej ynzer, wu yhy bej roüs fu dan łoüt, ny? Wu zy dö zȧjn kuma. S’wiöe zejwa... zejwa hundyt jür, s’wyt śun zȧjn aht hundyt jür. Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Ale jeszcze co innego, co to jest, że ta, ta mowa wilamowska, że ludzie teraz się tym interesują. No. Bo to nie jest tak, jak nas bili, co nam, co tu było w 1945 roku, jak komunizm był, nie? No to nie było wolno. Maryjo, tu jednego mężczyznę zabili i co tu... co tu robili z nami. A tego nikt nie wiedział, skąd nasi ludzie (pochodzą), bo to jest nasze, co ja pochodzę z tych ludzi, co tu przybyli. Było siedem, siedemset lat, to będzie już osiemset. 59 �60 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [13] Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Ȧ fylȧjht, bo yta kuzt mej nimyd ny wymysiöeryś, oły kuzwer pönyś. Ȧ mȧj kłop wiöe fu Błan, dar kuzt ok pönyś. Oder ȧ ferśtind ołys. Wjyr kunda nist ny kuza, bo: „Yhy wȧs ołys, wo jyr kuzt”. Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. A może, bo teraz nikt już nie mówi po wilamowsku, wszyscy mówimy po polsku. A mój mąż był z Bielan, on mówił tylko po polsku. Ale rozumiał wszystko. My nie mogliśmy nic mówić, bo „Ja wszystko wiem, co wy mówicie”. [14] Der Poüermin ziöet, wos ej nojys Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ju, no do wen yhta wiöe nojys, no do ging’ȧ śun, ziöet’ȧ yn łoüta śun, byr kjyh, war wył yhta hjyn, do’ȧ zo kuma ufȧ Rynk, diöt wyt’ȧ kuza. – Wymysiöeryś cy pönyś? Wymysiöeryś. No s’wün łoüter Wymysiöejyn, do kunda zy. Ȧna dy andyn, wo wün, di wün wejder... Di wen zy heta gykund, heta zy yns gyśtoha. Bo wjyr kuzta wymysiöeryś, ȧ zej ferśtinda nist. No, dos wiöe ȧ zyta diöf, no ȧzu wi y Ałca, y Ałca kuza zy oü ȧbysła. Enłik, oder ny ganc ȧzu wi wjyr. Pauermin mówił o nowinach Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Tak, no to jak było coś nowego, to szedł już, mówił ludziom już, przy kościele, że kto chce posłuchać, to powinien przyjść na rynek. Tam będzie mówił. – Po wilamowsku czy po polsku? Po wilamowsku. No byli sami Wilamowianie, to umieli. A ci inny, co byli, to znowu... Ci jakby mogli, to by nas zadźgali. Bo my mówiliśmy po wilamowsku, a oni nic nie rozumieli. No to to była taka wioska, tak jak Hałcnów. W Hałcnowie też mówią trochę. Podobnie, ale nie tak samo jak my. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [15] Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ȧ wymysiöeryś oü, no do dy ałda, di junga kyna ju nist, mȧj kyndyn kyna wymysiöeryś ny. Yhy, wen yh yhta kuz myt imanda, nöhta fren zy: „Wos ej dos? Wi hȧst dos? Wos ej dos?”. Zej wysa nist. Bo jyśter łisa zy, wjyr kund... wjyr, wȧł yh, wi yhy wiöe jung, do ziöeta zy nö nist ny. Nöhta wen wer wułda wymysiöeryś kuza, müstwer śtyłnik, ȧ wen zy imand dertrüg, do wer wymysiöeryś kuza, müstwer śtröf coła. Ȧzu wiöe’s jyśter. Ȧ yta wjyn zy weła, do oły zuła kuza, ȧna di ałda kyna, ȧ wifuł zȧjn dar ałdy. Wen śun dos ej ołys gyśtiörwa. Ȧna di junga kyna ju wymysiöeryś ny. Ȧni ferśtejn zy ny. Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. A po wilamowsku też, to ci starzy, młodzi już nic nie umieją, moje dzieci nie umieją po wilamowsku. Ja jak z kimś coś rozmawiam, to potem pytają: „A co to jest? Co to znaczy? Co to jest?”. Oni nic nie wiedzą. Bo kiedyś nie pozwolili, my... dopóki ja, jak byłam młoda, to nic jeszcze nie mówili. Potem, jak chcieliśmy mówić po wilamowsku, to musieliśmy po cichu, a jak ktoś doniósł, że mówimy po wilamowsku, to musieliśmy płacić kary. Tak było kiedyś. A teraz by chcieli, żeby wszyscy mówili po wilamowsku i ci starzy to umieją, a ile jest tych starych. Jak już wszyscy umarli. A ci młodzi to nie umieją po wilamowsku. Ani nie rozumieją. [16] Di, wo ferśtinda, łahta Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No oder dö kuztwer – denk yhy – miöehysmöł hota zy zyty... wi zyty ferȧjna, ny? No do diöt gingwer cyzoma, wünwer miöehysmöł drȧj, fjyr łoüt, miöehysmöł wiöe jynt ȧ kłop myt... ben yns. No do kuztwer. Ȧn di andyn, wo ny kunda, hühta. Miöehja, wu ferśtinda, no do di wösta, wo wer kuza. Ȧ di, wo „wer ny kuza”, ȧna di an... zej łahta: „Fu wos łaha zej?”. No bo zej ferśtinda nist, ȧna di ferśtinda, do łahta zy. Wymysiöeryś. 61 �62 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ci, co rozumieli, śmiali się Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No ale tu mówiliśmy, czasem mieli takie, takie towarzystwa, nie? No to tam szliśmy razem, byliśmy czasem trzech, czterech ludzi, czasami był z nami jeszcze jakiś mężczyzna. No to mówiliśmy (po wilamowsku). A ci inny, co nie umieli, słuchali. Niektórzy, co rozumieli, no to ci wiedzieli, co my mówimy. A ci, „o czym oni tam nie mówią”, a ci, ci się śmiali: „z czego oni się śmieją?”. No bo oni nic nie rozumieli, a ci rozumieli, to się śmiali. Po wilamowsku. [17] Wi dy Pöła ogycün gingja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Oder yh wȧ jok zöfuł, wen zy köma dö fu Wymysdiöf, fum rand, hota zy, oba fu Denkjadiöf, wi wiöe opyłys y Wymysoü, hota zy dy śü ufum... ny ogycün, zej köma biöewys ufer śtrös, ȧna nöhta fjyr kjyh cuga zy o dy śü ȧna köma zy ufȧ opyłys. No ȧn zy hota ȧn zyta rök, ȧzu wi świöeca rök, ȧn oü zy, ȧ zyty jak, ȧ zyty łangy, ȧn dö wün zyty pufa, zy wün ganc andyśt gynyt wi wymysiöejer zaha. Ȧna ȧ śjyctüh, no dos wiöe ołys. Stroje Polaków z okolicznych wsi Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ale ja wiem tyle, jak przychodziły tu ze Starej Wsi tu z kraja, miały... albo z Dankowic, jak był odpust w Wilamowicach. Miały buty na... nie ubrane, one chodziły na bosaka po ulicy, a potem przed kościołem ubierały buty i przychodziły na odpust. No i miały taką spódnicę, taką jakby czarną spódnicę i też taką jaklę, taką długą i tu były takie pufy. One były całkiem inaczej uszyte niż wilamowskie rzeczy. I fartuch, no to było wszystko. [18] Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No do frȧłik, dos zȧjn ju ganc andyśtyNo di łoüt zȧjn gywys kuma y dan kłȧdyn. Ȧ nöhta hon zy dos fylȧjht ȧbysła ferbesert [ferbesyt]. Bo fylȧjht, fylȧjht ny ołys, oder di fün ju do Turcji ȧn fu diöt hon zy oü yhta mytgybröht. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wilamowianie przybyli w strojach Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No to pewnie, to są całkiem inne (stroje). No ci ludzie pewnie przyszli w tych strojach. A potem je może trochę ulepszyli. Bo może, może nie wszystko, ale oni jeździli do Turcji i stamtąd też coś przywieźli. [19] Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Nimyd hot zyty ny, ymertihła zyty, zyty śjyctüh, wiöe ołys. Zjyr śejn. Mama, mȧj müter, zy hot zy. Korola [koroln] hota zy, ołys, ȧna s’jypła ȧna dy hoüa, ołys. Zy hota zy. Nikt nie miał takich strojów jak my Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. Nikt nie miał takich, takich odziewaczek, takich fartuchów, wszystko było. Bardzo ładne. Mama, moja mama miała. Korale miały, jypły i czepce, wszystko miały. [20] Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Mhm, s’śynsty ymertihła. Oder wjyr łeta hejn cym nökwer, ym, yn köła, bo heta zy ołys gynuma. Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mhm, najładniejszą odziewaczkę. Ale schowaliśmy (inne rzeczy) u sąsiada, w węglu, bo w przeciwnym razie to wszystko by zabrali. 63 �64 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [21] Der śmjyrgüst fjym krig Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi dy po śmjergüśćje jyśter gingja, to śun ym zȧhs s’mügjys. Do wjyr oły śtindwer uf, hiöertwer śun, wen dy śmjergüśnikja koma cym mȧkja, mȧj śwaster [śwastyn] wün ełder. No do köma zy, no do ȧbyselüćü bygusa zy yns myt, myt woser. Ider hot ym głaz ȧ hołwa liter woser ȧn ȧzu śprangta zy yns mytum woser. Dos wiöe der po śmjergüśćje. No do wjyr müsta gan ȧbyselüćü cy asa ȧn wjyr hota hefa wȧjn, bo der tȧta maht wȧjn, no do byśanktwer źy myt wȧjn, ȧn zy gingja wejder byhend weter, bo... do zy oły mȧkja kyna byzihja. No do dos toüyt ȧzu bocy, kymt’s cy ziöen, bocym can s’mügjys. Ȧ nöhta gingja zy y dy kjyh, ym can wiöe dy mas. S’mügjys ym zejwa, nöhta ym can wiöe dy ander mas. Ȧna nöhta ufum Rynk. No ufum Rynk wiöe wos cy zan, kymt’s cy ziöen. Do dy mȧkja wiöda ȧbyselüćü bygösa, do ȧner fü mytum wiöen ȧn’ȧ łot uf dy mȧkja ufȧ wiöen, dos wiöe ȧzu myta dȧjsyzȧl [dȧjsułzȧln], do cwej śmjergüśnikja cuga dan wiöen, ȧna cwej śtusa dan wiöen. Ȧn uf der heja zosa mȧkja myt śmjergüśnikja. S’wiöe łöstik ȧzu. No ȧna gyzunga, ȧna gytanct ȧna, wi hałt dy śmjergüśnikja. Ȧbyselüćü bygusa zy dih, to fotegrȧfjyta [fotogrȧfjyta] zy, no śejn wiöe’s cy zan ym Uster... möntag. Ym Ustermöntag gingja zy. Jyśter hȧltag ny, oder inda möntag wiöe dos. Śmiergust przed wojną Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak chodzili po śmierguście, to już o szóstej rano. To wszyscy już wstaliśmy, czekaliśmy już, kiedy śmierguśnicy przyjdą do dziewczyn. Moje siostry były starsze. No to przyszli, trochę nas polali wodą. Każdy miał we flaszce pół litra wody i tak nas opryskiwali wodą. To było po śmierguście. To musieliśmy dać trochę jedzenia i miałyśmy dużo wina, bo tata robił wino, to częstowaliśmy ich winem, a oni szli znowu szybko dalej, żeby mogli odwiedzić wszystkie dziewczyny. No to trwało tak do, przyjdzie powiedzieć, do dziesiątej rano. A potem szli do kościoła, o dziesiątej była msza. Rano o siódmej, a potem o dziesiątej była msza. A potem na rynku. No na rynku było na co patrzeć, przyjdzie powiedzieć. Dziewczyny trochę polewali, to jeden jechał wozem i załadował dziewczynę na wóz, to było tak z tymi naszelnikami, że dwóch śmierguśników ciągło ten wóz, a dwóch pchało z tyłu ten wóz. A na górze siedziały dziewczyny ze śmierguśnikami. Było tak wesoło. No i śpiewali i tańczyli, no jak śmierguśnicy. Trochę polali cię, to robili zdjęcia, no ładnie to wyglądało, w Poniedziałek Wielkanocny. Chodzili w Poniedziałek Wielkanocny. W pierwsze święto nie, tylko zawsze w poniedziałek to było. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [22] Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig Küpsok/Poükner-Hȧla (1923–2010), 2009. No do gingwer uf dy friöed, wjyr cuga zih śejn o, wymysiöeryś. Nöhta ging’ȧ cym junkwer oba cyr junkweryn. Fu wyhjer zȧjt zȧjwer gybata, ny? No nöhta gingwer y dy kjyh, nöhta yn krȧćum, nöhta hower... gy... gyasa diöt, gytanct. Ȧ nöht s’öwyts, gingja zy oły yn ham (fur junkweryn), ȧ diöt gingja zy wejder ym can, ym ȧlf yn krȧćum, ȧn zu wejder gytanct bocȧ mügja. No, ȧzu wiöe dy friöed. Dos wiöe śun ojej... fjym krig, no. Ȧzu wiöe’s. Jak szli na wesele przed wojną Elżbieta Babiuch z d. Danek (1923–2010), 2009. No to szliśmy na wesele, ubieraliśmy się ładnie, po wilamowsku. Potem szło się do pana młodego albo do panny młodej. Zależy z której strony byliśmy zaproszeni, nie? No to potem szliśmy do kościoła, potem do karczmy, potem tam jedliśmy, tańczyliśmy. A potem wieczorem wszyscy szli do domu (panny młodej), a potem znowu szli o dziesiątej, jedenastej do karczmy i tam znowu tańczyli aż do rana. No takie było wesele. To było już... ojej, przed wojną no. Tak było. [23] Dy ślynćkja ufer friöed Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ, no to di wün ym krȧćum. No to diöt köma mȧkja, büwa, śtinda oły y dam zȧl [zol]. Ȧn di, di gest, dy łoüt, wu zy wün ufer friöed, di zösa. Ȧn di ślynćkja śtinda. Ȧna nöhta, wen dy hotst imanda ȧzu... kant yh cym bȧjśpil dejh güt, hułt yh dih ȧmöł cym tanca. Ȧn dy gingst wejder śtejn under dy wand. Ślęczki na weselu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. A, no to ci byli w karczmie. No to tam przychodziły dziewczyny, chłopcy, stali wszyscy w tej sali. A ci goście, ci ludzie, co byli na weselu, ci siedzieli. A ślęczki stały. A potem, jak miałeś kogoś takiego... na przykład znałam ciebie dobrze, to poszłam po ciebie raz do tańca. A ty szedłeś znowu stać pod ścianę. 65 �66 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [24] Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No no, zej ösa ȧna zy krigta ȧbysła bycołt, no, hefa byśtymt ny. Bo zy ösa ju. No ȧna. – Ȧ wu śłüfa zy? No y, yr śtuw. Do hota zy bet, ołys cücydekja ȧzu wi wjyr, no ȧn zy ösa, ȧn (...). Fylȧjht wösta zy oü ny, fu wu zy zȧjn. Bo cym foter koma oü bowa fun gybjygja. Oder dos wiöe fjym krig. Hułfa zy inda wen, wen wiöe, wen zy zecta arpułn, ȧ nöhta wejder wen wiöe... kün, wȧz ym fȧld, köma zy oü. Ȧn zy fün wejder yn ham. Ferdinta zy piöer giełd, ȧbysła giełd ȧn zy fün wejder. Ȧna nöhta köma zy wejder ym hjewyst. Bo jyśter mahtwer ju ołys myta henda, ny? No to hułfa zy ȧ woh ȧn zy fün wejder. Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No oni jedli i dostawali trochę zapłaty, no, na pewno nie dużo. Bo jedli też. No i... – A gdzie spali? No, w pokoju. Mieli łóżka, całą pościel tak, jak my i jedli i (...) możliwe, że nie wiedzieli sami, skąd pochodzą. Bo do ojca przychodziły też kobiety z gór. Ale to było przed wojną. Pomagały zawsze, jak było, jak sadzili ziemniaki. A potem znowu jak było żyto, pszenica w polu, to przychodzili też. I jechali znowu do domu. Zarobili parę groszy, trochę pieniędzy i jechali z powrotem. A potem przychodzili znowu na jesień. Bo kiedyś robiliśmy wszystko rękami, no nie? No to pomagali przez jeden tydzień, a potem jechali znowu z powrotem. [25] Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt Abda-Inga (1928–2016), 2009. Underum Bühhejwuł, wȧst, wu der Bühhejwuł ej? Diöt wiöe ȧ krȧćum unda [dunda], yta ej’ȧ śun ny. Diöt błyn zy inda śtejn ȧn diöt gingja zy ufȧ „kölȧś”, zy ziöeta ny „gülȧś”, ok ufȧ „kölȧś”. Ȧn dercün trunka zy śnops. Ȧn nöhta, wen zy śun byzöfa wün, fȧta zy zy nöhta ufȧ wiöen, ȧn s’fad wöst, wi cy fiöen yn ham, to – „wjo!”. Ȧn s’fad fjyt zy yn ham, byzöfa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Na Bühhejwuł (Kępa Hałcnowska), wiesz gdzie jest Bühhejwuł? Tam była na dole karczma, teraz już jej nie ma. Tam zawsze się zatrzymywali i szli na „kulaś”, nie mówili gulasz, tylko „kulaś”. I do tego pili wódkę. A potem, jak byli już pijani, to wrzucili ich na wóz, a koń wiedział już, jak jechać do domu. To „wio” i koń ich pijanych sam wiózł do domu. [26] Śüsterpop wiöe ym zuntag Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ śüsterpop to wiöe oü ym zuntag hefa. Do śüsterpop, do yhy łjyt dos oü fur müter nöhta. No oder jyśter mahta zy ju ny zu güt wi yta. Yta gan zy wingjer mał ȧna ȧbysła myłih. Ȧna mejer ȧjyn. Ȧ jyśter wün hefa mał, hefa myłih ȧn cwe, drȧj ȧjyn, ȧn dos wiöe śüsterpop. Wȧsty, wi dos, śüsterpop dos ej, ȧ zyter... pop, wo dy śüstyn hon. Ȧzu his dos. (...) No, wȧsty’s. No oder dos, bo yhy maht dos inda, ny?... Yhy wȧnt ju nist ny, nom yh ys typła myłih ȧn ȧn łefuł mał ȧna cwej [cwe], drȧj ȧjyn, no bo h’hot hinyn, oder do wiöe’h śun oüsgan, maht yh dos y yns, y dyham. Hot yh ȧ kłopa ben mer, ȧ zjyr güta kłopa ȧn ȧ zun wiöe ełder, ȧ der ander wiöe nöhta y zȧhs, zȧhs jür, wiöe’ȧ jyngjer. No to mahtwer... ȧn dos ȧbysła, cym bȧjśpil, ȧ łefuł mał, ȧn ȧbysła myłih, fylȧjht wingjer wi ȧn hołwa liter, ȧna cwe ȧjyn, ȧna rejstwer dos inda ufum fet fum śwȧjn, ny uf kȧr puter, ny uf... margarin hotwer ny. Dos os yh ny, ȧ h’go dos oü y mem kłopa oü ny, koüft yh ny. Zyty margarin koüft yh ny. No wen yh maht puter, no to öswer ȧmöł, cwe möł. Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Śusterpop to był też często w niedzielę. To śusterpop, to ja się tego też nauczyłam potem od mamy. No ale kiedyś nie robili jej takiej dobrej jak teraz. Teraz dają mniej mąki i trochę mleka. I więcej jajek. A kiedyś było dużo mąki, dużo mleka i dwa, trzy jajka i to był śusterpop. A wiesz jak to, śusterpop to jest taka papka, co szewcy mają. Tak to się nazywało. (...) No wiesz. No ale to, bo ja to robiłam zawsze, nie? Ja nic nie ważyłam, brałam do garnczka mleko i łyżkę mąki i dwa, trzy jajka, no bo miałam kury, ale to już byłam zamężna, robiłam to dla nas, tu w domu. Miałam męża, bardzo dobrego męża i jeden syn był starszy, a drugi był potem za sześć [lat], sześć lat był młodszy. No to robiliśmy, i to troszeczkę, na przykład, 67 �68 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jedna łyżka mąki i trochę mleka, może mniej niż pół litra i dwa jajka i smażyliśmy to zawsze na tłuszczu ze świni, nie na maśle, nie na margarynie, tego nie mieliśmy. Tego nie jadłam (margaryny) i też tego nie dawałam mężowi, nie kupowałam. Takiej margaryny nie kupowałam. No jak robiłam masło, to jedliśmy raz, dwa. [27] S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No ȧna uf Wymysdiöf ging yh wejder myter Polinskja-müm ufȧ opyłys. Bo zej hot diöt frynd yhta ym krȧćum. Diöt, wo yta dy kjyh śtejt, ȧn dunda, wo yta ej nist ny, ok no park jest, to diöt wiöe ȧ zyty łangy hyt, oü fu hułc, Krȧćmeryn. Krȧćmeryn his zih dos. Do diöt wiöe ȧ Wymysiöejeryn, dint zy diöt, ȧ nöhta go zy zih oüs myt dam wjyt. Bo dy, dy wün gyśtiörwa, ȧn di dinyn, di dineryn, ȧ Wymysiöejeryn wiöe’s, go zih oüs myt dam, z tym gospodarzem. Ȧn dy Polinskja-müm wiöe frynd myt dam menćła. Bo dos mü zȧjn oü ȧ öemer menć gywast, wo’ȧ ej ganga ufs dinst cym krȧćum diöt. Ȧ nöht wiöe zy, nöht gingwjyr ufȧ opyłys diöt myter Polinskja-müm, to inda oswer diöt s’mytagasa. Hoüt gydenk yh, wo wer diöt osa. Dos wiöe ȧ gülȧś. Dos ej... züp hotwer myt... myt ryź, ind myt ryź, bo’s wiöe kȧ cȧjt ny cy maha nüduł [nüdułn], oder myt ryź. Züp wiöe myt ryź, kroüt wiöe myt apuł [apułn] ȧn myt fłȧś, dos było drugie danie, ȧ nöhta śpyter ymȧ cwü oba ymȧ drȧj, do wiöe gülȧś, niby gülȧś. Dos wiöe gülȧś, ny yta zyta, wi yt ej gülȧś, ej. Dos wiöe, fo [fu] mytagsfłȧś, bo wiöe ryndera fłȧś ȧn hün oü, dos wiöe... yhy zoh dos cü, wi zy dos maht, śnȧd zy dos uf kliny śtykla ȧna nöht wiöe cwypuł ȧn puter, brant zy dos ȧbyselüćü myt... gał wiöd cwypuł. Ȧ nöht gus zy woser, ȧna nöht go zy s’fłȧś, dos, dos gy... dos fłȧś, wo śun wiöe gykoht. Go zy uf dos. Ȧ nöht güs [gus] zy roüm, dos bakt zih ȧzu, koht zih y dam roüm ȧbysła, no s’kymt cy ziöen, can, cwencik minüta, no, nie na gazie, ufum błȧh, no ny? Ȧ nöhta nom zy gydiöerty fłoüma. Gydjerty fłoüma. Ȧn gydjerty fłoüma, no, no ȧzu nom zy fum... ȧn zyta zȧkla hot zy fu... fu wiöer ȧ zyta zȧkla, nom zy ȧzu myter hand, ȧn y dos śöt zy nȧj. Ȧzu ȧ cwe möł go zy nȧj. Ȧn dos koht zih cyzoma. Ȧn wi zy wöst, wifuł łoüt höt zy, gus zy woser, nöht nom zy ȧn liter roüm, ȧna ȧbysła mał, maht zy zakłote, ȧn zy gus ȧn dos koht zy. To był gulaś śmietankowy, ze śliwkami. H’wa der ziöen, yhy hoüt wa’h nö gydenkja, wi dos güt wiöe. Ziöe’h, dos wiöe ȧzu zoüwylik, wi wen dy nö krigtst ȧ zyty fłoüm, wo ym roüm wiöd gykoht, dos wiöe beser wi dos fłȧś, wo diöt wiöe. Dos oswer myt brut. Cwe śysuł [śysułn] wün, s’wün mejer łoüt, wo hot frynd fu... �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jedzenie na odpuście w Starej Wsi Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No a do Starej Wsi chodziłam znowu z ciotką Polinską na odpust. Bo ona tam miała jakichś krewnych w karczmie. Tam, gdzie teraz stoi kościół i na dole, co teraz nic nie ma, tylko no park jest, to tam był taki długi dom, też z drewna. Krȧćmeryn (Karczmarka), Krȧćmeryn się to nazywało. To tam była Wilamowianka, służyła tam, a potem wyszła za mąż za tego gospodarza. Bo oni tam wymarli, a ta służąca, ta służąca Wilamowiana pobrała się z tym, z tym gospodarzem. I ciotka Polinska była krewna z tym człowiekiem. Bo to musiał być biedny człowiek, co poszedł na służbę tam do tej karczmy. A potem była, potem szłyśmy na odpust tam z ciotką Polinską, to zawsze jadłyśmy tam obiad. Dzisiaj jeszcze pamiętam, co tam jadłyśmy. To był gulasz. To jest... zupę miałyśmy z ryżem, zawsze z ryżem, bo nie było czasu zrobić makaronu, ale z ryżem. Zupa była z ryżem, kapusta była z ziemniakami i z mięsem, to było drugie danie, a potem później koło drugiej albo o trzeciej, to był gulasz, niby gulasz. To był taki gulasz, nie taki, jak teraz jest gulasz. To było, co mięso z obiadu, bo było mięso wołowe i drobiowe też, to było... ja się temu przyglądałam, jak ona to robiła. Kroiła to na takie małe kawałki, a potem była cebula i masło, okraszała to troszkę z... cebula robiła się żółta. A potem zalewała wodą, a potem dawała mięso, to to... to mięso, co było już ugotowane. Dawała na to. A potem zalewała śmietaną, to się tak piekło, gotowało się w tej śmietanie trochę, no przyjdzie powiedzieć, dziesięć, dwadzieścia minut, no nie na gazie, na blasze, no nie? A potem brała suszone śliwki. Suszone śliwki. I suszone śliwki, no tak, taki woreczek miała z... z materiału taki woreczek, tak brała ręką i do tego wsypywała. Tak ze dwa razy wsypywała. I to się tak gotowało razem. A jak wiedziała ilu ludzi ma, wlewała wodę, potem brała litr śmietany i trochę mąki, robiła zakłótę, i wlewała to i tak gotowała. To był gulaś śmietankowy ze śliwkami. Powiem ci, do dzisiaj jeszcze pamiętam, jak dobre to było. Powiem, to było takie kwaskowe, jak jeszcze dostałeś taką śliwkę, co była gotowana w śmietanie, to było lepsze niż to mięso, co tam było. To jedliśmy z chlebem. Dwie miski chleba, było więcej ludzi, bo miała też krewnych. [28] Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ȧzu wi dy Jüda, dy Jüda, di hota oü inda, ȧ dy Jüda, wen zy bata, do hota zy ȧ zyta, wi kon yh dos ziöen, ȧ zyta, zyty kliny komer, oder s’dah müsta zy cöwa. Zej hota inda zyta, zyta jes mahta zy, do zy dos dah kyna uf dy hej hywa ȧna do zy zȧjn underum hymuł. Zej kunda ny bata, wen, wen wiöe ȧ dah. Nok s’müst zȧjn głȧjh der hymuł. Ȧzu wiöe dos jyśter, oder ny ider wułd dos. 69 �70 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Tak, jak Żydzi, Żydzi też mieli (swoje święto), a Żydzi, jak się modlili, to mieli taką małą budowlę, ale z otwieranym dachem. Zawsze takie coś robili, żeby móc dach otwierać do góry, żeby byli pod dachem. Nie mogli się modlić, jak tam był dach. Musiało być od razu niebo. Tak było kiedyś, ale nie każdy tak chciał robić. [29] Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. S’wün ju zöfuł oüta... wün ny, jok ynzer straż, hiöer nok, fȧjerwer, fü mytum wiöen ȧn mytum, diöt, yr mejł brit, brit s’gytrȧd. No to müsta zy fiöen, no łiöeśa. Ȧn yhy ging, yhy ging, bo yhy füt mih, do’ȧ wyt łön ȧn mȧj putek, mȧj pot, kom ȧn’ȧ ziöet mer: „No, Helena” – bo yh hȧs Hela – „No wun höst dö dih gynuma? Fyrym ȧdkłüfsty ny, fyrym łest dih ny hejn?”. Ȧ y ȧr wȧjł, nöma zy, ȧ dos wiöe ȧ zyter śtank, ȧna świöec.... fon [fun], s’gytrȧd, ny? Wo’s brit. Fo [fu] dyhynda, yh mü jüh dos ziöen, fo [fu] dyhynda, ufum öeś. „Jezüs” – ziöet yh – „yt, yt wȧs yh śun, wu’h dö bej kuma”. Ȧna fjyr ȧn hołwa liter śnops, kiöefta... koüfta zy mih roüs fu dar mejł. Rüfa zy, bo yh his Figwer, ny? Za... wi’h jung wiöe, rüfa zy, do’h zo. Ȧ yhy gydöht, do dar höt mih diöt, ferśtejt dy froü? Do’ȧ diöt mih rift. Ȧ diöt wiöe, wo zy fün yn mejł. Te, Tymuś..., no, co pociąg jedzie, śyna, ejwer dy, no nöht wöst yh śun. Ym drȧj s’mügjys bröht... fün zy myt mer yn ham, yn drȧj s’mügjys. No ȧn dö wiöe nimyd ny, ziöet mer dy mama: „Zejh jok, dü, dü byst zu hałcśtiöek, do dy ny... dy głiöest ny y mjyr, ok y jyn”. Yhy cug mih oüs, cydyjyśt wüś yh mih, nöht cug yh mih oüs. Ȧmöł kymt dy mama gyfłün, ȧ s’wiöe dy tjyr ny cügymaht, ȧ mȧj tȧta wiöe y England. U Andersa, bo har ȧdkłüf fon [fun] doüća drowa ȧn’ȧ ging diöt, ȧ zy, y Belgja, y Belgja gingja zy cwej. Ȧ wen dy Doüća zy heta gyfanga, to derśłüga zy. Dos wiöe wojna, ny? Ȧn dy mama ziöet: „Ȧdkłoüfźe, gej ufȧ kjyhüf, gej ufȧ kjyhüf!”. Bo dy śoün hotwer ny, bo s’brit, zy ferbrant, dy jyśty. Ym noünȧndresik [noünȧndresikjer] jür (1945). Ging yh ufȧ kjyhüf ȧn cwyśa growa [grywyn], groby, no, łot yh mih nejder ym... yr... dos, ym hembła. Wȧst, ȧzu cötyt yh. Do’ȧ wyt kuma, oder ȧr wöst ni, ȧ hot mih... ȧ ziht byśtenik. Ȧ dy mama ziöet: „Ȧ wos wyłsty, der foter höt’s śun gynuma, ȧ dü kymst oü?”. Bo s’wiöe ȧzu. (...) Zy köma fo [fu] Śrȧjwadiöf, bo zy... na poniemieckie, no. Frasa, trynkja, ȧ nöht, „co moje – to twoje”. Ȧn zu wiöe’s, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian no. No to ging’ȧ, łis’ȧ mih. Hot yh nöhta rü. Oder wi s’Inga oü, do ziöet’s mer ȧzu: „Hela, wȧst? Yh mü der dos ziöen, dy Rüsa wün hundyt möł beser wi dy Pöła”. „Ȧ fyrym?”. „Zy gön yns cy, cy asa, s’mytagasa”. Zu trüga zy, do di hyhjer ny wysa. No güty łoüt, wo ejweron, y idum dos zȧjn. Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Nie było tyle samochodów, tylko nasza straż, poczekaj tylko, straż, jechali wozem i z nim, tam, bo w młynie był pożar, paliło się zboże. No to musieli jechać, no gasić. A ja szłam, ja się bałam, że mnie zostawią. A mój putek, przyszedł i powiedział mi „No Helena”, bo ja się nazywam Hela, „No skąd się tu wzięłaś? Czemu nie uciekłaś, czemu się nie schowałaś?”. Za chwilę brali, to był taki smród i czarno ze zboża, nie? Co się paliło. I z tyłu, muszę wam to powiedzieć, z tyłu, po tyłku (obmacywali). „Jezus”, powiedziałam, „teraz już wiem, na co tu przyszłam”. I za pół litra wódki mnie wykupili z tego młyna. Wołali, bo ja się nazywałam Figwer, nie? Jak młoda byłam, wołali, żebym... A ja myślałam, że ten mnie tam chce, rozumie pani? Że on mnie tam woła. A tam było, co jechali do młyna. Te, Tymuś, no co pociąg jedzie, szyny, przez te (szyny), no potem wiedziałam już. O trzeciej rano przywieźli... jechali ze mną do domu, o trzeciej w nocy. No a tu nikt nie przyszedł, powiedziała mama: „Popatrz tylko, ty jesteś taka uparta, nie wierzysz mi, tylko im”. Rozebrałam się, najpierw się umyłam, potem się rozebrałam. Naraz mama przylatuje, a drzwi nie były zamknięte, a mój tata był w Anglii. U Andersa, bo on uciekł z niemieckiego wojska i poszedł tam, a oni, w Belgii, w Belgii poszło dwóch. A jakby Niemcy ich chwycili, to by ich zabili. To była wojna, nie? A mama powiedziała: „Uciekaj, idź na cmentarz, idź na cmentarz!”. Bo stodoły nie mieliśmy, bo się spaliła, spaliła się pierwsza. W 1939 (1945) roku. Poszłam na cmentarz i pomiędzy groby, groby, no położyłam się w tym, w koszuli. Wiesz, tak się trzęsłam. Że on przyjdzie, ale on nie wiedział, on mnie szukał ciągle. A mama powiedziała: „A co chcesz, twój ojciec ją już wcześniej zabrał, a ty jeszcze też przychodzisz?”. Bo tak było, (...) przyszli (wysiedlający) z Pisarzowic, bo, na poniemieckie, no. Żreć, pić, a potem co moje, to twoje. I tak było, no. No to poszedł, zostawił mnie. Miałam potem spokój. Ale jak Inga też, to powiedziała mi tak: „Hela, wiesz? Muszę ci to powiedzieć, Ruscy byli sto razy lepszi niż Polacy”. „A czemu?”. „Bo oni dawali nam jeść, obiad”. Tak nosili, żeby ci wyżsi nie wiedzieli. No dobrzy ludzie, co wszędzie, w każdym tym (narodzie) są. 71 �72 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [30] S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Ȧn dos wiöe ȧzu śejn, wi’s klin wiöe. Ȧn dö cy... wun der Kowalczyk ej, no do wün... bo dy, di köma, di di... ȧn dy oficjyn wün oü. Oficjyn wün cym jes... Köma zy, köma zy cy yns oü ȧn s’Hela hot ȧ jür. Ha ha, do bȧwjȧt’ȧ’s, ojej, bȧwjȧt’ȧ’s. Ȧ dos wiöe nöhta ȧzu... Yh wa ziöen, wi’s ej. Ejs... byzȧht’ȧ. Ȧ yhy ziöet’um, yhy ziöet: „Wos höt gymaht”. Ȧ, har ziöet: „Yhy ho oü zyty, y dyham”. Di oficjyn wün ȧbysła gyśȧjter. Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. I ona była taka ładna, jak była mała. I tu, gdzie jest Kowalczyk, no to byli... bo ci, ci przyszli, ci, a oficerowie też byli. Oficerowie byli u tego... Przyszli, przyszli do nas też, a Hela miała rok. Ha ha, to bawił ją, ojej, bawił ją. A ona była potem taka... powiem, jak jest. Ona go obsikała. A ja mu powiedziałam: „Co narobiła”. A on powiedział: „Ja też mam taką w domu”. Ci oficerowie byli trochę mądrzejsi. [31] Ȧ güter Rüsek hyłft Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Ȧ nöht hotwer ȧn... ynzer müter kant dan, mȧj müter. Bo wer hota kȧ rü ny. Ȧzu köma zy s’nahts ȧn ȧzu di, di... ȧn śisa, ȧn mȧłȧjhtwos maha. Ȧzu kunda zy cykrigata. No to hotwer ȧn oficer, ȧ dy müter, di kund’um śmȧjhln. Di maht’um inda arpuł [arpułn] ȧna ȧ e, śług’s, cwe e. E, wiesz co to jest e? – Ju. No maht’s’um inda s’öwyts. Ȧ dar wiöe ȧzu fruł, ȧzu śmekt’um dos. Hotwer rü. Nimanda łis’ȧ ny cü. Do imyd wje kuma ȧn yhta, yhta oüszeca. Nȧ, ȧ łis nimanda cü. Ȧzu fruł wiöe’ȧ. Ȧzu wiöe’ȧ ȧ ganca mönda, ȧ mönda wiöe’ȧ gywys. No do nöhta gingj’ȧ. Nöhta, oder nöhta wiöe dos ȧbysła beser, ym śłȧhsta wiöe der, dy... der ofang, wi zy köma. Wi zy köma wiöe’s ym śłȧhsta. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „Dobry Rusek” pomaga Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. A potem mieliśmy jednego... nasza matka znała tego, moja matka. Bo nie mieliśmy spokoju. Tak przychodzili w nocy i strzelali i różne rzeczy wyrabiali. Tak umieli dokuczać. No to mieliśmy jednego oficera, a matka, ona mu umiała się podlizywać. Zawsze mu robiła ziemniaki i jajko, wbiła dwa jajka. Wiesz co to jest? – Tak. No, zawsze mu robiła wieczorem. On był taki zadowolony, tak mu to smakowało. Mieliśmy spokój. Nikogo nie dopuścił. Żeby ktoś przyszedł i coś narobił. Nikogo nie dopuścił. Taki był zadowolony. Tak był, cały miesiąc chyba był. No to potem poszedł. Potem, ale potem było już trochę lepiej. Najgorszy był początek, jak przyszli. Jak przyszli, to było najgorzej. [32] Dy Rüsa nama s’fad Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Mȧj foter, bo har śtiörw jung. Mȧj foter hot fynfȧnzȧhcik jür. Hotwer ȧn zyta jung fad, cwejürikja, ȧ zyta świöecys. Ȧ zej nöma ołys. Hotwer dos ym ołda, bo ȧ zyty ołdy, di, di hyt wiöe nö ny. Yr ołda, do diöt, der foter go jum diöt cy frasa, ołys, diöt wiöe’s cügymaht, no oder di, di Rüsa hota dos oüsgyjest, do diöt ȧ fad ej. Wi zy weter fün, hisa zy ufmaha ȧn s’fad nöma zy, ȧn s’wiöe fjetik. Ȧ zyta śejn świöec fad. Wo’s’ȧ gyfełt, dos noma zy. „Ruscy” biorą konia Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. Mój ojciec, bo on umarł młodo. Mój ojciec miał sześćdziesiąt pięć lat. Mieliśmy takiego młodego konia, dwuletniego, takiego czarnego. A oni brali wszystko. Mieliśmy to w starym (domu), bo taki stary, tego domu jeszcze nie było. W starym domu, to tam ojciec dawał mu jeść, wszystko, tam było zamknięte, no ale ci, ci Ruscy to się wytegowali (dowiedzieli), że tam jest koń. Jak odjeżdżali, kazali otworzyć i konia wzięli i było po wszystkim. Taki piękny, czarny koń. Co się im podobało, to brali. 73 �74 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [33] Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa Abda-Inga (1928–2016), 2009. Y dy mejł wi zy yns noma, ȧn diöt dar ubowjec, dar wułd diöhoüs, do yhy mytum gej yn zek diöt jynta. Ȧ yhy łaht’ȧ oüs, oder diöt wün oü büwa, di müsta gywast fum AK zȧjn. Di zosa dy gancy naht ben yns, ȧn zy fercyłta ȧn zy łahta ȧn wjyr oü myta. Ȧn fu dam cün, do yh ny ging mytum, do go’ȧ mih diöt, bo y zyta rün kom s’gytrȧd, wȧł dy mejł wiöe undercunda gywast. Ȧn wi zy gyłeśt hota, to kom dos hȧsy gytrȧd nöhta. Müstwer dos y dy zek nȧjłön ȧn dy zek hywa cym fanster roüs. Zyty gancy cetnan. Ȧn do go’ȧ mih cy dam łecta rür, wu zytys ganc hȧsys gytrȧd kom. Bocy mügja kund yh śun kȧ wüt ny ziöen. Fu dam śtoüb. Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Do młyna, jak nas wzięli i tam ten ubowiec. On chciał koniecznie, żebym z nim poszła do tych worków tam gdzieś. A ja go wyśmiałam, ale tam byli też chłopcy, oni musieli być z AK. Ci siedzieli całą noc przy nas i opowiadali i się śmiali, a my też z nimi. A z tej złości, że z nim nie poszłam, to dał mnie tam do takich rur, bo w takich rurach szło zboże, bo ten młyn był podpalony. I jak gasili, to przychodziło potem to gorące zboże. Musiałyśmy to wpuszczać do worków i te worki podnosić i przez okno. Takie całe cetnary. No to dał mnie do tej ostatniej rury, gdzie takie całkiem gorące zboże szło. Do rana nie mogłam już powiedzieć ani słowa. Z tego kurzu. [34] Der jyśty mȧj wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Gryhta nöm krig, wa’h der ziöen. Ym Rynk wiöe, bo dos wiöe der jyśty mȧj, höt, höta [hota] di fu komunizm, höt‘ȧ ym Rynk ȧ zyta erzemlung [trof], fu ciglȧj gingja oü dy łoüt uf dan Rynk. Ȧ wjyr, jungy Wymysiöejer, bo dos wün jok Wymysiöejer, ziöeta ȧzu: „Wȧsty wos” – no wjyr wün jung, ziöeta zy: „Wjyr, wjyr gejn yns yn Bibiöewjec, diöt hower ȧ ȧkordeon, diöt wawer ȧbysła zyca ȧn zyngja”. Ȧ s’höt dos imynd [imyd] gryhta gyziöet ufum Rynk. No, ny łang wiöe dos dö. Köma gyfłün zyty... no, zyty nygüty łoüt. Dos wün kȧ Wymysiöejer. Ȧna zy hon yns gyfanga, wȧsty. War wiöe ȧdkłoüfa, wiöe’ȧ güt, ȧ war, wan zy hon gyfunga [gyfanga], ging’ȧ dy gancy naht uf dy policȧj, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian diöt zösa zy yr, ym kałer pocy mügja. Ȧn s’mügjys füta zy di junga łoüt, bo y... ufer Byłc brant der... dy mejł. Füta zy diöt di łoüt y dy at. [...] S’höt dos imynd [imyd] gyziöet ufum Rynk ȧna, di nygüta łoüt zȧjn gryhta kuma ȧn zy hon yns gyfanga. Ȧ yhy wiöe... yhy ȧdkłüf, ȧna bym Mjeta, diöt wiöe ȧ zyty łȧter undum hoüz. Fjym hoüz. Yhy cug di łȧter uf mejh, ȧna h’zos under dar łȧter. Wen zy heta kuma, heta zy mih derwjygt [derwügt]. Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Zaraz po wojnie, to ci opowiem. W rynku, bo to był pierwszy maja, mieli ci komuniści, mieli w rynku takie zebranie, od cegielni szli też ludzie na ten rynek. A my, młodzi Wilamowianie, bo to byli tylko Wilamowianie, powiedzieliśmy tak: „Wiesz co”, no my byliśmy młodzi, powiedzieli: „Idźmy sobie do Bibowca, tam mamy akordeon, tam trochę posiedzimy i pośpiewamy”. A ktoś to zaraz powiedział na rynku. No niedługo to trwało. Przylecieli tacy... no tacy niedobrzy ludzie. To nie byli Wilamowianie. I oni nas łapali, wiesz. Kto uciekł, to dobrze, a kto, kogo złapali, poszedł na całą noc na policję. Tam siedzieli w piwnicy aż do rano. A rano wywozili tych, tych młodych ludzi, bo... w Bielsku palił się młyn. Wywozili tam tych ludzi do pracy. (...) Ktoś to powiedział na rynku i ci niedobrzy ludzie zaraz przylecieli i nas łapali. A ja byłam... ja uciekłam i u Mjety tam była taka długa drabina pod domem, przed domem. Pociągłam tą drabinę na siebie i siedziałam pod tą drabiną. Jakby nadeszli, to by mnie udusili. [35] Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Wen zy köma y dy hyt, ȧn zy zöha, zuhta zy jok dy łod, wu dy łoda zȧjn. Ȧn wen’ȧ dos ny past, to freta zy: „Ȧ wun zȧjn dy korol?”. To dy nökweryn dö hot ȧ zyta grusa dibzak, ym rök, ȧn zy köma oü. No „dy korol” ȧn „dy korol”. Ȧn zej nom dan boütuł myt dan, myt dan korol cwyśa dy fis, ȧn zy hüłd dos. Ȧn zej bytofta zy ejweron. Gancy bytofta zy zy, ȧn dy korol funda zy ny, bo zy hot ȧ zyta twiöegzak. Ȧn zyta twiöegzak hot zy... ȧjgynyt, y dam rök, ȧ wen yhta kom, wen wer zaha, zyty fyngjela oba üryngla, zyty zaha hejnłeta, to nom zy jok dan dibzak cwyśa dy fis, ȧn mytum śjyctüh dakt zy zy cü ȧn zy zös... wösta śun nist. Ȧn zy bytofta zy ganc. 75 �76 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Sprytna Wilamowianka ratuje korale Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Jak przyszli do domu, to widzieli, szukali tylko skrzyni, gdzie są skrzynie. A jak im to nie pasowało, to pytali: „A gdzie są korale?”. To ta sąsiadka tu, to miała taką dużą kieszenń w spódnicy, a oni przyszli też. No „korale i korale”. A ona wzięła ten worek z tymi koralami pomiędzy nogi i trzymała to. A oni ją obmacywali wszędzie. Całą obmacali, a korali nie znaleźli, bo miała taki worek jak na ser. Taki worek jak na ser miała zaszyty w tej spódnicy. A jak coś przyszło, takie rzeczy jak pierścionki albo kolczyki, takie rzeczy jak żeśmy chowali, to ona brała tylko tą kieszeń pomiędzy nogi i fartuchem przykryła i oni już nic nie wiedzieli. A całą ją obmacali. [36] Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus Holećkla-Helka (1928–2017), 2009. Zy köma. To gingja zy ym dy hyta rym ȧn zy... zy zühta, dy mȧkja, dy mȧkja. Wi zy yns derfün, dy mȧkja, to łeta zy zih śun hejn, miöehja. Ȧ yhy wöst nist ny. Köma zy mih ȧna myt mjyr... „Zosty kuma” – ziöeta zy mer. No do ging yh hałt myta myt. „Bo wen ny, to wyt śłȧht myt’üh zȧjn” – ziöeta zy gryhta, ferhisa zy mer. Yhy füng o cy grenn, no oder zy noma mih uf dy Bejł, ȧn diöt müstwer łejgja ufum füsbödum. Ȧn, ȧn śłüfwer ufum füsbödum, bo wjyr wün dresik mȧkja. Mȧśjytwer fu Wymysoü bocy uf dy Byłc cyfüs. Füt yns nimyd ny. Ȧn wer grynn. Dy mama kund oü nist ny ziöen. „Bej śun śtył, yh wa kuma cy djyr, yh wa dih diöt byzihja” – kom zy. Kom zy zan, wo yhy diöt mah. Ȧna oba, wo wer ny maha nist. Miöehysmöł mahtwer nist, ȧ miöehysmöł gingwer, nöma zy yns, dy Rüsa derzȧnk wün ju dö. Do nöma zy yns, do wer yhta diöt ufroüma zuła, ejweron wu’s’ȧ ym śmüciksta wje... wiöe. To müstwjyr gejn ȧn wer müsta roüma. Zyty cȧjta hotwer, jungy cȧjta. Wos wiöe, ȧ jung mȧkja wiöe’h derzȧnk, oder h’müst śun... No do zöswer, cwü woha wiöe dos gywys, ȧn nöhta müsta zy yns cy asa gan, zöfuł mȧkja wi wün. Diöt nöma zy yns cyr at ufer Bejł, ȧ njen wośa ȧn öernung maha. Wȧs yh, nö wam dos wiöe? Bo dos wiöe łydik śun. Ȧna... ȧna wjyr müsta dos ołys ufroüma. Ȧ wi wer ufgyroümt hota, no do gön zy yns diöt yhta cy asa. Zyty plipzüp [pipzüp], mȧłȧjhtwosfer ȧny, wiöe dos ny güt. Oder hunger wiöe, do... wjyr hyngjyta, to öswer ołys uf. Wo wer grynn. Ȧ wi zy yns roüsłisa, cwü woha wiöe dos, zöswer diöt, mjyr śȧjnt’s, oder drȧj woha, śun gydenk śun ȧni ny gynoü. No do kömwer yn ham, ȧn wer köma diöt, myt jen fȧldyn oła fur Byłc. Myta fȧldyn, wi zy yns roüsłisa, bo wer głiöeta nö ny, do wer frȧj zȧjn. Do wer yn ham kyna gejn, do zy yns wejder ny wan huła. Fütwer yns okriöepnje. Oder zy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian köma ny. Oder dy mȧkja müsta ekstra zyca, ȧ dy ełdyn oü ekstra zyca. Tȧta nöma zy oü, oü zos’ȧ diöt ym lager, ufer, ufer Był... ufer Bejł wiöe dos. Ȧ zyta ława hotwer, dos junga ława ȧzu troürik, ȧzu śłymp, ȧzu... Wen yh hoüt fu dam ołum denk, wje’h ju nö hoüt grenn. Dos wiöe ju śreklik. Wjyr wün ju nimanda nist ny śyłik, zyty kyndyn, jungy mȧkja wüwer, y dy śül gingwer nö. Ȧna zu yns byhandułn? War höt dos... Do zy güt myt śejna wjytyn wjyn cy yns kuzta [kuza], oba heta zy gükja y dy at gynuma, cyr at, oder ȧzu łoütyś. Oder dos wiöe jok ołys ȧzu... mȧłȧjhtwi. Jako młoda dziewczyna w areszcie Helena Nowak z d. Nikiel (1928–2017), 2009. Przyszli. To chodzili po domach i szukali dziewcząt, dziewcząt. Jak się dowiedziały, dziewczyny, to już się chowały niektóre. A ja nic nie wiedziałam. Przyszli po mnie i ze mną: „Masz przyjść” powiedzieli mi. No to przecież z nimi poszłam. „Bo jak nie, to będzie z wami źle”, od razu mi powiedzieli, obiecali mi. Zaczęłam płakać, no ale wzięli mnie do Białej i tam musiałyśmy leżeć na podłodze. I i spałyśmy na podłodze, bo byłyśmy tam trzydzieści dziewcząt. Maszerowałyśmy z Wilamowic aż do Bielska na nogach. Nikt nas nie zawiózł. I płakałyśmy. Mama też nic nie mogła powiedzieć: „Bądź już cicho, przyjdę do ciebie, odwiedzę cię tam”. Przyszła. Przyszła patrzyć, co tam robię. I, albo że nic nie robimy. Czasem nic nie robiłyśmy, a czasem szłyśmy, brali nas, wtedy Ruscy tu byli. To brali nas, żebyśmy tam coś posprzątały, wszędzie, gdzie było brudno. To musiałyśmy iść i sprzątać. Takie czasy miałyśmy, taką młodość. Co było, byłam młodą dziewczyną wtedy, ale musiałam już... No to siedziałyśmy dwa tygodnie to było chyba. No i musieli nam coś jeść dać, tyle dziewczyn, co nas było. Stamtąd nas wzięli do pracy do Białej, podłogę myć i robić porządek. Czy ja wiem, po kim to było? Bo to było już puste. No i my musiałyśmy wszystko sprzątać. A jak już miałyśmy posprzątane, no to dali nam tam coś do zjedzenia. Taką pipę byle jaką, to było niedobre. Ale głód był, głodowałyśmy, to zjadłyśmy wszystko. Co my się upłakałyśmy. A jak nas wypuścili, dwa tygodnie to było, siedziałyśmy tam, tak mi się wydaje, albo trzy tygodnie. Już nawet nie pamiętam dokładnie. No to przyszłyśmy do domu i przyszłyśmy tam, tymi polami całymi z Bielska. Polami, jak nas wypuścili, bo jeszcze nie wierzyłyśmy, że jesteśmy wolne. Że możemy iść do domu, że po nas znowu nie przyjdą. Strasznie się bałyśmy. Ale nie przyszli. Ale dziewczyny musiały siedzieć osobno, a rodzice osobno. Tatę też wzięli, też siedział tam w lagrze. W Biel... w Białej to było. Takie miałyśmy życie, tą młodość taką smutną, taką złą. Jak dzisiaj o tym wszystkim myślę, to jeszcze bym dzisiaj płakała. To było straszne. Nikomu nic nie byliśmy winni, takie dzieci, młodymi dziewczynami byłyśmy, do szkoły jeszcze chodziłyśmy. I tak nas traktować? Kto to... Jakby mówili do nas ładnymi słowami, albo by nas wzięli chociaż do pracy, ale tak po ludzku. Ale to wszystko było tylko tak byle jak. 77 �78 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [37] Ȧ bejzer, doüćer śiłer Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Stiehr, Stiehr wiöe oü ȧ, ȧ łjyt oü. No to wȧsty wos, har, mȧj kuzin, der Jüza wiöe ȧzu ołd wi yh. Ȧna wjyr gingja bȧdy y ȧ śül. Ȧ nöhta, har kund, no, ȧ łjyt zih śłȧhter wi yh. Bo wȧsty dy mȧkja wün inda beser. Nöhta ziöet’ȧ, ziöet’ȧ jum ȧzu: cyderjyśt jat’ȧ’an ȧzu mytum, myt ȧm, taką mioł loske, ȧ nöhta ziöet’ȧ: „Gej y dy aptyk ȧn kiöef mer hau blau!”. Ȧn dos wiöe ju nist jok „hau blau”, jat’ȧ’an ȧzu, do’ȧ wiöe ganc błöw. Zły niemiecki nauczyciel Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Stiehr, Stiehr był też, uczył też. No to wiesz co, on, mój kuzyn, Józek, on był w tym wieku, co ja. I my chodziliśmy razem do jednej szkoły. A potem, on umiał, no uczył się gorzej niż ja. Bo wiesz, dziewczynki były zawsze lepsze. Potem powiedział, powiedział mu tak, najpierw go bił tak z, taką, taką miał laskę a potem powiedział: „Idź do apteki i kup mi hau blau”. A to nie było nic, tylko „hau blau” (bij aż będzie niebieskie), tak go bił, że był cały niebieski. [38] Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Wi dy Doüća dö wün, wi zy köma dö nȧj, ȧn yh hot ȧ feter, ȧ feter y Frankrȧjh. Ȧn wjyr kunda ny śrȧjwa cünum. No to śrȧw yh ȧn briw wymysiöeryś, oder ȧn grusa briw, bo wer wułda jum gan cy wysa, wo dö zih... bo har śrȧw, wiöe... wiöe noügjyrik, wos zih dö maht. Bo dy Doüća diöt ferśidnikjy... zaha mahta zy. Wo dy Doüća dö maha, op wer ława, dos wszystki, dos ołys fret’ȧ. Ȧn yhy kund nist jum ny śrȧjwa, bo s’wiöe... dy cenzür wiöe. No to śrȧw yh wymysiöeryś. Yta wi’ȧ dyham wiöe, śprȧh yh ȧzu: „No, Frana-feter, wos wöster fu dam briw, wo yhy śrȧw [oüh?] wymysiöeryś?”. „Nist wöst yh, h’hot nö mejer strah ym oüh, wi’s y dam briw ołys wiöe gyśrejwa, bo’h wöst nist ny derfön”. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian List napisany po wilamowsku Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Jak tu Niemcy byli, jak wkroczyli, a ja miałam wujka, wujka we Francji. A my nie mogliśmy do niego pisać. No to napisałam list po wilamowsku, ale duży list, bo chcieliśmy mu dać znać, co tu się dzieje. Bo on pisał, był ciekawy, co się tu dzieje. Bo Niemcy robili różne rzeczy. Co Niemcy tu robią, czy żyjemy, to wszystko, o wszystko pytał. A ja mu nie mogłam nic napisać, bo była cenzura. No to napisałam po wilamowsku. Teraz, jak był w domu (w Wilamowicach), powiedziałam tak: „No wujku Franku, coście wiedzieli z tego listu, co do was napisałam po wilamowsku”. „No nic nie wiedziałem, jeszcze bardziej się o was bałem, co w tym liście wszystko było napisane, bo nic z niego nie wiedziałem”. [39] Opyłys y Ałca Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Do yhy mytum Biöetuł-feter, füwer ju ufȧ, ufȧ, niby wen wiöe opyłys, do der Biöetuł-feter wiöe y bekjerȧj, har kund płacła baka zyty... Zyty płacła, wi dos śyseła ej, wün gybaka ufum... śjywa, no do wiöe’ȧ, drȧj oba fjyr zyty śjywa büh, no to wün s’kymt cy ziöen, zȧhs, cwełf zyty... uf ȧm śjywa, myt twiöeg ȧn myt cöker ȧn myt, myter posypka. Do ferkoüft’ȧ ufum opyłys, ferśtejsty? Ȧn wjyr, kyndyn, füwer ufȧ opyłys myt. Oder nöhta go’ȧ yns, wi’ȧ ołys ny hot ferkoüft, no do krigtwer oü, wer hota ju kȧ giełd ny. No gük dos wiöe dö der feter, dy Biöetuł-müm ȧn mȧj baba – dos wün śwastyn, no ny? Dos wiöe kuzynka, dy Tera-müm, wo ȧ fiöen hot ȧ zun. No do wüwer inda ufum, do denk yh, wi dy Ełcnyn gingja ogycün. Odpust w Hałcnowie Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Bo ja z Botuł-fetrem (wujkiem), jechaliśmy na, no jak był odpust, bo Botuł-feter był w piekarni, umiał piec takie ciastka. Takie ciastka, jak ta miseczka. Były pieczone w formie, to były trzy, albo cztery takie formy piekł. No to były, przyjdzie powiedzieć sześć, dwanaście takich, na jednej formie. Z serem, cukrem i posypką. To sprzedawał to na odpuście, rozumiesz? A my, dzieci, jechaliśmy na odpust z nim. Ale potem nam dawał, jak wszystkiego nie sprzedał, to dostawaliśmy też, no my nie mieliśmy pieniędzy. No chociaż to był wujek, bo ciotka Botłowa i moja babcia to były siostry, nie? To była kuzynka, ciotka Tera, co miała syna księdza. No to byłyśmy zawsze na..., pamiętam, jak Hałcnowianie chodzili ubrani. 79 �80 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [40] Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No wȧsty wos, ȧzu gynoü wösta zy ju oü ny. Jok oły ziöeta, wjyr zȧjn „hołdy-bołdy”. Bo nimyd ferśtand [ferśtind] di śpröh ny. No to müsta zy zȧjn fu jynt kuma, ny? Ȧn cyderjyśt wün zy y Wymysdiöf, oder diöt höt’s’ȧ ny gyfoła, dos hon fercyłt di ełder łoüt. Diöt höt’s’ȧ ny gyfołt, bo s’wün ȧbysła gybjygja. Ny grusy, oder zyty. Ȧn zy köma wejder dö, ȧn dö fełta zy, bo dö wiöe ejweron puś. Fełta zy di biöem, ȧna zy wönta wejder dö. No s’mü dos hon gytoüyt łang, do zöfuł nöhta... no, s’wün ju ny hefa. Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No wiesz co, tak dokładnie też nie wiedzieli (skąd pochodzą Wilamowianie). Wszyscy tylko mówili, że jesteśmy „hołdy-boldy”. Bo nikt nie rozumiał tego języka. No to musieli skądś przybyć, nie? I najpierw byli w Starej Wsi, ale tam im się nie podobało, to opowiadali ci starsi ludzie. Tam im się nie podobało, bo było trochę górek. Nie duże, ale takie. I przyszli znowu tu, a tu walili, bo tu był wszedzie las. Walili drzewa i mieszkali znowu tu. No musiało to trwać długo, że tyle później... no nie było ich dużo. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt [41] Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot Linküś-Ruzła (1926–2009), 2008. Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Wjyr hon ȧ śejny kjyh, yr kjyh zȧjn drȧj ełtyn, dy ełtyn zȧjn oüsgykrycułt ym łyndahułc ȧn der kroücwȧg ej oüsgykrycułt ym ȧhahułc. Wjyr hon... byr kjyh zȧjn oü nuna. Zy hyłfa yr kjyh, ȧny śpejłt ufer bejn, ufer ügl ȧna ȧny ej wejder yr dryskomer, zy ergjyt zih diöt myt dan büwa. Wjyr hon oü ȧ śejna Rynk. Ym Rynk zȧjn hefa gywełn, wjyr kyna yns ołys ȧjkiöefa, ławamytuł, ocycin. Ufer ek ej oü ȧ krȧćum, diöt kynwer yns oüstrynkja ȧn śnops ȧna ȧ mytagasa ufasa, ȧna zu ej der Rynk, ȧ grusy gymȧn ej, ȧ grusy śül, cy dar gymȧn gyhjyn dy djyfyn fu ynzy... ymsrod wu wün y Wymysoü. Błan gyhjyt ok fjym üwer, bo diöt ej ȧ fłus ȧna hynderum üwer gyhjyt zy śun y dy Śtot. No to gyhjyt cy dar [dam] ynzer Wymysoü Błan, Hylćadiöf, Śrȧjwadiöf, Wymysdiöf, Denkjadiöf. Zawyś gyhjyt śun uf Brejskja. Wjyr hon oü uf idum, idum mejtwoh ej y Wymysoü ȧ jümyt, ȧ kjymys. Do kon’ȧ yns, kynwer yns oü ołys kiöefa. Dy łoüt kuma gyfiöen fu wȧjt ȧna zy brengja dy wiöer, ȧn dy ander łoüt kuma wejder gyfiöen kiöefa. Ȧzu ejwer dos... oły mejtwoh ej, ej ȧ ben yns ȧ zyter jümyt. Wjyr hon oü śejny pȧhśtrösa. Grusy, brȧty śtrösa. Ȧn by dan śtrösa zȧjn śejny hyta gyboüyt. Śtekikjy hyta. Hułchyta zit mon [mȧ] oü, oder zjyr wing. Imyd [ind jynt] tryft zih nö fu hułc ȧ hyt, oder zjyr wing. S’ej ejweron ufgyroümt, zy, zy... s’zȧjn yn, yn gatła błimła ȧn puśbiöemła gyzoct. S’ej ejweron öernung, ufgyroümt. Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Wilamowice to piękne, małe miasto Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2008. Wilamowice to piękne, małe miasto. Mamy piękny kościół, w kościele są trzy ołtarze. Ołtarze są wyrzeźbione w drewnie lipowym, a droga krzyżowa jest wyrzeźbiona w drewnie dębowym. Mamy... w kościele są też zakonnice. Pomagają 81 �82 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian w kościele, jedna gra na chórze na organach, a jedna jest z kolei w zakrystii, zajmuje się tam ministrantami. Mamy też piękny rynek. Na rynku jest wiele sklepów, możemy sobie tam wszystko kupić: jedzenie i ubrania. Na rogu jest też karczma, tam możemy sobie wypić wódkę i zjeść obiad. Tak wygląda rynek. Jest też duża gmina, duża szkoła. Do tej gminy należą wioski dookoła Wilamowic. Bielany należą tylko przed brzegiem (Soły – Zasole Bielańskie), bo tam jest rzeka, a za rzeką należą już do Kęt. No to należą do tych naszych Wilamowic Bielany (Zasole Bielańskie), Hecznarowice, Pisarzowice, Wilamowice, Dankowice. Jawiszowice należą już do Brzeszcz. Mamy też w każdą środę targ. To możemy tam sobie też wszystko kupić. Ludzie przyjeżdżają z daleka i przywożą towar, a inni ludzie przyjeżdżają z kolei coś kupić. I tak każdej środy jest u nas taki targ. Mamy też piękne asfaltowe ulice, duże, szerokie ulice. A przy tych ulicach stoją piękne domy, piętrowe domy. Drewniane domy widać, jeszcze, ale bardzo rzadko. Czasem jeszcze się zdarza drewniany dom, ale już bardzo mało. Wszędzie jest posprzątane, w ogródkach są kwiaty i iglaki. Wszędzie jest porządek, posprzątane. Wilamowice to piękne, ładne miasto. [42] Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Fylȧjht, fylȧjht, water... water kuma uf dos, do, fu wu dy łoüt zȧjn, bo... Wen zy wün oü ȧzu, do zy... ny wułda diöt zȧjn, bo diöt zȧjn... wün zyty groble i takie se to, w Starej Wsi, no to köma zy uf Wymysoü dö, hota zy zih ȧjgyzidlt. Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Być może, być może dojdziecie do tego, skąd ci ludzie pochodzą. Jak byli też tacy, że... nie chcieli tam być, bo tam były takie groble i takie se to, w Starej Wsi (nierówny teren). No to przyszli do Wilamowic, tu się osiedlili. [43] Fyrym hȧsa zy Underum Puś Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017), 2009. Wi dö wiöe Underum Puś? No güt, no dö wiöe ȧmöł gywast ȧ puś, wȧst? No. Oder di ołda łoüt hon dos ołys, dan puś likwidjyt, und zy hon hoüzyn ufgyśtełt. No. – Ȧn diöh dos ej dö gyhȧsa Underum Puś? �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Underum Puś, bo dö wiöe... yh denk dos ny, yh denk dos ny, oder mȧj, fylȧjht, dy baba, wje zy dos denkja, do dö wiöe ȧ puś. Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem Elżbieta Gandor z d. Fox (1930–2017), 2009. Jak tu było Pod Lasem? No dobrze, no tu był kiedyś las, wiesz? No. Ale ci starzy ludzie cały ten las zlikwidowali i postawili domy, no. – I przez to nazywało się tutaj Pod Lasem? Pod Lasem, bo tu był.... ja tego już nie pamiętam, ale moja, może moja babcia by to jeszcze pamiętała, że tu był las. [44] Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. – Der Jüdaśtȧjg ȧn Pöłaśtȧjg dos wiöe dosnymłikjy? Dosnymłikjy. Bo Jüdaśtȧjg... nöht wün śun kȧ Jüda ny, ȧ nöhta gingja dy Denkjadiöfyn, dy Wymysdiöfyn ȧna dos wün Pöła, ȧ wjyr wün Wymysiöejyn. Ȧn s’his dos Pöłaśtȧjg. No. Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków) Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. – Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg to to samo? To samo. Bo Jüdaśtȧjg, potem już nie było Żydów, a potem szli tam dankowianie, starowsianie, a to byli Polacy, a my byliśmy Wilamowianami. No i nazywało się to Ścieżka Polaków. [45] Der Bibiöewjec jyśter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ-nȧ, der Bibiöewjec wiöe ny gryser. Ȧ wiöe fylȧjht nö ȧbysła kliner, oder ȧ wiöe ȧ śejner, kliny puś. Diöt hota zy ym zumer, wün oü zyty... śpejłta dy, dy... müzik. Ȧ miöehysmöł kom ȧ junger myter ȧkordeon. Ȧna di junga łoüt, di mȧkja ȧn dy büwa, diöt wiöe ȧ zyter płoc, ȧbysła weter fu dȧjner hyt. Diöt wiöe ȧ zyter płoc, diöt wün kȧ biöem, jok ymsrod wün biöem. Diöt tanctwer, diöt... zöswer ȧn wer zunga ȧna... Oder ny inda, ny inda. 83 �84 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian O dawnym Bibowcu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie nie, Bibowiec nie był kiedyś większy. Był jeszcze może trochę mniejszy, ale był pięknym, małym lasem. Tam mieli, w lecie były takie... bawili się, no zabawa. A czasami przyszedł jakiś młody z akordeonem. A ci młodzi ludzie, dziewczyny i chłopcy, tam był taki plac, trochę dalej od twojego domu. Tam był taki plac, tam nie było drzew, tylko naokoło były drzewa. Tam tańczyliśmy, siedzieliśmy i śpiewaliśmy i... Nie zawsze, nie zawsze. [46] Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. – S’Biba-Jew oba wi? S’Biba-Jew. – S’Biba-Jew. Ȧ nöhta wiöe... No nöhta fu dam Biba-Jew, zy müsta hon dy, dy baba, no, di gru... – Di Prȧdźjada. No, müsta zy hon hefa fȧld, bo nöhta gön zy dos ym Biba-Jȧśkja, ym Biba-Jüza ȧn ym Zejma-Kȧśka, bo dos, di wiöe śun oüsgan. No to di drȧj wün uf dam jew. (...) Dos mü zȧjn jyśter gyhot ȧner ȧna, bo di fȧldyn zȧjn ȧzu, wi ȧs fȧld wiöe fum, fum... fum, no Hȧla-Frana, dos wiöe fum Mjeta, dos wiöe fum Biba-Jȧśkja, dos wiöe fum Biba-Jüza. Ȧn s’Zejma-Kȧśka, ejs hot fur ander zȧjt śtrös. Di śtrös, dar rȧja ging poca uf dy, pocam Barda. Dos wiöe ȧ hyt, no, śun ym end Wymysoü. Jak była podzielona Bibowa Rola Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No Bibowa Rola. A potem było... No potem z tej Bibowej Roli, musieli mieć ci, te babcie, ci pradziadkowie. No musieli mieć dużo pola, bo potem to dali Biba-Jaśkowi, Biba-Józkowi i Zejma-Kaśce, bo ona, ona była już wydana. No tych troje było na tej roli. (...) To musiało być kiedyś w posiadaniu jednego i, bo te pola są (leżą) tak, jak jest pole od Hala-Franków, to było od Mjety, to było od Biba-Jaśka, to było od Biba-Józka. A Zejma-Kaśka, ona miała po drugiej stronie ulicy. Ta ulica, ta miedza szła aż do Bardy. To był dom już na końcu Wilamowic. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [47] Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy wiöe ju njynt, h’wiöe jok y Wymysoü. No to diöt wiöe’h, ny? Ȧna zej gingja boda. Yhy hot oü ȧn śejna ocug cym boda, oder ziöeta zy: „Ku myt yns ys woser!”. Wi’h ging myta ys woser, zy hułda mih ȧbysła, bo wȧsty, yh kund ny śwyma, h’kon hoüt, bocy hoüt ny śwyma. No oder y dam woser, y dam mjer, ging yh ȧbysła rym. Oder nöhta wiöe zyty grusy zun, y piöer minüta wiöe’h ganc ferbrant. Ȧn di łoüt hon dos gyzan, nom’ȧ, fü’ȧ y dy śtot ȧn’ȧ koüft mer zoüwermyłih. Ȧn’ȧ kom wejder ȧn’ȧ go’m [ȧn’ȧ go mer] dos: „Dü müst dos byśtenik śmjen, bo wen ny, wysty ny oüshałda”. Jak uczyłam się pływać nad morzem Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. Ja wcześniej nigdzie nie byłam, tylko w Wilamowicach. No to tam byłam, nie? I oni poszli się kąpać. Ja też miałam taki ładny strój do kąpania, ale oni powiedzieli: „Chodź z nami do wody”. Jak poszłam z nimi do wody, oni mnie trzymali trochę, bo wiesz, ja nie umiałam pływać, dzisiaj nie..., do dzisiaj nie umiem pływać. No ale w tej wodzie, w tym morzu tak trochę chodziłam. Ale potem było takie duże słońce, za parę minut byłam cała spalona. A ci ludzie to widzieli, wziął, pojechał do miasta i kupił mi kwaśne mleko. I przyjechał znowu i dał to: „Musisz to ciągle smarować, bo jak nie, to nie wytrzymasz”. [48] Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Zej hota dö ȧ zyta, ȧ zyta klin hytła, wjyr tancta diöt inda, bo s’wün hefa, hefa kyndyn ȧn mȧj foter, no dos wün, zy hota zih gan cyzoma. No ȧna di, di bow, dy, di ołdy, zy hot inda ȧ kysła ufum hiöet, bo zy hot... s’hiöet tut’er [tot’er] wej, hot zy inda dos kysła. Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. Oni tu mieli taki, taki mały domek, tam zawsze tańczyliśmy, było dużo, dużo dzieci i mój ojciec, no to byli, oni się lubili. No ta, ta kobieta, ta stara, ona miała zawsze na głowie poduszkę, bo miała... głowa ją bolała, zawsze miała tą poduszkę. 85 �86 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [49] Wo yh hoüt ho gymaht Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Yhy ny, yhy... arpuł [arpułn] fȧt yh, mjen fȧt yh, ołys cym mytagasa. Nöht ging yh ufȧ rużanjec, grod ent’ȧ zih śun yta. No ȧn ho’h, ȧ nöht gej’h, gej’h łejgja, gej’h oły tag uf ȧ śtund. Co dziś robiłam Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. Ja nie, ja obierałam ziemniaki, marchewkę obierałam, wszystko do obiadu. Potem poszłam na różaniec, prawie się już teraz kończy. No i... a potem idę, idę się położyć, idę codziennie na godzinę. [50] Der büw mytum ruta hitła I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Do inda fercyłt zy fu dam łoühtnikja, ȧn fu dam büwa mytum ruta hitła. Ȧ ynzer wjytyn fercyłt dos oü. H: Ȧ mȧj mama ny. I: Bo byn tȧjhja, wu fejł tȧjhja wün, do, do miöehysmöł s’fad füng zih o ufcybiöema, ȧn s’wułd ny weter gejn. Ȧn dar jat’s, ȧn zu weter. Ȧn ołdyśt wi’ȧ nöhta zih gyzȧnt, fług ȧ büw mytum ruta hitła fu, fjym fad wȧg. Oba oü, wi zy hisa, topielec. Dos wiöe dar büw myt dam ruta hitła. Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: To zawsze opowiadała o tych błędnych ogniach i o tym chłopczyku z czerwonym kapelusikiem. A nasza gospodyni też to opowiadała. H: A moja mama nie. I: Bo przy stawach, tam gdzie było dużo stawów, to czasami koń stawał dęba i nie chciał iść dalej. A ten go bił i tak dalej. I dopiero jak się potem przeżegnał, spod konia wyleciał chłopczyk z czerwonym kapelusikiem. Albo też, jak nazywali, topielec. To był ten chłopiec z czerwonym kapelusikiem. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [51] Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Mȧj dźjada ȧna zȧj brüder, s’wönt cwej zyty kynstlihjy. Mȧj dźjada kund ołys maha. Ȧ maht ȧ kjywła, ȧ maht ȧ, ȧ, ȧ… ȧ śof, ȧ maht, ołys kund’ȧ maha. Ȧ maht oü ȧn hüt ufȧ, ufȧ zumer uf dy an, fu śtruw. Ȧn’ȧ fłoht dos śtruw uf aht, myt ahtyn, myt aht yjen. Ȧna nöhta prest’ȧ dos ȧn’ȧ nyt dos wejder cyzoma, ȧzu kunda zy ołys. Köma zy ym wynter cyzoma ȧn zy fercyłta. Ȧ dar ander brüder, dar wiöe wejder ȧ zyter, ȧ hołwy dökter. Ȧ ging cyn kija, wen zy hota s’kołp, wen zy zih zo okełwyn… oba ȧzu, wi yhta krank wiöe, ȧ kund, ȧ hüłf, no. No, no cy yns kom’ȧ… hiöer ok, mü’h ȧbysła denkja. Ȧna ȧmöł rüfa zy’ȧ uf Denkjadiöf dö, głȧjh ny, ny wȧjt. Ging’ȧ cyfüs, bo ȧzu do köma zy mytum fad gyfiöen. Ȧna diöt ej ȧ tȧjh, der tȧjh hȧst Świöecy Tȧjh. Ȧ hȧst nö yta Świöecer Tȧjh. Ȧn diöt wiöe, ȧ har wiöe zjyr tif, dar tȧjh. Diöt hot zih hałt imyd, wiöe diöt imyd derzöfa. Y jem Świöeca Tȧjh. No ȧ kymt fu dam Świöeca... fu dam okełwyn kymt’ȧ ȧbysła byzöfa, gejt ȧn’ȧ zyngt’um, ȧn’ȧ gejt ufer śtrös. Ȧmöł błȧjt’ȧ śtejn, zit’ȧ, ȧ śtrös gejt diöh ȧ tȧh, diöh ȧ tȧjh. „No wos ej dos yta? Wu ej dos yta? Wu ej yta dy śtrös?”. Ȧn’ȧ wył gejn, o, do ej woser. Ging weter. Wi’ȧ füt zih, dy śü hot’ȧ śun fuł woser, yn śüja. No, ȧ zos, ȧ zos, ȧ zos ȧn wi’ȧ füng cy fłüha, ufȧ toüwuł ȧzu fłüht’ȧ, dret’ȧ jum. Ȧna zu kekt’ȧ – „Dü, toüwuł ferwynćter, ferwynćter toüwuł, ga mer rü!” – bo har wöst do’s der toüwuł ej. Y dam łihtyt’ȧ oüs, y dam wynća, ȧn’ȧ kom cy zejh, ȧn’ȧ zit’ȧ ju, dos ej ju der mönd. Dos ej ju der mönd, dy śtrös ej diöt, ȧ kruh roüs ȧn’ȧ kom yn ham, no dy śü hot’ȧ ganc nos, oder ȧ dertrunk ny. No zyfuł wȧs yh. O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Mój dziadek i jego brat to było dwóch takich artystów. Mój dziadek umiał wszystko zrobić. Robił koszyki, robił szafliki, robił, wszystko umiał zrobić. Robił też kapelusze, na lato, na żniwa, ze słomy. I on plótł tą słomę z ośmiu, w ósemki, ośmioma. A potem to prasował i znowu zszywał, tak potrafili wszystko. Spotykali się w zimie razem i opowiadali. A ten drugi brat, ten był znowu takim pół lekarzem. Szedł do krów, jak miały mieć cielę, jak się miały ocielić, albo jak była coś chora, on umiał, pomagał no. No, no do nas przyszedł... poczekaj, muszę trochę pomyśleć. Raz zawołali go do Dankowic tu, od razu, niedaleko. Poszedł na nogach, bo tak, to przyjeżdżali konno. I tam jest staw, ten staw nazywa się Czarny Staw. Jeszcze do dzisiaj nazywa się Czarny Staw. I tam było..., on był bardzo głęboki ten staw. Podobno ktoś się tam, ktoś się tam utopił. W tamtym Czarnym Stawie. No on przychodzi z tego czarnego... z tego cielenia przychodzi trochę pijany, idzie sobie i śpiewa sobie, i idzie po ulicy. W pewnym momencie staje, patrzy, a ulica idzie przez staw. „No co to teraz jest? Co tu się dzieje? 87 �88 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gdzie teraz jest ulica”. No i chce ruszyć, o, a tu woda. Poszedł dalej. I jak się bał, buty miał już pełne wody, w butach. No siedział, siedział i jak zaczął kląć, na diabła tak klął, groził mu. I tak krzyczał: „Ty diable pieroński, pieroński diable, daj mi spokój”. Bo on wiedział, że to jest diabeł. W tym wytrzeźwiał, przy tym klęciu, przyszedł do siebie, patrzy, a tak, to jest księżyc. To jest księżyc, ulica jest tam. Wyszedł stamtąd i przyszedł do domu, no buty miał całkiem mokre, ale nie utonął. No tyle wiem. [52] Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Fun śiöehnikja wa’h der fercyła. C’yns wiöe fu... der nökwer, cy yns, dos wiöe öwyt śun. No, fylȧjht ymȧ zejwa, aht s’öwyts. Ȧn zy zosa, der Kwaka-Frana, der kuzyn, s’gyśwyster, der Kocożyk, der Jüza, ȧna nöhta kom dy nökweryn, di, Śmejd-Ruzła. No, Śmejd-Ruzła ȧn zy, fercyłta ȧzu fu dam śiöehja. Ȧn s’Śmejd-Ruzła śpryht ȧzu: „Ȧ, jyr duła, yhy kum s’nahts yn ham, gej’h bym kjyhüf ferhejn, ȧ h’fjet mih ny!”. Ȧn der nökwer, dar ȧzu: „Wen ejs ȧzu ej, ȧzu śtełt zih fest, do’s zih ny fjet, yh wa jum yta maha”. Kymt’ȧ cün mer y dy kyh, ȧn’ȧ śpryht mer ȧzu: „Wiysz, wȧsty wos, Nüśa? Ga mer źe dö ȧ bazum” – no jak sie... – „Ga ȧ bazum, no mietłe, ga ȧ bazum i... bettüh ȧ wȧjsys, yh wa jum yta wȧjza, op zih ejs ny fjet. Oder yhy gej, oder ny łö’s gryhta roüs hynder mjyr kuma, ok hałd’s uf!”. Do’h ȧbysła zo fercyła mytum. Ȧn dar dö, cym nökwer wün zyty fłoüma, biöem. Ȧn dar śtełt undyn dan boüm [under dan boüm] ȧn, dan bazum ȧn uf dam bazum hot’ȧ dos wȧjsy bettüh. Ȧn dos kymt, s’gejt ȧzu kürȧź gejt’s ȧn dar myt dam boüm śytułt’ȧ, ȧn dan boüm myt dam tüh kłoüt’ȧ, ȧzu łet’ȧ poma... ȧmałik ufys. Wi dos kwićt, wi dos kekt. Füng’s zih s’fanster, füng’s kopyt, s’fanster füng ȧn uf mejh rüf’s: „Nüśa kuźe, Nüśa kuźe, Nüśa kuźe! Bo yh kon kȧn śrejt weter ny gejn!”. No kom’s nȧj, dy kłopa łahta zu fönum: „No Ruzła, ȧzu wiöesty, do dy dih ny fjetst ȧni bym kjyhüf ferhejngejn ym cwełf s’nahts”. No, nöht yn ham ging śun’s ny dö, ok’s ging myt dam, bo wjyr hota cwej droga... cwej wȧg: ȧn dö ȧn andyn diöt. Ging śun’s ny, ok dö. „Oder byłȧt mih źe, byłȧt mih źe”. (...) Byłȧt yh’s, ȧ’h byłȧt’s under dy lamp, wun dy lamp łiöeht. Ȧn yh śprȧh ȧzu: „Ȧ, yta wysty śun gejn ȧłȧn. Dy lamp łiöeht füt”. Ȧna, wi ejs ging diöt runder, yhy śprung ufer śtrös ȧzu, pöht yh myta fisa, do’h kłoüf, do’h fłig. Ȧn dos fług nö hater yn ham. O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. O straszydłach, to ci opowiem. U nas był z... sąsiad, u nas, to był już wieczór. No może koło siódmej, ósmej wieczorem. I siedzieli. Kwaka-Franek, mój kuzyn, Kacorzyk Józek i potem przyszła sąsiadka, ta, Śmejd-Ruzła. No, Śmejd-Ruzła i oni, no opowiadali �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian o tych strachach. A Śmejd-Ruzła mówi tak: „O wy głupcy, ja przychodzę w nocy do domu, idę koło cmentarza i się nie boję”. A ten sąsiad tak: „Jak ona taka jest, tak się chwali, to ja jej teraz pokażę”. Przychodzi do mnie do kuchni i mówi mi tak: „Wiesz co, Nusia? Dajże mi tu miotłę”. No jak się... „Daj miotłę i białe prześcieradło, ja jej teraz pokażę, czy ona się nie boi. Ale ja idę, ale ty jej nie pozwól iść od razu za mną, tylko ją zatrzymaj”. Żebym z nią trochę poopowiadała. A ten tu, u sąsiada były takie śliwki, drzewa. A ten postawił pod to drzewo tą miotłę i na tej miotle to białe prześcieradło. A ta nadchodzi, idzie tak odważnie, a ten tym drzewem trzęsie i to drzewo z tym prześcieradłem zbiera i tak powoli kładzie na nią. Jak ta kwiczała, jak ta wrzeszczała. Chwyciła się okna, chwyciła, kopyt, chwyciła się okna i na mnie woła: „Nusia chodźże, Nusia chodźże, Nusia chodźże! Bo już nie mogę zrobić kroku!”. No przyszła do środka, te chłopy z niej się śmiały: „No Ruzła, taka byłaś, że się nie boisz, ani przechodzić koło cmentarza o północy”. No, potem do domu nie szła już tędy, tylko szła tym, bo my mieliśmy dwie drogi: jedną tu, a drugą tam. To nie szła już, tylko tu: „Ale odprowadź mnie, odprowadź mnie”. (...) Odprowadziłam ją, a odprowadziłam ją do lampy, gdzie lampa się paliła. I powiedziałam tak: „A teraz już pójdziesz sama. Przecież lampa się świeci”. A jak ona tam szła na dół, ja tak wyskoczyłam na drodze, tak tupałam nogami, że uciekam, że biegnę. A ona jeszcze szybciej leciała do domu. [53] Dy wawyn fün uf Win Abda-Inga (1928–2016), 2009. Ejwerhoüpt dö wün fejł zyty, di wjykta. Ȧn nöhta ufa wȧn fün zy dermyt uf Win. Tkacze jeździli do Wiednia Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. W ogóle tu było dużo takich, co tkali. I potem na wozach jeździli z tym do Wiednia. [54] Dy śmyd łjyta zih y Win Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Ȧn der, der Tomaszczyk, dar kom, wi dö dar Puzoń, bo di śmyt wiöe dö. No to oü kom’ȧ, fu... har łjyt zih dy, dy śmyd łjyta zy y Win. Diöt łjyt’ȧ zih. Ȧ wiöe ȧ... wi dar hȧst, der śmyd? [śmejd]. Śmejd. No har wiöe ȧ śmejd. Bo dy, dy, dy, dy fad hota zy dö gymaht, ju. Nöhta oü koma zy, ȧ har koüft, fȧld koüft’ȧ y Denkjadiöf. Bo hot’ȧ dö, der Puzoń, hot dö kȧ 89 �90 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fȧld. Ȧ śtykla höt’ȧ dö, wo’ȧ dy hyt höt’ȧ śtejn, ȧ nöhta hot’ȧ dö nist. Diöt hot’ȧ y Denkjadiöf. Oü hot’ȧ cwe [cwü] ki, ȧna dö wiöe ȧ śmyt ȧ ołdy, dö ata zy. No to śun łang. Kowale uczyli się w Wiedniu Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. A ten Tomaszczyk, ten przyszedł, jak tu ten Puzoń, co była kuźnia. No to też przyszedł z... on się uczył, ci kowale uczyli się w Wiedniu. Tam się uczył. On był... jak się nazywa, der śmyt? Śmejd. No on był kowalem. Bo konie tu podkuwali, no. Potem też przychodzili, a on kupił pole w Dankowicach. Bo tu Puzoń nie miał pola. Kawałek miał tu, co ten dom stoi, a tak, to nie mieli nic. Tam miał, w Dankowicach. Miał dwie krowy i tu była stara kuźnia, tu pracowali. No to już dawno temu. [55] Der teper cy nökwyś Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Ȧn ȧ teper wiöe diöt, dos kliny hytła, di ej śun ny. Der dźjada śtełt uf, fu dam ałda, dö wiöe ȧ drzewiano chałpa, wiöe dö, do diöt śtełt’ȧ uf, ȧ hytła ȧna diöt der teper maht typa. Zu, yh gydenk nö nö, fjym krig. Zu myta fisa ȧn dö śejn, zyty myłihtypa mahta zy, no fur ad. No ȧna diöt, wu s’Nüśa höt dy śoün, diöt wiöe ȧ uwa. Ȧ w tym uwa, dym [dam] uwa diöt wypalali. Dy dy, dy, dy typa. No. Der dźjada hot dö. Garncarz po sąsiedzku Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. I garncarz tu był, tego małego domku już nie ma. Mój dziadek wystawił, z tego starego, tu była drzewiano chałpa, tu była, to tam postawił domek i tam garncarz robił garnki. Tak, ja pamiętam jeszcze, przed wojną. Tak nogami i tu ładnie, takie garnki na mleko robili, no z gliny. No a tam, gdzie Nusia ma stodołę, tam był piec. A w tym piecu, w tym piecu tam wypalali. Garnki. No, dziadek miał tu. [56] Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Der tȧta ging ni ny, oder dy mama ging ufȧ jümyt, oder müst inda y ȧm mȧkja yhta kiöefa, no ȧ wi wjyr wün yr śül, ferśtejsty... der jümyt wiöe diöt, wun dy śül höt, y dam rynk wiöe. Ȧn derheja wün dy fad wejder. Bo dy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fad hota oü yhta, mȧłȧjhtwos, cy ferkiöefa. Myta wȧn. Ȧn dö wiöe ȧ bün oü, ȧna dö wiöe der jümyt myta, gyś... ufum njen. – Dö fjyr pöst ȧzu, fjyr śül? No, dos wiöe der jümyt myta büda. Ȧn diöt wün dy fad derheja. – Diöt wu... bym krȧćum diöt? Ju, bym krȧćum. Dy wȧn śtinda, bo wün, śafła hot’ȧ cy ferkiöefa. Mama chodziła z nami na targ Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Tata nigdy nie chodził, ale mama chodziła na targ, ale musiała zawsze którejś córce coś kupić, a jak byłyśmy w szkole, rozumiesz... targ był tam, gdzie szkoła ma, na tym rynku była. Na górze z kolei były konie. Bo ci, co konie (co przyjeżdżali ma wozach) też mieli różne rzeczy do sprzedania. Wozami. A tu była też studnia, a tu był targ znowu z... na ziemi. – Tu przed pocztą tak, przed szkołą? No to był targ z budami. A tam były konie na górze. – Tam gdzie... przy gospodzie? Tak, przy gospodzie. Wozy stały, bo były, szafliki mieli na sprzedaż. [57] Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt Lüft-Staha (1926–2021), 2019. Zej fün myt dan typa y dy Śtot, yr Bejł, śtinda zy, dy ołys... ufs gyweł güt ferkiöefa zy, bo dö, y Wymysoü, wiöe cy wenig cy ferkiöefa. Garncarze jeździli z garnkami na targ Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. Oni jeździli z tymi garnkami do Kęt, w Białej stali z tym wszystkim, mogli sprzedać, bo tu w Wilamowicach było za mało, żeby sprzedawać. [58] Ymcyg diöh dy at fum kłopa Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Yhy wiöe, y Nowa Wieś wöntwer cyderjyśt. Ȧ at ufȧ nakaz y Katowic. Oder dy wönung krigtwer y Nowa Wieś. Dos ej nönd by... Ruda. Ȧna nöhta, wi’ȧ di jün 91 �92 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fergingja, ging’ȧ uf dy köłagrüw y zȧj at, no. Ȧn nöht diöt wiöd’ȧ śtȧjgjer. No ȧ nöht füwer nö uf zahüd, bo diöt wiöe ȧ kolega, ȧn’ȧ bot’ȧ zjyr o. Ging’ȧ wejder hyhjer. No. Ȧ nöht kömwer dö, bo der foter wiöe śwah śun, dy müter oü. „Kumtźe” ȧn „kumtźe”, ȧn „kumtźe”, ȧn mȧj ełdyn oü „Kumtźe, kumtźe” – no to kömwer dö. Przeprowadzki ze względu na pracę męża Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. Ja byłam, w Nowej Wsi (koło Katowic) mieszkaliśmy najpierw. Pracował przez nakaz pracy w Katowicach. Ale mieszkanie dostaliśmy w Nowej Wsi. To jest niedaleko Rudy. I potem, jak te lata przeszły, poszedł na kopalnię, do swojej pracy, no. I potem tam został sztygarem. No a potem pojechaliśmy jeszcze na zachód, bo tam był kolega i on go bardzo prosił. A potem znowu awansował. No, a potem przyszliśmy tu, bo ojciec był już słaby, matka też, „Chodźcie” i „chodźcie” i „chodźcie”, a moi rodzice też „Chodźcie, chodźcie”, no to przyszliśmy tu. [59] Dy rȧz uf Win Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Yhy wiöe myter śwaster ȧn cwü gyśwystyn. Ȧny ławt śun ny. Mȧj śwaster ławt ny ȧn ȧ gyśwyster. Dy ełdsty ȧn dy jyngsty ławt ny ȧn s’Böba-Hȧla ȧn yhy ławwer nö. Oh, wjyr wün cwü woha y Win. Ȧ nöht wiöe’h ekstra oü nö. Oder wjyr wün dy kyndyn śun ny, wüwer śun ny cyzoma, ejs fü myt zȧj [zer] müter, yh fü myt mȧj [mer] müter, no to fü’h. Bo wȧsty, s’wiöe wo ȧmöł śtrengjer. Ȧn wen dy yht wyłst brengja, wjyn zy oły gryht hon byzoma. Ferśtejsty’s? Ȧzu hota zy’s ny byzoma. Zej fü ekstra ȧn wjyr fün ekstra. Podróż do Wiednia Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. Ja byłam z siostrą i dwoma kuzynkami. Jedna już nie żyje, moja siostra nie żyje i jedna kuzynka. Najstarsza i najmłosza nie żyją, a ja i Boba-Hala żyjemy jeszcze. O, my byłyśmy dwa tygodnie w Wiedniu. A potem byłam osobno też jeszcze. Ale my, dzieci nie byłyśmy już razem, ona jechała ze swoją matką, ja jechałam ze swoją matką, no to jechałam. Bo wiesz, było coraz bardziej rygorystycznie. A jak chcesz coś przewieźć, to by mieli wszystkie od razu razem. Rozumiesz? A tak, to nie mieli nas razem. Ona jechała osobna, a my osobno. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [60] Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt S: Lüft-Staha (1926–2021), 2019. N: Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2019. S: Yh wa ziöen, cünum ging ȧ büw, ny? N: Yhy hot ju hefa frȧjłoüt. S: Ȧna har hot ȧn hołwa liter, wjyr zoha jum cü, wi’ȧ kom, hołwa liter śtekt’ȧ ym giöeta diöt hyndum boüm. Ging ny nȧj. Nöhta wjyr noma dos, trunka dos oüs, do woser guswer’um ȧj. Ȧn har kom nöhta roüs, nom dos roüs ȧn’ȧ ging nȧj. Żarty podczas zalotów S: Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. N: Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2019. S: Ja opowiem, do niej chodził taki chłopak, nie? N: No do mnie się wielu zalecało. S: No i on miał pół litra, my się mu przyglądaliśmy. Jak przyszedł, pół litra schował w ogrodzie tam pod drzwem. Nie wszedł. Potem my to wzięliśmy, wypiliśmy, to wodę mu nalaliśmy. A on potem przyszedł, wyciągnął to i wszedł do środka. [61] Mȧj wymysiöejer friöed Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Wos wa’h fercyła, bo dos, s’mügjys wiöe dy troü, nöhta wün zy dyham asa, nöhta gingja zy yn krȧćum, diöt ej ȧ gruser jes (zol) uf der heja, ufum Rynk. Diöt śpejłta zy, diöt tanctwer, no... ȧzu frȧjyta zih dy łoüt. Ȧ nöht köma zy yn ham wejder asa ȧn wejder gingja zy cyryk. Jyśter wiöe dos ȧzu. Moje wilamowskie wesele Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Co będę opowiadać, bo to, rano był ślub, potem jedli w domu, potem szli do karczmy, tam jest duży ten (sala) na górze, na rynku. Tam grali, tam tańczyliśmy i tak się cieszyli ci ludzie. A potem przyszli znowu do domu jeść a potem znowu szli z powrotem. Tak to było kiedyś. 93 �94 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [62] Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Hotwer ȧ klina śwȧjn, ȧ kliny śwȧjn. Ȧn dy mama ziöet: „Wjyr wan śłahta, wawer (hon) yht cy asa” – bo s’wiöe ym gyśeft śun nist cy kiöefa, ny? „Wawer ȧbysła, cy bysła nama”. Ȧ güt. Ȧn c’yns wiöe ȧs, ȧ fo [fu] Rzeki [Rzyki], ȧ dinstmȧkja, wo’s ny hot diöt nist cy asa, do dy ki, do’s kom cyr mama hyłfa. Ȧn... ȧ zyter wiöe, no oü ȧ śwȧjn, hund, ȧ ruter hund, ging’ȧ uf... y Ałca ging’ȧ uf dy... fermygja. Ȧn ejs hot gy... „Zisty’s, cün... by yns hösty yht cy asa, ȧ by jyr y dam Wymysoü y..”, Bobowo, wyster, przezwisko. „Do wjesty nist ny hon”. Ȧ ejs ziöet: „No wjyr hota ju śwȧjn gyśłaht. Wjyr hota ju yht cy asa”. Dar lüder, dar, kom’ȧ gyfiöen dö yn gymȧn, ziöet’ȧ: „Der wat hon gryht ołys cy asa. Diöt ej ȧ śwȧjn gyśłaht”. Ȧn ȧner wiöe for [fur] fryndśoft, oder weter śun, for [fur] Pałośka. Jer wöst ny, ȧ hot gyhüt dos. Ȧ jer wöst ny, wi cy gejn. Ziöet’ȧ ȧzu: „Wyster, yhy ho mer fergasa s’mügjaasa cy nama. Yt mü’h fłigja”. „No to gejźe, gejźe”. Ȧ har ziöet yr mam, yr müter. Pałoś śryw’ȧ [śrȧw’ȧ] zih: „Gej gryht cym Nüśa” – bo mȧj mama Anna – „Do zy wan diöt gejn, bo zy zȧjn ogycejgja, do dy śwȧjn, s’śwȧjn höt”. Ȧn mȧj putek, mȧj pot, zyt c’ync s’gytrȧd, ȧna... – Bo dȧj foter wiöe ny dyham, no ny? Nȧ, der tȧta wiöe y England. Ȧn dy mama ziöet: „Wȧsty’s, fiöeźe” – funfcik kilo wȧs – „Ȧn wen zy wan dih fanga, ziöe, do dy höst hower” – bo der hower, do’ȧ zyt. No ging yh, bo het yh gywöst ołys, bo dy... yhy het zy gykant mejer. Har ziöet mer ȧzu, der pot: „Ȧ zycźe ȧbysła, ȧ nöht wysty gejn”. Yhy kum yn ham, aht kłopa köma dö, wo wer nist ny hota. Ȧbysła brut ȧn nist mej. Köma zy, ȧn yn köła zühta zy, ym gyhakys, bo der dźjada höt yns gyhakys gymaht, bo ȧ kü hotwer nö, diöt hakta zy. Ȧ nöht dy mama ging ufȧ Rynk, ziöeta zy jum ȧzu: „Wȧsty’s, wjyr hon ȧ śand, takie biedoczki, takie dwie biedoczki”, – no ȧn ȧ klin... der Staha wiöe jung, no, klin: „Jyr hot nist cy asa”. Ȧ fyrym ej der, fyrym kom’ȧ? Y dam, wo dos... „No musiałem iść, bo mnie zmuszali”, no. Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mieliśmy małą świnię, małą świnię. I mama powiedziała: „Będziemy bić, będziemy mieli coś do jedzenia”, bo w sklepie już nic nie było do kupienia, nie? „Będziemy trochę, po trochu brać”. I dobrze. A u nas była jedna, z Rzyków, służąca. Co tam nie miała nic do jedzenia, że krowy, żeby przyszła mamie pomóc. I był taki, no, też taka świnia, pies, czerwony pies, co poszedł do Hałcnowa na majątek. I on �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian powiedział: „Widzisz, u nas masz co jeść, a u niej w tych Wilamowicach”, u Bobowej, wiecie, przezwisko, „To byś nic nie miała”. A ona powiedziała: „No my zabiliśmy świnię. Mieliśmy przecież coś do jedzenia”. Ten pieron, ten, przyjechał do gminy, powiedział: „Zaraz będziecie mieć wyżerkę. Tam zabili świnię”. I jeden był z krewnych, ale dalej już, od Pałoszki. On nie wiedział, on to usłyszał. A on nie wiedział, jak wyjść. Powiedział tak: „Wiecie co, zapomniałem wziąć śniadania. Muszę lecieć”. „No to idź, idź”. A on powiedział mam..., matce. Pałosz się pisał: „Idź zaraz do Nusi”, bo moja mama Anna, „Że tam pójdą, bo oni są oskarżeni, że świnię, że świnię mają”. A mój putek, mój chrzestny, siał u nas zboże. – Bo twojego ojcia nie było w domu, no nie? Nie, mój tata był w Anglii. I mama powiedziała: „Wiesz co, jedź”. Pięćdziesiąt kilo pszenicy, „a jak cię złapią, powiedz, że masz owies”, bo owies, żeby zasiał. No to poszłam, bo bym była wiedziała wszystko, bo... ja bym ich bardziej poznała. On mi powiedział tak, ten putek: „A siedź trochę, potem pójdziesz”. Ja przychodzę do domu, ośmiu mężczyzn przyszło, co nic nie mieliśmy. Trochę chleba i nic więcej. Przyszli i w węglu szukali, w sieczce, bo dziadek nam zrobił sieczkę, bo mieliśmy jeszcze jedną krowę. Tam kopali. A potem mama poszła na rynek, powiedzieli jej tak: „Wiesz co, wstyd nam jest, takie bedoczki, takie dwie biedoczki” no i mały (brat), bo Staszek był jeszcze młody, no mały. „Wy nie macie co jeść”. A dlaczego, a dlaczego przyszedł? Tego spytała, co... „No musiałem iść, bo mnie zmuszali”, no. [63] Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧdkłüfwer cym Kućmierczyk. Dy mama ufum, ufum ryk mejh (trüg), ȧn... wo ȧ śtykla wün śun, wo zy śusa. Zy kunda yns derśłön. Ȧ diöt zoswer ym kałer, cwej tag. Oder zy hota woser, brut ȧn gywys arpuł [arpułn], no to öswer. Ȧn y cwej tag gingwer dö, no grynn, dy mama grȧn, no bo dy kü wiöe, ȧ s’wiöe kȧ he ny, kȧ śtruw ny, nist. Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Uciekliśmy do Kućmierczyka. Mama na, na plecach mnie i... co kawałek byli już, co strzelali. Mogli nas zabić. A tam siedzieliśmy w piwnicy, dwa dni. Ale mieli wodę, chleb i chyba ziemniaki, no to jedliśmy. A po dwóch dniach poszliśmy tu, no płakaliśmy, mama płakała, bo krowa była, nie było siana, nie było słomy, nic (po spaleniu stodoły). 95 �96 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [64] Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Dö wiöe oü ȧ ołdy hyt. Oder dö wiöe der zun ȧner gyśtüdjyt pönyś. Ȧ nawet wiöe’ȧ y Doüćłand ym lagjer. Ȧn der foter dö, der Böba, fü der bocȧm Führer, diöt, ȧn hot ȧzu gylamyt, ȧn wȧsty’s, dö wün zy doüć gyśrejwa, ferśtejsty? Doüć, no. To łisa zy’ȧ nöhta, nö ȧm mönda łisa zy’ȧ roüs, dan Staha, dan gyłjyta. Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Tu był stary dom. Ale tu jeden syn był wykształcony po polsku (studiował na polskiej uczelni). A nawet był w Niemczech w obozie. I ten ojciec tu, Boba, pojechał aż do Führere, tam, i tak lamentował, i wiesz, tu byli zapisani jako Niemcy, no nie? Jako Niemcy, no (Volkslista). No to wypuścili go potem, po miesiącu go wypuścili, tego Staszka, tego wykształconego. [65] Wi ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür) Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. No, mȧj foter fü nöhta nö uf Warśaw, ȧna nom’ȧ myt s’Linküś-Nüśka, diöt, wȧsty, war dos ej, no no no. Bo ejs wiöe oü ȧ zyter gadać. No to gingja zy cy dan ganca oüsgyzidlta kłoün giełd, bo dos köst ołys di, di... Ȧn’ȧ hot diöt ȧn fu Kozy, hot’ȧ ȧn, fu Kiöez wiöe, fu dam diöf, ȧn bykanta. Y dam ganca... Ȧn diöt maht’ȧ dos oüs, do zy köma, y cwü woha wün zy cyryk. Y dam sejm diöt, y Warśaw. To dar maht dos ȧzu oüs, dar fu Kiöez. Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.) Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. No, mój ojciec pojechał potem do Warszawy i wziął Linkusiową Nuśkę, tam, wiesz, kto to jest, no no. Bo ona była też taka wygadana. No to poszli do tych wszystkich wysiedlonych zbierać pieniądze, bo to wszystko kosztowało te, te. I on tam miał potem z Kóz jednego, z Kóz był, z tej wsi, znajomego. W tym całym... I tam to �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian załatwił, że przyszli (odzyskali domy), za dwa tygodnie byli już z powrotem. W tym sejmie tam, w Warszawie. To ten to tak zrobił, ten z Kóz. [66] Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa N: Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. H: Taksła-Hȧla (1923–2020), 2009. H: Der Kennedy der Edward ej gyśtiörwa. Wȧsty fu dam? N: War? H: Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa. N: Der Edward ej gyśtiörwa? Har ej śun ołd. H: Zejwȧnzymfcik jür... Ny, zejwȧnzymfcik jür? Dü kenst, ny? N: Di Kennedy, der... H: Kennedy der John, Robert, wu zy derśusa zy, ny? N: John, Robert i Edward. H: Ȧn der Edward, der łecty. N: Ȧ, har wiöe śun ganc, ȧ gru... yhy zoh’ȧ ȧmöł oü. H: Har wułd ju ny zȧjn kȧ prezydent. N: Har wułd ny zȧjn. Bo oły bejdy derśisa zy. Śmierć Edwarda Kennedy’ego N: Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2009. H: Edward Kennedy umarł. Wiesz o tym? N: Kto? H: Edward Kennedy umarł. N: Edward umarł? On był już stary. H: Siedemdziesiąt siedem lat. Nie? Siedemdziesiąt siedem, no nie? N: Ci Kennedy, ten... H: Kennedy John, Robert, co go zastrzelili, nie? N: John, Robert i Edward. H: No Edward, ten ostatni. N: A on był już całkiem... raz go też widziałam. H: On nie chciał być prezydentem. N: On nie chciał być, bo obydwóch zastrzelili. 97 �98 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt [67] Dy śül fjym krig wiöe śtreng Linküś-Ruzła (1926–2009), 2008. Yr śül, wi yhy ging y dy śül, to wiöe’s zjyr ȧzu śtreng. Wjyr müsta zjyr gyhühja. Oder zy jata oü, dy śiłyn. Der śiłer kund s’kynd hoün, ȧn dy ełdyn ziöeta nist ny. Bo ejs müst zih ołys łjyn, zy müsta ołys kyna. Dy kyndyn müsta zjyr gyhühja. Ny ȧzu wi yta, maha zy, wo zy weła, yr śül. Jyśter wiöe dos ny. Jyśter wiöe der śiłer gyert. Dos wiöe der śiłer. Oły zumtag gingwer y dy kjyh. Cy fjyr wüwer y dar... ȧjgyśtełt ȧna wer gingja myta śiłyn y dy kjyh. Oły zumtag cyr jyśta mas. No ȧn ȧzu łjyta zy oü zyngja, ȧbysła fur wełt. No ołys łjyta zy. Zy łjyta oü wi... nyn, ȧn yh kon nö yta śtrykja ȧn... dy faś ym, yr zok. Dos łjyt yh mih yr śül. Dy śiłeryn łjyt yns. Oder s’wiöe güt yr śül. Yhy hot gan dy śül. Güty śiłyn wün oü. Mejer wȧs yh ny. Yr zejwda klas wüwer zȧhs mȧkja ȧn cwencik büwa. Ołys ging śun, dy büwa gingja śun weter y dy śül. No ȧn di mȧkja błyn hałt, bo zy wułda oü enda dy zejwdy klas ȧna, ȧna hyłfa y dyham. Müst’s śun dy ki hita, ołys y dyham maha. Wi byr wjytśoft. Przedwojenna szkoła była rygorystyczna Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2008. Do szkoły, jak ja chodziłam do szkoły, to było bardzo rygorystycznie. Musieliśmy być bardzo posłuszni. Ale bili też, nauczyciele. Nauczyciel mógł zbić dziecko, a rodzice na to nic nie mówili. Bo ono musiało się wszystkiego uczyć, musieli wszystko umieć. Dzieci musiały być bardzo posłuszne. Nie tak jak teraz, że robią w szkole, co chcą. Kiedyś tego nie było. Kiedyś nauczyciel był szanowany. To był nauczyciel. Każdą niedzielę szliśmy do kościoła. Czwórkami byliśmy ustawieni i szliśmy z nauczycielami do kościoła. Każdą niedzielę na pierwszą mszę. No i uczyli nas i śpiewać, trochę o świecie. No wszystkiego uczyli. Uczyli też... szyć, a ja jeszcze teraz umiem robić na drutach piętę w pończosze. Tego się nauczyłam �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian w szkole. Nauczycielka nas uczyła. Ale było dobrze w szkole. Ja lubiłam szkołę. Dobrzy nauczyciele też byli. Więcej nie wiem. W siódmej klasie było nas sześć dziewczyn i dwudziestu chłopców. Wszystko już poszło..., chłopcy poszli już dalej do szkoły. No a te dziewczyny zostały, bo chciały też skończyć siódmą klasę i, i pomagać w domu. Musiała już paść krowy i wszystko robić w domu. Jak przy gospodarstwie. [68] Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. H: Der Bernstein to mi wytłumacz. I: Pönyś, wymysiöejer... bursztyn ej pönyś. Ȧ pönyś kon mȧ dos ny ziöen. H: No pönyś ny. I: S’zȧjn ju fejł wjytyn, wo nöhta koma, do hon zy zy ejwerata uf wymysoüś... uf wymysiöeryś, bo y Estrȧjh gingja zy ju y dy doüćy śül, ȧ ny y dy pönyśy. Pönyśy śül mahta zy ołdyśt uf, wi der Bilczewski dö dy śül ufboüt. Ȧn zu, to hota zy... koma dy kyndyn y dy śül, kuzt der śiłer myta wymysiöeryś, bo zy kunda ȧni ny doüć. Nöhta ołdyśt łjyta zy s’wymysiöeryśy... yyy, s’doüćy, bo s’wiöe jok doüć. Ȧn nöhta ołdyśt wi der arcybisküp Bilczewski di śül ufboüt, do ziöet’ȧ, zy zeła diöt ȧjfjyn dy pönyśy ryd, wȧjł zy... ȧ zit wi zjyr ferhast zȧjn dy Pöła uf dy, uf di, wo ȧjgyzidlt zih hota fjyr aht hundyt jür. Bo har wiöe ju y Lemberg. Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. H: Der Bernstein – to mi wytłumacz. I: Po polsku, po wilamowsku... Bursztyn jest po polsku. A po polsku tego nie można powiedzieć (w języku wilamowskim). H: No po polsku nie. I: Jest dużo słów, które później przyszły i je przerobili na wilamowski. Bo za Austrii chodzili do niemieckiej szkoły, nie do polskiej. Polską szkołę otworzyli, dopiero jak Bilczewski (arcybiskup) tu wybudował szkołę. A tak, to przychodziły dzieci do szkoły i rozmawiały z nauczycielem po wilamowsku, bo nie umiały nawet po niemiecku. Potem dopiero uczyły się niemieckiego, bo był tylko niemiecki. A potem, dopiero jak arcybiskup Bilczewski tą (obecną) szkołę wybudował, to powiedział, że powinni tam wprowadzić język polski, ponieważ Polacy tak nienawidzą tych ludzi, którzy się tu osiedlili przed 800 laty. Bo on był we Lwowie. 99 �100 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [69] Dy baba hoüt zih ym bet Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No frȧłik, zej zoct zih ym bet, zy śtind ny uf, oder gryhta hoüt zy zih ym bet. No. – No ȧ fyrym wiöe dos ȧzu, ziöeta zy? No wȧs yh? Zyfuł zoh yh dyham, no. Zy hoüt zih śun ym bet. Babcia czepiła się w łóżku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No pewnie, ona siadała w łóżku, nie wstawała, ale od razu czepiła się w łóżku. – A czemu to tak było? A czy ja wiem? Tyle widziałam w domu. Ona się czepiła już w łóżku. [70] Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Y dy kjyh – frȧłik! Oder nöhta, wi’s ȧzu śun wiöe ny erłiöet, no to gingja zy śun ony hoüa. Oder wymysiöeryś. Wün piöer zyty bowa, wiöe s’Wȧśkl-Kȧrolka, mȧj müter, ȧna nöhta wiöe fum, fum... no, Kasi Botuł-Mjyrkowej, dy müm ging oü pocy end wymysiöeryś. Bo dy jungsta, dy jyngsta bowa gingja śun ȧzu, wȧst, s’wiöe ny erłiöet, no to nyta zy śun ȧ rykla, ȧna gingja zy ȧzu śun. – Bo ojer śwygjermüter ging oü wymysiöeryś? Ȧ, di ging pocum tut wymysiöeryś. Zy hot oü cwe, cwe... cwej rek, zej wiöe ȧ öemy bow, ny? Bo der kłop śtiörw, zy ławt ju ȧni kȧ jür mytum kłopa, ȧn’ȧ śtiörw. Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Do kościoła, pewnie. A potem, jak już nie było dozwolone, to chodziły już bez czepców. Ale po wilamowsku. Było parę takich kobiet, była Wȧśkl-Karolka, moja matka, a potem była od od... no Kasi Botuł-Mjyrkowej ciotka chodziła do końca po wilamowsku. Bo te młodsze kobiety chodziły już tak (nie po wilamowsku), bo nie było wolno, no to szyły już sukienki i tak chodziły. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [71] Ȧ bow trüg koroln fu böśtan Abda-Inga (1928–2016), 2009. No ȧn dö wün, s’wün gynüg, dy ołda bowa s’mȧst trüga zy. Oder wȧsty, ȧ bow kant yh nö y Wymysoü, wo trüg koroln ny fu koroln, oder fu Bernstein. – Ju? Gynoü ȧzu gyśnyct wi dy ruta koroln, oder nö by... underwoh ging zy myt dan Bernstein. – Ju? Ju. – Ȧ wyłys wiöe dos? Dos wiöe fun Zejmyśa. Wu der Frana wiöe, der Böba-Frana ferwejwa. Dy śwygjermüter. Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. No a tu były, było dość trochę, najczęściej starsze kobiety je nosiły. Ale wiesz, jedną kobietę jeszcze znałam w Wilamowicach, która miała korale nie z korala, ale z bursztynu. – Tak? Dokładnie tak uformowane, jak te czerwone korale, ale jeszcze... w tygodniu chodziła w tych bursztynach. – Tak? Tak. – A która to była? To była od Zejmów. Gdzie Franek był, Boba-Franek gdzie się ożenił. Jego teściowa. [72] Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Cyjyśt höt zy s’hemb. Nöhta hot zy ȧ zyta, kymt’s cy ziöen, dos wiöe ȧ zyta r... niby podłüćka. Ȧ podłüćka, dos wiöe... wi’s wiöe wiöem[y], wiöe dos fu filc. Ȧ wi s’wiöe mȧja, śejn, no to wiöe’s ȧ wȧjsy. Ȧn ȧzu wiöe dos śtrimik, niby ȧ wiöemy podłüćka. Ȧ nöht wiöe ȧ rök, ȧn ȧ śjyctüh. Der rök wiöe inda, kymt’s cy ziöen, dyhynda wün fałda, ȧn dy wün dy... z przodu, fu föna wün zy fu wiöe... wiöer wiöe zöfuł ny, bo diöt wün 101 �102 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian wejder hefa fałda ȧna dö wiöe der... s’śjyctüh dakt zy dos ołys cü. No ȧn ȧ jüpka. Ȧ śejny jüpka. Ȧn underwoh to wiöe zy ȧzu śejn ny, bo s’wiöe gywynłik jok. Ȧn ȧzu wiöe myt borta. Y dy kjyh ȧn ȧzu, zyty śejny borta. Ȧ... do dy jüpka śejn ej. Oder yn krȧćum oba underwoh y dy kjyh, to wiöe śun dos amer ȧbyselüćü. Myt ander zyty... kymt’s cy ziöen, wȧ nist, wi dos... ȧ hoft. – Oüsgynyt. Ju, jyśter. No do wün jüpka śejny, ȧn dos wiöe, ȧna ufs hiöet ȧ tihła wymysiöejer, dy müst gejn ym tihła. Wjyr, mȧkja, müstwer oü ȧ tihła hon. Oder nöhta, wi’s wiöe wamer, do gingwer śun ony tihła, mȧkja. Oder dy mama, to łang gingja zy yn ymyntihła [ymertihła] y dy kjyh. Oder nöhta wiöda zy gyśȧjter, by Doüćłand, nöhta dy Doüća ziöeta zu: „S’ej ȧbysła śod y di, niby dy ymyntihła [ymertihła] oüsbłȧha”. No do gingja zy y dy jüpka [yn jüpkja]. Ołdyśt by Doüćłand gingja zy ony ymyntihła [ymertihła]. – Ȧ ejer to inda wiöe? Inda müsta zy hon. Cy wiöem, cy kołd, wiöe’s... s’ymyntihła [s’ymertihła] müst zȧjn. Wen dy wiöest oüsgan śun. Oder ȧzu ȧ mȧkja wi wiöe, to ging zy yr jüpka y dy kjyh. No ȧ yn krȧćum, no do wiöe wejder ander ocug, amer. Płesnerrök, no to płesnerrök dos wiöe... z Pszczyny, płesner. No dos wiöe... dü wȧst, wosfer dos rek zȧjn. Zyty śtrimła, oder ny ȧzu... śejn, oder płesnerrök dos wiöe yn krȧćum ȧna underwoh y dy kjyh. Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Najpierw miała koszulę. Potem miała taką, przyjdzie powiedzieć, to była taka niby halka (podłüćka). Halka, to było jak była ciepła, to była z filcu (flaneli). A jak był maj, ładnie, to biała. A tak, to była w paski, niby ciepła halka. A potem była spódnica i fartuch. Spódnica była zawsze, przyjdzie powiedzieć, z tyłu były fałdy, a z przodu były z innego materiału, bo tam było znowu pełno fałd, to fartuch to wszystko zakrył. No i jupka. Ładna jupka. A w tygodniu to nie była taka ładna, bo była zwyczajna tylko. A tak, to była z bortami. Do kościoła i tak, takie ładne borty, żeby jupka była ładna. Ale w karczmie albo w tygodniu do kościoła, to to już było trochę biedniejsze. Z innymi takimi, przyjdzie powiedzieć... haftami. – Wyszyte. Tak, kiedyś. No to były ładne jupki, a to było... i na głowę chustka wilamowska, musiałaś iść w chustce. My, dziewczyny musiałyśmy mieć chustki. Ale potem, jak było cieplej, to chodziłyśmy już bez chustek, dziewczyny. Ale mama, to długo jeszcze chodziły w odziewaczkach do kościoła. Ale potem już zmądrzały, za Niemiec, potem Niemcy powiedzieli tak: „Trochę szkoda tych..., odziewaczki płowieją”. No to chodziły w jupkach. Dopiero za Niemiec chodziły bez odziewaczek. – A kiedyś to zawsze była? Zawsze musiały mieć. Czy ciepło, czy zimno, odziewaczka musiała być. Jak byłaś już wydana. Ale tak, panienka jak była, to szła w jupce do kościoła. No do karczmy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian to był znowu inny strój, biedniejszy. Płesnerrök, płesnerrök to było z Pszczyny, pszczyńska. To było... ty wiesz, które to są spódnice. Takie paseczki, ale nie takie ładne. Ale płesnerrök to było do karczmy i w tygodniu do kościoła. [73] Wosfer hemb jyśter wün Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Nȧ, jyśter, dy mü[ter]... dy mama, do müsta, dy jemuł [jemułn] müsta zȧjn bocy dö. Oder nöhta wün zy śun gyśȧjter, s’ej śod ym dy wiöer ȧna kymt’s cy ziöen, zej müsta dos... wi kymt’s cy ziöen... obrócili to, ymłen, no do mahta zy dy jemuł [jemułn] kjycer. No do nytwer dö yns błimła oüs, owi wjyr, mȧkja. Nöhta hotwer s’hemb myt błimła, do wiöe’s fjyr ȧ blüzka gryhta ȧna... Oły wüwer öem ogycün. Oder wymysiöeryś, no. Wymysiöeryś, ym rykla, ym śjyctüh, oder nöhta wün śun rykla fjyr yns, mȧkja, gancy rykla, ny rek, bo dos wiöe cy wiöem, ys fȧld cy gejn ata. O tym, jakie dawniej były koszule Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Nie, kiedyś mama, to rękawy musiały być aż dotąd. Ale potem były już mądrzejsze, szkoda materiału i przyjdzie powiedzieć, musiały to... obróciły to, to zrobiły te rękawy krótsze. No to wyszywałyśmy sobie kwiatki, my panienki. Potem miałyśmy koszule z kwiatkami, to było od razu jako bluzka. Wszystkie byłyśmy biednie ubrane. Ale po wilamowsku, no. Po wilamowsku, w sukience, w fartuchu, ale potem były już sukienki dla nas, dziewczyn, całe sukienki, nie spódnice, bo to było za ciepło do pracy w polu. [74] Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Hota zy won, do fu hułc wiöe dy won. Cy boda, no do ȧbyselüćü woser, no oder ny cy fejł, do zu mȧkja wiöe, kymt’s cy ziöen, myta śü wiöd’s giöe ny nos, bo dos wiöe ju ołys cy śwjer, oder zy śunta jyr. Ȧ yta s’łen zy dih nejder y dy... ys woser, yta ys’s ganc andyśt, wi’s jyśter wiöe. Jyśter gusa zy zih ȧzu ny wi yta. 103 �104 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Mieli wannę, z drewna była wanna. Do kąpania, no to trochę wody, no ale nie za dużo, żeby dziewczyna była tak przyjdzie powiedzieć, nawet butów nie miała zmoczonych, bo to było wszystko za ciężkie, ale szanowali je. A teraz kładą je do wody, teraz jest całkiem inaczej, niż było kiedyś. Kiedyś tak nie lali, jak teraz. [75] Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oder mȧj tȧta fjyrcyłt [fercyłt], wi’ȧ ging cyr mama cym Hȧla-Mockja diöt, cym Tobyś, do śtełt’ȧ ȧn wiöen ufum... ufum dah, ufer śoün. Śtełta zy. Dy büwa kuzta myter [myta]... ełdyn, ȧn dy andyn śtełta ufum dah ufer śoün ȧ wiöen cyzoma, no. Konsty ziöen, wi zy jyśter cykrigata, dos wiöe ny cym ziöen. Jak złożyli wóz na dachu Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Ale mój tata opowiadał, że jak chodził do mamy, tam do Hala-Mocka, do Tobysia, to postawili wóz na dachu, na stodole. Postawili. Chłopcy rozmawiali z rodzicami (dziewczyny), a ci drudzy składali na dachu stodoły wóz (drabiniasty). No powiedz, jak kiedyś robili na złość, to było nie do powiedzenia. [76] Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ȧ hot ahca jür Lüft-Staha (1926–2021), 2019. Wi’ȧ hot zymfca jür, kon’ȧ nö njynta ny gejn. Wen’ȧ höt ahca jür, müst’ȧ kiöefa brantwȧjn, di oły rüfa ȧn bjyr ȧjkiöefa, nöhta kon’ȧ rymgejn. Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. Jak miał siedemnaście lat, to nie mógł nigdzie iść. Jak miał osiemnaście lat, to musiał kupić wódkę, wszystkich zaprosić i kupić, to dopiero potem mógł chodzić. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [77] Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn Biöeźnjok-Helka (1924–2014), 2009. Es wiöe [s’wiöe] zjyr łöstik y Wymysoü jyśter. Wȧł, cym bȧjśpil, wjyr śłysa dy fadyn, cy yns, yn der kyh [yr kyh]. Koma oły nökweryn, oła mȧkja. Ȧna dy bowa oü. No ȧzu... wos kon yh ziöen mejer? Wjyr hon fejł mytgymaht dö, wȧsty? Wi di Rüsyn [Rüsa], wi koma dö, uf Wymysoü. Ȧ s’wiöe zjyr śejn, fadyn, für dym krig [fjym krig], dy nökwer hota zih zjyr gan. Zy gingja c’öwyts inda cyzoma. Uf der bank zasa [zösa] zy, bo jyśter wiöe kȧ radio, wiöe kȧ, kȧ te... fernzejer wiöe, wiöe nist. Ȧ ołys wiöe güt, s’wiöe łöstik. Ȧ yta, yta dy łoüt hon fernzejer, hon telefon, zy zȧjn fjyr zejh mejer. – Ju. Bo jyśter ida zuntag, koma dy bowa. Frȧłik, oły zuntag, oder undweroh oü. Underwoh s’öwyts. Koma zy oü, gingja zy cy nökwer. Zy hota zih jyśter zjyr gan. Yta oü, oder ider ej fjyr zejh mejer, wȧst? Wȧł ider höt, wi yh ziöet, fernzejer, und telefon, und so weiter. Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze Helena Gasidło z d. Zejma (1924–2014), 2009. Kiedyś było w Wilamowicach bardzo wesoło. Bo na przykład, my szkubałyśmy pierze, u nas w kuchni. Przyszły wszystkie sąsiadki, wszystkie dziewczyny. I mężatki też. No i tak, co mogę jeszcze powiedzieć. Dużo tu wycierpieliśmy, wiesz? Jak Ruscy, jak przyszli do Wilamowic. A było pięknie, pierze, przed wojną, sąsiedzi się bardzo lubili. Wieczorem się spotykali. Wysiadywali na ławce, bo kiedyś nie było radia, nie było telewizji, nic nie było. A wszystko było dobrze, było wesoło. A teraz, teraz ludzie mają telewizory, telefony, są tacy więcej dla siebie. – Tak, bo kiedyś w każdą niedzielę schodziły się kobiety. Pewnie, w każdą niedzielę, ale w tygodniu też. W tygodniu też, wieczorem. Przychodziły też, szli do sąsiadów. Kiedyś się wszyscy bardzo lubili. Teraz też, ale każdy jest, każdy jest więcej dla siebie, wiesz? Bo każdy ma, jak powiedziałam, telewizor, telefon i tak dalej. [78] Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, wi wjyr by Pöłscȧjt, no to hotwer inda kroüt, kymt’s cy ziöen, cwencik cȧjł [cȧjłn], do zectwer kroüt y cwencik cȧjł. Ȧna s’gan- 105 �106 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian cy gywend höt funfcik cȧjł oba zȧhcik cȧjł, no ny? No do can cȧjł zȧjn kroüt gyzoct, ȧn s’łecty wiöe myt kwaka gyzoct. No do wen dy höst zöfuł kroüt, dü djefst ju zöfuł ny hon, fjyr dejh, y ȧ bytła, no do s’łecty konsty ferkiöefa. No. Oder jyśter, kymt’s cy ziöen, war handułt myt kroüt? Wen ider hot kroüt, ider zoct’um dyham, no, ym gyweł wiöe, yh wȧ nist ny... kymt’s cy ziöen, ufum jümyt. Na targu, jümyt, ny? – Ju, jümyt. Ju. No do ufum jümyt konsty kroüt ferkiöefa, s’bytła hotsty, no do ferkoüfsty uf dy typła. Fu liter oba ȧ hołp liter wiöd kroüt ferkoüft y Wymysoü, wi wiöe jümyt. Ȧna uf dy Bejł wi füt’ȧ, no do hota zy ym bytła s’kroüt. Zoüwerkroüt. Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Powiem ci, jak my za polskich czasów (w okresie międzywojennym), no to mieliśmy zawsze kapusty, przyjdzie powiedzieć, dwadzieścia rządków. To sadziliśmy kapustę w dwadzieścia rządków. A całe stajanie (pole) miało pięćdziesiąt rządków, albo sześćdziesiąt rządków, no nie? No to dziesięć rządków było obsadzonych kapustą, a reszta była obsadzona kwakami (brukiew). No to jak masz tyle kapusty, nie potrzebujesz tyle dla ciebie, do jednej beczki, no to resztę możesz sprzedać. No. Ale kiedyś, przyjdzie powiedzieć, kto handlował kapustą? Jak każdy miał kapustę, każdy sobie sadził w domu, no. W sklepie była. Nie wiem, przyjdzie powiedzieć, na targu, nie? – Na targu. No. No to na targu możesz sprzedać kapustę, beczkę miałeś, no to sprzedawałeś na garczki. Na litr albo pół litra sprzedawano kapustę w Wilamowicach na targu. A do Białej jak jeździli, to mieli w beczce kapustę. Kiszoną kapustę. [79] Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa Abda-Inga (1928–2016), 2009. Yta hon zy ju dö ny, wos cy frasa. Ȧni dy śwoümła hon mej... jyśter ym śtoł wün fuł fłigja. Do wün cwe, drȧj nast [nest] zugiöe ym śtoł. To fługa zy nȧj ȧn roüs. Ȧn dy łoüt wün fruł, do zy’ȧ dy fłigja roüsfunga [roüsfünga]. (...) C’yns, dö by Nikls ufum Rynk, do ym fürhoüz hota zy gymaht ȧ zytys koüłikjys wos, ȧn dos wiöe diöt underum sufit, ȧn... do wün cwe nastła inda. Ȧ wjyr hota, als [oüz] kyndyn hotwer inda śejny bynzeła, do hot yh miöehysmöł ufum bynzeła oü ȧjgymyst. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jaskółki nie mają teraz co jeść Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Teraz nie mają tu czego jeść. Ani jaskółki, bo kiedyś w chlewie było pełno much. To były dwa, nawet trzy gniazda w chlewie. To wlatywały i wylatywały. A ludzie byli zadowoleni, że im wyłapywały muchy. (...) U nas tu, u Niklów na rynku, to w sieni zrobili takie coś okrągłego i to tam było pod sufitem. To były zawsze dwa gniazdka. A my miałyśmy, jako dzieci, miałyśmy zawsze ładne wstążeczki, to miałam czasem narobione na wstążeczce. [80] Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt wi yta. Jyśter wiöe’s zjyr śwjer. Ołys maht zih myta henda, ołys. S’droś zih myta henda, ȧ s’zyt zih myta henda, s’nom zih wȧg myta henda, dos wȧgnama, dos nama... Bundwer zyty giöewa ȧn wer śtełta zyty bowa, bo dos gytrȧd müst güt oüstroügja. Nöhta fütwer dos nȧj, nö myta fłygln dröśwer, no. Ołys maht zih myta henda, ołys. Yta maha ołys dy maśinn. Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inaczej niż teraz. Kiedyś było bardzo ciężko. Wszystko robiło się ręcznie. Młóciło się ręcznie, a siało się ręcznie, odbierało się (snopki) ręcznie, to odbieranie. Wiązaliśmy takie snopki i stawialiśmy takie babki, bo to zboże musiało dobrze się wysuszyć. Potem to wwoziliśmy (do stodoły), jeszcze cepami młóciliśmy, no. Wszystko robiło się ręcznie, wszystko. Teraz wszystko robią maszyny. [81] Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2009. Güty cȧjt, zjyr güty cȧjt. Jyśter wiöe’s ȧzu güt ny, wi’s yta ej. Wi yhy jung wiöe, Mȧryja, wen wer gingja ufs fȧld, hoün oba wȧs, oba kün, no, no s’gytrȧd. Do ȧby… ȧ… ȧ bow, cwü hiwa zy, der, der kłop, ȧn yhy bund dos cü ȧna wer müsta nö byhend zih fjydyn, bo 107 �108 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian s’füng śun cy rȧnn. Ȧ yta ej zyty śejny cȧjt. Ȧ s’höt kȧ, nimand dö, ys [yms] rod kȧ kü. S’zȧjn kȧ ki, s’zȧjn kȧ, kȧ fad, nist ej mej ny. Yt zȧjn dy mȧśinn. Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No dobra pogoda, bardzo dobra pogoda. Kiedyś nie było takiej dobrej pogody, jak teraz jest. Jak byłam młoda, Maryjo, a szliśmy na pole, siec albo pszenicę, albo żyto, no zboże. To jedną babkę, dwie skosili, mąż, a ja to związałam i musieliśmy się bardzo spieszyć, bo już zaczynało lać. A teraz jest taka piękna pogoda. A nikt tu wkoło nie ma krowy. Nie ma krów, nie ma koni, nic nie ma. Teraz są maszyny. [82] Dy cökela fjym krig Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Do cökela wün – o matko! – dos wün zyty ander cökela. No, kymt’s cy ziöen, ny zyty, wi yta zȧjn. Ȧbyselüćü apuł, kymt’s cy ziöen, ȧna hung oba cöker gym... gybrant, dos wün, takie miodowe więcej, hisa zy, fu hung cökela, hungcökela. Ȧ nöhta wün śtolperki śun, śpyter, dos wün... zejwȧndresikjer jür oba nö ejer, kyndyn wüwer, wün, gingwer. Do dy mama kund kiöefa fjyr fynf groś, no do krigt zy fynf zyty cökela, no to idys hot ȧ cökela. Cukierki przed wojną Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Cukierki były, o matko, to były takie inne cukierki. No, przyjdzie powiedzieć, nie takie, jak teraz są. Trochę ziemniaków, przyjdzie powiedzieć i miód albo cukier pieczony, to były takie miodowe więcej, nazywali je, cukierki z miodu, miodowe cukierki. A potem były już śtolperki, później, to było... w 1937 roku albo jeszcze wcześniej, dziećmi byłyśmy, to chodziłyśmy. Mama mogła kupić za pięć groszy, to dostała pięć takich cukierków, to każda miała jeden cukierek. [83] Jyśter mahta zy cigln myta henda Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Cyderjyśt mahta zy cigln myta henda. Mȧj hyt ej oü gyboüt fu cigln myta henda. Mȧj nökwer maht di cigln ȧna �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian dos troügta zy ufum płoc, ȧ nöhta ufer heja, dö, wu zȧjn di mȧlina, diöt mahta zy ȧn zyta, łe... Dos müsty kyna, ny? Di cigln ȧzu, ȧna zy underbranta undyn, ȧna di, dos fojer brant ȧzu łang, wȧjł di cigln ny zȧjn oüsgybrant. No s’wün nymiöeha wün cy zjyr gybrant, no to müsta zy dos wȧgwȧfa [wȧgwafa]. Ȧna di śejna boüta zy, boüt mȧj foter mȧj hoüz. Kiedyś robiono cegły ręcznie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Najpierw robili cegły rękami. Mój dom też jest wybudowany z ręcznie robionych cegieł. Mój sąsiad robił te cegły i to suszyli na placu, a potem na górze, tam, gdzie są te maliny, tam robili taki... To musisz umieć, nie? Cegły tak i podpalali pod tym, i ten, ten ogień się palił tak długo, aż te cegły się nie wypaliły. No były niektóre, co były za bardzo wypalone, no to musieli je wyrzucić. A te ładne to z nich budowali, mój ojciec wybudował mój dom. [84] Wi zy s’wejtünikjy kürjyta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, cym dökter gingja zy, ȧ zy kürjyta zih oü ȧłȧn dyham. No mahta zy... wen dy hotst... ȧ, cym bȧjśpil, ȧ füs wejtünik ȧzu wi yh, nöma zy fur łynd... kore, ȧna fu... fu ynwik śyłta zy dos mytum maser ȧn zy rejsta dos ufum roüm, ȧ nöhta łeta zy dos cü. Ȧn dos hułf [hüłf] ołys. Jak leczyli bolące miejsca Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No, do lekarza chodzili, ale leczyli się też sami w domu. No robili, jak miałeś..., na przykład nogę bolącą, jak ja, to brali z lipy korę, i ze środka to tak obierali nożem i smażyli to na śmietanie, a potem to przykładali. I to wszystko pomagało. [85] Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Mȧj brüder wiöe zȧhs jür jyngjer fön mer, ȧna wi’ȧ ej gybün, no do wjyr wün cyderjyśt cwej [cwe] mȧkja. No wułd der foter hon ȧn zun. Nöhta hota zy, zȧhs jür wiöe’ȧ jyngjer fön mer, ȧ ej śun oü gyśtiörwa. Ȧn’ȧ 109 �110 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian krigt lungenencundung [płoücencindung]. Nöma zy śłykjermyłih ȧn zy łeta cü di śłykjermyłih. Dos denk yh, wiöe’ȧ ȧ klin kynd. Hot’ȧ fylȧjht ȧ hołp jür oba ȧ jür, bo ȧ klin kynd. Ȧn zy łeta di śłykjermyłih cü, do wen’ȧ höt hyc, do dos gejt dy hyc wȧg. Ȧn’ȧ wiöd gyzund. Jak kwaśne mleko wyleczyło brata Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Mój brat był sześć lat młodszy ode mnie i jak się urodził, no to my byłyśmy najpierw dwie dziewczynki. No ojciec chciał mieć syna. Potem mieli, sześć lat był młodszy ode mnie, też już umarł. No i on dostał zapalenie płuc. Wzięli kwaśne mleko i przykładali to kwaśne mleko. To pamiętam, byłam małym dzieckiem. Miał może pół roku albo rok, bo małe dziecko. I przykładali to kwaśne mleko, jak miał gorączkę, żeby ta gorączka odeszła. I wyzdrowiał. [86] Kürjyn myt kwaka Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Kwaka, mȧj baba, zej hot zyty bykantśoft.... y dan łoüta, y zyta... weter nökwyn. Zej wönta diöt... bym woser (Zöł), ny wȧjt. Ȧ zȧj... mȧj müter wiöd krank, oder yhy wȧ ny, wi dos hȧst wymysiöeryś. Hemorojde. Ȧna... do wȧsty, dos ej... zyty krankhajt [krankyt], zyty krankyt ym, ym diöem, ny? Ȧna, oder... dos zȧjn grusy, dos tüt zjyr wej. Ȧ mȧj müter wiöd ȧzu krank ȧna dy, dy baba ziöet ȧzu: „Hiöer ok Helćü, yhy wa diöt gejn” – dos wiöe wȧjt, dos wiöe śun ym end Wymysoü – „h’wa fren wi har dos maht”. Ȧna kom zy yn ham, nom zy di kwaka, maht zy ganc rȧn, bo dos ej fu ad, ȧna śnȧd zyty śtykla y ȧn amper, ȧn nöhta gus zy kohnik woser uf dos, zy dekt dos ȧbysła cü, ȧ wen dos ej ȧzu... śun ny ganc wiöem, oder wiöem, to müsty dih... uf dos zeca. Müsty dih oüscin ȧna wȧsty wos. Dos wiöe jyr güt, ȧn zy wiöd gyzund. Leczenie kwakami (brukwią) Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Kwaki, moja babcia, ona miała takie znajomości, z takimi ludźmi, takimi dalszymi sąsiadami. Oni mieszkali tam... przy wodzie (Soła), niedaleko. A jego... moja matka zachorowała, ale nie wiem, jak to się nazywa po wilamowsku. Hemoroidy. I, to wiesz, to jest taka choroba, taka choroba jelita, nie? I to jest, to są duże, to bardzo boli. A moja matka tak zachorowała i babcia powiedziała tak: „Czekaj tylko Helciu, ja tam pójdę”, to było daleko, to był już koniec Wilamowic, „Ja zapytam, jak on to �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian robi”. I przyszła do domu, wzięła kwaki, całkiem je wyczyściła, bo to jest z ziemi, i kroiła takie kawałki do wiadra, a potem wlała na to gorącą wodę, przykryła to trochę i jak to jest takie... już nie całkiem ciepłe, ale ciepłe, to musisz na to siąść. Musisz się rozebrać i wiesz co. To było dla niej dobre i ona wyzdrowiała. [87] Gest fu Belgjen Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Di fu Belgjen, wo köma, wȧsty’s? Wo yhy diöt śłüf. Di hota mih ȧzu gan wi... di köma dö gyfiöen śtȧjd. Oły jün köma zy ym zumer gyfiöen, dö, byn [ben] mer, wȧsty’s? Yhy koht, yhy... zy śłüfa byn [ben] mer, ołys. Oder derzȧnk ławt nö mȧj kłop, ȧn mȧj mama wiöe oü łang nö, do hułf [hüłf] zy mer, wȧsty’s? Goście z Belgii Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Ci z Belgii, co przyjeżdżali, wiesz? Co ja u nich tam spałam. Oni mnie tak lubili, jak... oni przyjeżdżali tu ciągle. Każdego roku przyjeżdżali tu w lecie, tu, u mnie, wiesz? Ja gotowałam, oni u mnie spali, wszystko. Ale wtedy żył jeszcze mój mąż i moja mama była jeszcze długo, to pomagała mi, wiesz? [88] Wo wer byr müter zocta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, wjyr hon gyzoct byr müter jok kroüt, ȧn büroka fjy dy ki ȧn fylȧjht ruty büroka yhta. Ȧna zu hotwer ju nist mejer. S’wiöe kȧ sałot, s’wiöe kȧ... zyty griny zaha, cwypułn, no to cwypułn hower byśtymt gykoüft. Bo ym giöeta wiöe oü ny. Dos wiöe ołys nöhta śpyter. Co sadziliśmy u mamy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, my sadziliśmy u mamy tylko kapustę i buraki dla krów i może coś czerwonych buraków. A tak, to nie mieliśmy nic więcej. Nie było sałaty, nie było żadnych takich… takiej zieleniny, cebuli, no cebulę na pewno kupowaliśmy. Bo w ogrodzie też nie było. To wszystko było potem, później. 111 �112 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [89] Wos zih os bocȧ mytag Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wjyr jyśter, wi wer kyndyn wün nö, no do dy mama śtind inda ym fynf uf, der tȧta oü, bo ym fad ȧjśyta, ȧna ym hołp zȧhs fün zy śun ufs fȧld, ny? Ȧn dy mama, wi wjyr wün nö jyngjer, no do müst zy gejn yn śtoł, ki mȧlkja ȧn śwen ferryhta, ȧn ȧzu wiöe dos, ȧn nöhta wiöd dy Polinskja-müm, inda wiöe zy bym błȧh, no do brant zy myt śtȧkla, bo hułc hotwer hefa, bo hota ȧn puś, no do śtȧkla wiöd gybrant. Ȧna s’wiöd inda gymaht polyk, myt apuł [arpułn], s’mügjys, oba myt ćjyrkja, myt myłih ziser oba myt zoüwermyłih. Myt zoüwermyłih to wün gymaht dy ćjyrkja fu, fu künmał. Ȧna zisy ćjyrkja do wün myt wȧs. Mąki pszennej. – Wȧsamał. Ju, no do wün inda, oder kȧfy wiöe ufȧ, uf mügjaasa [ufs mügjaasa]. Nöhta ym noün konsty kȧfy asa myt brut. Ȧn ȧzu wiöe inda polyk ȧn apuł [arpułn] ogymaht myt śpyrkja, oba ufum andum tag [ufȧ andyn tag] gywjemty apuł ufum roüm, dos wiöe zjyr fȧjn. Ufum roüm, zoüwerroüm. Ȧna apuł [arpułn] fu gestyn, płacła gyśnyta. Ȧn dos wiöe... ȧzu ruh dos, wi myt puter, kymt’s cy ziöen. Dos wiöe s’besty asa, ufȧ mügjaasa, myt ćjyrkja. Myt wȧsa, myt ziser myłih. No ȧ nöhta wiöe ym noün, wi wer ny gingja y dy śül, no do ym noün wiöe nöhta kȧfy myt brut. Oder wjyr wułda beser apuł [arpułn] hon, myt ziser myłih, myt ćjyrkja, owi dos brut. No s’brut wiöe troüg, miöehysmöł wiöe’s byśmjet myt twiöeg, oder myt puter ganc wing, bo dy puter müsta zy ferkiöefa, do zy giełd mahta uf... śtȧjer, yns ocin, ȧ fu wos hota [zułda] zy s’giełd maha? Dos wiöe, kymt’s cy ziöen, yhy bej ganc byrysa, kymt’s cy ziöen, bo yhy müst ganc, fu oła mȧkja s’rykla hon. No dos wiöe śun gyfłykt, kymt’s cy ziöen, byrysa, wi’h śtej myter śoüfuł. Ołys ej byrysa, kymt’s cy ziöen. Co się jadło przed południem Helena Biba z d. Danek (ur. 1922). Kiedyś, jak byliśmy dziećmi, to mama wstawała zawsze o piątej, tata też, bo koniowi nasypać i o wpół do szóstej już jechali na pole, nie? I mama, jak byłyśmy jeszcze młodsze, no to musiała iść do chlewa, krowy doić i świnie odbywać. I tak to było. No a potem była ciotka Polinska, zawsze była przy blasze, no to paliła patykami, bo mieliśmy dużo drewna, bo mieliśmy las, no to paliła patykami. I zawsze była robiona polewka z ziemniakami rano, albo z zacierką, ze słodkim albo kwaśnym mlekiem. Z kwaśnym mlekiem to była zacierka z mąki żytniej. I słodka zacierka to była z pszenicą, z mąki pszennej. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Z mąki pszennej. Tak, no to była zawsze, albo kawa była na śniadanie. Potem o dziewiątej możesz jeść kawę z chlebem. A tak, to zawsze była polewka i omaszczone ziemniaki ze szpyrką, albo na drugie to odgrzane ziemniaki na śmietanie, to było bardzo fajne. Na śmietanie, kwaśnej śmietanie. I ziemniaki z wczoraj, pocięte na plasterki. I to było... tak to pachniało, jak z masłem przyjdzie powiedzieć. To było najlepsze jedzenie, na śniadanie, z zacierką. Z pszenną, ze słodkim mlekiem. No a potem było o dziewiątej, jak nie szłyśmy do szkoły, no to o dziewiątej była potem kawa z chlebem. Ale my wolałyśmy ziemniaki ze słodkim mlekiem, z zacierką, niż ten chleb. Bo chleb był suchy, czasem był posmarowany serem, albo masłem to tak bardzo rzadko, bo masło musieli sprzedać, żeby zarobić pieniądze na... podatki, żeby nas ubrać. A z czego mieli zrobić te pieniądze? To było, przyjdzie powiedzieć, ja jestem całkiem obdarta, przyjdzie powiedzieć, musiałam całkiem, od wszystkich sióstr mieć sukienki. No to było już połatane, przyjdzie powiedzieć, obdarte, jak stoję z łopatą. To wszystko jest obdarte, przyjdzie powiedzieć. [90] Fanküh gybröht ufs fȧld Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wen imyd hot cȧjt, owi dy mama, oba dy Polinskja-müm wiöe, no do maht zy inda fanküh, ferśtejsty? Do bröhta zy, no fynf ȧjyn, myłih ȧna cwej łefuł [łefułn] mał ȧn zy mahta, no śpyrkja wün. Fetys wiöe oü, bo s’śwȧjn wiöe gyśłaht, no do, dos wiöe ȧjgy... ym kosta ȧjgyzałca, dy śpyrkja, no do wün di śpyrkja, do mahta zy fanküh, do bröht dy mama ym noün s’mügjys, s’kymt cy ziöen fanküh ȧna ym bȧńka kȧfy, myt myłih, no do öswer ym fȧld śun, dos śmekt zjyr güt ym fȧld. Konst nö ȧmöł mejer ufasa. Jajecznica przynoszona na pole Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak ktoś miał czas, na przykład mama, albo ciotka Polinska była, to zawsze robiła jajecznicę, rozumiesz? To przynosili, no pięć jajek, mleko i dwie łyżki mąki i robili, no szpyrka była. Tłuszcz był też, bo świnia była zabita, no to, to było tak zasolone w skrzyni te szpyrki, no to były szpyrki, to robili jajecznicę. To przynosiła mama o dziewiątej rano, przyjdzie powiedzieć jajecznicę i w bańce kawę z mlekiem. No to jedliśmy już w polu, to smakowało dobrze w polu. Możesz jeszcze raz więcej zjeść. 113 �114 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [91] Pylyk ȧn woserpip Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Brȧj oü, pylyk kohtwer, pylyk fu śłykjermyłih kohtwer. Do... müstwer zy ufkoha, nöhta gytwiłer maha, ȧbysła mał, ȧbysła woser, ȧna zu öswer. Dos wiöe jyśter. – Ȧ woserpip oü? Oü kohtwer woserpip. Dy epuł [epułn] śnyta zy, cyśnydwer, oder zy śyłta zih ny. Myt dar fał, kohtwer zy, nok dy... di kanła, krötwer oüs, do zy ny śwyma, ȧna ȧzu kohtwer ȧna dos nöhta... rejsta zy śpyrkja, mahta zy dos o ȧn ȧzu ösa zy. Ȧzu wiöe’s jyśter. Polewka i woserpip (pipa na wodzie) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Bryję też, polewkę gotowaliśmy, polewkę z kwaśnego mleka gotowaliśmy. To… musieliśmy ją zagotować, potem zrobić zacierkę, trochę mąki, trochę wody i tak to jedliśmy. Tak było dawniej. – A woserpip (nazwa zupy) też? Też gotowaliśmy woserpip. Jabłka kroili, kroiliśmy, ale ich się nie obierało. Z tą skórą gotowaliśmy je, tylko pestki wykrawaliśmy, żeby nie pływały i tak to gotowaliśmy, i to potem... smażyli szpyrkę, robili to i tak jedli. Tak było kiedyś. [92] S’Asa byr fȧldat Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi wer nynder wün, komwer yn ham asa, oder wi wer wün śun hynder śtrös, do bröhta zy yns s’asa. Do müsta zy ym cygjer ȧn zy bröhta yns, do wjyr ny kuma yn ham, do wer yns ȧbysła rün, do bröhta zy yns s’asa ufs fȧld. No do wiöe ȧ śysuł, ȧn zȧhs oba wifuł, fynf wi wer wün, fynf łoüt oba zȧhs łoüt, oły oswer fu dar śysuł. S’wiöe ny, do dü höst ufum tełer ekstra. Do wiöd dos, ufum rȧja zocwer [zöswer] ȧna wer ösa ym fȧld. Dos wiöe zjyr fȧjn ȧzu cy asa. – Ȧ dos öwytasa oü, oba... Nȧ, öwytasa komwer śun yn ham. Oder s’öwytasa, wi wer wün śun ym fȧld, kymt’s cy ziöen, dy zun ej śun runderganga, ganc. No do derzȧnk wiöda myta hiöela... – Gykłopt. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „End dy at”, kymt’s cy ziöen, s’hiöela müsty owośa myta fisa, dy ad, bo dos ej ołys zu śejn, kymt’s cy ziöen, s’hiöela hot... hełt zih ju kȧ ad ny, bo ejs ej oüsgyat, no do gingwer yn ham ȧn s’wiöe śun cy... Ȧn ym tȧjh wüśwer dy fis, ȧn dy hend. (...) Dyham wiöd ok dy ad ȧbyselüću, bo dy mahst dy fis śenklik, ny? No oder wiöest śun ogywośa. Ȧ wifuł möł wiöe at, wi wer wȧgnöma, to wiöe śun ganc fynster, wen dy dy bowa śtełst, no do wüśwer zih ym tȧjh, botwer zih ym tȧjh, wiöem woser wiöe. No do ȧs ej dö, s’ander weter, bo dü mahst mer dö śenklik s’woser. Do wȧsty, wi wer wün fynf łoüt, to wüwer ym tȧjh. Oder do dy ny ymfełst. Wüśwer zih o ȧna wer wün śun ogybot. – Ȧna der zȧjt kuma yn ham, ju? Wjyr zȧjn kuma yn ham, hotwer s’öwytasa. (...) S’öwytasa hotwer, no inda wiöe, wi wer wułda brut myt kȧfy. Oder wjyr wułda inda hon apuł [arpułn] ym roüm gybakt. No do dy Polinskja-müm wöst śun fu dam, no do inda wiöd mejer apuł [arpułn] gykoht c’öw... mytag. Do wer c’öwyts hota ym roüm gyba... dy gywjemty apuł [arpułn]. No do, wȧsty, wen dy höst ym roüm gywjemty apuł [arpułn], dos roüht ȧzu wi puter. Bo dos wiöe güter roüm, no ny? No do myt ziser myłih, dos wiöe s’besty asa. Ȧ wen dy nöht nö wułdst hon brut, no to kundsty der nama brut, oder wiöest ogasa myt apuł [arpułn], kymt’s cy ziöen. No do... s’wiöe s’besty asa, ym roüm gywjemty apuł. Oder roüm zyter, ny wo yta ej, wen dy ȧ zyta roüm gyst, do dy puter kymt giöe runder, wȧsty? S’roüht ȧzu śejn, no to dy Polinskja-müm, inda fȧt zy mejer apuł [arpułn] ufȧ mytag, do zy nöhta wjemt yns apuł [arpułn] ufum roüm. Do inda ziöet zy: „Kȧśü, breng mer ȧn hołwa liter roüm” – no do wiöd cwe... wi wer wün mejer, no do wułdwer hon beser, no to y cwej rondl. Rondl? Y cwej rondl [rondln], wȧsty, bo wen wer zȧjn fynf łoüt, do wer hon beser apuł [arpułn] gywjemty. Dos wiöe s’besty asa. Ȧna miöehysmöł wiöe ȧ e ogykoht. Oder ym fȧld ym besta, wi wer s’mügjaasa osa, no do hotwer idys ȧ e. Jedzenie przy pracy w polu Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak byliśmy bliżej, to przychodziliśmy jeść do domu, ale jak już byliśmy za ulicą (Starowiejską), to przynosili nam jedzenie. To musieli w koszyku przynosić, żebyśmy nie szli do domu, żebyśmy sobie trochę odpoczęli, to przynosili nam jedzenie w pole. No to była miska i sześć albo ile, pięć jak nas było, pięciu ludzi albo sześciu ludzi, wszyscy jedliśmy z tej miski. Nie było, żebyś ty miał na talerzu osobno. To było to, na miedzy siedzieliśmy i jedliśmy w polu. To było bardzo fajnie tak jeść. – A kolację też, czy... Nie, na kolację przychodziliśmy już do domu. Albo kolację, jak już byłyśmy w polu, jak przyjdzie powiedzieć, jak słońce zaszło, całkiem, no to wtedy się kopaczkami... – Pukało. 115 �116 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „Skończcie pracę”, przyjdzie powiedzieć. Kopaczkę musisz umyć nogami, ziemię, żeby to wszystko było ładnie, przyjdzie powiedzieć, kopaczka miała... nie trzyma się jej ziemia, bo jak jest wyrobiona, no to szliśmy do domu i było już... I w stawie myliśmy nogi i ręce. (...) W domu się tylko tą ziemię trochę, bo sobie zabrudziłeś nogi, nie? No ale byłeś już umyty. A ile razy była praca, jak odbieraliśmy (przy żniwach), to było już całkiem ciemno, jak stawiałeś babki. No to myliśmy się w stawie, kąpaliśmy się w stawie, ciepła woda była. No to jedna jest tu, druga dalej, bo ty mi tu zamulisz wodę. No to wiesz, jak byliśmy pięciu ludzi, to byliśmy w stawie. Ale żebyś się nie przewrócił. Myliśmy się i byliśmy już okąpani. Przyszliśmy do domu, to mieliśmy kolację. (...) Kolację mieliśmy, no zawsze był, jak chcieliśmy, chleb z kawą. Ale my chcieliśmy zawsze mieć ziemniaki pieczone w śmietanie. No to ciotka Polinska wiedziała już o tym, no to zawsze było nagotowanych więcej ziemniaków na obiad. Żebyśmy wieczorem mieli w śmietanie zagrzane ziemniaki. No to wiesz, jak masz ziemniaki zagrzane w śmietanie, to pachniało tak jak masło. Bo to była dobra śmietana, nie? No to ze słodkim mlekiem, to było najlepsze jedzenie. A jak potem jeszcze chciałeś chleb, to mogłeś sobie wziąć chleb, ale byłeś już pojedzony tymi ziemniakami, przyjdzie powiedzieć. No to to było najlepsze jedzenie, ziemniaki zagrzane w śmietanie. Ale śmietana taka, nie taka jak teraz, że jak taką śmietanę dajesz, to masło nawet nie schodzi, wiesz? Pachniało tak ładnie, no to ciotka Polinska zawsze obierała więcej ziemniaków na obiad, żeby potem nam zagrzała te ziemniaki w śmietanie. No to zawsze mówiła: „Kasiu, przynieś mi pół litra śmietany”. No to były dwa... jak nas było więcej, no to chcieliśmy mieć lepiej, no to w dwóch rondlach. Rondlach? W dwóch rondlach, wiesz, bo jak nas jest pięciu ludzi, że bardziej lubimy zagrzane ziemniaki. To było najlepsze jedzenie. A czasem było ugotowane jajko. Ale w polu najlepiej jak jedliśmy śniadanie, no to każda miała jajko. [93] Wjyr kohta oü ćjyrkja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Oder wjyr, wjyr kohta oü, di, di züp myt, myt gryc fu dan... wi wer hota kełwyn, no. Dos wiöe myt gryc. Ȧ wen ny, to ufȧ mügja wiöe oü zyta... ȧzu wi dy mahst ȧ tȧg uf dy nüdułn, ȧ dos wiöe nöhta ȧbysła ufum rejs gymaht ȧzu klin ȧna ufer myłih gykoht. – To dos wün dy ćjyrkja? No, ćjyrkja. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gotowaliśmy też zacierkę Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ale my, my gotowaliśmy też, tą zupę z kaszą z tego, jak mieliśmy cielęta, no. To było z kaszą. A jak nie, to na śniadanie był też taki... tak jak robisz ciasto na makaron, a to było potem trochę usmażone takie małe i na mleku ugotowane. – To to nazywali „ćjyrkja”? No, ćjyrkja. [94] Ym besta wün gywjemty arpułn Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yhy wułd dos zan yta. Wȧsty wos, wen dy dos wyst zan owi mȧj wjytśoft, niöencik jür y dam, ȧn yta, ej ołys ganc andyśt. Śyner, asa beser. Ȧn jyśter wos hotsty? S’mügjys wiöe kȧfy, na drugie danie. S’mügjys wiöe ćjyrkja ȧn apuł [arpułn]. Gywjemty apuł [arpułn] ufum roüm. Dos wiöe zjyr güt. Dos ruh ȧzu, bo der roüm wiöe, ȧbysła bekt zih, do puter gejt roüs, ny? Ȧn yta wjesty hon puter, twiöeg, śynka, nö, nö syry takie. Najlepsze były zagrzane ziemniaki Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Chciałam to teraz zobaczyć. Wiesz co, jakbyś zobaczył moje gospodarstwo dziewięćdziesiąt lat temu i teraz, wszystko się zmieniło. Ładniej, jedzenie lepsze. A kiedyś co miałeś? Rano była kawa, na drugie danie. Rano była zacierka i ziemniaki. Grzane ziemniaki na śmietanie. To było bardzo dobre. To tak pachniało, bo śmietana była, trochę się piekło, żeby masło wyszło, nie? A teraz byś miał masło, ser, jeszcze, jeszcze sery takie. [95] Ida tag ȧ śysuł kroüt Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. O Mȧryja. Ida tag ym mytagasa wiöe ȧ... ȧ śysuł kroüt. Ȧ ufȧ öwyt wejder ȧ töp kroüt ȧn brut, troüg brut ȧn kroüt. Ȧ wjyr, by mer müter, ösa ida tag, s’wiöe ȧ zyty grusy śysuł, bo wjyr wün can łoüt dyham, ȧ, ȧ śysuł 117 �118 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian myt arpułn, ȧn y andum tök [töp]... töp wiöe zoüwermyłih. Ȧna di myłih myt dan arpułn, oder ider ider łangt mytum łefuł y dan tełer. Wen dy dih ny fjedyst, wen dy dih... ȧmałik ast, wiöesty.... hungerik. No. Do dos wȧs yh. Codziennie miska kapusty Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. O Maryjo. Codziennie na obiad była miska kapusty. A na wieczór znowu garnek kapusty i chleb, suchy chleb i kapusta. A my u mojej mamy jedliśmy codziennie, była taka duża miska, bo my byliśmy dziesięciu ludzi w domu. A jedna miska była z ziemniakami, a w drugim garnku było kwaśne mleko. I to mleko z tymi ziemniakami, ale każdy, każdy sięgał łyżką do tego talerza. Jak się nie pospieszyłeś, jak pomału jadłeś, to byłeś głodny. No. To to wiem. [96] S’hemb Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty, zej hota zyty hemb gynyty myt jemułn ȧna dö wiöe’s jok cügy... cy, cy, myt kniöefułn, ȧn cü, mahsty der ȧzu cü, ȧn s’hemb wiöe łang. Koszula Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz, miały takie koszule uszyte z rękawami i to było zapinane na guziki, tak sobie zapinałaś i koszula była długa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wartości obowiązujące w naszym świecie Dy wata, wo zy y ynzer wełt zȧjn [97] Wi zy dy ciglȧj boüta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Mȧj foter höt dos ołys... był kierownik. No, ȧna zy nöma giełd fum Krzyżanowski, no zy bügta, zy łejn dos giełd, ȧ yhy wiöe ȧ zyta, ȧ gyśȧjt mȧkja, to inda, wen zy dos diöfta wȧg... cyrykgan, mȧj foter śökt mih inda. Diöt boüta zy di... cyderjyśt wiöe ȧ kliny ciglȧj, nöhta boüta zy dan, dan kumin uf dy hej. No oder yhy wiöe diöt ny, yhy wiöe inda byr müter dyham. Bo dy müter... wün kliny kyndyn, hułf yh yr müter. Jak budowano cegielnię Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Mój ojciec to wszystko... był kierownikiem. No i pożyczyli pieniądze od Krzyżanowskiego, no pożyczyli, pożyczyli te pieniądze, a ja byłam taką mądrą dziewczyną, to zawsze jak mieli oddać kolejną ratę, to mój ojciec mnie zawsze posyłał. Tam budowali... najpierw była mała cegielnia, potem wybudowali do góry ten komin. No ale ja tam nie byłam, ja byłam zawsze u mamy w domu. Bo mama, były małe dzieci, pomagałam mamie. [98] Fyrym hȧsa zy cym Taksła Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Ȧzu, wȧsty wos, dö wün, hon zy oły, bo s’zȧjn hefa Foxa, hefa Schneider, do... ȧ c’yns hȧsa zy cym Taksła. Ȧ wȧsty, wo dos wiöe? – Kynter fercyła. 119 �120 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian No, mȧj dźjada wiöe byr fȧjerwer komendant. Ȧna wen zy hota gymȧśjyt, no bo wiöe... andyśt wiöe’s, wi yhy wiöe ȧ kynd, oder yhy denk, wi zy mȧśjyta, wi zy wün ogycün śejn, ny? Ȧn hot, hot’ȧ gyziöet „hałt ȧ takt”. Do zy zuła, wen zy mȧśjyn, do zy zuła hałda ȧn takt. Ȧ fu dam ej cym Taksła. Skąd wziął się przydomek Taksła Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. No i tak, wiesz, bo tu było dużo Foxów, dużo Schneidrów, to... a do nas nazywali do Taksły. A wiesz, o co chodziło? – Może Pani opowiedzieć. Mój dziadek był przy straży, komendantem. I jak maszerowali, bo to było... inaczej było, jak byłam dzieckiem, ale pamiętam, jak maszerowali, jak byli ładnie ubrani, nie? I on powiedział: „trzymajcie takt”. Że oni mają, jak maszerowali, trzymać takt. (...) I z tego się wzięło „do Taksły”. [99] Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Kom, zej kuzt jok myt mer wymysiöeryś. Nöhta ziöet mer di śnjyh: „Wȧsty wos, müter, yhy gej cyryk cy mem, men ełdyn, bo dü kuzt, jyr kuzt fön mer ołys śłȧhty”. Yhy kuz ju: „Kyndła, wjyr kuza ju nist śłȧhtys, oder zej kuzt ny pönyś. Zy weł ny, zy wył ny kuza” – bo zej ziöet: „Yhy bej ȧ wymysiöejer bow, yhy kuz jok wymysiöeryś!”. No. Teściowa mówiła tylko po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Przychodziła, to mówiła tylko po wilamowsku. Potem synowa mi powiedziała: „Wiesz co, mamo, pójdę z powrotem do moich rodziców, bo wy mnie obgadujecie”. Ja jej powiedziałam: „Dziecko, my nic złego nie mówimy, ale ona nie mówi, nie chce mówić po polsku”. Bo ona powiedziała: „Ja jestem Wilamowianką, ja mówię tylko po wilamowsku!”. No. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [100] Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn Holećkla-Helka (1928–2017), 2009. Dy mama mȧjny, wen zy fum grop wje ufśtejn, to wje zy ziöen: „Mȧkja! Mȧkja!” – wje zy dy hend cyzomałen – „No do łjysty dy kyndyn ny wymysiöeryś kuza? Dos ej ju ynzer śpröh! War wyt zy łjyn? Wan zy śun nymer ny łjyn, wan zy śun nymer nist ny kyna!” – ȧzu wje zy mer ziöen. Ojej, zy kuzt ok wymysiöeryś ejweron. Ȧn der tȧta oü, der tȧta oü, oły. Oder wer füta yns, bo zy ziöeta, do zy yns ys lager uf Oüswynca wan roüsfjyn. Wen wer wan wymysiöeryś kuza. Oder dy müstst nist śyłik ny zȧjn, ok kuza wymysiöeryś, to raus bedzie. Zyta ława hotwer, dy junga jün zyty hotwer. Dos głiöet ȧni nimyd ny. Do kom... wer grynn dyham, dy mama ȧn ołys. Ȧn ny... „Ny grȧjnt, kyndyn, ny grȧjnt, fylȧjht water nö beser cȧjta derława” – ziöet zy. No zisty’s, et gejter zihja dos ołys. Ȧn wen wer yhta kuza, do zȧjter oü fruł, bo, bo dy junga kyna ju mej nist ny. Ny, dos ny wegja yns, wjyr füta yns, zy wułda yns ys lager nama uf Oüswynca. Oh... wen yh dos ołys denk. Śod cy kuza fu dam ołum, beser ny, bo menć wjyd ganc troürik. Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu Helena Nowak z d. Nikiel (1928–2017), 2009. Moja mama, jakby wstała z grobu, to by powiedziała: „Dziewczyno!”, ręce by złożyła, „No to nie uczysz dzieci mówić po wilamowsku? To jest nasz język! Kto je nauczy, już się nigdy nie nauczą, już nigdy nie będą nic umieć”. Tak by mi powiedziała. Ojej, ona mówiła tylko po wilamowsku wszędzie. A tata też, tata też, wszyscy. Ale baliśmy się, bo powiedzieli, że nas wywiozą do obozu do Oświęcimia (po 1945), jak będziemy mówić po wilamowsku. Ale nie musiałeś być nic winny, tylko mówić po wilamowsku, to raus bedzie. Takie życie mieliśmy, taką młodość mieliśmy. W to nikt nawet nie uwierzy. To przyszliśmy i płakaliśmy w domu, mama i wszyscy: „Nie płaczcie dzieci, nie płaczcie, może jeszcze dożyjecie lepszych czasów”, mówiła. No widzisz, teraz chodzicie tego wszystkiego szukać. A jak coś mówimy, to jesteście zadowoleni, bo młodzi już nic nie umieją. Nie z powodu nas, my się baliśmy, chcieli nas wziąć do obozu w Oświęcimiu. Oh, jak to wspominam... Szkoda mówić o tym wszystkim, lepiej nie, bo człowiek się staje całkiem smutny. 121 �122 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [101] Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. No ȧzu ej dos, ȧzu, wen wer wjyn kuma ȧzu... oły zyca dyham. Dos zyct dyham, yh dyham, no, s’SiöebaHȧla. Wen wer ȧzu wjyn gejn cyzoma, no do wje dos... do yh kuz yhta, ejs kuzt, ȧ zo’s źe dos cyzoma ȧjjesa. Ȧ ȧs... Ȧn der menć... Yhy, wi’h ging y dy śül, wiöe dö der Latosiński. Dy wyst oü wysa, bo dü wȧst hefa. Dar wiöe, der Latosiński wiöe kierownik, jer wiöe, wi hȧst ȧ kierownik? – No kierownik oü. Kierownik oü? No to... oder wjyr gingja y dy śül fu zȧhs jür. Do kundwer ju nist ny pönyś, ok wymysiöeryś. Yhy... dy ełdyn, myt yns wun, wan zy zih diöt jesa? Wjyr gingja y dy śül, oder nimyd ziöet nist ny. Diöt dopiyr... – Ołdyśt. O, no, kuztwer, łjytwer zih pönyś. Ȧzu kuztwer wymysiöeryś. I wi kon mȧ dos fergasa? Jak można zapomnieć matczyny język? Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. No tak to jest, jakbyśmy się tak zeszły razem... wszyscy siedzą w domu. Ta siedzi w domu, ja w domu, Soba-Hala. Jakbyśmy tak się razem zeszły, to by to było, że ja coś mówię, ona mówi, razem byśmy coś utegowały. A człowiek... Ja, jak szłam do szkoły, był tu Latosiński. Będziesz wiedzieć, kto to, bo ty wiesz dużo. Ten Latosiński był kierownikiem, on był... jak się nazywa kierownik? – No kierownik też. Kierownik też? No to... ale my chodziliśmy do szkoły od szóstego roku życia. To nie umieliśmy po polsku, tylko po wilamowsku. Ja... rodzice, z nami, oni się tam będą tegować? Szliśmy do szkoły, ale nikt niczego nie powiedział. Tam dopiero... – Dopiero. No, mówiliśmy, uczyliśmy się polskiego. A tak, to mówiliśmy po wilamowsku. I jak to można zapomnieć? [102] Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No, Siöeboka wün hefa, wün. No do, di kanta zih, di... hüłda zih cyzoma inda, wen zy jynta gingja, do, do ȧner �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ny, do cwej, drȧj ȧna bowa oü, no do... Ȧ nöhta di andyn wejder fu dan djyfyn: „Wosfer łoüt zȧjn dos, fu wu zȧjn di?”. Wen wer kuzta wymysiöeryś, zy ferśtinda nist. Soboki mówiły po wilamowsku Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No Soboków było dużo. Oni się znali, trzymali się razem, zawsze jak gdzieś szli, to jeden nie, dwóch, trzech i z żonami, no to... A potem ci inni z tych wiosek: „Co to za ludzie, skąd oni są?”. Bo jak mówiliśmy po wilamowsku, to oni nic nie rozumieli. [103] Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Medytjyn? No wymysiöeryś, oder wen dy wyst [wȧst], wi dos hȧst ołys, dos. Dos konsty. Oder dos, śun eta’s... fergasa hower dos. Dos wiöe ȧ śejny śpröh, wiöe’s. Wen dy konst zjyr güt, har kon güt. Har łjyt zih, bo dö wiöe ȧner, der Jüza Gara, dar kuzt, dar kon kuza. No ȧn’ȧ śtiörw oü. Ȧ h’wȧs ny, wos ej jum gyśan. Har wiöe ny ołd. Wilamowski to piękny język Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. Myśleć? No myślę po wilamowsku, ale jak wiesz, jak to wszystko się nazywa, to możesz. Ale to, teraz już dużo tego zapomnieliśmy. To był piękny język, piękny język to był. Jak umiesz dobrze, on umie dobrze. On się uczył, bo tu był jeden, Józef Gara, ten mówił, ten umiał mówić. No i umarł już też. A nie wiem, co mu się stało. On nie był stary. [104] Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Wjyr hota fu Wymysdiöf, ȧ śtiörw śun, hot fjyrȧnniöencik cy wifuł jür. Ȧn ȧner fu Denkjadiöf, śtiörw’ȧ oü śun, no. Zöfuł hotwer. – Oder wi zy śun dö łengjer wün, to ferśtinda zy wymysiöeryś? 123 �124 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ojej, dar fu Denkjadiöf, dar kund wymysiöeryś ȧn doüć, ȧn ołys. Bo wymysiöeryś łjyt’ȧ, bo wjyr kuzta wymysiöeryś ȧn pönyś cünum, ny? Bo har ferśtind ju nist ny. Cünum pönyś. Ȧn cy dam y Wymysdiöf oü pönyś. Dos wiöe ȧ ołder kłop, oder zy wułda’n roüsfjyn. No to, der foter nom’ȧ uf. No. No ȧn dan wułda zy oü roüsfjyn, oü nom’ȧ der foter uf. Bo zyst heta zy roüsgyfüt, Göt wȧs, wun. No. Oder s’wün güty kłopa. Ȧn dar y Denkjadiöf wiöe yht ełder wi yhy. Gywys cwe jür wiöe’ȧ ełder wi yhy. Oder dar... zjyr güt hiöet hot’ȧ. Ȧ zjyr ȧ güt hiöet. Har łjyt wymysiöeryś ȧn doüć. Bo yhy ging y dy doüćy śül, yhy müst śrȧjwa, yhy müst łaza. Ȧn wen yh jum ny ziöet – „Fyrym wyłsty mer ny ziöen?”. „No bo yh mü ju dos diöhłaza!” – ȧ yhy kund oü nö ny güt. Oder h’kund śun beser. Oder har, ołys kund’ȧ. Zjyr ȧ güt hiöet hot’ȧ. Ȧ śtiörw y Denkjadiöf ufȧ zawał. (...) Cym Hȧla-Mockja wiöe ju oü dy Magda. No, zy hot ȧ mȧkja. No to zej, dy ołdy kuzt ny (wymysiöeryś), oder zy ferśtind. Oder kuza kund zy ny. Oder s’mȧkja kund śun ołys. Ejs kund pönyś ȧn doüć ȧn wymysiöeryś. Ȧzu wi wjyr. Ju, no bo ȧ klin kynd ȧn wen dy höst ȧ gydyhtnys hołp ȧ... hołp ȧcwe, no to łjysty. Bo ȧ kynd łjyt zjyr byhend. No. Robotnicy uczyli się wilamowskiego Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. My mieliśmy ze Starej Wsi, on już umarł, miał dziewięćdziesiąt cztery czy ile lat. A jeden umarł już też w Dankowicach. Tylu mieliśmy. – Ale jak tu już byli dłużej, to rozumieli wilamowski? Ojej, ten z Dankowic, ten umiał i po wilamowsku, i po niemiecku, i wszystko. Bo wilamowskiego się uczył, bo my mówiliśmy po wilamowsku, a do niego po polsku, nie? Bo on nie rozumiał nic. Do niego po polsku. A do tego ze Starej Wsi też po polsku. To był starszy mężczyzna, ale oni go chcieli wywieźć. No to tata go przyjął. No. No a tego też chcieli wywieźć, jego też tata przyjął. Bo w przeciwnym razie by ich wywieźli. Bóg wie gdzie. No. Ale to byli dobrzy mężczyźni. A ten w Dankowicach był trochę starszy ode mnie. Chyba dwa lata był ode mnie starszy. Ale on... miał bardzo dobrą głowę. On się uczył po wilamowsku i po niemiecku. Bo ja chodziłam do niemieckiej szkoły, musiałam pisać, musiałam czytać. A jak jemu nie mówiłam, to „Czemu mi nie chcesz powiedzieć?”. „No bo sama to muszę jeszcze przeczytać”. A ja jeszcze też nie umiałam dobrze. Ale umiałam już lepiej. Ale on wszystko umiał. Miał bardzo dobrą głowę. Umarł w Dankowicach na zawał. (...) U Hala-Mocka była też (służąca) Magda. No ona miała córkę. No to ona, stara, nie mówiła po wilamowsku, ale rozumiała. Ale mówić nie umiała. Ale ta córka umiała już wszystko. Umiała po polsku, po niemiecku i po wilamowsku. Tak jak my. Tak, bo małe dziecko, a jak masz jeszcze pamięć pół na pół, to się nauczysz. Bo dziecko uczy się bardzo szybko, no. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [105] Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Yhy wiöe krank, yh wiöe ym śpytuł, ym śpytuł wiöe’h, h’wiöe zjyr krank, ufs hac. Yh wiöe ym śpytuł y Ochojec, wiöe’h. Diöt hon zy mih operjyt. Ym śpytuł hon zy mih operjyt ȧn y... diöt wiöe’h ȧ mönda, ym śpytuł, bo yh wiöe zjyr krank, yh wöst ny, op yhy wa der... ejwerława dos, no. Ȧn kom yh yn ham, nöhta, y dyham, ȧzu ȧ hołp jür maht yh nist, ok ȧzu zos yh, ȧna ȧ telewizor śoüt yh o, ȧn nöhta kom’s mer ȧj, ȧ djyft yhta wymysiöeryś śrȧjwa. No ȧna nöhta füng yh o cy śrȧjwa, zyty ferśidnikjy... wi hȧst dos, łidła, ȧna zyty, ȧ łidła nöhta śpyter. Ȧn ȧzu... no śrȧw yh ȧzu, wu mer uf, ufs hiöet kom, no. Zu śrȧw yh. No ȧ nöhta, nöhta, wȧs yh, nöhta go’h ȧ zyta bihła roüs, dos bihła hoter, ny? No. Ȧ zyta bihła go’h roüs, diöt ej oü ȧ dos... ȧ wjyrterbüh [wjytynbihła] ej oü diöt. Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku Józef Gara (1929–2013), 2012. Zachorowałem, byłem w szpitalu, byłem w szpitalu, byłem bardzo chory na serce. Byłem w szpitalu w Ochojcu. Tam mnie operowali. W szpitalu mnie operowali i tam byłem miesiąc w szpitalu, bo byłem bardzo chory. Nie wiedziałem, czy jeszcze to przeżyję. I potem przyszedłem do domu, w domu tak przez pół roku nic nie robiłem, tylko tak siedziałem i oglądałem telewizor. No i potem przyszło mi do głowy, że powinno się coś napisać po wilamowsku. No i potem zacząłem pisać takie różne, jak to się nazywa, piosenki i takie..., piosenki potem później. I tak, no pisałem, co mi przyszło do głowy. No a potem, potem, czy ja wiem, wydałem taką książkę, macie ją, no nie? No taką książkę wydałem, tam też jest słownik. [106] Der foter kund ny pönyś kuza H: Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022), 2009. J: Tołer-Jüza (1929–2013), 2009. H: No wiöd jyśter, no do war kuzt… mȧj, mȧj foter… y… wiöe y Win, no, nöht kom’ȧ fu Win… J: Nöhta ferwȧw’ȧ zih. H: Ferwȧw’ȧ zih dö, no do kund’ȧ ju ny pönyś kuza. Jo, jok wymysiöeryś. J: Oba doüć. H: Oba doüć, no. 125 �126 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ojciec nie umiał mówić po polsku H: Elżbieta Kacorzyk z d. Fox (1923–2022), 2009. J: Józef Gara (1929–2013), 2009. H: No kiedyś, to kto mówił... mój, mój ojciec był w Wiedniu, no to przyjechał z Wiednia. J: Potem się ożenił. H: Ożenił się tu, no to nie umiał mówić po polsku. Tylko po wilamowsku. J: Albo po niemiecku. H: Albo po niemiecku, no. [107] Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś H: Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022), 2009. J: Tołer-Jüza (1929–2013), 2009. H: Ȧ fum, fu mȧjner śwaster… der… zun, ȧ do’ȧ kund ju nist… pönyś ny kuza. Dy Rüsa koma nȧj, ȧ dar, jok wymysiöeryś kuzt’ȧ. Ȧn mȧj foter maht’um ȧzu, do’ȧ nist ny zo kuza, bo zy… „Germany, Germany, Germany”. J: Wjyn zy’ȧ ȧjśpjera. H: No, no do kuzt’ȧ ni, nöhta, ging’ȧ diöt cyr baba, diöt, dö, ȧn’ȧ ziöet ȧzu: „yh śȧjs cü zyta ława” – wymysiöeryś kuzt’ȧ – „yhy wa ȧmöł yn bün śpryngja”. J: Der bün wiöe dö ym płoc. H: Nöht kom’ȧ, nöht kom di baba cy mem foter ziöen dos, no do ziöet’ȧ: „Kuzźe, wi dy wyłst, s’zo zȧjn, wo wył. Kuz ȧn s’ej”. – Kon’ȧ wymysiöeryś? H: Ȧ yta, ȧ nist, ȧ ferśtejt ju giöe nist! Ȧ wiöe klin wi, wi, wifuł jür kund’ȧ hon, Jüza? J: No wifuł, zȧhs jür. H: No. Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku H: Elżbieta Kacorzyk z d. Fox (1923–2022), 2009. J: Józef Gara (1929–2013), 2009. H: A od mojej siostry syn, to nic nie umiał mówić po polsku. Ruscy tu wkroczyli, a ten mówił tylko po wilamowsku. A mój ojciec zrobił mu tak (pogroził palcem), żeby nic nie mówił, bo oni: „Germany, Germany, Germany”. No to potem już nic nie mówił, potem, poszedł tam do babki i powiedział tak: „Mam dość takiego życia”, po wilamowsku mówił „wskoczę do studni”. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian J: Studnia była tu, na placu. H: Potem przyszedł, przyszła ta babka do mojego ojca, powiedzieć mu to. No to powiedział: „Mów, jak chcesz, niech się dzieje, co chce. Mów i gotowe”. – A on umie po wilamowsku? H: A teraz, nic, on nic nawet nie rozumie. On był mały jak, jak... ile mógł mieć lat, Józek? J: No ile, sześć lat. H: No. [108] Wysty gryhta wymysiöeryś kuza? I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Dü, Wymysiöejeryn, wysty gryhta wymysiöeryś kuza? H: Yhy wȧ nist, wi’h zo ziöen uf zy... I: Do ȧbysła nöhdenkja ȧn kuza wymysiöeryś. H: S’wył zih mer ny. I: No, „wył zih mer ny”. Byst cy bykwym. Dü, wo dy fum klina kynd jok wymysiöeryś gykuzt höst. H: To ziöe, dü gyśȧjty, wi granatowy, wi hȧsa zy? I: Di dunkułbłöwa. H: Dunkułbüwa. I: Błöwa! H: Ejs wȧs, wo’h kuz, ȧ dy... Tymüś, dü wȧst? Zaczniesz mówić po wilamowsku? I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: Ty Wilamowianko, zaczniesz w końcu mówić po wilamowsku? H: Ja nie wiem, jak to powiedzieć. I: To trochę pomyśl i mów po wilamowsku. H: Nie chce mi się. I: No, „nie chce mi się”. Jesteś za wygodna. Ty, co od dziecka u was mówiło się tylko po wilamowsku. H: To powiedz, jak jesteś taka mądra, jak jest granatowy, jak mówią? I: Dunkułbłöwa (granatowe). H: Dunkułbüwa (chłopcy o ciemnej karnacji). I: Błöwa! H: Ona wie, co mówię. A ty, Tymuś, wiesz? 127 �128 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [109] Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dos ho’h ȧłȧn gyłjyt. Bo zy kuzta mer: „Wi wysty dos wośa di, di... farby, fiöerwa wan ju gejn ganc wȧg!”. Ziöet yh: „Wi wa’h dos wośa?”. Nom yh cyderjyśt ȧn rök, ȧn s’wün śun di mȧśinn cy wośa. Zyty kliny mȧśin. Ziöet yh ȧzu: „Yta wa’h probjyn cyderjyśt dan ȧn rök”. Ziöet yh: „Wos kon yh dö gan y dos wo...” – yhy łjyt dos, yhy maht dos ȧłȧn. Nom yh ȧbysła załc, ȧn esig ȧn ny ganc wiöemys woser, bo diöt gistwer [guswer] y di mȧśin, wün zyty mȧśinn, wu dy müst nȧjgisa woser, ny? No to ȧ zyta woser... wiöem, oder ny hȧs. Wüś yh oüs, dyn [ȧ] rök, har wiöe ȧzu śejn. Ziöet yh: „Yta wa’h śun cwej nama!” – nöhta drȧj, ȧ nöhta can. Ȧna wüś yh ołys. Dy höst ju gyzan wifuł h’ho gywośa. Jak prać wilamowskie stroje Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Tego się sama nauczyłam. Bo mówili mi: „Jak to wypierzesz? Te kolory całkiem znikną”. Powiedziałam: „Jak to wypiorę?”. Wzięłam, najpierw jedną spódnicę, były już takie maszyny do prania. Taka mała pralka. Powiedziałam tak: „Teraz spróbuję najpierw tą jedną spódnicę”, powiedziałam, „co mogę tu do tego dać?”, uczyłam się, robiłam to sama. Wzięłam trochę soli, ocet i taką letnią wodę, bo tam wlewaliśmy do pralki, były takie pralki, co musiałeś nalać wody, nie? No to taką wodę, ciepłą, ale nie gorącą. Wyprałam tą spódnicę, a ona była taka ładna. Powiedziałam: „Teraz wezmę już dwie”, potem trzy, a potem dziesięć. I wyprałam wszystko. Widziałeś przecież, ile prałam. [110] Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Bo di junga ny, dy junga kunda ny. Zej, wen zy kuzta wymysiöeryś, di, dy kyndyn, do wün zy bejz, bo zy ferśtinda nist. Bo zy wün... bo s’wiöe ȧ cȧjt ȧ zyty, wo zy ny łisa wymysiöeryś kuza. No do di kyndyn kunda nist. Ȧ wen wer kuzta yhta wymysiöeryś, do ziöeta zy, „Zy kuza fön yns yhta. Bo wjyr ferśtejn ny, do kuza zy fön yns!”. Zej wün uf (yns?) bejz, dy kyndyn. Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Bo ci młodzi, ci młodzi nie umieli. Oni, jak się mówiło po wilamowsku, te dzieci, to były złe, bo nic nie rozumiały. Bo oni byli... bo był taki czas, co nie pozwolili �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian mówić po wilamowsku. No to te dzieci nie umiały nic. A jak coś mówiliśmy po wilamowsku, to powiedzieli: „Oni mówią coś o nas. Bo my nie rozumiemy, to oni mówią o nas”. One były złe, te dzieci. [111] Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ejs wiöe fo [fu] mȧj [mem] jür, oder ejs kuzt mejer doüć. Ȧ dy mama, zȧj mama kund wog... pönyś ny. S’wułd ny kuza pönyś. Ȧn s’go zih ny oüs, bo ejs ziöet mer: „Hela, wo ȧner kom, ȧn’ȧ hüt, do’s kuzt doüć” – no derzȧnk wiöe’s ȧzu – „kom’ȧ śun s’ander möł ny”. Matka sąsiadki nie umiała mówić po polsku Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Ona była z mojego roku, ale mówiła więcej po niemiecku. A matka, jej matka nie umiała w ogóle po polsku. Nie chciała mówić po polsku. A ona nie wyszła za mąż, bo powiedziała: „Hela, co który przyszedł, a słyszał, że mówi się u nas po niemiecku”, no wtedy tak było, „to na drugi raz już nie przyszedł”. [112] Yhy nyt śwjerery zaha Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, ȧ yhy nyt oü, oder inda zyty śwejerery zaha, wi dy rek, dos nyt yhy. Bo, wȧsty, dos, dos, wu dy, di fałda wu zȧjn, dos ej ju... śwjer cy, cy nyn. Müstwer dos oü łjyn, oder nöhta ging dos ołys. Yhy maht oü zoha, zoka. No to wȧsty, di wu’h ho dö, ho’h mer ȧłȧn gymaht, kon yh der dos wȧjza. Szyłam cięższe rzeczy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No a ja też szyłam, ale zawsze takie cięższe rzeczy, jak spódnice, to szyłam ja. Bo wiesz, te fałdy, co są, to jest ciężkie do szycia. Musiałyśmy się też tego uczyć, ale potem to już szło. Robiłam też pończochy. No to wiesz, te, co mam, zrobiłam sobie sama, mogę ci pokazać. 129 �130 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [113] Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla) Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy müst inda śejn nyn, di blüza wu zy hota, oba di rek, yh ho ju hefa rek gynyt. – Ȧna oü śjyctihjyn ȧn zyty zaha. Ȧ do śjyctih... dos wiöe, zyty at – kliny at. Ym śłȧhsta wiöe’s cy nyn di rek. Bo di gyśtałt, wiöe’s, yh wa der, yh wa dos nama, diöt ho’h zöfuł, wo’h nyt di lȧlka. Ȧ yhy nyt dos ȧzu gan, ȧ di bowa, wu yta nyn, ziöen, hon zy mer dö ym jes gyziöet, ziöeta zy: „Wjyr weła beser nyn grusy zaha”. Ȧ yhy ziöet ȧzu, „Bowy, ȧ yhy wiöe ȧzu gan, wi’h nyt, yhy nyt miöehysmöł can lȧlkja”. Dy ocyg. Bo dy lȧlka koüftwer. Szyłam piękne lalki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Musiałam zawsze pięknie szyć, te bluzki, co miały, albo spódnice, szyłam przecież dużo spódnic. – I też fartuchy i takie rzeczy. A fartuchy to była taka praca, mała praca. Najgorsze było szycie tych spódnic. Bo te oplecki były... ja je wezmę, tam mam tyle, co szyłam dla lalek. A ja to tak lubiłam szyć, a te kobiety, co teraz szyją, mówią, kiedyś mi tu powiedziały: „My wolimy szyć duże rzeczy (dla dorosłych)”. A ja powiedziałam tak: „Kobiety, a ja tak lubiłam szyć, czasem szyłam dziesięć lalek”. Stroje, bo lalki kupowałyśmy. [114] Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. To, wȧsty wos, yhy ȧn s’Helka, hotwer zyty łangy rek, ale plisowane. Wün błöwy rek, ȧn ȧ blüzka. Dos wiöe fynf jür. Ȧ nist mejer. Inda yr... y dy kjyh ȧn fur kjyh, byhemd oüscin. Ȧ dyham gingwer ferśidnik ogycün. Inda yhy myter śwaster, zej wiöe drȧj jür jyngjer, oder zy wiöe ȧbysła gryser wi yhy. Yhy wiöe inda ȧzu kliner ȧn mager. Ȧn ejs wiöe ȧbysła gryser, ȧn wer hota inda ȧnikjy rek ȧna dos, ȧn... Ȧzu gingwer fynf jür, bo dos wiöe ȧzu łang, fun fisa wiöe jok dö ȧbysła zöfuł, ȧ nöhta wen dy wiöest immer, inda [wo ȧmöł] ełder, no to wiöe dos kjycer, kjycer, kjycer. Piöer jür. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To wiesz co, ja i Helka miałyśmy takie długie spódnice, ale plisowane. To były niebieskie spódnice i bluzka. To było na pięć lat. I nic więcej. Zawsze do kościoła i z kościoła, a potem szybko rozebrać. W domu chodziłyśmy różnie ubrane. Zawsze ja z siostrą, ona była trzy lata młodsza, ale była trochę większa ode mnie. Ja byłam zawsze taka mniejsza i chudsza. A ona była trochę większa i miałyśmy zawsze takie same spódnice. I tak chodziłyśmy pięć lat, bo to było takie długie, od stóp było tylko trochę, a potem jak byłaś coraz starsza, to to było coraz krótsze i krótsze. Parę lat. [115] Dy gywynłikja rek fur müter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dos, ȧn zyta rök, hot zy cwej rek, mejer ny. Oba ym mȧsta drȧj. Ȧn dos wüś zy inda ȧna... yr woh ging zy ȧzu ogycün. No ȧn... ym zuntag, wi zy kom fur kjyh, cüg’s... cug zy dos oü o. Bo di śejna fłȧk gingja y dy o[mer], yn... – Y dy łod. Y dy łod. Spódnice codzienne od matki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To taką spódnicę (codzienną), miała może dwie, więcej nie. Albo najwięcej trzy. I to zawsze prała i tak chodziła ubrana w tygodniu. No a w niedzielę, jak przychodziła z kościoła, to też to ubierała. Bo te ładne stroje szły do... – Do skrzyni. Do skrzyni. [116] Wi’h wymysiöejer blüza wüś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧmöł ho’h, go’h yn töp di, di blüz [jypła], ny? Ȧ h’wułd zy oüskoha. Ho’h mer fergasa woser cy gisa. Wiöe zy ferbrant ym typa. Oder yh kund nyn, byhemd wiöer ȧn yh nyt śun wejder. 131 �132 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Ȧna wi, bo jyr hot oü gykoht, no ny? Di hoüaśtykla cym bȧjśpil. No no. No to dos, yn töp, yn töp. Ȧn zaf, ȧn pü... püwer. Proszek, püwer ȧna cyderjyśt kołd woser ȧna ufs błȧh, bo dos hotwer ju [s’]błȧh jok. Ȧna müst yh gan hefa woser, do dos ny ferbrit. Nöhta kohtwer dos, nöhta müsty dos hefa möł, cwe möł wejder śpjy... – Śwafa ju? No, do dy zaf, ołys wȧggejt, ȧ nöhta wejder yyy... gykoht śtiöek [śtjek]. Ȧn ołys gyśtiöekt, no dy zühst [zohst] ju, yta ho’h ju oü śejny zaha, konsty nö yta ośoün. Jak prałam wilamowskie bluzki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Raz dałam do garnka tą bluzkę (jypłę?), nie? I chciałam ją wygotować. Zapomniałam sobie wlać wodę. Spaliła się w garnku. Ale umiałam szyć, szybko materiał i już znowu szyłam. – I jak, bo Pani też gotowała, nie? Te hoüaśtykla na przykład. No, no. No to do garnka, do garnka. I mydło, i proszek. I najpierw zimna woda, a potem na blachę, bo mieliśmy tylko blachę. I musiałam dać dużo wody, żeby się nie spaliło. Potem to gotowaliśmy, potem musisz to wiele razy, dwa razy... – Płukać? – No, żeby to mydło wszystko zniknęło. A potem znowu gotować krochmal. I wszystko wykrochmalone, widziałeś, ja do dzisiaj mam piękne rzeczy, możesz oglądać. [117] Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök Abda-Inga (1928–2016), 2009. Oder cym bȧjśpil fu Płes koüfta zy oü dy płesnerrek. Dos wün dy śenkliksty, s’mȧst uf oły tag cuga zy zy o, zyty gryśtrimty. – Ju, płesnerrek. Ȧn der kȧljytarök dos wiöe y Wymysoü myt dan brȧta gałaśtrima. Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Ale na przykład w Pszczynie kupowali też płesnerrök (rodzaj spódnicy). To były te najgorsze, przeważnie na co dzień nosiły je, takie pasiaste. – Tak, płesnerrök. I spódnica kaljytarök to była w Wilamowicach z tymi żółtymi, szerokimi paskami. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [118] S’kroücła fur müter Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Dy mama hot ufum kroücła ȧ noma, oüsgygrycułt [oüsgykrycułt], gygrycułt [gykrycułt] – Emilia Mika. Idy hot zȧj... zen noma, ufum kroücła. – Ȧ war höt dos gymaht ufum kroücła? No dos koüfta zy śun zyty. No dos... di rek, di tihła, dos koüfta zy y... fu Win wiöe dos. Fu diöt bröhta zy dos. Krzyżyk od matki Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Mama miała na krzyżyku imię wygrawerowane, Emilia Mika. Każda miała swoje imię na krzyżyku. – A kto to robił na tych krzyżykach? No to kupowali już takie. No to, te spódnice, chustki, to kupowali... z Wiednia to było. Stamtąd to przywozili. [119] Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Ȧ, dos wün, s’wün ferśidnikjy zuntag. Wen wiöe der jyśty zuntag, s’wiöe der jyśty zuntag, der jyśty zuntag wiöe ind, der jyśty zuntag wiöe ofang. Ofang ym mönda, der jyśty, jyśty zuntag. No to gingja zy śyner ogycün. Ȧ nöhta gingja zy śun wejder śłȧhter ogycün. No do zöfuł ociwerik, wi dö hot idy wymysiöejer bow, dos wiöe füt, dos ej ny mejglih. Do zyty öemy łoüt zöfuł ociwerik hota. W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. A, to były, były różne niedziele. Jak była pierwsza niedziela, pierwsza niedziela to był początek miesiąca. Pierwsza niedziela. No to chodziły ładniej ubrane. A potem chodziły już gorzej ubrane. No to tyle ubrań, co miała każda Wilamowianka, to to było przecież, to jest niemożliwe. Że tacy biedni ludzie mieli tyle strojów. 133 �134 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [120] Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, dy śynsty traht. Boże Ciało, Łȧjt... wi hȧst dos, Łȧjtnysdunyśtag? No to gingja zy śejn ogycün. No nöhta śun underwoh ȧbysła andyśt, oder oü ny ym płesnerrök. Ym płesnerrök gingja zy jok wi wiöe... bygrytnys. No. Oba yr fost. Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No, najpiękniejszy strój. Boże Ciało, jak to się nazywa, Łȧjtnysdunyśtag. No to szły pięknie ubrane. Potem w tygodniu już trochę inaczej, ale też nie w płesnerrök. W płesnerrök to szły, jak był pogrzeb. No. Albo w poście. [121] Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła) Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ mȧj foter maht’um ym fȧld dy at, bo har hot fad, ȧna... No to ejs kom wejder c’yns, cym foter oü yhta maha, do’s ny mü zöfuł coła. Nöhta kentwer [kantwer] yns. Gingwer inda bȧdy cyr tancgrüp ȧn cyryk kömwer wejder cyfüs, bo wjyr hota ju nist ny, jok ȧ rod cym fiöen. Oder wjyr gingja inda cyfüs. Ȧ nöhta, miöehysmöł wiöe’s ȧlf yr naht, ȧn dy ynzer, dy kjerownićka ziöet... ziöet zy inda: „Błȧjt nö, błȧjt nö” – fercyłt zy, jok yn bowa, ny? Ferśidnikjy zaha cym łaha ȧn wer zunga, miöehysmöł wiöe’s ȧlf yr naht, kom yh yn ham. Ziöet yh: „Rüźü, śtej yta dö” – bo yhy müst fłigja fum Gawlik, ejs ging diöt uf dy hej, ȧ yhy dö. Ziöet yh: „Yhy fjet mih, rüf uf mih!”. Ȧ yhy fług ȧzu wi ȧ wynd yn ham. Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. A mój ojciec robił jej w polu pracę, bo on miał konia, no to ona znowu przychodziła do nas, ojcu też odrabiać, żeby nie musiała tyle płacić. Potem się znałyśmy. Zawsze chodziłyśmy we dwójkę do zespołu i z powrotem przychodziłyśmy znowu na nogach, bo nie miałyśmy nic, tylko rower do jazdy. Ale chodziłyśmy zawsze na nogach. A potem, czasami była dwunasta w nocy, i ta nasza, ta kierowniczka mówiła, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian mówiła zawsze: „Zostańcie jeszcze, zostańcie jeszcze”, mówiła, tylko kobietom, nie? Różne rzeczy do śmiechu i śpiewałyśmy, czasami była jedenasta w nocy, przychodziłam do domu. Powiedziałam: „Róziu, stój teraz tu”, bo ja musiałam lecieć od Gawlika, a ona szła tu na górę, a ja tu. Powiedziałam: „Ja się boję, wołaj na mnie”. A ja biegłam szybko jak wiatr do domu. [122] Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Ejs wiöe okriöepnyś, ejs łjyt, s’jyśty łjyt ejs tanca. Ejs, s’Hȧla. Bo yhy wiöe nö ȧ zyta mȧkja, junkuśik, no to nom’s mih śun diöt uf dy hej, uf dy sala, ȧn diöt śun myt dan piöer mȧkja, dos Hȧla. Ȧzu wiöe’s hynder dam wymysiöeryśa. Dü wȧst, wi ejs kund zyngja wymysiöeryś ȧn... ȧn tanca ȧn... Nöhta hot’s oü ȧ zyty śejny bygrytnys, bo ejs s’jyśty maht dos ȧzu cyzoma. Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak) Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Ona była bardzo..., ona uczyła, ona pierwsza uczyła tańczyć. Ona, Hala. Bo byłam jeszcze taką dziewczyną, młodziutką, to wzięła mnie już tam do góry, na salę i tam już z tymi kilkoma dziewczynami, ta Hala. Taka była za tym wilamowskim. Ty wiesz, jak ona umiała śpiewać po wilamowsku i, i tańczyć i... Potem miała też ładny pogrzeb, bo ona pierwsza tak działała. [123] Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, wjyr jyśter, wi wer apuł zocta, ȧzu myta, mytum hiöela oba myter ko... myt dar... H’wȧ nist ny, wi’s zih his. – Föł. Föł. Do wi wer zocta, nöhta zoctwer śun ym mejst, ferśtejsty, do ging’s nö dyhemderer [byhenderer]. Do nöhta, wi zy dos hota śun ufgyśöt, ny... wiöe kȧ mejst, ny, ok s’wün śun dy cȧjł, no do müstwer zih külȧn, do dy apuł ȧzu grus wahsa wi wjyr zȧjn. Ny? No. Musimy się pokulać. No to ȧmöł nom dy śwaster, s’Hȧla, ȧ Łycki. Mȧreja śwjynty, wi zih dar wiöe... byłȧjdikt, wi dar wiöe bejz, do wer’ȧ hon... 135 �136 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Powiem ci coś, my kiedyś, jak sadziliśmy ziemniaki, kopaczką, albo... nie wiem, jak to się nazywało... – Kół. – Kołem. To jak sadziliśmy, potem sadziliśmy już w gnoju, rozumiesz? To to szło szybciej. To potem, jak to już mieli nasypane, jeszcze nie było gnoju, tylko były już rządki, to musieliśmy się kulać, żeby ziemniaki urosły takie duże, jak my. Nie? Musimy się pokulać. No to raz siostra Hala wzięła Łyckiego. Maryja święto, jaki ten był obrażony, jaki ten był zły, żeśmy go (chwyciły). [124] Oły śtunda wün gycyłt cyr at Płacnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No ju, wi wjyr, wi wer gingja ufs fȧld ym zȧhs s’mügjys, no do nom, hotwer śnytła byśmjet myt śmolc ȧn dy ost dyham ny. Ufs fȧld wi dy gingst. Dy gejst ȧn dy yst dos śnytła uf bocy dy kymst ufs gywend. Ȧ nöht wiöe ołdyśt s’mügjaasa, do wer ny ganc hungerik gejn ufs fȧld, dy konst śun asa ym wȧg, wen dy gejst. Do, dos kymt cy ziöen, oły śtunda wün gycyłt cyr at. Oły śtunda. Ym zȧhs s’mügjys śtejsty uf, oba ejer, dy mama müst yn śtoł, ȧ wjyr, mȧkja, müstwer śun gejn ufs fȧld, no. Dy wȧst ju, wun s’gywend ej ȧn s’ełder mȧkja wȧs, wo cy maha. Ȧn wifuł mȧkja wün, zöfuł hiöela wün. No. Ȧn zöfuł rȧhja wün ȧn zöfuł, zöfuł gowuł [gowułn] wün. Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No tak, jak my, jak szliśmy w pole o szóstej rano, to braliśmy, mieliśmy kromki posmarowane smalcem. I nie jadłeś w domu, jak szedłeś w pole. Idziesz i jesz tą kromkę, aż przyjdziesz na stajanie. A potem dopiero było śniadanie. Żebyśmy całkiem głodni nie szli w pole, możesz już jeść w drodze, jak idziesz. To, przyjdzie powiedzieć, wszystkie godziny były policzone, do pracy. Wszystkie godziny. O szóstej rano wstajesz, albo wcześniej, mama musiała do chlewa, a my dziewczyny musiałyśmy już iść w pole. No, ty wiesz, gdzie jest stajanie a starsza dziewczyna (siostra) wie, co trzeba robić. I ile było córek, tyle mieliśmy kopaczek. No. I tyle grabi było, tyle i tyle było wideł. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [125] Wi zy dy kjywła y Błan mahta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Dy kjywła mahta zy y Błan. Ȧ mȧj tȧta kund oü maha. Oder wer hota ni di, wi hȧst, wiklin. Bo dy müst kiöefa fu Błan. No do zułsty kiöefa? No do ȧ nöhta hösty ny kȧ cȧjt, bo dy höst s’fad, müst ata, no do koüftwer inda di kjywła y Błan. Fum Ligęza, hynder kjyh wiöe ȧ zyty ałdy hyt, yh gydenk dos, wi wjyr gingja myter mama, no do derzȧnk wiöe kȧ rod, nö nist ny. No do dy mama trüg ȧ grus kjywła, bo cym he oba cym... gyhakys. Ȧ wjyr trüga cwe kjywła cy apuł [apułn] cy haka. Do inda y Błan koüftwer. Jak robili kosze w Bielanach Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Kosze robili w Bielanach. A mój tata też umiał robić. Ale nigdy nie mieliśmy tej..., jak to się nazywa... wikliny. Bo musisz kupić w Bielanach. No to masz kupować? No to potem nigdy nie masz czasu, bo masz konia, musisz robić, no to kupowaliśmy te koszyki zawsze w Bielanach. Od Ligęzy, za kościołem był taki stary dom, pamiętam to, jak chodziłyśmy tam z mamą, no to wtedy nie było jeszcze roweru ani niczego. No mama niosła duży koszyk, bo do siana albo do... sieczki. A my niosłyśmy dwa koszyki na ziemniaki do kopania. To zawsze w Bielanach to kupowaliśmy. [126] Dy ołda łoüt zöha jok fȧld Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Yhy wa jüh ziöen, ołdy łoüt wün andyśt, di zöha ju nist, ok tego (fȧld). Ȧn dos ej ołys ny... dos gyhjyt ołys ny yns. Bo wjyr zȧjn jok dö, ȧzu, wi der hot dö... namt y dy hyt ȧn lokator. Wjyr zȧjn dos nymłikjy. Bo wjyr müsa gejn ȧn ołys łön. Ȧn dos djyft’ȧ zih, dos djyft’ȧ zih zȧstȧnȧwjȧn, wi ufum tut, ufer ander wełt nöhta fjyr dos dy łoüt, op diöt yht ej, do fjyr dos müsty bys... – Yht gütys wyt zȧjn. Zȧjn güty łoüt ȧn śłȧhty łoüt. Dos ej zȧstȧnȧwjȧn. Dos ej ny mȧłȧjhtwos. Starzy ludzie widzieli tylko pole Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Ja wam powiem, starzy ludzie byli inni, oni nie widzieli nic, tylko tego (pole). A to wszystko nie jest... to wszystko nie należy do nas. Bo my jesteśmy tutaj tylko tak, 137 �138 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jakbyście wzięli do domu lokatora. My jesteśmy tak samo. Bo my musimy odejść i wszystko tu zostawić. A to się powinno, to się powinno zastanowić, jak na łożu śmierci, na tamtym świecie później ci ludzie będą za to... czy tam coś jest, za to musisz... czy coś dobrego tam będzie. Są dobrzy i źli ludzie. Nad tym się trzeba zastanowić. To nie jest takie byle co. [127] Śwjery at ufer wjytśoft Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Do der kłop, cyderjyśt at’ȧ ufer Bejł, nöhta at’ȧ y ynzer fabryk. Ȧn diöt wün śłȧhty bycołung. Ȧ fum fȧld hot yh oü ny hefa. Ȧ nöhta, wi’s ging śun ȧbysła beser, mahtwer nȧmjot. Ȧna diöt zosw... zoctwer sałot, wjyr hota zyta güta sałot, no to hot yh śun mejer giełd, no to müst yh s’nahts nyn wejder. Bo ȧ diöft dö maha, h’hot cwü ki, ferkoüft yh myłih ȧn puter, ȧn roüm, no ȧzu, ȧzu ho’h hefa gyat. Ȧna zu łang ław yh. – Ȧ wen hoter gyśłöfa? No miöehysmöł, wȧsty wos, ȧ śand cy ziöen. Kom mȧj kłop, s’wiöe ȧny s’nahts, nom’ȧ mih uf dy hend. Ȧn’ȧ ziöet: „Kuźe, bowy, śłöfa”. Ziöet yh: „H’kon ju ny kuma, bo’h mü dos hon” – „Nȧ!”. Do nom’ȧ mih uf dy hend ȧn ys bet. Śłüf yh cwü, drȧj śtunda ȧn wejder um, ym fjyr ufgyśtanda ȧn wejder, wjeder yn śtoł, wejder myta kija wejder. Miöehysmöł ging yh ym drȧj s’nahts ufs fȧld. Ȧna ziöet yh: „Mareja, wen dö imynd [imyd] kymt, ȧna fyngt mih dö ȧ kłop”. Ȧmöł wiöe’h ym fȧld, oder dos wiöe śun śpyter, fylȧjht fynf s’mügjys. Oder kȧ menć ym fȧld, yhy ȧłȧn. Uf ȧmöł ȧ, ȧ hoza – „Mȧreja, Mȧreja!”. Gydöht yh der... ȧ kłop kymt uf mejh. Za’h, s’ej der hoza – „No Göt zȧj dank, do jok der höza [hoza], der hoza!”. No, ho’h hefa gyat. Ciężka praca na gospodarstwie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To mój mąż, najpierw pracował w Białej, potem pracował w naszej fabryce. A tam były kiepskie pensje. A z pola też nie miałam dużo. A potem jak już szło trochę lepiej, zrobiliśmy tunel foliowy. I tam sadziliśmy sałatę, mieliśmy taką dobrą sałatę, no to miałam już więcej pieniędzy, no i musiałam w nocy znowu szyć. Bo trzeba było tu robić, miałam dwie krowy, sprzedawałam mleko i masło, i śmietanę, no tak, tak dużo pracowałam. I tak długo żyję. – A kiedy pani spała? No czasami, wiesz, aż wstyd mówić. Przychodził mój mąż, była pierwsza w nocy, brał mnie na ręce i mówił: „Kobieto, chodź spać”. Odpowiedziałam: „Nie mogę �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian przyjść, bo muszę to mieć zrobione”. Nie. Wziął mnie na ręce i do łóżka. Spałam dwie, trzy godziny i znowu o czwartej wstawałam i znowu, znowu do chlewa, znowu z krowami. Czasami szłam o trzeciej w nocy na pole. I mówiłam: „Maryjo, jak tu ktoś przyjdzie i mi coś zrobi, jakiś mężczyzna”. Raz byłam w polu, ale to było już później, może o piątej rano. Ale nie było w polu żadnego człowieka, ja sama. Naraz zając (wyskoczył). „Maryjo, Maryjo”, myślałam, że jakiś mężczyzna mnie atakuje. Patrzę, to zając. No, „dzięki Bogu”, że to tylko zając. No, dużo się napracowałam. [128] Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Ȧ wjyr mytum kłopa, dö wiöe der śtoł. Dö wün dy ki. Dö wiöe ȧ zyty ałdy komer, wȧsty’s? Wi jyśter... s’kroüt s’gyzoüwyty śtind, dy zek. Dos wiöe dy komer. Ȧn der... ȧn nö fjyr, yhy myt mem kłopa, ejwerboüywer [ejwerboüytwer] dos, dö mahtwer śtuwa ȧn dy śtołn moüytwer diöt dunda, wȧsty’s? Dernawa ej gryhta. Cwü ki, cwü śwen, cwe śwen, ȧn hinyn. Yhy fü inda uf dy Byłc mytum twiöeg, kyz, wȧsty, myt rom [roüm], myt ȧjyn. Ys bankn [yn bank], y dy aptyk, diöt hota zy mih ejweron [gan]. Ym bankn [ym bank], wen yh... Jyśter y Pöłn, wen dy füst hynder dy granc, toüśta zy der ȧbyselüćü giełd oüs, wȧsty’s? Mark oba diöt... no, zyty s’wün ju... To yhy diöft ni ny śtejn, mjyr erłydikta zy ołys, oder yhy trüg’ȧ. Ȧna mȧj, mȧj kuzynk hot ȧ grusy wjytśoft, di śłahta śwen, wȧsty’s? Zy mahta brötwjyśt, wjyśt, leberwüśt. Fün zy myt mjyr diöt ȧn zy ferkoüfta dos. Ȧ jena wün fruw, bo s’wiöe ȧbyselüćü to... biligjer [wyłwer]. Ȧna s’wiöe beser. Do hamyśy brötwjyśt ej ju beser wi zyty. Jak jeździłam z nabiałem do Bielska Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. A my z mężem, tu był chlew. Tu były krowy. Tu była taka mała komora, wiesz? Jak to kiedyś... stała kapusta kiszona, worki. To była komora. I kiedyś, ja z mężem przebudowaliśmy to, tu zrobiliśmy pokoje, a chlewy wymurowaliśmy tam na dole, wiesz? Obok jest zaraz. Dwie krowy, dwie świnie i kury. Ja jeździłam zawsze do Bielska z twarogiem, serem, wiesz, ze śmietaną, z jajkami. Do banku, do apteki, tam mnie wszędzie lubili. W banku jak.... kiedyś w Polsce, jak chciałeś jechać za granicę, to ci wymieniali trochę pieniędzy, wiesz? Marki albo, no takie były. To ja nie musiałam nigdy stać w kolejce, mi załatwili wszystko, ale ja im woziłam. A moja kuzynka miała duże gospodarstwo, oni bili świnie, wiesz? Robili kiełbasy, kiszki, pasztetówkę. Jeździli tam ze mną i sprzedawali to. A oni byli zadowoleni, bo było trochę taniej. I było lepsze. Bo domowa kiełbasa jest lepsza niż taka. 139 �140 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [129] Der gymahty traktor S: Lüft-Staha (1926–2021), 2019. N: Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2019. S: Myt dam maht yh ołys. – Derging’ȧ zih nöhta, ju? S: Ojej. N: Dos wiöe ȧ zyter kliny traktor, ȧzu ufs fȧld cy fiöen. S: Ȧ, ufs fȧld cy fiöen. N: Yn kija brengja groz, oba büroka nöhta. Nöhta hot’ȧ... S: Ȧ zyt ym fȧld, ołys maht yh mytum. Tylko w jesieni, dos ej śwjer. Oder zu maht yh ołys, dy cȧjł [cȧjłn] ȧn ołys mytum. Robiony traktor S: Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. N: Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. S: Nim robiłem wszystko. – Przydał się później, tak? S: Ojej. N: No to był taki mały traktor, żeby pojechać na pole. S: A, pojechać na pole. N: Krowom przywieźć trawę, albo buraki potem. S: Siał w polu, wszystko nim robiłem. Tylko w jesieni, to było ciężko. Ale tak, to robiłem nim wszystko, rządki i wszystko. [130] Mjyr gyfuł dy at ym gatła Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No do dos... do cyjyśt müstwer zyn, do dos ufgejt, ȧ nöhta ryswer, ȧ nöhta gingwer ufs fȧld ȧna wer zocta. Ym, yn arpuł [arpułn], wo ȧ grȧć wejder. No do arpuł [arpułn] wün ȧna dos wiöe oü, kroüt. Dos wiöe kroüt. – Gatła hoter oü, no ny? No. – Ȧn dö, wosfer biöem hoter dö? Woser [wosfer] biöem? No bjyn ho’h, epuł [epułn] ho’h, ȧzu ander ho’h ny. No bjyn zȧjn cwelȧ. Di dryta, dos biöemła derhułd [derhüłd] ny, h’wȧ nist, oba underfros der... dy moüz jynta, wȧs yh. Bo s’ferdiöert. Bo yhy, yhy zoct, yhy koüft... y dyham wi’h wiöe, byn ełdyn, hot yhy ȧ zyta gatła, mahtwer. Ȧn der brüder, dar wiöe jyngjer ȧna �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian har wiöe śtiöek, har koht [maht] oü. Yhy hot ȧ śtykla ȧn har oü, ziöewer ȧ zyta śtykla wi der tejś. Y dam mah... zoctwer biöemła ufum rȧja, bo wen’s zih hüt dy ki, no do nom zih yn dibzak epuł [epułn] ȧn mȧłȧjhtwos oswer. No ȧ nöhta fu dan kjenła wühs zy roüs. Wo dy ki ny byfrösa, no do wen zy wühsa, do ging yh ȧna ym, mytum maser ysrod ymkrȧjat? [ymśnȧd] yh, ȧna h’kom, yhy bröht dos yn ham, ȧn y dyham zoct yh. No do dos wühs nöhta, nöhta wün śejny biöemła, bo yhy trȧ zy y dy hej, yhy... Y mjyr gyfuł dos, yhy at ȧn der brüder, der brüder wiöe jyngjer, der Jüza, wiöe fun cwejnłik, der Jüza ȧna s’Nüśa, wün cwe kyndyn. Je Nüśa wiöe śwah, oder der büw ej śtȧkjer. No do dar ȧn yhy, har wiöe jyngjer wi yhy, oder har, ȧ kłop, har hot ȧ gatła, ȧ jes... ȧn yhy oü. Ȧner ejwyn andyn. Wułdwer... yhy wułd hon beser, ȧ har wułd oü. No müstwer zeca, ufum rȧja kłoütwer zyty, bo wen’s zih os, wjyft zih ȧ, ȧ opuł, no do fun kjenła wühsa roüs. Do gingwer ȧna wer ymśnyda, ȧna wer bröhta dos yn ham, ȧna y dyham zoctwer, yhy hot ȧ zyta płoc, no ȧbysła gryser wi dar tejś. Ȧn der brüder oü, har wiöe jyngjer. Oder s’wiöe ȧ büw, har wiöe śtiöek. Yhy, yhy fu klinum. Gyfüł mer dos, no. Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No to, najpierw musieliśmy siać, żeby to wzeszło, a potem wyrywaliśmy i potem szliśmy na pole i sadziliśmy. W ziemniakach, co krok znowu. No to ziemniaki były i to było też, kapusta. – Rozsadnik też pani miała, no nie? No. – A tu, jakie drzewa pani ma tutaj? Jakie drzewa? No gruszki mam, jabłonie mam, a tak innych to nie mam. No gruszek są dwa rodzaje. Te trzecie, to drzewko nie dotrzymało, nie wiem, albo je podżarła jakaś mysz, czy ja wiem? Bo uschło. Bo ja, ja sadziłam, kupowałam. W domu (jako panna) jak byłam, u rodziców, miałam taki ogródek, zrobiliśmy. I brat, on był młodszy i był silny, to też robił. Ja miałam kawałek i on też, powiedzmy, taki kawałek jak ten stół. W tym robiliśmy, sadziliśmy drzewka na miedzy, bo jak się pasło krowy, to brało się do kieszeni jabłka i byle co jedliśmy. No a potem z tych ziarenek wyrastało. Czego krowy nie zeżarły, to jak rosło, to szłam i nożem wykroiłam i przychodziłam, przynosiłam to do domu i w domu sadziłam. No to to potem rosło, potem były ładne drzewka, bo ja je prowadziłam do góry. Mi się to podobało, ja pracowałam i brat, brat był młodszy, Józek, on był z bliźniąt, Józek i Nusia, były bliźnięta. Nusia była słabsza, ale chłopiec był silniejszy. No to on i ja, on był młodszy ode mnie, ale on, chłop, on miał ogródek i ja też. I jeden przez drugiego: chcieliśmy... ja chciałam mieć lepiej, a on też. No to musieliśmy sadzić, na miedzy zbieraliśmy takie, bo jak się jadło, wyrzuciło się jabłko, no to z ziarenek potem wyrastało. No to szliśmy i wykrawaliśmy i przynosiliśmy to do domu, a w domu to sadziliśmy. Ja miałam taki plac, no trochę większy niż ten stół. A brat też, on był młodszy. Ale był chłopcem, był silny. A ja, ja od dziecka. Podobało mi się to, no. 141 �142 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [131] Gatła köst at Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Dos ej, dos köst at. Yhy müst ym... s’wiöe, yhy hot ju kȧ gatła ny, h’hot kȧ, kȧ jes. No ȧ śtykla fu... nom yh, roza, ȧ roza byśipt yh fur heja, ȧ nöhta growt yh, h’ferdryt dos ȧna maht ad, do’h kon zeca yhta. Bo yhy hot ju kȧ gatła ny. Oder mjyr gyfuł [gyfüł] dos, yhy at. Ogródek kosztuje dużo pracy Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. To kosztuje dużo pracy. Ja musiałam, ja nie miałam ogródka, nie miałam żadnych tych. No kawałek wzięłam, darni, darń obcięłam z góry, a potem ryłam. Obracałam to i przygotowywałam ziemię, żebym potem mogła coś sadzić. Bo ja nie miałam ogródka. Ale mi się to podobało, pracowałam. [132] Wi’h wiöe jung, müst yh ata Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012 No wi yhy wiöe jung, nö ganc jung. Śwjer kom mer dos, oder yhy müst, yh go mer kȧ rü ny – „Yhy müs!”. Yhy growt, yhy... ȧna h’zoct, cyhakt, do ad mah yh güty, gus yh diöt kanał, do, do dy ad güt ej, ȧ nöhta zoct yh, cyhakt yh dos, zoct yh biöemła, ȧ nöhta di biöemła cyzoct yh mȧłȧjhtwun. Ym giöeta. Yh müst ny kiöefa, yh hot mȧjna. Jak byłam młoda, musiałam pracować Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No ja byłam młoda, jeszcze całkiem młoda. Ciężko mi to przychodziło, ale ja musiałam, nie dawałam sobie spokoju – „Ja muszę”. Ja ryłam, ja... i sadziłam, rozkopywałam, ziemię robiłam dobrą, lałam tam gnojówkę, żeby ziemia była dobra, a potem sadziłam, rozkopywałam, sadziłam drzewka, a potem te drzewka rozsadzałam w różne miejsca. W ogrodzie. Nie musiałam kupować, miałam swoje. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [133] Yhy maht ołys ym fȧld Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No yhy, yhy, yhy cyat mih gynüg. Y dyham hota zy fȧld, bo diöt wün noün miöergja fȧld, ȧ yhy wiöe s’ełdsty. No to myt mjyr jeta zy ȧzu wi mytum fad. Oder yhy, yhy wiöe śtiöek, yhy maht ołys. Yhy hiw, yhy kund ołys. Robiłam wszystko w polu Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No ja, ja, ja się dość napracowałam. W domu (rodzice) mieli pole, bo tam było dziewięć morgów pola, a ja byłam najstarsza. No to mną orali tak, jak koniem. Ale ja, ja byłam silna, robiłam wszystko. Siekłam, umiałam wszystko. [134] Wi der foter züht ȧ gyśpon Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ju, no do di, di ełdyn, do ju, di śponta zih. Har hot ȧ fad ȧn der foter hot ȧ fad. Der foter züht, mȧj foter züht inda ȧn zyta, wo höt ȧ güt fad. Bo höt’ȧ ȧ śłȧht fad, ȧ zyta dyrys, do jes cug ny fejł, do müst dos dos ander cin. Do züht har inda ȧ zyta, wo oü güt oüsśoüt. Ȧ ny ider, s’wün miöehja wjyt, hefa, grusy wjyt. Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. Tak tak, no to ci, rodzice, to tak, ci się sprzągali. On miał konia a mój ojciec też miał konia. Ojciec szukał, mój ojciec szukał zawsze takiego, co ma dobrego konia. Bo jak ma złego konia, takiego chudego, to tamten nie ciągnął dużo, to musiał ten drugi ciągnąć. To zawsze szukał takiego, co dobrze wygląda. A nie każdy, a byli niektórzy gospodarze, dużo, duzi gospodarze. [135] Dy at ufer köłagrüw Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Ju, yh kon fercyła, yh ging y dy köłagrüw ym noünȧnfjycikjer jür. Uf Brejskja, uf Brejskja ging yh, 143 �144 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ȧna diöt, ȧ yh wiöe, yh łjyt śun, yh wiöe, elektromonter wiöe’h śun dö, y Kęty łjyt yh. No uczyłem się zawodu, no i potem poszedłem, nöhta ging yh uf dy köłagrüw, ufer köłagrüw at yh, no at yh, wiöe’h ȧ zyter, wi hȧst’ȧ, ȧ dyżurny, dunda. No ȧna diöt wiöe’h dyżurny, wiöe’h, no ȧ fynf jür ging yh diöt jynt uf di wend ȧna nöhta, nöhta hot yh śun beser at, warśtat, ȧna nöhta ander at oü, ȧzu do ho’h, gyłyklik ho’h diöhgyat dos ołys, bo oü wiöe’s ferśidnik. Oü kund yh diöt błȧjn wi ufer köłagrüw oü. Oü wiöe dos ȧzu. Yhy ziöet, diöt cwe möł wiöe’h śun ȧzu, do, do, yh zułd ny śtarwa, ȧn ȧzu ys’s. Yh zuł ława, no. No Jezu, ys’s dos. No ȧ nöhta, fur köła... wi’h at ufer köłagrüw nöhta, wȧs yh, drȧj jür, to ferwȧw, h’ho mih ferwejwa nöhta, no to cwe kyndyn hot yh ȧna... Praca na kopalni Józef Gara (1929–2013), 2012. Tak, mogę opowiedzieć. Poszedłem na kopalnię w 1949 roku. Do Brzeszcz poszedłem i tam, a ja byłem, uczyłem się już, byłem elektromonterem już tutaj, w Kętach się uczyłem. No uczyłem się zawodu, no potem poszedłem, potem poszedłem na kopalnię, na kopalni pracowałem, no pracowałem, byłem takim, jak to się nazywa, dyżurnym na dole. No i tam byłem dyżurnym, no pięć lat jakoś chodziłem tam na te ściany, a potem, potem miałem już lepszą pracę, warsztat i potem inną pracę też, tak że przepracowałem to wszystko szczęśliwie, bo też różnie było. Też mogłem tam zostać (zginąć), jak to też na kopalni. Też tak bywało. Powiedziałem, że tam już dwa razy było tak, że nie miałem zginąć, i tak było. Mam żyć, no. No Jezu, tak to już jest, no. A potem z kopal... jak pracowałem potem na kopalni, czy ja wiem, trzy lata, to się ożeniłem, ożeniłem się potem, no to miałem dwójkę dzieci i... [136] Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Ȧn der dźjada nymt’s cyryk: „Kȧśü” – bo his’s oü Kȧśü – „Kȧśü, ȧ hösty śun gasa? Ny? Zec dih nejder gryhta”. Ȧn der dźjada ziöet yr bow: „Ziöeśü, hösty śun gykoht dy ćjyrkja?”. Ȧ wen zy ny höt gykoht, to der dźjada koht. „Ȧn dü zec dih nejder” – ȧna śun gist’ȧ [goüst’ȧ] dy ćjyrkja ȧn dy myłih: „Ejs dih cyjyśt o”. Ȧn’ȧ śnet brut ȧna gyt, ȧn dy baba maht dos ny. Dos fercyłt ind dy Polinskja-müm, wi dy baba gȧjcik wiöe: „Der dźjada, wi’ȧ kom, go’ȧ oły, oły y yns” – wi zej ziöet zoüwer fjyr zejh – „go’ȧ yns cy asa. Ȧn dy baba het yns ny gan. Ȧ der dźjada go yns”. Do inda s’Kȧśka kom ȧzu, wen der dźjada kymt fur kjyh, to wȧ’s fu dam, do’s wyt asa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. A dziadek jej kazał zawrócić: „Kasiu”, bo też się nazywała Kasia, „Kasiu, a jadłaś już? Nie? To zaraz sobie usiądź”. I dziadek powiedział żonie: „Zosiu, ugotowałaś już zacierkę?”. A jak nie miała ugotowane, to dziadek gotował. „A ty sobie usiądź” i już wlewa jej zacierkę i mleko: „Najpierw się najedz”. I kroi jej chleb i daje, a babcia tego nie robiła. To opowiadała zawsze ciotka Polinska, jaka babcia była skąpa: „Dziadek, jak przyszedł, dawał wszystkim (robotnikom), nam wszystkim”, jak ona mówiła sama za siebie, „dawał nam jedzenie. A babcia by nam nie dała. A dziadek nam dawał”. To zawsze Kaśka przychodziła tak, jak dziadek przychodził z kościoła, to wiedziała, że będzie jadła. [137] Yhy interesjyt mih jok myt at Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy wiöe jung, mȧj foter wiöe y Rüsland. Ȧ nöhta, wi’h mih oüsgo: kyndyn ȧn at, ȧn ym fȧld, ȧn wjyr hota jok dy hyt ȧzu w surowym stanie. Yhy at tag ȧn naht. S’nahts nyt yh dö cym, cym... nökwer, har wiöe śnȧjder, yhy nyt wejder fjyr di bowa rek, rek jok. No to wȧsty, mejh, no s’interesjyt mih dos nist, jok di at, di at ȧn di at. Yhy wułd hon ȧ śejny hyt. Ja interesowałam się tylko pracą Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Byłam młoda, mój ojciec był w Rosji (został wywieziony na Ural). A potem, jak wyszłam za mąż: dzieci i praca i w polu i mieliśmy dom tylko w surowym stanie. Pracowałam dzień i noc. W nocy szyłam tu u sąsiada, on był krawcem, ja szyłam znowu dla tych kobiet spódnice, spódnice tylko. No to wiesz, mnie nic nie interesowało, tylko ta praca, ta praca i ta praca. Chciałam mieć ładny dom. [138] Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Yhy wiöe ȧzu duł, ȧzu hüw yh inda, wi’h wiöe jung, bo’h füt drȧj gywełn. Dy cukjernia, dy bakśtuw ȧna nö loda hot yh dö. Ȧn yhy wiöe ȧłȧn. Ȧn ym kłopa gyfüł 145 �146 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian dos ny, der kłop hot zȧhs hektan fȧld, ȧn jok ym fȧld. Dos gyfuł [gyfüł] jum. Ȧ mjyr gyfüł s’fȧld ny, ok dos. Ȧn yhy hüw ym bek inda zyty, zyty śwjery zek. Di zek hota zymfcik kilo, ahcik kilo wiöe diöt mał, bo dy łoüt nöma mjyr... mał bröhta zy ȧna brut nöma zy. Ȧn zy bycołta mer ok fjyr s’baka. Ȧn yta ej śun’s... di ny, bo yta dy łoüta, yta zyt śun nimyd kȧ kün. Yta zyn zy jok zytys... ander zaha, ȧzu kün ny. (...) No oder wȧsty’s, bo fȧlȧjht [fylȧjht] di grusa wjytśoft, di grusa fȧlȧjht [fylȧjht]. Bo dö, ym diöf, ȧni hjy’h ny fu kȧm kün, hyhstyns wu andyśt. Bo dö zȧjn łoüter hȧndlyża y Wymysoü. Dö handułn zy oły, ȧ s’fȧld dos... Wjyr gön zoüwer zȧhs hektan fȧld ym... dö, ym nökwer. Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Ja byłam taka głupia, podnosiłam zawsze (ciężkie rzeczy), jak byłam młoda, bo prowadziłam trzy sklepy. Cukiernię, piekarnię i jeszcze lody tu miałam. I byłam sama. A mojemu mężowi się to nie podobało, mój mąż miał sześć hektarów pola i tylko w polu. To mu się podobało, a mi się nie podobało pole, tylko to. I zawsze podnosiłam piekarzowi takie, takie ciężkie worki. Te worki miały po siedemdziesiąt kilo, osiemdziesiąt kilo mąki tam było, bo ludzie brali... mąkę przynosili, a chleb brali. I płacili mi tylko za pieczenie. A teraz już tego nie ma, bo teraz ludzie, teraz nikt już nie sieje żyta. Teraz sieją tylko inne rzeczy, a żyta nie (...). Ale wiesz, może te duże gospodarstwa, te duże może. Bo tu na wsi ani nie słyszę o życie, może gdzie indziej. Bo tu są sami handlarze w Wilamowicach. Tu wszyscy handlują, a pole to... Sami daliśmy (wynajęliśmy) sześć hektarów pola sąsiadowi. [139] Der foter handułt oüz knȧht Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. No do der foter handułt, no to hot’ȧ giełd. Har wiöe... dö wiöe y Zawyś, dö wiöe dos ȧ zyta gruser, ȧzu wi dö Zöł. No to diöt... cöker füt’ȧ diöt, ȧn he – cyryk, y dan, y dan, wo zy ferkoüfta, wȧsty’s? Wo zy niby śmügljyn dos hȧsa. Okriöepnje güt ferdint’ȧ, wiöe nö knȧht. Mój ojciec handlował jako kawaler Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. No ojciec handlował, no to miał pieniądze. On był... tu był w Jawiszowicach taki duży, jak tutaj Soła (rzeka). No to tam cukier woził, a siano z powrotem, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian tym, tym, co sprzedawali, wiesz? Co to niby nazywają „szmuglowanie”. Bardzo dobrze zarabiał, był jeszcze kawalerem. [140] Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. No cy yns wiöe ȧ mȧkja, ȧ dinstmiöed ȧn zy hot ȧ kynd, ȧ kynd. Ȧn dos kynd his Kȧśü. Oder by dam, by dam wjyta, do müst’s gejn y dy śül, bo s’kund łaza ȧn śrȧjwa ȧn śejn zyngja. S’zung zjyr śejn. Dos wiöe diöt cym Bilczewskja. Wi’s diöt wiöe uf der heja ufum rȧja, wi’s dy ki hüt, do hütwyś zyngja dö uf ynzum rȧja, dos mȧkja. Ȧzu śejn zung’s. Ȧna wjyr y by, dy, dy, by Pöłnscȧjta gingwer oły, oły zuntag uf dy gorzkie żale y dy kjyh. Dy kjyh wiöe fuł, bo dos wiöe ka, s’wiöe ny wiöem, oder dy łoüt gingja ȧn zy bata. No ȧna dos mȧkja oü. Ȧn der... s’wiöe ju kȧ elektryśys ny ȧni s’wün kȧ, kȧ planśa ny, ȧzu wi yta, ok ołys fum bihła. No do łüzwer fun bihła ȧna zy, dy łoüt zunga. Ȧn dos wiöe, dos mȧkja wiöe nö ȧzu ny, ny ganc, no jung wiöe’s, s’wöst nö ołys ny, no ȧn diöt wiöe’s ufgyśrejwa: „Gorzkie żale przybywajcie – dwa razy”. Ȧzu, wiöe dos gyśrejwa, do cwe möł diöef’ȧ zyngja. Ȧna ejs ȧzu: „Gorzkie żale dwa razy!”. Uf dy gancy kjyh. Dy łoüt łahta oły, oder der orgȧnista, ȧ zos jyśter yr ołda kjyh mytum ryk kȧm ełter, bo ȧzu wiöe’s gyboüyt. Dar wiöe ȧbysła głüh, no do nom’ȧ ȧn’ȧ śpejłt weter, ȧn dy łoüt zunga wejder weter, oder, wi zy gingja fur kjyh, łahta zy nö. Fu dam „...dwa razy”. Zabawna historia o służącej Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. No u nas tu była dziewczyna i miała dziecko, dziecko. A to dziecko nazywało się Kasia. Ale przy tym, przy tym gospodarzu, to musiała chodzić do szkoły, bo umiała czytać i pisać i pięknie śpiewać. Bardzo pięknie śpiewała. To było tam u Bilczewskiego. Jak tam była na górce na miedzy, jak pasła krowy, to słyszeliśmy ją, jak śpiewała tu na naszej miedzy. Ta dziewczyna, tak pięknie śpiewała. A my, za polskich czasów chodziliśmy każdą, każdą niedzielę na Gorzkie żale do kościoła. Kościół był pełny, bo to nie było... nie było ciepło, ale ludzie chodzili i się modlili. No i ta dziewczyna też. I nie było jeszcze prądu ani nie było żadnych plansz, jak teraz, tylko wszystko z książeczki. No to czytaliśmy z książeczek i ludzie śpiewali. A ta dziewczyna, nie była jeszcze tak całkiem, no młoda była, nie wiedziała jeszcze wszystkiego, no a tam było napisane „Gorzkie żale przybywajcie dwa razy”, Tak to było napisane, że trzeba dwa razy śpiewać. A ona zaśpiewała tak: „Gorzkie żale dwa razy!”. Na cały kościół. Wszyscy ludzie się zaśmiali, ale organista, on siedział 147 �148 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian kiedyś w starym kościele tyłem do ołtarza, bo tak było zbudowane. On był trochę głuchy, to wziął i grał dalej, a ludzie śpiewali znowu dalej, ale jak wychodzili z kościoła, to jeszcze się śmiali z tego „dwa razy”. [141] Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Jyśter, wi der fiöer ging ym koland, no do füng’ȧ o cym Mözłer ym wynter ȧn’ȧ ent dö, by yns, dö, by ȧm grusa wjyt, dö wiöe cwencik miöergja fȧld, diöt os’ȧ inda. Ȧna jyśter gingja ju dy, dy büwa ȧzu ny y dy śül wi yta, ok zy, zy nöma ȧ, ȧ tüh ȧn ȧ kłengjeła ȧn zy gingja dy łoüt śiöeha. Do’ȧ śun kymt, der fiöer. Bo wen der fiöer kom, dos wiöe der fiöer, no dos wiöe, wo ny wiöe. No, cy yns kom oü ȧner, ȧ zyter kolega fu yn... fu mem brüder. No to kom’ȧ ȧn’ȧ błȧ… ȧ, ȧ maht yns dułyt ȧna... oder ȧ błȧ. Ȧn dy mama, di bröht runder, der dźjada maht ȧ zyty grusy dźjyź, wu zih brut bekt. Ȧn dy mama bröht di dźjyź runder, dos his dźjyź. Ȧna zy śöt diöt s’moł, do’s zih derwjemt, do wer kyna brut baka. Ȧn dos śtind gryhta byr tjyr ȧna dy tjyr wiöe fu, hot ȧ fanster, ȧ, ȧ… głyzera tjyr wiöe dos. Ȧn der büw wiöe nȧjgjerik ȧn’ȧ kükt, ȧ kükt nȧj, wi dar fiöer kom, ȧn der kjyhabytner zoh’ȧ. Ȧna nöhta der fiöer śtind uf, har gydöht der fiöer kymt y dy kyh, wułd’ȧ zih cöwa, fuł’ȧ [füł’ȧ] nȧj y dos moł! S’maht ok – „fu”! Der kjyhabytner zoh dos, dar łaht ȧzu ȧn der fiöer byśtenik fret’ȧ, fu wo’ȧ łaht. Wjyr wösta oü ny, fu wo’ȧ łaht. No oder ȧ nom zih nöhta, der kjyhabytner, ȧ ging ȧn der fiöer oü, wyt’ȧ jum dos underwȧgs hon fercyłt ȧn wjyr köma y dy kyh, no do łahtwer oü. (...) Cyjyśt łahtwer. Wi wer köma y dy kyh, oder nöhta hetwer bałd gygrynn, bo wer müsta ołys ufs noüy wejder ufroüma. Dy bet ejwercin, ołys, bo ejweron wiöe ȧ moł. Ȧ moł. Wesoła historia o kolędzie Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Kiedyś, jak ksiądz chodził po kolędzie, to zaczynał u Moslera, w zimie, i kończył tu koło nas, tu u dużego gospodarza, bo tu było dwadzieścia morgów pola, tam jadł zawsze. A kiedyś chłopcy nie chodzili tak do szkoły, jak teraz, tylko brali prześcieradło, dzwonek i chodzili straszyć ludzi. Że już ksiądz przychodzi. Bo jak ksiądz przychodził, to był ksiądz, no to było, co to nie było. No do nas też przyszedł jeden, taki kolega mojego brata. No to przyszedł i został, zrobił nam psoty, ale został. A mama, ona przyniosła na dół, dziadek robił taką dużą dzieżę, co się piecze chleb. I ona nasypała tam mąki, żeby się zagrzało, żebyśmy mogli upiec chleb. I to stało zaraz przy drzwiach i drzwi były z…, miały okno, to były szklane drzwi. I ten chłopiec był ciekawy i tak zerkał i zerkał do środka, jak ten ksiądz przyszedł, a kościelny go widział. I potem ksiądz �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian wstał, a on myślał, że ksiądz idzie do kuchni, chciał się cofnąć i wpadł do tej mąki. Zrobiło się tylko fu. Kościelny to widział i tak się śmiał, a ksiądz ciągle go pytał, z czego się śmieje. My też nie wiedzieliśmy, z czego się śmieje. No ale potem kościelny zabrał się i poszedł, i ksiądz też, na pewno mu to po drodze opowiedział. A my przyszliśmy do kuchni, to też się śmialiśmy. (...) Najpierw się śmialiśmy. Jak przyszliśmy do kuchni, ale potem to byśmy nawet płakali, bo musieliśmy wszystko na nowo znowu sprzątać. Przebierać łóżka, wszystko, bo wszędzie była sama mąka. Sama mąka. [142] Yhy fiöe śun ny ym rod Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No, wi’h wiöe jyngjer, ging yh nö diöt, mytum rod fü’h. Oder yta fjet yh mih śun mytum rod. S’rod śtejt, oder yhy fjet mih ufzeca yta, bo’h kon ufum rod, wen yh ymfoł, to kon yh mih derśłön oü. Do gej’h cyfüs, oder dos ej cy wȧjt. Yhy gej śun njynt, y dy ander hyt, weter gej’h ju ny. Ufȧ Rynk ys’s mer śun śwjer gejn. No’h ho ju śun dy jün, ȧ yhy bej ȧjgykȧmȧt wi ȧ zyta ałd fad. Yhy, y mjyr wiöe dos ny, dos mah, jes mah. Ȧ, ȧ’tȧ ander: „Yhy kon dos ny”. Yh ferśtej dos ny, wi, wi kon’ȧ dos ny kyna? Wen yh wył, kon yh ołys. Ȧ wen yh ny wył, kon yh nist. Już nie jeżdżę na rowerze Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No jak byłam młodsza, to jeszcze tam chodziłam, jeździłam na rowerze. Ale teraz boję się już na rowerze. Rower stoi, ale ja się boję wsiąść, bo mogę, na rowerze jak się przewrócę, to mogę się zabić też. To chodzę na nogach, ale to jest za daleko, ja już nigdzie nie chodzę, do następnego domu, dalej nie chodzę. Na rynek już mi ciężko iść. No mam już lata, a jestem spracowana jak taki stary koń. Ja, mi to nic nie robiło, zrób to czy tamto. A ktoś inny, to „ja tego nie umiem”. Ja tego nie rozumiem, jak można tego nie umieć? Jak chcę, umiem wszystko. A jak nie chcę, to nie umiem nic. [143] Wi wer dy hyt mojyta Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Wjyr hota oü ȧ ołdy hyt. Oder der foter mojyt śun nöhta. No. Jyśter wün zyty hyta, zyty kliny fȧnstela wün dö, dö oü. Ojej, ołys ging śun, ołys ging śun, füng śun cy foła. 149 �150 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian S’ej güt, do dy baba, no mȧj, dy... śwygjermüter. Zos dy by [bym] uwa, wjemt zih ȧ ryk, ȧn dö (füł), ȧ zyter plaster fług der ro. Dos wiöe ȧ gyłyk, do zy diöt ny zos. Wȧsty’s, ołys ging śun ȧzu. Nöhta, wi’h dö kom, der foter mȧjner gryhta go zih cym, cym mojyn. Mojytwer oły, cydyjyśt ȧ hołwy śtuw, ȧ hołwy hyt, do wer hota, wu cy łejgja dö, ȧ nöhta gingwer wejder ufs nojy, ȧn wer köma wejder cyryk dö, y dy ander hełwt. Jak budowaliśmy dom Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. My też mieliśmy stary dom. Ale ojciec już potem murował. No. Kiedyś były takie domy, takie małe okienka były tu, tu też. Ojej, wszystko już szło, wszystko już szło, już zaczynało się walić. Dobrze, że babka, no moja teściowa. Siedziała przy piecu, grzała sobie plecy i tu spadł, taki plaster ci spadł (z sufitu). To było szczęście, że ona tam nie siedziała. Wiesz, wszystko już tak szło. Potem, jak przyszłam, mój ojciec był zawsze od razu, że trzeba murować. Murowaliśmy wszys..., najpierw pół izby, pół domu, żebyśmy mieli gdzie leżeć, tu, a potem szliśmy do nowego, i wróciliśmy znowu tu, do drugiej połowy. [144] S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yhy wa der wos ziöen: dos wiöe grod, wer hota wȧs cy fjyn. S’kymt cy ziöen, wi kon mȧ dos ziöen, s’łecty gytrȧd nöm wȧs. No myt cwü... ȧ fad hotwer jok, ȧn cwej wȧn. Ȧ wȧn [wiöen] wiöe rundercyłoda, no do wiöe dy mama, s’Rüźü ȧn der tȧta yr śoün, ȧn yhy wiöe kućeryn. No do śpung yh ȧj yn andyn wiöen, ȧn der tȧta ziöet ȧzu: „S’gywylk ej śun ny wȧjt, oder dy wyst nö fiöen hyndyn tȧjhja” – dos ej, wi’s zih s’gywend hȧst – „Hyndyn Tȧjhja”. „S’Hȧlüś ej diöt, to nejm ȧn rȧha myt, s’zȧjn diöt can bowa nö ȧna do der wat gryhta nama s’gynys. Nejm ȧ rȧha myt”. No do yhy zoct mih nejder, dö hösty s’łȧtsuł, ȧ gȧsuł, ȧn ȧ rȧha. No to zos yh ym wiöen. Ȧn s’gywylk kymt śun, hynder śoün wiöe śun s’gywylk. S’dunyt śun, oder s’wiöe śun nö wȧjt, kymt’s cy ziöen. Ȧn yhy bej grod, ym Ospik runder fiöe’h, dö ufum rȧja, gejt dy elektryk. Dy śiła. S’water śług cym Śmejd. Diöt wiöe s’water ȧn dos, dos fojer ym dröt fług diöh mȧj fad, yhy wiöe grod undyn dan dröta. S’fad derśrok ȧn s’füng cy śpryngja. Yhy łüs ȧ... rȧha, ȧ h’müst dy łȧtsułn hałda fest, bo s’fad śprung, no gapolym. Yh za mih ym, ym wiöen zyc yh, op der wiöen ny brit. Bo ȧ fojer wiöe. H’za mih ym, ȧn der rȧha śtełt zih uf ym... ym brat ȧna łater [łȧter], ej ȧ zyty, ej... kymt’s cy ziöen, wolne miejsce, yh wȧ nist ny. – Ȧ łöh, frȧj. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ȧn der rȧha śtełt zih uf, wi yhy mih ymzoh, krigt yh mytum rȧha dö. No krigt yh dö, hot yh dö dö nöhta, no yhy wöst nist ny, wos, oder dy cyn tota mer wej ȧn błüt hot yh fuł. Ȧn yh hałd s’fad, bocum Pöłaśtȧjg uf dy hej śprung dos fad ȧzu. No diöt wiöe śun’s ȧbyselüćü beser, śun s’fad wiöe śtyłer, no do müst yh nama, h’hot ju nist ny, s’rykla, ȧna h’wułd mer dos, bo’h hot fuł błüt ym moüł. Ȧn yh fiöe bocum gywend. Ȧna h’gej, s’fad, wo śtejt ufum gywend, s’Hȧla łot śun, ȧn yhy gej yn tȧjh ȧna’h, wo mytum woser wułd yh dos oüsśwafa. Bo fuł błüt hot yh ym moüł. Ȧn der tȧta wöst fu dam, do s’water höt dö gyśłön, kom’ȧ śun ufs fȧld. Ȧn’ȧ ej śun ufum hejwuł derheja, ȧn yhy bej ym tȧjh dunda śun. Ȧn’ȧ rift mih ȧn’ȧ dret mer myter hand, do’h dos ny zuł maha, myt woser dö fum tȧjh śwafa, bo... der tȧta wiöe ȧbyselüćü... ym Ruta Kroüc byn drowa. (...) No to ziöet’ȧ mer ȧzu: „Wos hösty yta gymaht? Dos wiöe ju ny śejn woser fum tȧjh”. Oder wjyr koma yn ham, ufgyłod hotwer ołys, no s’wiöe fejł... s’wiöe kȧ fejł rȧn ny. Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Coś ci opowiem, to było prawie, prawie mieliśmy pszenicę do wożenia. Przyjdzie powiedzieć, jak można to powiedzieć, ostatnie zboże po pszenicy. No dwoma... jednego konia mieliśmy tylko i dwa wozy. Jeden wóz był do rozładowania, no to była mama, Rózia i tata w stodole, a ja byłam woźnicą. No to zaprzągłam drugi wóz i tata powiedział tak: „Chmura jest już niedaleko, ale jeszcze zajedziesz za stawy”, to jest, tak się nazywało „stajanie za stawami”, „Halusia tam jest, to weź ze sobą grabie, tam jest jeszcze dziesięć babek, no i zaraz weźmiecie mierzwę. Weź grabie ze sobą”. No to ja siadłam, tu masz lejce, tu masz bat, a tu grabie. No to siedziałam w wozie. A chmura już przychodzi, za stodołą była już chmura. Grzmiało już, ale była jeszcze daleko, przyjdzie powiedzieć. A ja jestem prawie (akurat) w Ospiku, jadę na dół tu na miedzy, idzie elektryka. Siła. Piorun uderzył u Kowola. Tam był piorun i ten ogień na drutach leciał przez mojego konia, prawie byłam pod tymi drutami. Koń się wystraszył i zaczął skakać, no galopem. Ja się oglądam, na wozie siedzę, czy wóz się nie pali. Bo był jeden wielki ogień. Oglądam się, a grabie się postawiły... w deskach i drabinach jest takie, przyjdzie powiedzieć, wolne miejsce. Nie wiem... – Dziura, wolne. I te grabie się postawiły, jak ja się obejrzałam, to dostałam grabiami tu. No dostałam tu, potem tu miałam, no nie wiedziałam, co, ale zęby mnie bolały i miałam pełno krwi. A ja trzymam konia, aż do Pöłaśtȧjg (Ścieżka Polaków) na górę skakał tak. No tam było już trochę lepiej, koń już był spokojniejszy, to musiałam wziąć, nie miałam nic, sukienkę i chciałam to sobie, bo miałam pełno krwi w buzi. A ja jadę aż do stajania. I idę, koń, co stoi na stajaniu, Hala już ładuje, a ja idę do stawu i wodą chciałam to wypłukać. Bo miałam pełno krwi w buzi. A tata wiedział o tym, że piorun tu uderzył, przyszedł już na pole. I on już jest na górce na górze, a ja jestem już w stawie na dole. A on mnie woła i grozi mi ręką, żebym tego nie robiła, nie płukała tu wodą ze 151 �152 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian stawu, bo tata był trochę... przy Czerwonym Krzyżu był przy wojsku (...) No to powiedział mi tak: „Co teraz narobiłaś? To była niedobra woda ze stawu”. Ale przyszliśmy do domu, naładowane mieliśmy wszystko. No nie było, nie było dużo deszczu. [145] Yhy kund śejn zyngja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, ufa friöeda, do mȧj łiwer foter, mȧj foter, yhy wiöe śun oüsgan, ziöet’ȧ mjyr inda: „Dü müst ben yns zyca, bo dü konst śejn zyngja”. Oder wjyr zunga pönyś. Bo, wȧsty, dy łoüt, gükja dy Wymysiöejyn, ȧ di łidła, dos zungwer, do zunga zy jok yr tancgrüp. Ȧna zu „Śłöf mȧj kyndła fest”, no to dos fylȧjht, wi wün kliny kyndyn: „Śłöf mȧj kyndła fest, s’kuma fremdy gest, s’kuma müma ȧna fetyn”. No dü kenst ju dos łidła. Ȧ mȧjner, har wiöe, no wi, wȧst, wi ȧ junger büw. No to... (ym koland). Zȧjt gybata, ny hot frejwuł Do wer dö śtejn undrum hejwuł Cy oüh müstwer oü ȧjtrata Ym dos hytła śnej cy knata S’mȧkja mytnama. Dos łjyt yhy ju ołys yr tancgrüp. No, bo wȧsty, wi dy Stanecka mih rüf y dy tancgrüp, no to nöhta zungwer diöt di łidła. Ho’h oü ȧbysła diöt gyłjyt. Zawsze umiałam ładnie śpiewać Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, na weselach, to mój kochany ojciec, ja byłam już mężatką, to mówił mi zawsze: „Musisz siedzieć koło nas, bo ty umiesz ładnie śpiewać”. Ale śpiewaliśmy po polsku. Bo wiesz, ci ludzie, chociaż Wilamowianie, a te piosenki co śpiewamy, to śpiewali już tylko w zespole. A tak „Śłöf mȧj kyndła fest”, no to to może jak były małe dzieci: „Śpij dziecko mocno, przychodzą obcy goście, przychodzą ciotki i wujkowie”. No ty znasz tą piosenkę. A mój mąż, on był, no wiesz, jako młody chłopak, no to (po kolędzie). Prosimy was, nie miejcie pretensji Że tu stoimy pod górką Do was musimy też wstąpić Wokół tego domku śnieg podeptać I dziewczynę wziąć ze sobą. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tego wszystkiego uczyłam w zespole. No bo wiesz, jak Stanecka mnie zawołała do zespołu, to potem śpiewaliśmy tam piosenki. To sama też się tam nauczyłam. [146] At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No zy fełta oü hułc, ȧna nöhta müsta zy wejder zeca biöem, ȧn dö wiöe ȧ wejz, gingja oły, fu oła dan hyta, wu zy hota dan tȧl, gingja zy wejder dos he djera, ȧna nöhta mahta zy zyty hefła, ȧn zy tȧlta dos. No yta ej diöt łoüter... biöem zȧjn. Praca w Bibowcu i na łące Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No walili też drzewa, a potem musieli znowu sadzić drzewa. A tu była łąka, to szli wszyscy z tych, z tych domów, co mieli część. Szli znowu suszyć to siano i potem robili takie kupki i to dzielili. No a teraz tam jest, same drzewa są. [147] Wi der kłop mulk dy ki Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ. Ȧ wiöe ȧ zyter güter kłop, do’ȧ... No h’müst’ȧ, yh fret’ȧ inda: „Kon yh gejn?”. Cym tanca ȧzu dos wiöe ny śłȧht, oder ym śłȧhsta wiöe’s, wi wer roüsfün uf ȧ woh. No to müst yh’ȧ fren: „Kon yh fiöen?” – „No fiöe, fiöe” – ȧ mȧj müter kom mȧlkja dy ki, bo’h hot cwü ki. Ȧna nöhta ziöet’ȧ mer, dy müter wiöd krank, zy kund mej ny kuma, bo zy hot dy henda ȧzu, do zy ny kon wośa myt, myt woser. Nöhta kom, dy kuzinka, dos Kliny Helka, ȧ mȧj kłop ging y dy at, ny? Ȧna ejs zułd kuma inda, bo har fü ym zejwa y dy at. Ejs zułd kuma mȧlkja ȧzu, wen der kłop ej dyham. Ȧ nöhta kom’s ȧbysła śpyter, ȧ mȧjner ziöet ȧzu: „Wȧsty wos, ny hȧs’s kuma, yhy wa gejn mȧlkja!”. Ȧn’ȧ ging yn śtoł mȧlkja, oder do, yhy wiöe śun oü jynt roüsgyfiöen, mytum... myter tancgrüp. Hot’ȧ dy myłih ny ym amper, jok ołys wiöe ufa höza. Ziöet’ȧ mer ȧzu, wi’h nöhta kom cyryk, ziöet’ȧ mer ȧzu: „Wȧsty wos? Dy myłih wiöe dy gancy ufa höza. Oder s’ander möł wiöe śun ȧbysła ym typa. Ȧ s’dryty möł wiöe śun güt”. Nöhta ziöet’ȧ: „Yhy wył dö nimanda. Yhy wa mer ufśtejn, ȧ h’wa gejn mȧlkja”. Oder ȧ wiöe ȧ zyter güty, do’ȧ mih ejweron łis. No ȧn wȧsty’s, ławtwer cyzoma drȧjȧnzymfcik jün ony cwej mönda. 153 �154 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak mój mąż doił krowy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie. On był takim dobrym mężem, że... No musiałam go, pytałam go zawsze, „mogę iść?”. Na próby zespołu to nie było tak źle, ale najgorzej było, jak wyjeżdżaliśmy na tydzień. No to musiałam go pytać: „Mogę jechać?”. „No jedź, jedź”, a moja mama przychodziła doić krowy, bo miałam dwie krowy. A potem powiedział mi, mama zachorowała, nie mogła już przychodzić, bo miała takie ręce, że nie mogła ich myć wodą. Potem przyszła kuzynka, a mój mąż chodził do pracy, nie? A ona miała przychodzić zawsze, bo on jechał o siódmej do pracy. Ona miała przychodzić doić tak, żeby on był jeszcze w domu. A potem przyszła trochę później, a mój mąż powiedział: „Wiesz co, nie każ jej przychodzić, ja pójdę doić”. I poszedł doić do chlewa, ale to, ja już gdzieś pojechałam z zespołem. Miał mleko nie we wiadrze, tylko wszystko było na spodniach. Powiedział mi tak, jak potem wróciłam, powiedział mi tak: „Wiesz co? Całe mleko było na spodniach. Ale na drugi raz już było trochę we wiadrze. A za trzecim razem było już dobrze”. Potem powiedział: „Nie chcę tu nikogo, wstanę sobie, a pójdę doić”. Ale był taki dobry, że mnie wszędzie puścił. No i wiesz, przeżyliśmy razem siedemdziesiąt trzy lata bez dwóch miesięcy. [148] Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wi’h wiöe... yhy wiöe śun oüsgan, oder ejer mulk yh oü, bo dy mȧkja... dy ki hüt yh ny, do hüt mȧj śwaster, s’Helka. Bo ejs wiöe, wȧsty’s, ȧ zyta, ȧbysła gryser, ȧbysła śtȧkjer mȧkja. Ejs mu... ejs hüt dy ki. Ȧ yhy ging wejder yn śtoł mȧlkja, ȧn dy müter ziöet ȧzu: „Wȧsty wos, gej dih ȧbysła łjyn nyn”. Ȧna ging yh cy ȧr zyta nö... ejs wönt hynterum [hynderum] Rynk, ging yh diöt, ȧbysła łjyt yh nyn. Ȧna yhy kund zjyr śejn nyn, ejs wiöe zjyr fruw, do yhy, no ȧ nöhta, wi, wi śun wiöe krig, ziöet dy müter: „Yta müsty błȧjn dyham, bo... yh ga mer kȧn röt”. Bo der foter, wȧsty, ȧ ging ny cyn drowa, jok ȧ łet zih hejn, no do wiöe’h śun dyham. Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Jak byłam, jak już wyszłam za mąż, ale wcześniej też doiłam, bo dziewczyny... krów nie pasłam, to pasła moja siostra, Helka. Bo ona była, wiesz, taka, trochę większą, trochę silniejszą dziewczyną. Ona doiła krowy. A ja szłam znowu do chlewa doić, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian a mama powiedziała tak: „Wiesz co, idź się trochę nauczyć szyć”. No i poszłam do takiej jeszcze, ona mieszkała za rynkiem, poszłam się tam trochę uczyć szyć. I umiałam bardzo pięknie szyć, ona była bardzo zadowolona, że ja, no a potem, jak już była wojna, to mama powiedziała: „Teraz musisz zostać w domu, bo... nie daję sobie rady”. Bo ojciec, wiesz, nie poszedł do wojska, tylko się ukrył, to byłam już w domu. [149] Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Cyderjyśt gö’h [go’h] dos yr müter, oba yr śwaster, ȧ wen zej wejder śłaht, to gön zy mer wejder cyryk. Hower dos ȧzu fertȧlt ȧbysła, ȧn s’łecty, no ny hefa, gingja y dy, yn bün runder. Y ȧr śysuł ȧna müsty dos maha, oba y ȧm tiöerba. Ȧna dos wiöe gy... gyłön ym bün. No diöt wiöe’s kołd. Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Najpierw dawałam to (część) mamie, albo siostrze, a jak ona znowu biła, to znowu mi oddali. Tak to trochę podzieliliśmy, a resztę, no nie dużo, to szło do studni na dół. W misce i musisz to tak zrobić, albo w torbie. I to było spuszczone do studni. No tam było zimno. [150] Awys güt uf dy kroft Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No do ufȧ mytag, apuł [arpułn] ȧna züp, oba awys myt kroüt, inda. Awys ȧn kroüt wiöe oły tag, ȧn awys maht hefa siłe. – Kroft No, kroft, konsty... awys wiöda inda gykoht. Oba myt kroüt, oba myt... ȧzu wün awys myt züp, myt pjyćkja, di zjyr fȧjn zȧjn. Awys müsty okoha, wen zy śun wȧh zȧjn, gysty pjyćkja. Bjyn, epuł [epułn], oba fłoüma oü. Ȧ nöhta kohsty dos myt dam myt, ȧ nöhta mahsty ȧjbri, myt śmolc ȧna mał gysty ȧbyselüćü, s’rejst ȧzu. Ny uf świöec, ok zu ȧbyselüćü, wi ȧ fyngjela gał ej. Nöht gisty woser y dos ȧn dy cytwiłyst dos, ȧn dy gist dos y dy züp nȧj, dos ej zyty güty züp, h’wa der ziöen, diöt zȧjn fłoüma, dö zȧjn epuł [epułn] ȧn awys, dos wiöe dy besty züp, wen zy bröhta ufs fȧld. Ȧzu, kymt’s cy ziöen, zis, zoüwer, ferśtejsty, ȧn by dam wün awys. 155 �156 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Groch dobry na siłę Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No to na obiad ziemniaki i zupa, albo groch z kapustą. Zawsze. Groch i kapusta były codziennie, a groch robi dużo siły. No siły, możesz... groch zawsze był gotowany. Albo z kapustą, albo był taki groch z zupą, z pieczkami, to jest bardzo fajne. Groch musisz ugotować, jak już jest miękki, dajesz pieczki (suszone owoce). Gruszki, jabłka albo śliwki też. A potem gotujesz to z tym, a potem robisz ȧjbri (wkładkę), ze smalcem i dajesz troszeczkę mąki, tak się smaży. Nie na czarno, tylko tak troszeczkę, żeby był złoty jak pierścionek. A potem lejesz do tego wodę i to rozdrabniasz rogolką (mątewką) i wlewasz to do zupy, to jest taka dobra zupa. Powiem ci, tam są śliwki, tu są jabłka i groch, to była najlepsza zupa, jak to przynieśli na pole. Taka, przyjdzie powiedzieć, słodko-kwaśna, rozumiesz, i przy tym był groch. [151] Jyśter zösa oły ufa śymułn I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Y Wymysoü jyśter, wen zy osa bym tejś, bo zy hota ȧn grusa śymuł, ȧzu huh, ȧn zosa oły uf zyta śymułn uf, myt fjyn fisa. Ȧn do osa zy oły fu ȧr śysuł kroüt, fur andyn śysuł arpułn. H: Züp. I: Oba, oba züp. Ȧn wen imyd nȧjkom… do, wi ziöeta zy? – Śnȧjt der ȧbysła brut, ny? I: Nȧ, nȧ, nȧ. Oder… – Kumt, ast myt. I: Nȧ. Nöhta di, cy dam’ȧ kom, do ziöet: „Kumt, ast myt”. Ȧn dar, wo nȧjkom ziöet: „Ast ym Göts noma!”. Bo yhy ken dos, wi wer uf dy Granc gingja cyn Hȧdȧśikja. Diöt oswer inda fu ȧr śysuł, fu cwü śysułn, ny? No, wen dy müma wün fu Krök to mahta zy kanapkja. Kanapkja dos ej pönyś. – Śnytła. I: No śnytła oü ny, sendwić. Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) (1928–2015), 2009. I: W Wilamowicach kiedyś, jak jedli przy stole, bo mieli duży stołek i taki wysoki, i zawsze siedzieli wszyscy na takich stołkach, przy nogach. I jedli wszyscy z jednej miski kapustę, z drugiej ziemniaki. H: Zupę. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian I: Albo, albo zupę. A jak ktoś wchodził... to jak mówili? – Ukrójcie sobie trochę chleba, nie? I: Nie, nie, nie, ale... – Chodźcie jeść z nami. I: Nie. Potem ci, do których się przyszło, to mówili „chodźcie jeść z nami”. A ten, co wszedł, mówił: „jedzcie w imię Boga”. Bo ja to znam, jak chodziliśmy na Granicę do Hadasików. Tam zawsze jedliśmy z jednej miski, z dwóch misek, nie? No jak ciotki były z Krakowa, to robiły kanapki. Kanapkja to jest po polsku. – Śnytła. I: No śnytła też nie, sendwić. [152] Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧn mȧj... dö mȧj nökweryn, hot cwü oü, fo mej [fu mem], zu ołd wi yhy ȧna ȧny wiöe ełder. Wi zy łȧta, wi dy... wi dy złodzieje, bandyci. Wi diw. Ufer śtrös, ging zy cyr kjyh ȧn zy knit wejder fjy dam, wo’ȧ ging myt yns. Yyy... myt jyn, bo yhy wiöe diöt ny. Do bot’s’ȧ: „No łöźe gükja ȧny. Do nam śun ȧ tohter, oder dy ander łö mer!”. To hakt’ȧ’s. To gryht fług’s, ȧn dy noz cyjat’s’um. Zyty śürpeta, zyty nygüty łoüt wün dö. Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. A moja, tu moja sąsiadka, miała dwie (córki) też, z mojego, w tym wieku, co ja, a jedna była starsza. Jak je prowadzili, jak złodziei, bandytów. Jak złodziei. Na ulicy, to szła pod kościół i klękła przed tym, co z nami szedł. Yy... z nimi, bo ja tam nie byłam. To prosiła go: „No zostaw chociaż jedną. Weź już jedną córkę, ale drugą mi zostaw”. To ją kopnął. To zaraz się przewróciła i sobie nos rozbiła. Takie szurpety, tacy niedobrzy ludzie tu byli. [153] Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Wjyr hota ȧ śiłer, kierownik. Kierownik... No zu wi ȧ śiłer, oder kierownik, wo’ȧ... – Direktor. 157 �158 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Dyrektor, no. Ȧn har kom ȧn’ȧ derfü zih, do zy łoüter kyndyn hon... Fjyca jür, funfca jür, zȧhca jür. Gingj’ȧ y dy gymȧn. Wi jer hot, zu höt’ȧ’ȧ ȧjgykuzt: „Jyr diw, jyr bandyta, dy kyndyn hoter gynuma? Wen jüh imyd höt gymaht yht cwyśa Doüća, do nam di, to ziöet yh nist, oder ny zyty kyndyn!”. No to nöht krigta zy ȧ, do cy cwe, drȧj mȧkja łisa zy, müsa zy, müsta zy yn ham kuma. Bo zy wün zu wi fo [fu] Ałca. Fo [fu] Ałca fün zy uf Rüs... na Ural. Oder yhy wȧ nist, op diöt ej imyd, to (gyśtiörwa). Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mieliśmy nauczyciela, kierownika. Kierownik... no tak, jak nauczyciel, ale kierownik, co... – Dyrektor. Dyrektor, no. I on przyszedł i dowiedział się, że same dzieci wzięli. Czternaście lat, piętnaście lat, szesnaście lat. Poszedł do gminy. Jak on, jak on im tam nagadał: „Wy złodzieje, wy bandyci, dzieci żeście zabrali? Jak wam ktoś coś zrobił za Niemca, to weźcie tych, to nic nie mówię, ale takie dzieci”. No to potem wydostali ich, to po dwie, trzy dziewczyny wypuszczali, musiały, musiały przyjść do domu. Bo one były tak jak z Hałcnowa. Z Hałcnowa pojechały na Ural. Ale nie wiem, czy ktoś tam, to (zginął). [154] Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧn mȧj mama koht fu... kłejzła myt fłoüma. Ȧn zy bot: „Łöt’s, ejs ej... ejs höt nö ny gasa s’mytagasa. Wen’s wyt kuma... wen’s wyt asa, wyt’s kuma ȧłȧn”. Ȧ dy mama mȧj wiöe gyśȧjter wi yhy, ȧ yhy wiöe ȧ duł nast nö. Ȧ zyta jung mȧkja, ny? Yhy füt mih, do zy wan dy mama nama mytum brüder ufȧ Ural. Yh ziöet: „Nȧ, yhy wa gejn, oder yhy ho ju nist nimanda ny gymaht, to wan zy...”. No ging yh. Wi’h ging, gryht yn kałer, yn rest śpjerta zy mih ȧj. Ȧn diöt wün śun drȧj łoüt: „Dü byst oü dö?” – „No, h’bej oü dö” – kuz yh. No, nöht wöst yh ołdyśt, ziöet yh mer, dy mama hot rȧht, ȧ yhy łis mih zu duł maha. Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. A moja mama gotowała z... kluski ze śliwkami. I prosiła: „Zostawcie ją, ona jeszcze nie, ona jeszcze nie jadła obiadu. Jak przyjdzie... jak zje, to przyjdzie sama”. A mama była mądrzejsza niż ja, ja jeszcze byłam głupiutka. Taka młoda dziewczy- �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian na, nie? Ja się bałam, że oni wezmą mamę z bratem na Ural. Powiedziałam: „Nie, ja pójdę, ale ja nikomu nic złego nie zrobiłam, to nie zrobią...”. No poszłam. Jak poszłam, to zaraz do piwnicy, do aresztu, zamknęli mnie. I tam było już trzech ludzi: „Ty też tu jesteś?”. „No też tu jestem”, mówię. No, potem dopiero wiedziałam, powiedziałam sobie, mama miała rację, a ja się tak dałam ogłupić. [155] Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, dos wiöe ȧzu, zy höt ȧjgyłoda hefa bowa, fylȧjht wün funfcik, no dos ej ju ny ȧzu gynoü cy ziöen, oder hefa. Ȧna wer zȧjn kuma, cwełf bowa. Wȧsty’s, cwełf, ȧ di łecta wün ny kuma. Ȧna di cwełf bowa, no uf dos, uf dos jyśty... – Pröb. No. Ny pröb, jok... no, uf dy, ziöewer, uf dy pröb. Köma mejer bowa. Oder nöhta ufs jyśty tanca wüwer jok cwełf bowa. No ȧna mjyr hot dos gyfoła, no oder s’müst mih nö der kłop łön. Ȧ yhy hot ȧn güta kłopa, ȧn’ȧ ziöet: „Gej!”, ȧna tanct, tanct’ȧ, yh ho oü gan gytanct ȧn gyzunga. Yta kon yh śun ny, bo der hołc ej krank ȧna kon yh śun ny zyngja. Ȧna nöhta cwełf bowa, dos wȧs yh bocy hoüt, wyhja bowa wün: wiöe oü s’Rüźü fum Tiöma-Jȧśkja ȧna mejer, oder dos gejt dih ny o fylȧjht ȧzu. Ȧna wjyr wün uf ȧner, uf der ander pröb, uf der dryta, ȧn wjyr zȧjn gybłejn. Oły cwełf bowa wün, wjyr cuga zih śejn o, wi wiöe cym tanca. Ȧna... ȧ nöhta wȧsty’s, oder łang gingwer, cwełf bowa. Oder nöhta... ȧs, ȧny wiöd krank, ȧny wiöe yr śwang, y Oüswynca ys’s’er ny güt gymaht, ufer, śun, wi wer hon gytanct. Ȧn wjyr wösta ny, fyrym, ȧ ejs wiöe gröp. Ziöe’h der dos, wȧsty, wo dos ej. No yr śwange. No ȧ nöhta gingja aht bowa. Di gingja zjyr, zjyr łang, s’Matyśoćka, di kund zjyr śejn zyngja, s’Linküś-Rüźa, yhy kund oü, yhy tanct inda s’jyśty. Ȧna oły jün pocy dam jür, wu’h ho gyent cy tanca, tanct yh ino, inda za... inda s’jyśty. No, dy Stanecka ziöet: „Dü konst güt fjyn di bowa” – no to tanctwer. Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, to było tak. Ona zaprosiła dużo kobiet, może było pięćdziesiąt, no tego się nie da dokładnie powiedzieć, ale dużo. I my przyszłyśmy, dwanaście kobiet. Wiesz, dwanaście, a ta reszta nie przyszła. I te dwanaście kobiet, no na to, na tą piewszą... – Próbę. Nie, nie próbę, tylko... no na... powiedzmy, że na próbę. Przyszło więcej kobiet. Ale potem na pierwszym tańczeniu byłyśmy tylko dwanaście kobiet. No i mi to 159 �160 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian się podobało, ale musiał mi jeszcze pozwolić mąż. A ja miałam dobrego męża, powiedział mi: „idź”, i tańczyłam, lubiłam też tańczyć i śpiewać. Teraz już nie mogę, bo mam chore gardło i nie mogę już śpiewać. I potem dwanaście kobiet, to wiem do dzisiaj, które kobiety były: była też Rózia od Tuma-Jaśka i więcej, ale to może cię tak nie interesuje. I my byłyśmy na jednej, na drugiej próbie, na trzeciej i tak zostałyśmy. Wszystkie dwanaście kobiet było, ładnie się ubierałyśmy, jak były występy. I... a potem, wiesz, ale długo chodziłyśmy dwanaście kobiet. Ale potem... jedna, jedna zachorowała, jedna była w ciąży, w Oświęcimiu na występie się jej zrobiło niedobrze, na..., jak już tańczyłyśmy. A my nie wiedziałyśmy czemu, a ona była w ciąży. Powiem ci, wiesz, wiesz co to jest, w ciąży. No a potem chodziło osiem kobiet. Te chodziły bardzo, bardzo długo. Matysioczka, ta umiała bardzo ładnie śpiewać, Rózka Linkusiowa, ja też umiałam, ja zawsze tańczyłam pierwsza. I wszystkie lata aż do tego roku, kiedy zakończyłam tańczenie, tańczyłam zawsze pierwsza. No Stanecka powiedziała: „Ty umiesz dobrze prowadzić te kobiety”, no to tańczyłyśmy. [156] Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wifuł hot yh? Yhy hot ju cwełf jür, wi der krig ej oüsgyfoła. Do hüt yh dy ki, dö hynderum puś. Ȧn mȧj müter kom ȧn zy ziöet: „Ku myta kija, kum yn ham, bo s’ej krig!”. Ȧ cy wjyr wösta, wu dos ej krig? Ȧna y dyham wiöe, wu zy młócili, wu zy dröśa s’gytrȧd. Ȧ zyta... kjerot, to yh wȧ ny, wi dos hȧst. Ȧna uf ȧmöł hühtwer, s’fjet yhta. Ziöetwer: „Ȧ wos ej dos, ȧ wos ej dos?”. Dos hower ju s’jyśty möł gyhüt. „No, europlan” – ziöeta zy – „s’ej krig”. No to wi krig. Ȧna y cwe jür nöma zy śun, wułda, nöma zy śun ȧ foter cyn drowa. Bo zy ziöeta, do wjyr zȧjn fu Doüćłand, ny flymiśy łoüt. No to, ȧ der foter wułd ny gejn y dan krig, łet’ȧ zih hejn. No to wȧsty, wifuł yhy, wifuł yhy müst erława oły zaha. Wifuł möł myter müter fü... bo s’kom der nökwer ȧn’ȧ ziöet: „Wȧsty wos, hoüt wan zy, wan zy, hoüt wan kuma hefa policȧj, ȧn zy wan zihja di łoüt”. (...) No to yhy myter müter, yhy wiöe dy ełdsty, ziöet zy mer ȧzu: „Dü gej s’jyśty” – ȧn ȧ foter cugwer o wi ȧ bow, har ging der ander ȧn dy müter dy łecty. „Ȧ wen imand wyt kuma, to kek ȧzu: „Mȧryja, yhy ho mih ȧ, yhy ho mih, war ej dos, ȧ war ej dos?”. Ȧzu do der foter hjyt ȧn’ȧ gejt ȧbysła uf dy zȧjt. Uf Wymysdiöf. Dos wiöe oü der, der feter dö. Ȧna, s’wiöe zyta fryś he. Ȧna har zos gryhta y dar śoün. Y dam fryśa he. Wiöd’ȧ krank, ony ferśtand. Wejder dy müm, dy Zejma-müm, zej hot wejder bykantśoft mytum dökter fu, fur, fu Brejskja. Kom wejder der dökter, ȧn’ȧ ferśrȧw’um wejder... no, ferśidnikjy zaha. No ȧn, to wȧsty, wi dos wiöe. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak wybuchła wojna, pasłam krowy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ile miałam? Miałam dwanaście lat, jak wybuchła wojna. To pasłam krowy, tu za lasem. A moja mama przyszła i powiedziała: „Chodź z krowami, chodź do domu, bo jest wojna”. A czy my wiedzieliśmy, co to jest wojna? I w domu była, co młócili, co młócili zboże. Taki kierat, to nie wiem, jak to się nazywa. I naraz usłyszeliśmy, że coś jedzie. Powiedzieliśmy: „A co to jest, co to jest?”. Pierwszy raz to słyszeliśmy. „No, samolot”, mówili, „jest wojna”. No to jak wojna. I za dwa lata brali już, chcieli, wzięli już ojca na wojnę. Bo mówili, że jesteśmy z Niemiec, a nie Flamandami. No to, a ojciec nie chciał iść na tę wojnę, to się schował. No to wiesz, ile ja, ile ja musiałam przeżyć różnych rzeczy. Ile razy z mamą... bo przyszedł sąsiad i powiedział: „Wiesz co, bo dzisiaj będą, dzisiaj będą, dzisiaj przyjedzie dużo policji i będą szukać tych ludzi”. (...) No to ja z matką, ja byłam najstarsza, to powiedziała mi tak: „Ty idź pierwsza” i ojca ubrałyśmy jak kobietę, on szedł drugi, a matka ostatnia. „A jak ktoś będzie szedł, to krzycz tak, Maryjo, jak się zlękłam, jak się zlękłam, kto to jest, kto to jest?”. Tak, żeby ojciec usłyszał i żeby zszedł trochę na bok. Do Starej Wsi. To był też wujek tam. I, było takie świeże siano. I on siedział od razu w tej stodole. Na tym świeżym sianie. Zachorował, stracił rozum. Znowu ciotka, ciotka Zejmina, ona miała znowu taką znajomość z takim lekarzem z Brzeszcz. Przyjechał znowu ten lekarz, i przepisał mu znowu. No różne rzeczy. No to wiesz, jak to było. [157] Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dy müter ziöet: „Mȧj Jȧśü, wu zo’h dih śtekja? Yhy ho śun ȧ kłopa, mü’h’ȧ hejnśtekja. Nö dejh”. Ȧn’ȧ fü, har hot kȧ fyngjyn. Ȧn’ȧ fü yn krig, y Stalingrad, oder [oba] y Leningrad, y dan cwü... Fuł’ȧ [füł’ȧ]. Har wiöe byr kyh, wȧsty, ȧ fü [füt] inda s’asa yn drowa. Nöhta kom’ȧ ym troüm cyr müter, ziöet’ȧ, ȧ mȧj müter ziöet’um ȧzu: „Jȧśü, Jȧśü, bysty kuma?”. Ȧ har ziöet: „Jȧśü, Jȧśü, Jȧśü, Jȧśü, oder dy höst mih ny hejngyśtekt. Yhy łejg ym rȧna fȧld underum rȧla”. Zöfuł kon yh der ziöen. No, ȧn’ȧ kom mej ny. Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Matka powiedziała: „Mój Jasiu, gdzie cię mam schować? Mam już męża, muszę go schować. Jeszcze ciebie”. I pojechał, on nie miał palców. I pojechał na wojnę. 161 �162 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian W Stalingradzie albo w Leningradzie, w tych dwóch. Zginął. On był przy kuchni, wiesz, woził zawsze jedzenie tym żołnierzom. Potem przyszedł do mojej matki na sen, powiedział, a moja mama mu powiedziała tak: „Jasiu, Jasiu, przyszedłeś?”. A on odpowiedział: „Jasiu Jasiu, Jasiu Jasiu, ale mnie nie schowałaś. Leżę w szczerym polu pod miedzycką”. Tyle mogę ci powiedzieć. No i nigdy już nie wrócił. [158] Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oü, frȧłih. Wen yh... yh wa der ziöen. Har wyt cy... dü wyst cy mjyr kuma, no ny? Yhy wył dih ny. „Yh wa der śun dos wȧjza, yh wa der śteła ȧn batłer. Yh wa der dos cykrigata” – no ny? Dos wiöe ȧzu na złość, ȧna mȧja, ȧ mȧja śtełt zih oü. Wen dü dih wyst ferwȧjwa, cy höst ȧ frȧj... [frȧjerka], ȧ mȧkja, dy wyst dih ferwȧjwa, no do śtełststy ȧ mȧja. Mȧj tȧta śtełt ȧ mȧja cym Biba-Jüza. Ȧ wułd zih diöt ferwȧjwa, oder diöt wiöe śun ȧ mȧkja fu w... dö, fum Płaćnik diöt. No do dy ełdyn wułda zjyr ny, no do nöhta ging’ȧ cym Tobyś, der tȧta, no do wiöe’ȧ diöt ny, oder ȧ mȧja śtełt’ȧ, ȧ wyt zih diöt ferwȧjwa, ȧ nöhta... der dźjada wułd ny, do diöt yhta wȧ... ȧ konflikt, diöt wiöe yhta. Jak stawiali dziada i maja Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Też, pewnie. Opowiem ci... On przyjdzie... ty będziesz do mnie chodził, nie? Ja ciebie nie chcę. „Ja ci już pokażę, postawię ci dziada. Zrobię ci na złość”, no nie? To było tak na złość. A maja, maja się też stawia. Jak ty się będziesz żenił, czy masz dziewczynę, będziesz się żenił, to stawiasz maja. Mój tata stawiał maja u Biba-Józka. Chciał się tam ożenić, ale tam była już dziewczyna... stąd, od Płaćnika. No to rodzice za bardzo nie chcieli, no to potem tata poszedł do Tobysia, to już tam nie był. Ale maja postawił, że się tam ożeni. A potem... dziadek nie chciał, że tam był jakiś konflikt, coś było. [159] Faderśłȧjsa Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi wjyr hota dö, c’yns, hefa śłyswer ganz. Do dy müsta, dy mȧkja kuma, ȧn dos füng ȧzu ym zȧhs nömytag, bocum noün c’öwyts śłyswer fadyn. No do wi wer śłysa fadyn, no do müst inda dy mama gan �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian nöhta cy asa. No do wiöe twiöeg ȧna puter, oba płoc gybaka. Ȧ wen ent ȧna wen wer śłysa ym zynwyt, no ny? Bo wer śłysa ju oły tag, kymt’s cy ziöen. Do ym zynwyt köma dy büwa, dy knȧht, knȧht, köma nöhta myter hȧrmeni [hȧrmoni], nöhta hefa dyhemd [byhend], derzȧnk inda ym zynwyt, wen dy mama wöst, do zy wan kuma, dy büwa myter hȧrmeni [hȧrmoni], go zy wingjer fadyn, do wer hefa dos dyhemd [byhend] śłȧjsa. Bo nöhta wawer tanca, ny? No do nöhta müsa dy tyś kuma wȧg ȧn dy brat, bo dy höst ju zöfuł ny śtil [śtiln]. Dos wiöe ȧ, kymt’s cy ziöen, uf ȧn śtül, ȧ nöht wiöe ȧ brat under gyzoct, do höst ju zöfuł ny, no bank wiöe, ȧ bank, ławka, bank. Miöehysmöł gydenk yh. – No ȧ bank, ȧ bȧnkla. Wiöd dos ołys nöhta ys hoüz gytriöen ȧn do dy śtuw łydik ej cym tanca. Pierzowiec Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No my mieliśmy tu u nas, dużo gęsi szkubaliśmy. To musiały przyjść dziewczyny i to się tak zaczynało o szóstej wieczór, do dziewiątej wieczór szkubałyśmy pierze. No to jak szkubałyśmy pierze, to mama zawsze musiała dać coś do jedzenia. No to był ser i masło i placek upieczony. A jak się kończyło i jak szkubaliśmy w sobotę, nie? Bo szkubałyśmy codziennie, przyjdzie powiedzieć. To w sobotę przychodzili chłopcy, kawalerowie przychodzili potem z harmonią, potem szybko, wtedy zawsze w sobotę, jak mama wiedziała, że przyjdą chłopcy z harmonią, to dała mniej pierzy, żebyśmy szybko to uszkubały. Bo potem będziemy tańczyć, nie? No to potem stoły musiały zostać usunięte i deski, bo nie masz tyle krzeseł. To było, przyjdzie powiedzieć, na jednym krześle, a potem była podłożona deska, bo nie masz tylu, no ławka była, ławka. Czasem pamiętam. – No ławka. Wszystko to było potem wyniesione do sieni, żeby izba była pusta do tańczenia. [160] Der köh ufer friöed Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧna wi yhy hot friöed, do der Siöejka-Jaküb, ȧ kłop, koht. Oder zy kohta ołys dyham, ȧ yn krȧćum gingja zy jok ȧzu uf cwü, drȧj śtunda ȧbysła tanca ȧna diöt, wen imand hot fu, wu maht friöed, to bröhta zy yn krȧćum, oder ȧbysła kanapki, wȧsty, nist wiöemys, nöhta gingja zy śun yn ham, ösa zy śun dyham. 163 �164 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kucharz na weselu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. A jak ja miałam wesele, do Sojka Jakub, mężczyzna gotował. Ale oni gotowali wszystko w domu, a do karczmy chodzili tylko tak na dwie godziny, trzy, trochę potańczyć. I tam, jak ktoś miał, z tych co robili wesele, to przynosili do karczmy coś albo trochę kanapek, wiesz, nic ciepłego. Potem szli już do domu, jedli w domu. [161] Der friöedaśmjyrgüst Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ym möntag, dos wiöe der dryty tag. No to, oder wȧsty, wos... dos wün ołys di łoüt fur friöed. No to cuga zy zih o ȧzu, wi imand wułd. Ȧna fün zy mytum... dos wün piöer, piöer par [piöen] ȧn zy fün cy idum, cy idum gast ȧna diöt krigta zy ȧ fłoś myt brantwȧjn oba fylȧjht wȧjn, wu imynd [imyd] hot. Ȧna di nöma dos ołys nöhta uf dy friöed ȧna diöt hota zy ołys, wu ej gybłejn, ösa zy ȧna dan brantwȧjn trunka zy, dos, wu zy hon mytgybröht. Śmiergust weselny Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. W poniedziałek, to był trzeci dzień. No to, wiesz co, to byli wszystko ludzie z wesela. No to ubierali się, jak kto chciał. I jechali... było kilka par, kilka par i oni jeździli do każdego gościa weselnego i tam dostali flaszkę wódki albo może i wina, co kto miał. I ci wzięli to potem na wesele i tam mieli wszystko, co zostało. Jedli i tą wódkę pili, którą ze sobą przywieźli. [162] Zy wułda yn hund ny kłengln Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No do zej hot fȧld. Dos fȧld Kalinowska, dö, wo höt, der Grabowski śtejt, dos fȧld wiöe bocym... Pöła... bocyr, pocȧr granc. No do... krepjyta dy hund ȧna zy wiöe kȧ kȧtöłyśy ny. No do wułd zy, do zy zuła kłengln, y dy hund. No oder dy łoüt wułda dos fȧld, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian do zy gyt uf dy kjyh, no ny? Ȧna – „wi wer dos zuła maha?” – no to di wjytśoft, di wjyt, wo mejer by dam wün, by dar kjyh mejer, do: „Wawer dy głoka ȧjpaka, wen zy hoün, s’wyt ny gejn”. Nie będzie głośno. – Der kłang wyt ny gejn. No, s’wyt dos śtył łoüfa. No, „Widzicie, no dzwonimy, no dzwonią, no nie? No ale nie bije”. No. Oder s’fȧld go zy, ferśtejsty? No. Uf dy kjyh. Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No to ona miała pole. To pole Kalinowskiej, tu, co ma, co Grabowski ma dom, to pole było aż do polskiej... aż do granicy. No to umarły jej psy i ona nie była katoliczką. No to chciała, żeby dzwonili psom (dzwonami). No ale ludzie chcieli to pole, żeby dała na kościół, no nie? No i „jak to mamy zrobić”, myśleli ci gospodarze, co więcej przy tym byli, przy tym kościele więcej, to „zapakujemy dzwony, że jak będą biły, to nie pójdzie”. Nie będzie głośno. – Dźwięk nie pójdzie. No, będzie cicho szło. No, „widzicie, no dzwonimy, no dzwonią, no nie? No ale nie bije”. No. Ale pole dała, rozumiesz? No. Na kościół. 165 �166 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Pieśni Dy łidyn [163] Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. (Fu ynzyn) rȧjhja fȧldyn Wo der Göt höt gygan Brengwjyr oüh hoüt dy giöewa Nör śun ferenta an Ȧn grusa kranc fu yjyn Wȧs, hower ȧna kün Ȧn błimła fuły śtyjyn Fu ynzyn wejza wün Wȧjł ynzer kłopa ata Ej ju ym łand kȧ nut Wo ej fu Göt gybata Fałt ju ym łand kȧ brut. Z naszych bogatych pól Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. (Z naszych) bogatych pól Które nam Bóg dał Przynosimy wam dzisiaj snopki Po zakończonych żniwach I duży wieniec z kłosów Pszenicy, owsa i żyta I pełne kwiaty stoją Gdzie były nasze miedze �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tak długo, jak nasi mężczyźni pracują Nie ma w kraju biedy Co od Boga wyproszone To że nie brakuje w kraju chleba. [164] Wymysiöejer śejny mȧkja Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Wymysiöejer śejny mȧkja Di kyna zih ju śejn brȧta Y dy kjyh gejn zy śejn ogycün Ym krȧćum śtejn zy ind byfür Dy pobütkla müsa glanca Do zy beser kyna tanca S’miöela mü ju zȧjn gyśłosa Do zy beser kyna pösa Ufum gyśtałtła śejny ruza Do zy beser kyna kuza Ufum hacła zyłwer kroücła Do zy s’giełd hon śtejn ym macła Mytum drüźba kumt ȧhynder Bo wer tanca wi der śynder Kumt mer ȧ drüźba byśenkja Do wer yns kyna bydenkja. Oder: Kuźe mȧkja, kuźe mȧkja Dü cy mjyr, dü cy mjyr Yh wył kuza, yh wył kuza Yh myt djyr, yh myt djyr Ynzer müter, ynzer müter Zoh yns cü, zoh yns cü Wi wer hüta, wi wer hüta Ynzer śejny ruty kü. 167 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 168 Wilamowianki to piękne dziewczyny Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Wilamowianki to piękne dziewczyny One umieją się ładnie wystroić Do kościoła chodzą pięknie ubrane A w karczmie stoją zawsze na przedzie Półbuty muszą się błyszczeć Żeby lepiej umiały tańczyć Buzia musi być zamknięta Żeby lepiej umiały całować Na gorsecie piękne róże Żeby lepiej mogły mówić Na serduszku srebrny krzyżyk Świadczący o tym, że mają pieniądze w miarce Chodźcie za drużbą Bo tańczymy jak diabli Chodźcie mojego drużbę poczęstować Żebyśmy mogli wytrzeźwieć. Ale: Przyjdź, dziewczyno, przyjdź Ty do mnie, ty do mnie Chcę mówić, chcę mówić Ja z tobą, ja z tobą Nasza matka, masza matka Nas widziała, nas widziała Gdyśmy paśli, gdyśmy paśli Naszą ładną rudą krowę. [165] O dü mȧj łiwy puterbow I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: O dü mȧj łiwy puterbow, jupȧjdi, jupȧjda Wos mahsty diöt bym śof jupȧjdijȧda �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Yh woś dy puter ju śejn rȧn, jupȧjdijajupȧjda Ȧn tengl mer fu ȧm ufs ander bȧn, jupȧjdijȧda H: Dos kon nimyd ny. I: Dos kon nimyd, bo dos ho yhy ejwerłet fu dam byłcer łid. H: Ȧha, ufs wymysiöeryś. I: Ufs wymysiöeryś. O ty kochana maślarko I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: O ty moja kochana maślarko, jupȧjdi, jupȧjda Co robisz tam przy szafliku? jupȧjdijȧda Myję masło, żeby było czyste, jupȧjdijajupȧjda I dreptam z jednej nogi na drugą, jupȧjdijȧda H: Tego nikt nie umie. I: Tego nikt nie umie, bo ja to przełożyłam z tej bielskiej piosenki. H: Aha, na wilamowski. I: Na wilamowski. [166] Zȧjt gybata, ny hot frejwuł Abda-Inga (1928–2016), 2009. Zȧjt gybata, ny hot frejwułn Do wer’üh śtejn undrum gejwuł Wjyr zȧjn ju śun jungy knȧhtła Ołys jungys mü rymłoüfa Ym dy Wȧjnahta Dü byst ȧ jungys knȧhtła. Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy) Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Prosimy was, nie miejcie pretensji Że wam stoimy pod szczytem domu Jesteśmy już młodymi kawalerami 169 �170 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Starzy, młodzi muszą biegać W okresie bożonarodzeniowym Ty jesteś młodym kawalerem. [167] Mȧj mȧkja, ku cy mjyr Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Mȧj mȧkja, ku cy mjyr Yh wył kuza myt djyr Nöht wawer yns pösa Dy müter wyt nist ny wysa. Moja dziewczyno, chodź do mnie Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Moja dziewczyno, chodź do mnie Chcę z tobą mówić (chodzić do ciebie) Potem się pocałujemy Mama nie będzie nic wiedzieć. [168] Der ołdy Kesuł Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Der ołdy Kesuł hot zih byzöfa Cym Hȧla-Mockja undys bejnła gykroha Dos wiöe ju ȧ zyter kalüś, dar wułd śłöfa mytum Hȧlüś Underum bejnła. Stary Kesuł Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2007. Stary Kesuł się upił Wlazł do u Hala-Mocka pod ławkę przy piecu To był taki gagatek, że chciał spać z Halusią Pod tą ławką. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [169] Ȧn śrejt weter Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Ȧn śrejt weter, ȧn śrejt weter, yt błȧjwer śtejn Ȧn śrejt weter, ȧn śrejt weter, yt kynwer gejn Yt mah ȧ rod, zu past yns grod. Jeden krok w przód Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2007. Jeden krok w przód, teraz stoimy Jeden krok w przód, teraz idziemy Teraz zrób koło, tak nam pasuje. [170] Ny śyk mih ys pyśła Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Ny śyk mih ys pyśła, nȧ! lȧlȧlȧlȧlȧ Biöemła feła wył yh ny, lȧlȧlȧlȧlȧ S’biöemła wje mih ju derśłön Wos wje nöht mȧj mȧkja ziöen, lȧlȧlȧ-lȧlȧlȧlȧlȧ. Nie posyłaj mnie do lasu Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Nie posyłaj mnie do lasu, nie! lalalalala Drzewka walił nie będę, lalalalala Drzewko by mnie zabiło Co by potem powiedziała moja dziewczyna, lalala-lalalalala. [171] S’möndła śȧjnt Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. S’möndła śȧjnt, s’wjyft ȧn śȧjn S’rumpułt undyn brykja 171 �172 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Yh gydöht, yh gydöht Der Jȧśü kymt gyryta. Księżyc świeci Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Księżyc świeci, rzuca blask Coś dudni pod mostami Ja myślałam, ja myślałam Że to Jasiu przyjeżdża na koniu. [172] Śpacerpolka Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Śpacerpolka śejner tanc War’ȧ ny kon mytśpryngja Dar zuł zyca ufum bȧnkla Ȧn ym wynkl mytzyngja. Śpacerpolka Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Śpacerpolka ładny taniec Kto go nie umie tańczyć Niech sobie siądzie na ławce I w kącie śpiewa razem z nami. [173] Śłöf mȧj kyndła fest Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Y dyham zungwer dos łidła, byn kyndyn wen wer wułda, do zy zuła śłöfa. Śłöf mȧj kyndła fest S’kuma fremdy gest S’kuma müma ȧna fetyn Brengja’m kyndła, nysła, epułn Śłöf mȧj kyndła fest �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian S’kuma fremdy gest Śłöf mȧj kyndła, śłöf S’wȧt ym gatła ȧ śöf Ojyś myt fjyr wȧjsa fisła Brengja’m kyndła, epuł, nysła Śłöf mȧj kyndła, śłöf S’wȧt ym gatła ȧ śöf. Śpij moje dziecko mocno Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. W domu śpiewaliśmy tą piosenkę, przy dzieciach, jak chcieliśmy, żeby spały. Śpij moje dziecko mocno Przychodzą obcy goście Przychodzą ciotki i wujkowie Przynoszą dziecku orzechy i jabłka Śpij moje dziecko mocno Przychodzą obcy goście Śpij moje dziecko śpij W ogródku pasie się owieczka Wasza z czterema białymi nóżkami Przynoszą dziecku jabłka i orzechy Śpij moje dziecko śpij W ogródku pasie się owieczka. [174] Diöt fum hejwuł Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Diöt fum hejwuł kymt mȧj Jȧśü śun gyryta, ryta Ejwer ynzer śweła, kliny hoüzła tryt’ȧ, tryt’ȧ Yh fur frȧjd, śpryng yh roüs, śpryng yh roüs, śpryng yh roüs H’łö dih śun fu mjyr ny roüs, łö dih śun ny roüs. 173 �174 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tam z górki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Tam z górki jedzie mój Jasiu konno Przez próg naszego małego domu wkracza Ja z radości wyskakuję Już cię nigdy ode mnie nie wypuszczę. [175] Zȧgja, nȧgja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Hü cyn uwa Hü cyn uwa! Zȧgja, nȧgja Küśü baka Mała, zaka S’ej kȧ mał S’ej njynt nist No, wȧsty, dos maht yh, wi mȧj kłop wiöe ȧzu krank. No to ida tag mahtwer dos, bo dos wiöe ȧzu ȧbysła, do’ȧ myta henda rjyt ȧn do’ȧ zih ȧbysła rjyt, bo ȧzu wułd’ȧ śun zyca. Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja” Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ciąć, zginać Słodycze piec Mąki, worki Nie ma mąki Nie ma nic Hü do pieca Hü do pieca! No wiesz, to robiłam, jak mój mąż był taki chory. To każdego dnia robiliśmy to, bo to było tak trochę, żeby ruszał rękami, żeby się trochę ruszał, bo tak, to już tylko chciał siedzieć. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [176] S’wün ȧmöł cwü mykja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. S’wün ȧmöł cwü mykja Ufum kjyhüf fłykja S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di mykja fłykja S’wün ȧmöł cwej hoza Ufum kjyhüf groza S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di hoza groza S’wün ȧmöł cwü fłigja Ufum kjyhüf wigja S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di fłigja wigja. Były raz dwa komary Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Były raz dwa komary Które na cmentarzu łatały Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak komary łatają Były raz dwa zające Które na cmentarzu jadły trawę Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak zające jedzą trawę Były raz dwie muchy Które na cmentarzu się kołysały Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak muchy się kołysają. 175 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 176 ZAKOŃCZENIE Publikacja powstała jako efekt projektu „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”, finansowanego w ramach programu Language Revitalization Accelerator 2022–2023 przez amerykańską organizację Wikitongues, wspierającą rewitalizację i dokumentację zagrożonych języków. To w ramach tego projektu zrealizowano wszystkie nagrania datowane na rok 2022. Aby w publikacji – zarówno w jej wersji internetowej, jak i papierowej – znalazły się głosy jak największej liczby osób, korzystałem również z nagrań powstałych w ramach innych projektów, w tworzeniu których uczestniczyłem. W tym miejscu chciałbym podziękować: Dr. Alexowi Andrasonowi za udostępnienie nagrań, które powstały w ramach naszych badań nad wilamowską gramatyką. Są to wszystkie nagrania z 2009 r. Prof. Tomaszowi Wicherkiewiczowi za udostępnienie nagrań z jego projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. Baza dokumentacji zagrożonych języków” (NPRH, 2011–2014). Były to nagrania z moją Babcią Heleną Rozner (Böba-Loüzkja), Elżbietą Mynarską (Siöeba-Siöeba) i Józefem Garą (Tołer), wszystkie z 2012 r. W ich powstaniu uczestniczyli: prof. Beata Mikołajczyk, prof. Alfred Majewicz, prof. Tomasz Wicherkiewicz i dr Marek Dolatowski. Dziekuję prof. Justynie Olko za udostępnienie nagrań z jej projektu „Endangered languages. Comprehensive models of language revitalization” (NPRH, 2013–2016). Są to wszystkie nagrania z 2014 r. W ich tworzeniu uczestniczył również dr Bartłomiej Chromik. Wszystkie inne nagrania powstały w ramach mojej pracy dokumentacyjnej prowadzonej od 2004 r.16 W tym miejscu chciałbym podziękować wszystkim Wilamowianom i Wilamowiankom, którzy poświęcili czas i energię, by wspomóc dokumentację językową, ale również mnie osobiście, długimi rozmowami i dobrym słowem. Większość z nich już nie żyje. Byli to: Franciszka Bilczewska fum Frycki (1913–2012), Kazimierz Grygierczyk fum Bjerünjok (1913–2010), Anna Danek fum Pejtela (1916–2015), Zofia Danek fum Stȧnćü (1917–2012), Anna Bilczewska fum Karol (1918–2012), Franciszek Mosler fum Mözłer (1918–2011), Helena Danek fum Kwaka (1919–2012), Anna Sznajder (Schneider) fum Taksła (1920–2012), Jan Biba fum Tiöma-Jȧśkja (1920–2011), Elżbieta Nowak fum Blaśany (1920–2012), Elżbieta Mynarska fum Siöeba-Siöeba (1921–2014), Elżbieta Korczowska fum Kesuł (1922–2015), Matylda Danek Część nagrań jest efektem pracy naukowej finansowanej przez Ministerstwo Nauki i Edukacji ze środków budżetowych na naukę w latach 2016–2022 jako projekt badawczy w ramach programu „Diamentowy Grant” pod nazwą „Góry, pagórki, przykryjcie nas – Wilamowianie wobec powojennych prześladowań”, afiliowany przy Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. 16 �Zakończenie (1922–2022), Anna Foks (Fox) fum Priöeriöek (1923–2011), Elżbieta Kacorzyk fum Bek-Bȧlcer (1923–2022), Elżbieta Bies fum Ćertok (1923–2014), Anna Zejma fum Lüft (1923–2010), Elżbieta Babiuch fum Poükner/Küpsok (1923–2010), Elżbieta Sznajder (Schneider) fum Taksła (1923–2020), Stanisław Szubert (Schubert) fum Śübert (1923–2016), Elżbieta Matysiak fum Hȧla-Mockja (1924–2014), Helena Gasidło fum Biöeźnjok (1924–2014), Anna Danek fum Küpsela (1924–2021), Józef Sznajder (Schneider) fum Pejter (1924–2013), Rozalia Kowalik fum Poüermin (1925–2016), Waleria Brzezina fum Cepok (1925–2013), Anna Schilder fum Psyk (1925–2017), Katarzyna Balcarczyk fum Karol (1925–2013), Jan Formas fum Kürek (1925–2015), Elżbieta Formas fum Mözłer (1926–2019), Katarzyna Nowak fum Tobyś (1926–2010), Emilia Mika fum Witła (1926–2022), Maria Nycz fum Wȧligüra (1926–2022), Stanisław Rak fum Raćek (1926–2014), Anna Mika fum Biöetuł (1927–2021), Anna Korczyk fum Kołodźej (1927–2015), Anna Janosz fum Hȧla-Frana-Jȧśkja (1927–2015), Helena Danek fum Małata (1927–2020), Elżbieta Figwer fum Böba (1927–2018), Elżbieta Gąsiorek fum Anta (1927–2021), Janina Tempińska fum Böba (1927–2021), Józef Janosz fum Łycki (1927–2014), Franciszek Biesik fum Pinder (1927–2016), Bronisława Pyka (1928–2017), Helena Nowak fum Holećkla (1928–2017), Ingeborg Matzner-Danek fum Abda (1928–2016), Helena Rozner (Rosner) fum Böba-Loüzkja (1928–2015), Stanisław Danek fum Poükner/Küpsok (1928–2015), Jan Balcarczyk fum Amerykon (1928–2013), Elżbieta Merta fum Hȧla-Frana-Jȧśkja (1929–2014), Emilia Biesik fum Raćek (1929–2013), Katarzyna Nowak fum Pejtela (1929–2019), Elżbieta Nycz fum Śleźok (1929–2007), Józef Gara fum Tołer (1929–2013), Eugenia Foks (Fox) fum Bröda (1930–2022), Elżbieta Koch fum Mjeta-Jȧś (1930–2013), Elżbieta Gandor fum Puś-Pejter (1930–2017), Hilda Kasperczyk fum Ćiöe (1930–2005), Emilia Zejma fum Mözłer (ur. 1930), Anna Biba fum Küćłik (1930–2009), Helena Foks (Fox) fum Fröst (1930–2020), Anna Kowalczyk fum Tobyś (1930–2022), Zofia Kozieł fum Śübert (1930–2016), Stanisław Kuczmierczyk fum Śymek (1930– 2019), Rozalia Danek fum Mjyra-Winca (1931–2021), Rozalia Węgrodzka fum Gȧda (ur. 1931), Elżbieta Nikiel fum Linküś (ur. 1931), Helena Gacek fum Pȧloż (1931–2020), Stanisław Zejma fum Zejma (1931–2015), Franciszek Danek fum Pȧća (1931–2020), Elżbieta Styskała fum Kaspela (1932–2017), Stefania Kuczmierczyk fum Ćiöe (ur. 1932), Anna Nowak fum Hȧla-Mockja (1932–2011), Emilia Danek fum Biöeźnjok (1933–2020), Kazimierz Foks (Fox) fum Baranła (1933–2020), Eugeniusz Zejma fum Mözłer (1934–2023), Anna Kuczmierczyk fum Zelbst (1934–2018), Anna Sznajder (Schneider) fum Gȧda (1934–2014), Józef Sznajder (Schneider) fum Hermon (1936–2022), Bernardyna Zbierowska fum Holećkla (1949–2021), Stanisław Merta fum Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla (1954–2011). Szczególne podziękowania kieruję do dwóch Wilamowianek – Heleny Bibowej (Płaćnik-Helka) i Anny Foksowej (Lüft-Nüśka), za to że poświęciły mi w 2022 r. wiele godzin i cierpliwie odpowiadały na nawet najdziwniejsze moje pytania. Gdyby nie ich zapał i poświęcenie, nie byłbym w stanie zrealizować tego i wielu innych projektów. 177 �178 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian DY ENDRYD Dy publikȧcyj ej ȧdśtanda fum „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland” projekt, gyfinansjyt fum Language Revitalization Accelerator 2022– 2023 program diöh dy amerykȧnyśy orgȧnizȧcyj Wikitongues, wo zy underśtyct dy rewitȧlizȧcyj ȧn dokumentȧcyj fun śpröha, wo zy zȧjn bydret fum oüsśtarwa. Y dam projekt ȧdśtinda oły ufśpejłnana ym 2022 jür. Do’s y di publikȧcyj (ym internet wi oü ym bihła) śtyma fu wi ym mȧsta łoüt kuma, at yh oü myta ufśpejłnana, wo zy zȧjn ȧdśtanda fun andyn projekta, wu’h zoüwer bej gywast. Y dam üt wje’h weła danka: Ym dr Andrason-Alex, do’ȧ go dy ufśpejłnana, wo wer zy cyzoma mahta, wi wer badȧta dy wymysiöeryśy gramatyk. Dos zȧjn oły ufśpejłnana fum 2009 jür. Ym profesiöer Wicherkiewicz-Tomasz, do’ȧ go dy ufśpejłnana fu zem projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. Baza dokumentacji zagrożonych języków”, (NPRH, 2011–2014). Dos zȧjn dy ufśpejłnana myt mer Baba – Böba-Loüzkja-Helka, wi oü mytum Siöeba-Hȧla ȧn Tołer-Jüza, oły fum 2012 jür. Bym ufśpejła wün prof. Mikołajczyk-Beata, prof. Majewicz-Alfred, prof. Wicherkiewicz-Tomasz ȧn dr Dolatowski-Marek. Yhy dank yr profesiöeryn Olko-Justyna, do zy go dy ufśpejłnana fu jym projekt „Endangered languages. Comprehensive models of language revitalization” (NPRH, 2013–2016). Dos zȧjn oły ufśpejłnana fum 2014 jür. Myta hot oü cy tün der dökter Chromik-Biöetuł. Oły ander ufśpejłnana ho yhy gymaht oüz dokumentȧcyj, wo’h zy mah fum 2004 jür. Y dam üt wje’h weła y oła Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn danka, wo zy hon mer gyśankt jyr cȧjt ȧn kroft, do zy hüłfa byr dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh ȧn oü y mjyr, myta łanga gykuza ȧn myt gütum wüt. Dy mȧsta föna ława śun mej ny. Dos wün: Frycki-Francka (1913–2012), Bjerünjok-Mjyra (1913–2010), Pejtela-Nüśka (1916–2015), Stȧnćü-Ziöeśka (1917–2012), Karol-Nüśa (1918–2012), MözłerFrana (1918–2011), Kwaka-Helka (1919–2012), Taksła-Nüśa (1920–2012), Tiöma-Jȧśkja-Jȧśki (1920–2011), Blaśany-Hȧla (1920–2012), Siöeba-Siöeba-Hȧla (1921–2014), Kesuł-Hȧla (1922–2015), Danek-Mȧtylda (1922–2022), PriöeriöekNüśa (1923–2011), Ćertok-Hȧla (1923–2014), Lüft-Nüśka (1923–2010), Poükner/ Küpsok-Hȧla (1923–2010), Taksła-Hȧla (1923–2020), Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923– 2022) Śübert-Staha (1923–2016), Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), BiöeźnjokHelka (1924–2014), Küpsela-Nüśa (1924–2021), Pejter-Jüza (1924–2013), �Dy endryd Poüermin-Ruzła (1925–2016), Cepok-Wȧlerka (1925–2013), Psyk-Nüśa (1925– 2017), Karol-Kȧśka (1925–2013), Kürek-Jȧśki (1925–2015), Mözłer-Hȧla (1926– 2019), Tobyś-Kȧśka (1926–2010), Witła-Milka (1926–2022), Wȧligüra-Mȧryśka (1926–2022), Raćek-Staha (1926–2014), Biöetuł-Nüśka (1927–2021), KołodźejNüśka (1927–2015), Hȧla-Frana-Jȧśkja (1927–2015), Małata-Helka (1927–2020), Böba-Hȧla (1927–2018), Anta-Hȧla (1927–2021), Böba-Janka (1927–2021), Łycki-Jüza (1927–2014), Pinder-Frana (1927–2016), Pyka-Bronka (1928–2017), Holećkla-Helka (1928–2017), Abda-Inga (1928–2016), Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), Poükner/Küpsok-Staha (1928–2015), Amerykon-Jȧśki (1928–2013), Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla (1929–2014), Raćek-Milka (1929–2013), Pejtela-Kȧśka (1929–2019), Śleźok-Hȧla (1929–2007), Tołer-Jüza (1929–2013), Bröda-Genjü (1930–2022), Mjeta-Jȧś-Hȧla (1930–2013), Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017), ĆiöeHilda (1930–2005), Mözłer-Milka (gyb. 1930), Küćłik-Nüśa (1930–2009), FröstHelka (1930–2020), Tobyś-Nüśa (1930–2022), Śübert-Ziöeśka (1930–2016), Śymek-Staha (1930–2019), Mjyra-Winca-Ruzła (1931–2021), Gȧda-Ruzła (gyb. 1931), Linküś-Hȧla (gyb. 1931), Pȧloż-Helka (1931–2020), Zejma-Staha (1931– 2015), Pȧća-Frana (1931–2020), Maksek/Kaspela-Hȧla (1932–2017), Ćiöe-Stefka (gyb. 1932), Hȧla-Mockja-Nüśka (1932–2011), Biöeźnjok-Milka (1933–2020), Baranła-Mjyra (1933–2020), Mözłer-Genek (1934–2023), Zelbst-Nüśka (1934– 2018), Gȧda-Nüśka (1934–2014), Hermon-Jüza (1936–2022), Holećkla-Beni (1949–2021), Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla-Staha (1954–2011). Ym hacta wje’h weła y cwü Wymysiöejeryna danka – ym Płaćnik-Helka ȧn ym Lüft-Nüśka, fjyr dos, do zy mer hon ym 2022 jür hefa śtunda gan ȧn do zy mer gydyłdik uf mȧj nawet wyndeliksta fröga hon cyrykgyziöet. Wen ny jyr łöst ȧn wyła fum śenkja, wje yh dan projekt, wi oü oły ander projekta ny kyna hon gymaht. 179 �180 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ROZMÓWCZYNIE I ROZMÓWCY, KTÓRYCH WYPOWIEDZI ZNAJDUJĄ SIĘ W TEJ KSIĄŻCE DY KUZERYNA ȦN DY KUZYN, WO ZY Y DAM BIHŁA KUZA Anna Sznajder (Schneider) Taksła-Nüśa (1920–2012) Elżbieta Mynarska Siöeba-Hȧla (1921–2014) Fot. z cyfrowego archiwum Stowarzyszenia „Wilamowianie” Fot. Alfred Majewicz Helena Biba Płaćnik-Helka (ur. 1922) Elżbieta Kacorzyk Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022) Fot. Justyna Majerska-Sznajder Fot. Alex Andrason �Rozmówczynie i rozmówcy, których wypowiedzi znajdują się w tej książce Elżbieta Sznajder (Schneider) Taksła-Hȧla (1923–2020) Anna Zejma Lüft-Nüśka (1923–2010) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król Elżbieta Babiuch Küpsok/Poükner-Hȧla (1923–2010) Helena Gasidło Biöeźnjok-Helka (1924–2014) Fot. Alex Andrason Fot. Tymoteusz Król 181 �182 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Elżbieta Matysiak Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014) Stanisław Foks (Fox) Lüft-Staha (1926–2021) Fot. Alex Andrason Fot. Alfred Majewicz Rozalia Hanusz Linküś-Ruzła (1926–2009) Anna Foks (Fox) Lüft-Nüśka (ur. 1927) Fot. Alex Andrason Fot. Justyna Majerska �Rozmówczynie i rozmówcy, których wypowiedzi znajdują się w tej książce Elżbieta Figwer Böba-Hȧla (1927–2018) Ingeborg Matzner-Danek Abda-Inga (1928–2016) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król Helena Rozner (Rosner) Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015) Helena Nowak Holećkla-Helka (1928–2017) Fot. Alfred Majewicz Fot. EDYTOR Rafał Klimkiewicz 183 �184 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Józef Gara Tołer-Jüza (1929–2013) Elżbieta Gandor Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017) Fot. EDYTOR Rafał Klimkiewicz Fot. Tymoteusz Król Anna Kowalczyk Tobyś-Nuśka (1930–2022) Stanisław Zejma Zejma-Staha (1931–2015) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król �BIBLIOGRAFIA BIBLIOGRȦFYJ Ahearn, L. M. (2013). Antropologia lingwistyczna. Wprowadzenie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Andrason, A., Król, T. (2016). A grammar of Wymysorys. Duke: Duke University. Barciak, A. (red.) (2001). Wilamowice: Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy Wilamowice. Bartmiński, J. (2007). Językowe podstawy obrazu świata. Lublin: Wydawnictwo UMCS. Bogatyriew, P., Jakobson, R. (1975). Folklor jako swoista forma twórczości. W: P. Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 168–182. Borges, R. (2019). Rapid Automatized Picture Naming as a Proficiency Assessment for Endangered Language Contexts: Results from Wilamowice. Journal of Communication and Cultural Trends, 1, 1–25. Borges, R., Król, T. (2019). The Relationship between Literature and Language Revitalization: „RewiTEATRalizacja” in Wilamowice. Multiethnica, 39, 25–38. Burszta, J., Grębecka, Z. (2015). Mówiono „druga Moskwa”. Wspomnienia legniczan o stacjonowaniu wojsk radzieckich w latach 1945–1993. Kraków: Libron. Chromik, B. (2019). Mikro- i makroideologie językowe. Przykład języka wilamowskiego. Praca doktorska. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Clifford, J. (2000). O autorytecie etnograficznym. W: J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka. Warszawa: Wydawnictwo KR, 29–63. Connerton, P. (2012). Jak społeczeństwa pamiętają. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Crystal, D. (2000). Language Death. Cambridge: Cambridge University Press. Czubala, D. (1999). „Legendy miejskie” czy „legendy końca XX wieku”?. W: K. D. Kadłubiec (red.), Folklorystyka na przełomie wieków. Cieszyn: Stowarzyszenie „Pro Filia”, 190–196. Dołowy-Rybińska, N. (2011). Języki i kultury mniejszościowe w Europie: Bretończycy, Łużyczanie, Kaszubi. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Dołowy-Rybińska, N. (2017). „Nikt za nas tego nie zrobi”. Praktyki językowe i kulturowe młodych aktywistów mniejszości językowych Europy. Toruń: Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Dybczyński, W. (2002). Śpiewnik gminy Wilamowice. Wilamowice: Urząd Gminy. �186 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gara, J. (2004). Zbiór wierszy o wilamowskich zwyczajach i obrzędach oraz słownik języka wilamowskiego. Wilamowice–Bielsko-Biała: Stowarzyszenie za rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie”. Gara, J. (2007). „Wymysöjer śtytła”: Miasteczko Wilamowice oraz jego osobliwości w zbiorze piosenek Józefa Gary. Wilamowice: Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Wilamowicach. Grenoble, L. A. (2021). What do we revitalise. W: J. Olko, J. Sallabank (eds.), Revitalizing Endangered Languages. A practical guide. Cambridge: Cambridge University Press, 9–22. Grochowski, P. (2017). Od strzygoni do wampirów energetycznych. Folklor jako system praktyk interpretacyjnych. Przegląd Kulturoznawczy, 2(32), 223–242. Grochowski, P. (2019). Ustne narracje o Holokauście. Między folklorem a historią mówioną. W: P. Grochowski, D. Czubala (red.), O tym nie wolno mówić… Zagłada Żydów w opowieściach wspomnieniowych ze zbiorów Dionizjusza Czubali. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 7–36. Hajduk-Nijakowska, J. (2016). Doświadczanie pamięci. Folklorystyczny kontekst opowieści wspomnieniowych. Opole: Uniwersytet Opolski. Jones, S. H. (2014). Autoetnografia. Polityka tego, co osobiste. W: N. K. Denzin, Y. S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 175–218. Kadłubiec, K. D. (1999). Między memoratem a fabulatem. W: T. Smolińska (red.), Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga ofiarowana Profesor Dorocie Simonides. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 63–70. Kajfosz, J. (2009). Magia w potocznej narracji. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Kajfosz, J. (2011). Folklor jako tekst w obiegu i jego potencjał konstruowania rzeczywistości. W: J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska (red.), Nowe konteksty badań folklorystycznych. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 53–78. Karasek-Langer, A., Strzygowski, E. (1930). Sagen der Beskidendeutschen. Plauen: Verlag von Günther Wolff zu Plauen im Vogtland. Kleczkowski, A. (1920). Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji: Fonetyka i fleksja. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Kleczkowski, A. (1921). Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji: składnia (szyk wyrazów). Poznań: Gebethner i Wolff. Krawczyk-Wasilewska, V. (1986). Współczesna wiedza o folklorze. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Król, T. (2015). Soziolinguistische Analyse des heutigen Wilmesaurischen. Praca licencjacka obroniona w Instytucie Filologii Germańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Bibliografia Król, T. (2019a). Zbiór pieśni wilamowskojęzycznych z Sammlung Horak w Volksmusikarchiv des Bezirks Oberbayern w świetle najnowszych badań nad muzyką w Wilamowicach. Literatura Ludowa, 3, 47–66. Król, T. (2019b). Aneks – zbiór pieśni w języku wilamowskim. W: M. Małanicz-Przybylska, Bez muzyki, bez śpiewu nie ma świata. Muzyka w Wilamowicach. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, 169–228. Król, T. (2020). Słownik języka wilamowskiego. Maszynopis w archiwum projektu „Dokumentacja językowego i kulturowego dziedzictwa Wilamowic”. Król, T. (2021). Ynzer łidła – nasze pieśni. Wilamowskojęzyczne pieśni, kołysanki i wyliczanki. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Król, T., Olko, J., Wicherkiewicz, T. (2017). Awakening the Language and Speakers Community of Wymysiöeryś. European Review, 26(1), 179–191. Król, T., Mętrak, M., Żak, A. (2020). Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących kultury Wilamowic i języka wilamowskiego z lat 2001–2020. Adeptus, 16. Król, T., Mętrak, M., Żak, A. (2022). Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących kultury Wilamowic i języka wilamowskiego z lat 1945–2000 i 2020–2022. Adeptus, 19. Latosiński, J. (1909). Monografia miasteczka Wilamowic: na podstawie źródeł autentycznych. Kraków: Drukarnia Literacka pod zarządem L. K. Górskiego. Lehmann, A. (2007). Reden über Erfahrung. Kulturwissenschaftliche Bewusstseinsanalyse des Erzählens. Berlin: Dietrich Reimar Verlag. Macdonald, S. (2021). Krainy pamięci. O dziedzictwie i tożsamości we współczesnej Europie. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. Małanicz-Przybylska, M. (2019). Bez muzyki, bez śpiewu nie ma świata. Muzyka w Wilamowicach. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Marcol, K. (2020). Toutowie. Język i pamięć w ustanawianiu wspólnoty Wiślan w Banacie. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Młynek, L. (1907). Narzecze wilamowickie. Tarnów: J. Pisz. Mojmir, H. (1930). Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice, t. 1, A–R. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Mojmir, H. (1936). Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice, t. 2, S–Z. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Neels, R. (2012). De nakende taaldood van het Wymysojer, een Germaans taaleiland in Zuid-Polen. Een socuilinguïstische analyse. Praca doktorska. Leuven: Katolieke Universiteit Leuven. Simonides, D. (1969). Współczesna śląska proza ludowa. Opole: Powiatowy Instytut Śląski. Simonides, D. (1981). Memorat i fabulat we współczesnej folklorystyce. W: W. Nawrocki, M. Waliński (red.), Literatura popularna – folklor – język, t. 2. Katowice: Uniwersytet Śląski. 187 �188 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Sydow (von Sydow), C. (1934). Kategorien der Prosa-Volksdichtung. In: Volkskundliche Gaben. John Meier zum 70 Geburtstage dargebracht. Berlin: de Gruyter, 253–268. Szlachta-Ignatowicz, J., Wicherkiewicz, T. (2019). O teatrze wilamowskim. Postscriptum Polonistyczne, 23(1), 89–103. Tokarska-Bakir, J. (2009). Skaz antysemityzmu. Teksty drugie, 1–2, 302–317. Wicherkiewicz, T. (2001). Piśmiennictwo w etnolekcie wilamowskim. W: A. Barciak (red.), Wilamowice. Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy, 520–538. Wicherkiewicz, T., Zieniukowa, J. (2001). Język i piśmiennictwo. W: A. Barciak. (red.), Wilamowice: Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy, 487–578. Zhelyazkova, A. (2003). Urgent Anthropology: Methods of Crisis Research. International Centre for Minority Studies and Intercultural Relations (IMIR). https://core.ac.uk/ download/pdf/11872397.pdf [dostęp: 1.10.2022]. Zielińska, A. (2013). Mowa pogranicza. Studium o językach i tożsamościach w regionie lubuskim. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. Żak, A. (2017). Wpływ języka większości w procesie standaryzacji języka: przykład obecności polonizmów w materiałach edukacyjnych do nauki wilamowskiego. W: S. Cygan (red.), Język jako świadectwo kultury. Język. Kultura. Społeczeństwo. Kielce: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, 269–277. Instrukcja otwierania filmów Należy zeskanować kod QR, a następnie po otwarciu strony Wikitongues kliknąć „Dropbox.mp4”. Wtedy nastąpi odtworzenie filmu. W razie problemów prosimy o kontakt na adres e-mailowy stow.wilamowianie@gmail.com. Instrukcyj fum łön fun filma Cyderjyśt diöef’ȧ ȧ QR-kod skȧnowȧn, ȧ nöhta wen dy „Wikitongues”-zȧjt ej śun ufgymaht, diöef’ȧ „Dropbox.mp4”, to wyt der film gejn. Wen’s ny wje głyngja, to śrȧjwt ufa e-mail stow.wilamowianie@gmail.com. �Spis treści TEMATYCZNY SPIS TREŚCI TEMATYŚER RȦJSTER Wymysoü ȧn Wymysiöejer Wilamowice i Wilamowianie Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot��������������� 81 Wilamowice to piękne, małe miasto������� 81 Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer����������� 51 Wilamowianie pochodzą znad morza����� 51 Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam����������������������������������� 52 Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie������������������������������� 52 Dy Wymysiöejer wün ander łoüt ����������� 53 Wilamowianie byli innymi ludźmi��������� 53 Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa ����������������������������������� 53 Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić ���������������������������������������� 54 Fyrym hȧsa zy Underum Puś ����������������� 82 Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem������������������� 83 Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg ��������������� 83 Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków)��������������������������������������� 83 Wi zy dy ciglȧj boüta ���������������������������� 119 Jak budowano cegielnię ������������������������ 119 Der Bibiöewjec jyśter����������������������������� 83 O dawnym Bibowcu������������������������������� 84 Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf����������������������������������� 82 Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi ����������������������� 82 Fyrym hȧsa zy cym Taksła�������������������� 119 Skąd wziął się przydomek Taksła���������� 120 Dy śül fjym krig wiöe śtreng ������������������ 98 Przedwojenna szkoła była rygorystyczna���������������������������������� 98 Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam������������������������������ 54 Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu��������������������������� 54 Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn������������������������������������ 55 Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie ���������������������������������� 55 Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn��� � 56 Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom�������������������������������� 56 Dy wymysiöeryśy śpröh Język wilamowski Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś���������������������������������� 120 Teściowa mówiła tylko po wilamowsku������������������������������ 120 Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf������������������������������������ 82 Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi������������������������������������ 82 Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh ���� 57 Nikt nas nie lubił z powodu języka���������� 57 Dy śpröh wiöe ny derłiöet������������������������ 57 Język wilamowski był zakazany�������������� 57 Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn ���������������������������� 121 Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu ������������������������������������������ 121 Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? ������ 122 Jak można zapomnieć matczyny język?�������������������������������������������� 122 Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś���������� 122 Soboki mówiły po wilamowsku������������ 123 Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o ������������������������������ 58 Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy” ���������������������������� 58 Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh���������������� 123 Wilamowski to piękny język������������������ 123 Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś �������������� 123 Robotnicy uczyli się wilamowskiego���� 124 189 �190 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś���������������������������������� 125 Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku������������������������������ 125 Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś�������������������� 58 Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego�������������������������������� 59 Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh������������������������ 59 Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim������������������ 59 Der foter kund ny pönyś kuza���������������� 125 Ojciec nie umiał mówić po polsku�������� 126 Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś���������������������������������� 126 Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku������������������������������ 126 Wysty gryhta wymysiöeryś kuza? �������� 127 Zaczniesz mówić po wilamowsku? ������ 127 Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa���������������� 60 List napisany po wilamowsku������������������ 60 Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś������ 78 Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku������ 79 Der Poüermin ziöet, wos ej nojys������������ 60 Pauermin mówił o nowinach ������������������ 60 Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła������������������������������������������ 61 Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary������������������������������� 61 Di, wo ferśtinda, łahta������������������������������ 61 Ci, co rozumieli, śmiali się���������������������� 62 Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś���������������������������������� 128 Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku������������������������������ 128 Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś��������������������������������������� 129 Matka sasiadki nie umiała mówić po polsku���������������������������������������� 129 Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt������������������������������������ 99 Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski�������������� 99 Wymysiöejer kłȧdyn Wilamowskie stroje Yhy nyt śwjerery zaha �������������������������� 129 Szyłam cięższe rzeczy���������������������������� 129 Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla)�������������������� 130 Szyłam piękne lalki�������������������������������� 130 Wi dy Pöła ogycün gingja������������������������ 62 Stroje Polaków z okolicznych wsi ���������� 62 Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek���������������������������������� 130 Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki�������������������������������������� 131 Dy gywynłikja rek fur müter����������������� 131 Spódnice codzienne od matki��������������� 131 Dy baba hoüt zih ym bet����������������������� 100 Babcia czepiła się w łóżku������������������� 100 Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś��������������������������������� 100 Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku ������������� 100 S’hemb ��������������������������������������������������118 Koszula��������������������������������������������������118 Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag����������������� 134 Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało������������������������������� 134 Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa����������������������������������������� 128 Jak prać wilamowskie stroje����������������� 128 Ȧ bow trüg koroln fu böśtan����������������� 101 Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu����������������������������������� 101 Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn ��������������������������������������� 62 Wilamowianie przybyli w strojach��������� 63 Wi’h wymysiöejer blüza wüś��������������� 131 Jak prałam wilamowskie bluzki����������� 132 Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök��������������������������������� 132 Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök ������������������������������������ 132 S’kroücła fur müter�������������������������������� 133 Krzyżyk od matki���������������������������������� 133 �Tematyczny spis treści Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün ������������������������������������������ 133 W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej������������������������ 133 Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin���������������������������������������� 101 Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały������������������������������������������ 102 Wosfer hemb jyśter wün������������������������ 103 O tym, jakie dawniej były koszule�������� 103 Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr������������������ 63 Nikt nie miał takich strojów jak my�������� 63 Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła������ 63 Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę�������������� 63 Trȧdycyja Tradycje Der śmjyrgüst fjym krig�������������������������� 64 Śmiergust przed wojną���������������������������� 64 Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta �������������������������������������������� 103 Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz������������������������ 104 Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma������ 104 Jak złożyli wóz na dachu ���������������������� 104 Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta �������������� 162 Jak stawiali dziada i maja���������������������� 162 Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ ȧ hot ahca jür���������������������������������� 104 Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat���� 104 Faderśłȧjsa���������������������������������������������� 162 Pierzowiec �������������������������������������������� 163 Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig �������� 65 Jak szli na wesele przed wojną���������������� 65 Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn ���������������������������������������� 105 Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze��������������������������������������������� 105 Dy ślynćkja ufer friöed���������������������������� 65 Ślęczki na weselu������������������������������������ 65 Opyłys y Ałca������������������������������������������ 79 Odpust w Hałcnowie�������������������������������� 79 Der friöedaśmjyrgüst����������������������������� 164 Śmiergust weselny �������������������������������� 164 Der köh ufer friöed�������������������������������� 163 Kucharz na weselu �������������������������������� 164 Mȧj wymysiöejer friöed�������������������������� 93 Moje wilamowskie wesele���������������������� 93 Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot������ 69 Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot���������������������������������������������� 70 Łidła Pieśni Yhy kund śejn zyngja���������������������������� 152 Zawsze umiałam ładnie śpiewać������������ 152 Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn �������������������������� 166 Z naszych bogatych pól ������������������������ 166 Wymysiöejer śejny mȧkja���������������������� 167 Wilamowianki to piękne dziewczyny��� � 168 O dü mȧj łiwy puterbow������������������������ 168 O ty kochana maślarko�������������������������� 169 Zȧjt gybata, ny hot frejwuł�������������������� 169 Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy)������������������ 169 Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla ������������������������ 135 Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak)������������������������ 135 Mȧj mȧkja, ku cy mjyr �������������������������� 170 Moja dziewczyno, chodź do mnie �������� 170 Der ołdy Kesuł �������������������������������������� 170 Stary Kesuł�������������������������������������������� 170 Ȧn śrejt weter���������������������������������������� 171 Jeden krok w przód�������������������������������� 171 Ny śyk mih ys pyśła������������������������������ 171 Nie posyłaj mnie do lasu������������������������ 171 S’möndła śȧjnt �������������������������������������� 171 Księżyc świeci �������������������������������������� 172 Śpacerpolka�������������������������������������������� 172 Śpacerpolka�������������������������������������������� 172 Śłöf mȧj kyndła fest ������������������������������ 172 Śpij moje dziecko mocno���������������������� 173 Diöt fum hejwuł ������������������������������������ 173 Tam z górki�������������������������������������������� 174 Zȧgja, nȧgja�������������������������������������������� 174 191 �192 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja”������������������� 174 S’wün ȧmöł cwü mykja ����������������������� 175 Były raz dwa komary ��������������������������� 175 Ufer wjytśoft Na gospodarstwie Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü����������������������������������� 105 Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty ����������������� 106 Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca������� 135 Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać��������������������� 136 Oły śtunda wün gycyłt cyr at ��������������� 136 Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone��������������������������������������� 136 Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter����������������������������������������� 66 Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca������������������������������������������������� 66 At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz ����������� 153 Praca w Bibowcu i na łące ������������������� 153 Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt ��������������������� 84 Jak była podzielona Bibowa Rola����������� 84 Wi der kłop mulk dy ki������������������������� 153 Jak mój mąż doił krowy����������������������� 154 Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft����������������������������������������� 154 Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie ������������������������� 154 Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa����� 106 Jaskółki nie mają teraz co jeść ������������� 107 Wo wer byr müter zocta ������������������������111 Co sadziliśmy u mamy��������������������������111 Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta������������������������������������������� 155 Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu������������������������������� 155 Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt����� 107 Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna��������������������������������� 107 Śwjery at ufer wjytśoft������������������������� 138 Ciężka praca na gospodarstwie������������� 138 Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter������������������� 107 Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej����������������������������������� 108 Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü ����������������������������������������� 139 Jak jeździłam z nabiałem do Bielska ��� 139 Dy ołda łoüt zöha jok fȧld��������������������� 137 Starzy ludzie widzieli tylko pole����������� 137 Der gymahty traktor����������������������������� 140 Robiony traktor������������������������������������� 140 Mjyr gyfuł dy at ym gatła��������������������� 140 Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku) ��������������������������������� 141 Gatła köst at ����������������������������������������� 142 Ogródek kosztuje dużo pracy��������������� 142 Wi’h wiöe jung, müst yh ata����������������� 142 Jak byłam młoda, musiałam pracować��������������������������������������� 142 Yhy maht ołys ym fȧld������������������������� 143 Robiłam wszystko w polu��������������������� 143 Wi der foter züht ȧ gyśpon������������������� 143 Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się)������������� 143 Śiöehnikjys Straszydła Der büw mytum ruta hitła����������������������� 86 Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem����������������������������������� 86 Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh����������������������������� 87 O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu������������������������� 87 Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet��������������������������������������� 88 O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi��������������������������������������������� 88 Handwerk ȧn handuł Rękodzieło i handel Wi zy dy kjywła y Błan mahta������������� 137 Jak robili kosze w Bielanach����������������� 137 Jyśter mahta zy cigln myta henda��������� 108 Kiedyś robiono cegły ręcznie��������������� 109 �Tematyczny spis treści Dy wawyn fün uf Win����������������������������� 89 Tkacze jeździli do Wiednia��������������������� 89 Dy śmyd łjyta zih y Win������������������������� 89 Kowale uczyli się w Wiedniu����������������� 90 Der teper cy nökwyś������������������������������� 90 Garncarz po sąsiedzku ��������������������������� 90 Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt ��������� 91 Garncarze jeździli z garnkami na targ��������������������������������������������� 91 Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld������������������������������������� 145 Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole��������������������������������������� 146 Der foter handułt oüz knȧht ����������������� 146 Mój ojciec handlował jako kawaler ����� 146 Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns����������� 90 Mama chodziła z nami na targ ��������������� 91 Dy cökela fjym krig ����������������������������� 108 Cukierki przed wojną��������������������������� 108 Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt��������������������������������������� 66 Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach������������������������������������� 67 S’Asa Jedzenie Wos zih os bocȧ mytag��������������������������112 Co się jadło przed południem����������������112 Pylyk ȧn woserpip����������������������������������114 Polewka i woserpip (pipa na wodzie)��� �114 Fanküh gybröht ufs fȧld ������������������������113 Jajecznica przynoszona na pole ������������113 Awys güt uf dy kroft����������������������������� 155 Groch dobry na siłę������������������������������� 156 S’Asa byr fȧldat ������������������������������������114 Jedzenie przy pracy w polu��������������������115 Śüsterpop wiöe ym zuntag ��������������������� 67 Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę ����������������������������� 67 Wjyr kohta oü ćjyrkja����������������������������116 Gotowaliśmy też zacierkę����������������������117 S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf ����������� 68 Jedzenie na odpuście w Starej Wsi��������� 69 Ym besta wün gywjemty arpułn������������117 Najlepsze były zagrzane ziemniaki��������117 Ida tag ȧ śysuł kroüt ������������������������������117 Codziennie miska kapusty ��������������������118 Jyśter zösa oły ufa śymułn ������������������� 156 Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach ����������������������������������� 156 Gyśihtkistiöeryja Opowieści historyczne Zy wułda yn hund ny kłengln��������������� 164 Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom��������������������������������������������� 165 Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot����������������������������������������������� 159 Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu ����������������������������������� 159 Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki��������� 160 Jak wybuchła wojna, pasłam krowy����� 161 Ȧ bejzer, doüćer śiłer ��������������������� 79 Zły niemiecki nauczyciel ����������������������� 79 Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm��������������������������������������������� 161 Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen��������������������������� 161 Der jyśty mȧj wymysiöeryś ������������������� 74 Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku������������������������������� 75 Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln��������������������������������������������� 75 Sprytna Wilamowianka ratuje korale����� 76 Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus ������������������� 76 Jako młoda dziewczyna w areszcie��������� 77 S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa����������� 72 Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza����������������������������������������� 72 Ȧ güter Rüsek hyłft ������������������������������� 72 „Dobry Rusek” pomaga ������������������������� 73 Dy Rüsa nama s’fad ������������������������������� 73 „Ruscy” biorą konia������������������������������� 73 Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa����������������������������������������������� 74 Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna��������������������������������������� 74 Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa��������� 97 193 �194 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Śmierć Edwarda Kennedy’ego��������������� 97 Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma ����������������������� 158 Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami��������� 158 Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt��������������� 70 Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki ������������� 71 Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral��������������������� 157 Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural����������������������������� 157 Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet ��������������� 157 Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural ��������������� 158 Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht������������������������������� 94 Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie������������������������������������� 94 Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa����������������� 95 Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom��������� 95 Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand����������������������������������������� 96 Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca��������������������������������������� 96 Wi ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür) ��������������������������������� 96 Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.)��������������������������������������� 96 Ławakistiöeryja Opowieści z życia Yhy fiöe śun ny ym rod������������������������� 149 Już nie jeżdżę na rowerze��������������������� 149 Wi wer dy hyt mojyta��������������������������� 149 Jak budowaliśmy dom��������������������������� 150 Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer ����������� 85 Jak uczyłam się pływać nad morzem ����������������������������������� 85 Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta������������������������������������������� 85 Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci��������������������������������������� 85 Wo yh hoüt ho gymaht ��������������������������� 86 Co dziś robiłam��������������������������������������� 86 Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła)����������������������������� 134 Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła������� 134 S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok ����������������������������������������� 150 Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia����������������������� 151 Gest fu Belgjen��������������������������������������111 Goście z Belgii��������������������������������������111 Dy rȧz uf Win����������������������������������������� 92 Podróż do Wiednia��������������������������������� 92 Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt������������������������� 93 Żarty podczas zalotów ��������������������������� 93 Dy at ufer köłagrüw ����������������������������� 143 Praca na kopalni����������������������������������� 144 Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn ������������������������������������� 144 Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce ��������������������������������������� 145 Yhy interesjyt mih jok myt at��������������� 145 Ja interesowałam się tylko pracą����������� 145 Wi zy s’wejtünikjy kürjyta������������������� 109 Jak leczyli bolące miejsca��������������������� 109 Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder����������� 109 Jak kwaśne mleko wyleczyło brata��������110 Kürjyn myt kwaka����������������������������������110 Leczenie kwakami (brukwią)����������������110 Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed����������� 147 Zabawna historia o służącej ����������������� 147 Ymcyg diöh dy at fum kłopa ����������������� 91 Przeprowadzki ze względu na pracę męża��������������������������������� 92 Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn ����������� 148 Wesoła historia o kolędzie ������������������� 148 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 67 Z recenzji dr hab. Henryk Jaroszewicz Uniwersytet Wrocławski, Instytut Filologii Słowiańskiej Książka Tymoteusza Króla nie jest zwyczajnym zbiorem tekstów zapisanych podczas badań terenowych, w rzeczywistości bowiem stanowi swego rodzaju świadectwo pamięci zbiorowej Wilamowian, zawartej w ich języku. Tom ukazuje barwny, niejednorodny obraz świata utrwalony w materii językowej, ujawnia interpretacje rzeczywistości, sądy o świecie oraz społeczne przekonania użytkowników wymysiöeryś, których kres nadchodzi stopniowo wraz z przemijaniem pokoleń. Nie jest to jednak epitafium. Podjęta dokumentacja jest istotnym działaniem stanowiącym podstawę rewitalizacji wymierającego języka i zanikającej kultury. Warunkiem istnienia pamięci, a wraz z nią zachowania tożsamości małej grupy etnicznej, jest komunikacja, która pozwala na transmisję wzorów kultury i decyduje o określaniu granic tej grupy względem innych wspólnot. dr hab. Katarzyna Marcol Uniwersytet Śląski, Wydział Nauk o Kulturze Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian To bez wątpienia niezwykle wartościowa pozycja, która prócz walorów czysto naukowych pełni także bardzo ważną funkcję społeczną, dokumentując kształt skrajnie zagrożonego w swoim bycie języka. Nie ulega wątpliwości, że wnikliwe rejestrowanie języka wilamowskiego, pośrednio zaś dokumentowanie dorobku kulturowego Wilamowian, może podnieść skuteczność prowadzonych w jego obrębie działań rewitalizacyjnych. Nie trzeba zaś przekonywać, że wszystkie aktywności, których celem jest ochrona i zachowanie dla przyszłych pokoleń językowego bogactwa dzisiejszej Polski, są wyjątkowo cenne. Archiwum Etnograficzne Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tymoteusz Król Tymoteusz Król � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh = Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Description An account of the resource 194 strony : fotografie, ilustracje, portrety ; 24 cm Archiwum Etnograficzne, t. 67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Król, Tymoteusz Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource wilamowski, polski Type The nature or genre of the resource kisążka Subject The topic of the resource pamięć zbiorowa, grupy etniczne, folklor, mniejszość językowa, język wilamowski , Wilamowianie, Wilamowice (woj.śląskie) folklor grupy etniczne język język wilamowski mniejszość językowa pamięć zbiorowa Wilamowianie Wilamowice (woj.śląskie)