https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb197218c5518518093dbdee9d99b92b.pdf 7ca51827852d66e039fff51d815fcfb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Katarzyna Waszczyńska Zbiory, kolekcje, muzea regionalne etnolog/antropolog a warsztat muzealnika „Wielu ludzi myśli, że muzeum to taki magazyn, który można obejrzeć [...] muzeum to coś bardziej skomplikowanego, coś nieskończonego. Muzeum to cały osobny świat. Ale większość ludzi nigdy się w ten świat nie zagłębia, najwyżej stoją przy samym wejściu i są zadowoleni. Takich, którzy zechcą wejść do środka, jest tylko garstka”. Y. Ogawa, Muzeum Ciszy, Warszawa 2012, s. 112. Poniższy tekst koncentruje się wokół opisu działań, które mogą podjąć i podejmują adepci etnologii/antropologii w ramach muzealnictwa – jednego z pól zainteresowań etnologicznych/antropologicznych. Poprzedza je krótkie wprowadzenie w historię nauczania muzealnictwa etnograficznego w wileńskim/warszawskim ośrodku etnologicznym oraz dzieje muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Stanowią one tło dla prezentacji trzech sylwetek zbieraczy z Mazowsza i ich zbiorów. To właśnie spotkanie z nimi stało się początkiem współpracy zbieracz – etnolog/antropolog. Współpraca ta dotyczyła przede wszystkim porządkowania zbiorów. Dlatego też w osobnym podrozdziale omówiona została organizacja takich prac oraz ich przebieg. Zasygnalizowane zostały również problemy, jakie mogą im towarzyszyć. Poszukiwana była też odpowiedź na pytanie, czy i jak wiedza i refleksja antropologiczna może zostać wykorzystana przy pracy ze zbiorami etnograficznymi, zgromadzonymi przez lokalnych zbieraczy. Krótka historia nauczania muzealnictwa etnograficznego w wileńskim/warszawskim ośrodku etnologicznym Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa, założycielka wileńskiego (oraz warszawskiego – dzisiejszego Instytutu Etnologii �Katarzyna Waszczyńska 122 i Antropologii Kulturowej) ośrodka etnologicznego, od samego początku, tj. od lat dwudziestych ubiegłego wieku podkreślała konieczność powołania muzeum etnograficznego, co zresztą nastąpiło w 1925 r.1 Wyjaśniała: „nie tylko względy wyłącznie naukowe przemawiają za powstaniem Muzeum Etnograficznego. Odzwierciedlając życie wsi i miasteczek w województwie wileńskim, białostockim, nowogródzkim i poleskim, służyć ono będzie do zaznajomienia się z typami i poziomem kultur na ziemi tej panujących lub wymierających. Korzystać z muzeum będzie zarówno młodzież szkolna, jak i szerszy ogół społeczeństwa miejscowego, oraz przybysze z innych dzielnic Polski i cudzoziemcy, licznie Wilno odwiedzający” (Baudouin de CourtenayEhrenkreutz [1926] 2005, s. 52). Jednakże to właśnie względy naukowe warto tu przede wszystkim podkreślić. Zbiory muzealne miały bowiem odgrywać istotną rolę w procesie edukacji etnologicznej. Tłumaczyła: „uważam [...], że [...] zakłady etnologji powinny posiadać małe podręczne muzea, planowo przez wykładowców tworzone [...], jeśli młodzież ma istotnie podczas studjów uniwersyteckich wyrabiać spostrzegawczość etnologiczną i zaprawiać się do badań w terenie” (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa 1929, s. 257, za: Engelking 2008, s. 2). Korzyści z takiej współpracy miały być zaś obopólne. Pozwalały bowiem na to, by „z jednej strony Muzeum nie zmartwiało, z drugiej zaś, ażeby etnografowie-książkowcy również nie kamienieli w fikcjach mózgowych” (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa 1933, s. 94–95, za: Engelking 2008, s. 2). Tak określone działania odpowiadały podobnym, podejmowanym w innych europejskich ośrodkach etnologicznych. Były one wyrazem czasów, dla których charakterystyczny był „ścisły związek pomiędzy etnologią jako młodą nauką a kolekcjami i muzeami – etnologicznymi, historii naturalnej, Völkerkunde, Volkskunde czy też les arts et traditions populaires” (Kirshenblatt-Gimblett 2011, s. 125)2. To on zadecydował, że „Etnografia stała się dyscypliną akademicką i muzealniczą” (Posern–Zieliński 1973, s. 88). Wspominana współpraca czy też połączenie poddane zostało próbie po II wojnie światowej. Wówczas „EtnoMuzeum Etnograficzne w Wilnie, którego założycielką była wspominana już Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa, charakteryzowało się ciekawą strukturą, co wynikało z celów, które miało realizować. Składało się z trzech części: „laboratorium kultury”, przeznaczonego dla studentów, magazynów, dostępnych dla badaczy-teoretyków i praktyków czy artystów, oraz muzeum demonstracyjnego – dla wszystkich. Ostatnia z części traktowana była jako centralna, miała bowiem być „syntezą, wyrosłą z etnograficznych dociekań nad strukturą wytworów kultury «tutejszej» i ich wzajemnego stosunku, jako też stosunku elementów tej kultury pobliskich i dalszych terenów (Bujak 1980, s. 38). 2 „Sam Franz Boas dzielił czas między Columbię a Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej” (Barański 2007, s. 12). 1 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 123 logia stała się uniwersytecką dziedziną nauki, zapominając o zgromadzonych zbiorach, pozostawiła je samym sobie (Kirshenblatt-Gimblett 2011, s. 125). Jednak sytuacja ta bardziej dotyczyła etnologii uprawianej poza granicami Polski, tu bowiem to rozłączenie będzie widoczne dopiero w latach osiemdziesiątych XX w. Jednym z powodów tego „opóźnienia” była sytuacja kadrowa i organizacyjna polskich ośrodków etnologicznych po II wojnie światowej. Przykładowo warszawski ośrodek etnologiczny3, składał się wówczas z dwóch katedr: Katedry Etnografii Polski oraz Katedry i Zakładu Etnografii i Etnologii, które „po zakończeniu wojny pozostały bez profesorów” (Sokolewicz 2007, s. 15) oraz z problemami lokalowymi. To sprawiło, że priorytetem stała się przede wszystkim reorganizacja ośrodka. Innym powodem były względy nie naukowe, a polityczne i ideologiczne, które wymagały skoncentrowania uwagi na kulturze materialnej (Barański 2007, s. 13). Odpowiadało to zresztą wytycznym reformy szkolnictwa wyższego, a także ogłoszonemu w 1949 r. planowi sześcioletniemu. Zakładano w nim między innymi, że „powstanie w Polsce 600 małych muzeów regionalnych, zajmujących się kompleksowo archeologią, sztuką i kulturą ludową i to w nich właśnie mieli być zatrudnieni absolwenci historii kultury materialnej” (Sokolewicz 2007, s. 16–17). Konieczne więc było wykształcenie odpowiedniej kadry. Obowiązek ten przyjęło na siebie powołane w roku akademickim 1950/1951 – Studium Historii Kultury Materialnej4. Pierwsza możliwość zmian pojawiła się „w 1954 r., kiedy etnografia stała się samodzielnym kierunkiem na uniwersytecie” (tamże, s. 24), ale i tak kontynuowano wiele wątków, w tym studia nad kulturą materialną, czego przykładem może być wzięcie udziału w pracach przy Polskim Atlasie Etnograficznym (połowa lat sześćdziesiątych XX w.). Lata sześćdziesiąte przyniosły też współpracę z lokalnymi muzeami, np. z organizowanym Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. „Tam studenci odbywali swoje praktyki letnie, ucząc się organizowania wystaw – od pomysłu, przez zdobycie eksponatu w terenie i jego opis, po ekspozycję” (tamże, s. 27), na podstawie 3  Historia warszawskiego ośrodka etnologicznego sięga 1935 r., kiedy zostały utworzone na Uniwersytecie Warszawskim dwie katedry: Katedra Etnografii Polski (kierowana przez prof. Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz Jędrzejewiczową) oraz Katedra i Zakład Etnografii i Etnologii (kierowana przez prof. Stanisława Poniatowskiego). 4  Studium proponowało czteroletnie studia magisterskie. W tamtym czasie w Katedrze Etnologii brakowało kadry, stąd niemożliwe było prowadzenie oddzielnych studiów magisterskich. Studenci etnologii i archeologii studiowali przez dwa lata razem, a dopiero na trzecim roku wybierali kierunek specjalistyczny. Takie Studium utworzono w Warszawie, Krakowie i Poznaniu (Frankowska 1993, s. 198). W 1952 r. powołano Polską Akademię Nauk, w ramach której zorganizowano Instytut Historii Kultury Materialnej. Łatwo zauważyć, że mocny akcent był wówczas kładziony na materialność. �124 Katarzyna Waszczyńska zebranych materiałów powstała także niejedna praca magisterska omawiająca takie kwestie jak garncarstwo czy tkactwo. Tak wykształceni etnolodzy zasilali kadry muzeów etnograficznych (od tych dużych państwowych począwszy, a na regionalnych kończąc), a niektórzy znaleźli zatrudnienie w muzeach na wolnym powietrzu. Dla części miejsca te okazały się pracą stałą, ale byli też i są tacy, dla których stanowiły tylko etap ich kariery zawodowej. I można powiedzieć, że tak jest do dzisiaj. Lata osiemdziesiąte XX w., które przyniosły zmiany w zainteresowaniach naukowych i badawczych pracowników i studentów warszawskiej etnologii, spowodowały odsunięcie się od zaplecza, które dawało muzeum etnograficzne. W programie jednak nadal były zajęcia poświęcone tematyce kultury materialnej czy muzealnictwa. Chętni mogli także wybrać specjalizację muzealniczą. Tak było, ale tylko do połowy lat dziewięćdziesiątych XX w., kiedy reforma programu zajęć spowodowała zawieszenie specjalizacji. Pozostawiono jednak obowiązek praktyk muzealnych. Dopiero kilka lat temu zastąpiono je praktykami zawodowymi, co dało studentom możliwość wyboru miejsca ich realizacji. W rezultacie tylko część wybierała praktyki w jednostce muzealnej, najczęściej w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie lub którymś z muzeów na wolnym powietrzu (np. w Ciechanowcu lub Wdzydzach Kiszewskich). Tematyka muzealna, a przede wszystkim możliwość pracy przy zbiorach kultury materialnej wróciła do programu studiów dopiero w roku akademickim 2008/2009. Wówczas została podpisana umowa między Wydziałem Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego (z wykonawcą Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej) a Urzędem Gminy Lelis5 na wykonanie prac porządkowych i inwentaryzacyjno-opisowych zbiorów, zgromadzonych w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie. Przygotowaniem do prac były semestralne zajęcia konwersatoryjne pt. „Miniatury etnograficzne”6, a od roku akademickiego 2009/2010 także zajęcia o podobnej tematyce, realizowane w ramach programu „Antropologii stosowanej”. Można zatem powiedzieć, że od 2009 roku w IEiAK UW realizowane są zajęcia (stacjonarne – konwersatoryjne oraz praktyczne) poświęcone lokalnym zbiorom etnograficznym. Zarysowane związki etnologii-nauki i muzealnictwa pokazują zmiany, które w nich zachodziły – od współpracy, przez odrzucenie, aż po powrót do 5 Umowa była podpisana przez dziekana Wydziału Historycznego prof. dr hab. Elżbietę Barbarę Zybert i wójta Gminy Lelis mgr. inż. Stanisława Subdę (w 2009, a w 2010 przedłużona). 6 Zajęcia o tym tytule realizowane są do dzisiaj. Mają one swoich stałych uczestników, ale także pojawiają się nowe osoby. Generalnie uczestniczy w nich rokrocznie ok. 15 studentów. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 125 zainteresowań działaniami muzealniczymi, chociaż nie są one już prowadzone w murach muzeum – instytucji, ale w terenie. Dzięki temu zaś możliwe jest połączenie warsztatu badacza i muzealnika, co – prawie sto lat temu – postulowała Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejowiczowa. Zarys historii muzeów etnograficznych w Polsce W historii muzealnictwa etnograficznego w Polsce7 można wskazać kilka znaczących momentów i okresów. Jednym z nich jest bez wątpienia przełom XIX i XX wieku, w którym upatruje się początków tego typu muzealnictwa (Posern-Zieliński 1973, s. 88). To wówczas, a dokładnie w 1888 r. powołano w Warszawie pierwsze muzeum etnograficzne. Składało się ono z prywatnych zbiorów J.M. Kamińskiego i kolekcji obcej8 (afrykańskiej) L. Janikowskiego (Kutrzeba-Pojnarowa 1980, s. 23). Zbiory te początkowo pokazywano przy Ogrodzie Zoologicznym, a od 1902 r.9 w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa (Posern-Zieliński 1973, s. 88). W 1911 r. Muzeum Etnograficzne otwarto również w Krakowie10. Równolegle do organizowania tych dużych – powstawały także muzea w mniejszych i większych miastach, m.in. w Zakopanem, Łowiczu, Włocławku, Suwałkach, Łomży, Ostrołęce, Nowym Sączu, Poznaniu, Wilnie11, Przemyślu, Lublinie, Wdzydzach12, Nowogrodzie. Zanim jednak do tego doszło, już wcześniej były podejmowane „działania, które można nazwać 7  Warto pamiętać, że historia muzealnictwa etnograficznego/antropologicznego stanowi jeden z fragmentów burzliwej, ale i ciekawej historii muzealnictwa jako takiego oraz jest częścią historii muzealnictwa etnograficznego/antropologicznego w Europie. Więcej na ten temat można przeczytać w: K. Pomian (1996a, b), K. Barańska (2004), R. Tańczuk (2011). 8  Należy podkreślić, że zachodnie muzea antropologiczne były organizowane z wykorzystaniem zbiorów tzw. egzotycznych, przywożonych z wypraw (organizowanych od odkryć geograficznych oraz w czasach kolonizacji), natomiast polskie były tworzone głównie ze zbiorów pochodzących z badań „tradycyjnej kultury ludowej”. Zarówno w pierwszym, jak i drugim przypadku pozyskane przedmioty pełniły rolę reprezentantów innych/obcych ludów i kultur, dzięki którym możliwe było ich poznanie. 9  W innych opracowaniach można znaleźć datę 1896, np. w: Barańska 2004, s. 53. 10  Początkiem krakowskiego muzeum był dział etnograficzny zorganizowany w Muzeum Narodowym w Krakowie w 1905 r. (Posern-Zieliński 1973, s. 88). 11 Chodzi tu o wspomniane już Muzeum Etnograficzne przy Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. 12 Z kolei we Wdzydzach Kiszewskich w 1906 r. powstało pierwsze na ziemiach polskich muzeum na wolnym powietrzu, zgodnie z wytycznymi Artura Hazeliusa – szwedzkiego etnografa, który w 1891 r. udostępnił na wyspie Djůrgarden w Sztokholmie, na terenach dawnego poligonu wojskowego, ekspozycję dokumentującą dziedzictwo kulturowe wsi i miasteczek Szwecji (Święch 2009, s. 101). �126 Katarzyna Waszczyńska protomuzealnymi” (Barańska 2004, s. 52). Zaliczano do nich organizowane od początku XIX w. wystawy przemysłowo-rolnicze, w ramach których „starano się [...] popularyzować kulturę ludową wśród szerokich rzesz ludności, pokazując jej wytwory na dużych i małych ekspozycjach” (Bujak 1980, s. 30). Anna Kutrzeba-Pojnarowa podkreśla jednak, że po zakończeniu takich wystaw „tylko częściowo zbiory wystawowe trafiały do zbieraczy oraz do muzeów przemysłu i rolnictwa, jako eksponaty ilustrujące możliwości produkcyjne wsi” (Kutrzeba-Pojnarowa 1980, s. 24) i dlatego nie można wskazać łączności między nimi a powstaniem muzeów etnograficznych. A mimo to fakt ten warto odnotować, dodając, że wiele z tych wystaw powstawało przy współudziale etnografów (tamże). Muzealne zbiory etnograficzne, złożone przede wszystkim z wytworów kultury ludowej, powstają również w ramach rozwijającego się od drugiej połowy XIX w. regionalnego ruchu ludoznawczego oraz ruchu krajoznawczego. Szczególnie wiele muzeów powstaje przy oddziałach Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego13. Ich „założyciele, a zazwyczaj później kustosze [...] to miejscowi amatorzy kolekcjonerzy, entuzjaści swoich regionów i miłośnicy ich kultury, historii, przyrody i pamiątek” (Bujak 1980, s. 35). Takim pasjonatem był pewnie i „komisarz włościański, który podczas swej pracy w terenie gromadził wychodzące z użycia przedmioty” (Kielak 1996, s. 186) i składał je w budynku kancelarii gminy w Szelkowie koło Makowa Mazowieckiego. W 1897 r. zostały one zbiorami pierwszego muzeum wiejskiego na ziemiach polskich, które jednak nie przetrwało I wojny światowej14. Rozkwit muzealnictwa etnograficznego przypada na lata dwudzieste i trzydzieste XX wieku. Większość muzeów była organizowana, podobnie jak wcześniej, przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, a także przez Towarzystwa Czytelni Ludowych i Szkół Ludowych (Barańska 2004, s. 54). Ich podstawę stanowiły zbiory prywatne lub dopiero organizowane zbiory. Ten wzmożony ruch zbieraczo-muzealny sprawiał, że konieczne było opracowanie instrukcji, która pomagałaby w tych działaniach. Jedną z nich przygotowała Komisja Muzealna Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i opublikowała w 1927 r. na łamach czasopisma „Ziemia”. Inną, stanowiącą bardziej omówienie zasad tworzenia muzeów etnograficznych zaproponował Kazimierz Moszyński. I chociaż przyznawał, że etnografią może zajmować się każdy, 13  W 1906 r. powstaje Towarzystwo Krajoznawcze, potem przekształcone w Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. 14  Podobnie zresztą jak wiele podobnych jednostek – tradycje muzealnictwa regionalnego na przykładzie Mazowsza i Podlasia ciekawie opisuje Bernard Kielak (1996). �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 127 kto tylko będzie robił to z zamiłowaniem, to dostrzegał jednak potrzebę współpracy z wykształconymi etnografami. Przekonywał: „jeżeli muzeum regjonalne ma oddać istotny pożytek etnografji [...], tedy zbiory muszą być gromadzone «planowo», według wskazówek nakreślonych przez fachowca” (Moszyński 1928, s. 12). Należy dodać, że podawał konkretne nazwiska i miejsca, gdzie można zgłosić się po poradę (tamże, s. 17). Generalnie, w okresie międzywojennym około 2/3 zbiorów etnograficznych znajdowało się w muzeach regionalnych, z których 25 należało do różnego typu Towarzystw (Bujak 1980, s. 34). Znaczącą cezurą dla muzealnictwa etnograficznego była II wojna światowa. Wówczas „szereg placówek uległo całkowitej zagładzie. W 1939 r. spłonęło Muzeum Etnograficzne w Warszawie [...] Przepadły zbiory sztuki ludowej warszawskiego Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego. Kolekcje znajdujące się w innych muzeach regionalnych spotkał podobny los [...]. Stan zasobów muzealnych zmniejszył się w stosunku do sytuacji z r. 1939 o ponad 50%” (Posern-Zieliński 1973, s. 111). Po wojnie więc trzeba było rozpocząć od rekonstrukcji sieci muzeów, a także od ponownego tworzenia ich zbiorów. „Pierwszy okres powojenny charakteryzował się [...] rozpropagowaniem akcji kolekcjonerskiej – zbierania obiektów etnograficznych na niespotykaną dotychczas skalę” (Barańska 2004, s. 58). Wciąż główne zainteresowania muzealników koncentrowały się na kulturze wsi (tradycyjnej kulturze ludowej) i zachodzących w niej zmianach, ale od końca lat pięćdziesiątych XX w. zaczyna pojawiać się nowy temat: kultura robotnicza. Ujmując rzecz od strony formalnej, należy zaznaczyć, że jednostki muzealne w 1950 r. zostały upaństwowione, przez co państwo przejęło nad nimi kontrolę. Poza tym wprowadzono ich rozróżnienie – największe muzea otrzymały rangę muzeów narodowych, większe muzea o znaczeniu ponadregionalnym nazwano muzeami okręgowymi, których zadaniem poza prowadzeniem zwykłej działalności muzealnej była opieka nad mniejszymi muzeami, określanymi mianem regionalnych. Przedefiniowano również cele, jakie powinny spełniać. Obok gromadzenia, dokumentowania i naukowych opracowań miały koncentrować się na działalności oświatowej. Ich rola bowiem miała być również kulturotwórcza. Warto dodać, że muzea etnograficzne, duże i małe, nie były jedynymi jednostkami, które posiadały zbiory, w tym te o tematyce etnograficznej. Dysponowały nimi również izby regionalne. Stanowiły one „nowy typ kolekcjonerstwa czy wręcz zbiorów muzealnych” (Pokropek 1980, s. 8), który rozpowszechnił się po II wojnie światowej. Motywem ich powstania była „ochrona przed zapomnieniem i zniszczeniem tradycyjnej kultury, zachowanie �128 Katarzyna Waszczyńska wszelkich pamiątek historycznych związanych z miejscowością i regionem. Działalność ta miała głębsze uzasadnienie – kolekcjonerstwo dla przekazania następnym pokoleniom własnego dziedzictwa kulturowego, pobudzenie świadomości ciągłości historycznej wśród szerokiego ogółu społeczeństwa. Miała też cele wychowawczo-dydaktyczne – uczenia właściwego stosunku do własnej kultury, kształtowania i utrwalania tradycji lokalnej grupy społecznej” (tamże, s. 13). Lokalizowano je w budynkach gminnych, miejskich domach kultury czy lokalach organizacji i stowarzyszeń regionalnych. Bardzo często pełniły także rolę ośrodków kulturalno-edukacyjnych. W wielu miejscowościach funkcjonują do dzisiaj. Przestrzeń między zbiorami muzealnymi a tymi z izb regionalnych uzupełniają lub/i wypełniają te prywatne. Ich zbieracze są zresztą obecni od początków historii muzealnictwa. Czasem tak zgromadzone zbiory stawały się zaczątkiem muzeum, a czasem pozostawały w prywatnych rękach przez lata. Spotkanie ze zbieraczami i ich zbiorami W trakcie etnograficznych badań terenowych niejednokrotnie napotyka się osoby, które gromadzą różne przedmioty, dokumenty, wycinki prasowe, fotografie itd. Najczęściej dotyczą one społeczności zamieszkującej daną miejscowość, okolicę, region, ale zdarza się, że mają charakter ponadlokalny i są prezentacją polskiej historii i kultury czy też danego zagadnienia (np. numizmatyki czy militarystyki). Owymi napotkanymi osobami mogą być miejscowi nauczyciele (niejednokrotnie już na emeryturze), dawni lub obecni działacze regionalni, twórcy – miejscowi artyści czy rzemieślnicy, ale także zdarza się, że są to tzw. zwykli ludzie, którzy po prostu są zainteresowani historią i kulturą. Zapytani o motywacje, które sprawiły, że podjęli decyzję o zbieraniu, zwykle wymieniają jedną – chęć zachowania elementów historii i kultury dla przyszłych pokoleń, aby dzieci i młodzież miały skąd dowiedzieć się o swoich przodkach, o tym jak to „dawniej było” i „jak się żyło”. Tylko niektórzy wskazują przy tej okazji, że od kiedy stało się istotne poszukiwanie tzw. „miejsc atrakcyjnych turystycznie”, to również oni starają się brać udział w promocji miejscowości, regionu i proponują „spędzenie wolnego czasu wśród swoich zbiorów” – zwiedzanie lub udział w organizowanych przez siebie warsztatach, pokazach, imprezach. Warto dodać, że jest to propozycja skierowana do wszystkich – zarówno do mieszkańców, jak i osób spoza danej miejscowości. Często zdarza się, że zbieracze stają się naszymi rozmówcami, do których wracamy wielokrotnie, spełniają rolę „odźwiernych” lub „opieku- �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 129 nów”15 podczas badań. Jeśli zaś zainteresujemy się gromadzonymi przez nich zbiorami, stają się również przewodnikami i nauczycielami. Nierzadko zaś są to przedmioty tzw. codziennego użytku, które jednak całkowicie lub prawie całkowicie z niego wyszły. Ich użytkownikami była najczęściej społeczność zamieszkująca dane miejsce, bliższą lub dalszą okolicę. Stąd zbiory te są nazywane etnograficznymi, a zgromadzone przedmioty są traktowane jako swego rodzaju pamiątka po jej dawnym życiu. Przykładami takich właśnie osób, zbierających „pamiątki” dawnego życia, mogą być: Henryk Kulesza, Wojciech Urmanowski oraz Zdzisław i Laura Bziukiewiczowie. Wszyscy oni związani są z Mazowszem. Krótka charakterystyka zbieraczy i ich zbiorów – trzy przykłady z Mazowsza Pierwszą osobą jest Henryk Kulesza, emerytowany nauczyciel historii, przez lata związany z Zespołem Szkół Zawodowych im. Prymasa Karola Wyszyńskiego w Lelisie, znany śpiewak ludowy i gawędziarz (laureat wielu nagród za działalność artystyczną). Jak sam wspomina, zamiłowanie do kultury kurpiowskiej kształcił w sobie od najmłodszych lat, ale znaczącym momentem był przede wszystkim czas studiów historycznych na Uniwersytecie Warszawskim, kiedy: „bardzo mocno rozkochiwałem się [...] w trzytomowej pozycji Anny Kutrzeby-Pojnarowej Kurpie. Puszcza Zielona. [...] tak się akurat złożyło, że w Oborczyskach znalazłem wspaniałą dziewczynę, która stała się później moją żoną i która mieszkała w tradycyjnym obejściu gospodarskim. I ciągle miałem pretensję, czemu profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa tam nie poszła. [...] i miałem troszeczkę pretensji [...] i ta zazdrość moja troszeczkę przerodziła się, no w te dokonania”16. Nie pozostały bez znaczenia słowa prof. Józefa Szaflika (wypowiedziane podczas egzaminu magisterskiego), że „powinien zostać na Kurpiach, bo tu jest jeszcze dużo do zrobienia”. Ta wypowiedź wyznaczyła mu drogę, którą podąża do dzisiaj, angażując się w liczne działania poznawcze i promujące Kurpiów i ich kulturę. Swoje działania traktuje zresztą jako „służbę” i niejednokrotnie powtarza: „cały czas doceniam, że mnie nakierowano na służbę temu regionowi”. 15  Por. M. H a m m e r s l e y, P. A t k i n s o n, Metody badań terenowych, Poznań 2000, s. 73–74. 16  Fragmenty wypowiedzi Henryka Kuleszy pochodzą z dwóch rozmów, które przeprowadziła autorka tekstu w lipcu 2009 i lipcu 2010 r. (zapisy rozmów znajdują się w archiwum prywatnym autorki). �130 Katarzyna Waszczyńska Henryk Kulesza jest też jednym z założycieli Ośrodka Etnograficznego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie (nazywanego w skrócie Ośrodkiem Etnograficznym), a także głównym zbieraczem zgromadzonych tu zbiorów oraz ich opiekunem (i przewodnikiem po zbiorach17). Ośrodek został powołany 21 sierpnia 1996 r., a jego formalnym opiekunem był i jest nadal Gminny Ośrodek Kulturalno-Oświatowy w Lelisie, któremu to zadanie zlecił Zarząd Gminy Lelis. Jest więc to jednostka należąca do samorządu gminnego. Pierwszą jej siedzibą był niewielki budynek należący do gminy, który jednak w 2007 r. został rozebrany, co wymusiło przeniesienie zbiorów, a w zasadzie ich scalenie z innymi, pokazywanymi od 1998 r. w dawnym budynku Urzędu Gminy (prezentowanymi w pomieszczeniach na piętrze, a potem – od 1999 r. – już w całym budynku). Wraz z powiększaniem zbiorów konieczne było pozyskanie dodatkowej przestrzeni, co też się stało w 2000 r. – przeznaczono na nie budynek magazynowo-sklepowy, a w 2005 r. dostawioną wiatę, mającą chronić największe obiekty – maszyny rolnicze (Ogniewska 2009, s. 1–3). Obecnie więc Ośrodek Etnograficzny zajmuje budynek mieszkalny (nazywany Domem), lamus oraz wiatę. Pierwsze zbiory były związane z wyposażeniem domu wiejskiego – chaty kurpiowskiej. Taką zresztą wystawę, zatytułowaną „Wnętrza chaty kurpiowskiej” otworzono w 1997 r. (tamże, s. 2). Pierwszym pozyskanym przedmiotem był warsztat tkacki (własność Marianny Sadłowskiej – teściowej pana Henryka) oraz sprzęt potrzebny do obróbki lnu i wełny. Należy zaznaczyć, że w zbieranie przedmiotów dla ośrodka była zaangażowana cała społeczność Lelisa, w tym młodzież – „to za ich pośrednictwem mogliśmy dotrzeć do ludzi posiadających przedmioty, urządzenia, które były używane w życiu codziennym, a teraz stały się zbędne” (tamże, s. 3). Zbiory szybko powiększały się: „kiedy już ja miałem około 60, 70 zbiorów – wspomina pan Henryk – przymknąłem oczy i zacząłem zbierać wszystko, a to zardzewiałą łyżkę, a to stary garnek, a to jakieś cepy, a to jakiś pług, a to jakąś kołyskę i tak przybywało...”. Zbieracz oszacował, że ma już ok. 2000–2500 przedmiotów i wciąż sukcesywnie przybywają nowe, ale nie tylko są przynoszone (czasem kupowane) przez niego, ale także przez innych: „taka babuleńka mówi, weźcie te dwojaki, chłopa nie ma, niech chociaż ludzie je oglądają... także hojność mieszkańców i Lelisa i okolic, i w ogóle postawa tych ludzi, wśród których mieszkam, jest wspaniała. Sąsiad kiedyś 17  Na stronie: www.kurpie.lelis.pl, czy www.goko-lelis.eu można przeczytać, że szacowany czas zwiedzania leliskich zbiorów trwa półtorej godziny, nie jest to jednak zgodne z prawdą, Gospodarz bowiem – pan Henryk – często urozmaica opowieść o zbiorach śpiewem czy deklamowaniem, co zdecydowanie wydłuża czas oglądania – trzeba jednak przyznać, że czyni to z talentem i swadą, co sprawia, że upływu tego dodatkowego czasu się nie dostrzega. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 131 przychodzi i mówi, a jeszcze Pan nie ma takiej drewnianej tarki...[...] Ludzie przychodzą, oglądają i mówią: a tego jeszcze Pan nie ma, a u mnie na strychu jest... i tak po prostu powstała ta drobiazgowość”. Tę „drobiazgowość” zaś stanowią naczynia klepkowe, dłubane, masielnice, garnki gliniane wypalane niepolewane i polewane, garnki żelazne, talerze i podstawki, nabory sztućców, trójnogi, meble (szafy, kredensy, łyżniki, skrzynie, łóżka, ławy – szlabany, kołyski, chodziki dla dzieci), tary, maglownice z wałkami, magiel, narzędzia stolarskie i bednarskie, plecionki, sieci (wiersze, drygawice, sanie, kłonie), czółno, warsztaty tkackie, cierlice, kołowrotki, tkaniny i kurpiowskie stroje ludowe (męskie i żeńskie), pieczywo obrzędowe, palmy, wycinanki, obrazy święte, ule, narzędzia do dziania barci, lady, maszyny rolnicze itd.18 Urozmaica je zaś kolekcja spreparowanych okazów19 ssaków, ptaków i ryb (ok. 100 sztuk) – ten „świat zwierząt i ptaków” Kurpiowskiej Puszczy Zielonej stanowi dumę pana Henryka. Warto dodać, że od 1999 r. Ośrodek stał się również miejscem realizacji licznych programów edukacyjnych (tamże, s. 4), jest także udostępniany każdemu, kto chciałby tu zajrzeć. Drugim przykładem zbieracza jest Wojciech Urmanowski, przedsiębiorca20, dzisiaj już na emeryturze, założyciel i prezes Fundacji Dziedzictwa Nadbużańskiego21 oraz działacz samorządowy. Zbieraniem różnych przedmiotów zajmuje się od ponad 20 lat. Warto podkreślić, że chcąc poszerzyć swoje zbiory, często korzysta z różnych aukcji, ogłoszeń i targów staroci. Po kolejne egzemplarze jeździ więc po całej Polsce, choć głównych terenem zainteresowania jest pogranicze Mazowsza i Podlasia oraz okolice Kuligowa, w którym mieszka. To tu postanowił zorganizować Park Kultury Ludowej, którego podstawą jest Skansen w Kuligowie, założony w 2000 r. Zaczątkiem skansenu była kuźnia wraz z całym oprzyrządowaniem, którą pan Wojciech odziedziczył po ojcu, a ten po swoim ojcu. Sam, jak przyznaje, nie pracował w niej, ale czuje się z tym miejscem związany – czuje do niego ogromny sentyment. Być może to ów sentyment sprawił, że postanowił „dostawić do niej” kolejne budynki. Obiektów do przeniesienia szukał w okolicy – na pograniczu Mazowsza i Podlasia, postanowił bowiem pokazać „dziedzictwo  Wśród zbiorów znajdują się także eksponaty nazywane przez pana Henryka archeologicznymi – chociaż w większości są to kopie (ok. 10 sztuk), militaria (ok. 10 sztuk), numizmatyki (ok. 20 sztuk). 19  Należy dodać, że wszystkie mają certyfikaty i zgody na ich przetrzymywanie. 20 Założyciel (w 1997 r.) i właściciel przedsiębiorstwa usługowo-handlowego w Wołominie. 21  Fundacja Dziedzictwa Nadbużańskiego została zarejestrowana i działa od 2006 r. 18 �132 Katarzyna Waszczyńska architektoniczne ludności nadbużańskiej”. Tłumaczy: „Dynamika przemian kulturowych niesie ze sobą wiele dobrego, ale nie sprzyja zachowaniu dawnej kultury materialnej. Ludzie chcą żyć wygodniej, szybciej i wydajniej pracować, używać trwalszych i bardziej produktywnych narzędzi. Dlatego znikają drewniane chaty, słomiane pokrycia dachów można zobaczyć jedynie w opuszczonych domostwach, a zachowany przydomowy warsztat rzemieślniczy to prawdziwy unikat. Z tego powodu podjąłem się gromadzenia i dokumentacji dawnej architektury wiejskiej i szlacheckiej, jaka powstała na Mazowszu i Podlasiu. Mam świadomość, że są to ostatnie chwile, aby opisać, udokumentować i utrwalić w pamięci te nieliczne zachowane elementy dawnego budownictwa i rzemiosła” (Urmanowski b.r., s. 1). Przy tej okazji warto dodać, że marzeniem zbieracza jest pokazanie na każdym budynku innego pokrycia dachu – na razie jednak pomysł ten nie został zrealizowany. Obecnie w skansenie znajdują się: zagroda, którą tworzą budynek mieszkalny (chałupa wiejska) i budynki gospodarskie – stodoła, chlew i obora, a oprócz tego także dwie stodoły, budynek inwentarski, budynek mieszkalny (przerobiony na dworkowy). Jedna ze stodół została wykorzystana na wozownię, w której można znaleźć wiele ciekawych pojazdów – od prostych drewnianych wozów po bryczki. Z kolei budynek inwentarski został dostosowany tak, by można było pokazać warsztaty rzemieślnicze, takie jak warsztat szewski, rymarski, powroźniczy, wikliniarski, garncarski. Przedmioty więc, które można odnaleźć w Skansenie w Kuligowie, stanowią w większości wyposażenie budynków, ich szacunkowa liczba to 3000. Są to między innymi: narzędzia związane z pracą kowala (kowadła, młoty, kleszcze, matryce kowalskie) i wykonane przez niego okucia i ozdobne kraty, naczynia gliniane, żeliwne i blaszane, dewocjonalia, meble, kosze plecione, naczynia klepkowe i dłubanki, narzędzia stolarskie, szewskie, rymarskie itd. Wojciech Urmanowski podkreśla, że mimo podejmowanych działań, których celem jest ochrona i zachowanie elementów dawnej kultury materialnej, to inaczej rozumie przyjętą przez siebie misję: „Uchronić nie oznacza jednak odciąć od świata i zaryglować w muzealnych magazynach. Tylko otwarte muzea i parki kultury i skanseny, z wieloma zachowanymi domostwami wraz z otoczeniem, są w stanie oddać namiastkę autentycznego wyglądu dawnej wsi polskiej” (tamże). Dlatego przyświecającą mu ideą jest stworzenie miejsca, w którym będzie można zobaczyć jak wyglądały warsztaty rzemieślników wraz z pełnym ich wyposażeniem, tak by choć na chwilę móc wcielić się w ich rolę (tak jak podczas cyklicznie organizowanych Nadbużańskich Warsztatów Kowalskich). Chciałby także, by było to miejsce, w którym można miło spędzić czas. Zresztą tę część marzeń realizuje z powodzeniem. Skansen w Kuligowie �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 133 często staje się scenerią organizowanych imprez – plenerów artystycznych, pikników sąsiedzkich i rodzinnych, festynów (przykładowo organizowane były tu w 2009 r. Dni Nadbużańskie i V Wołomiński Zlot Pojazdów Zabytkowych, w 2010 r. – piknik rodzinny „Nadbużańskie Babie Lato”, w 2011 r. – „Rybka lubi pływać”). Równie istotną częścią tych spotkań jest część kulinarna, podczas której można poznać kuchnię regionalną, dobrze zjeść, kupić miejscowe wyroby czy wymienić się przepisami. Warto również dodać, że zbiory Wojciecha Urmanowskiego zostały docenione przez reżyserów. Wykorzystał je Andrzej Wajda w „Zemście”, a także Jerzy Hoffman w „Bitwie warszawskiej 1920 roku” (www.skansen.powiatwolominski.pl/o-skansenie). Wreszcie przykład trzeci – Zdzisław Bziukiewicz, twórca ludowy22 – bursztyniarz, działacz regionalny i administrator stron internetowych www. kurpie.com.pl23, www.frywolitka.pl oraz bloga http://kurpiezielone.blogspot. com24. Swoją pasję do zbierania m.in. starych przedmiotów odkrył wiele lat temu, bo jak przyznał: „szczerze mówiąc, moja miłość to historia25 i dodał: szkoda mi tego, że niszczeje, że gnije to wszystko. W zasadzie zbierając zauważam, że w oka mgnieniu to wszystko zniknie teraz”. Mocno także podkreśla, że zajęcie to daje mu dużo satysfakcji: „ja to lubię (nawet odnawiać te rzeczy i tak dalej). [...] tak dla swojej satysfakcji, że coś zrobię o! a później jakoś to coś wychodzi i można to pokazać innym”. Pasję zbierania, ale i działania muzealno-edukacyjne podziela także żona – Laura, która także jest twórczynią ludową, znaną przede wszystkim dzięki koronkom Zdzisław Bziukiewicz jest członkiem Stowarzyszenia Twórców Ludowych – w latach 1995–2001 był członkiem zarządu, a w latach 2001–2005 pełnił funkcję wiceprezesa. Za działalność twórczą został także uhonorowany: w 2001 r. przez Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego Srebrnym Krzyżem zasługi za promowanie kultury; w 2003 r. nagrodą Starosty Ostrołęckiego; w 2005 r. nagrodą Związku Kurpiów „Kurpikiem” oraz w 2009 r. przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdana Zdrojewskiego – Nagrodą Specjalną za całokształt pracy twórczej, upowszechnianie i popularyzowania kultury ludowej. W 2011 r. otrzymał wyróżnienie miesięcznika „Stolica” za stronę internetową www.kurpie.com.pl. 23  Strona internetowa, którą administruje Zdzisław Bziukiewicz, także wiele o nim mówi. Cechuje ją wielość informacji. Bziukiewicz sam przyznaje: „Wrzucam to, co mnie interesuje – wszystko o Kurpiach, ja się nie ograniczam do martwych jakichś etnografii, którą pisano w XIX wieku; to co mi się uda i teraz znaleźć, przyroda, wszyściutko... wrzucam”. Jego celem nadrzędnym jest bowiem stworzenie bazy informacji i kompendium wiedzy na temat Kurpiowszczyzny, jej mieszkańców i ich kultury. 24 Może warto dodać, że ma wykształcenie ekonomiczne, ale nie pracuje w zawodzie. 25  Fragmenty wypowiedzi Zdzisława Bziukiewicza pochodzą z rozmów z nim prowadzonych przez autorkę tekstu od 2009 r. Wszystkie są nagrywane, a ich zapisy znajdują się w archiwum prywatnym autorki. 22 �Katarzyna Waszczyńska 134 – frywolitkom. Razem ułożyli apel, umieszczony na stronie internetowej www.kurpie.com.pl, z którego można dowiedzieć się o celu tych wszystkich działań: „Naszym celem jest uratowanie przed spaleniem, wyrzuceniem na śmieci lub oddaniem na złom, ocalałych jeszcze elementów materialnych naszej kultury. Jeśli posiadasz narzędzia lub maszyny rolnicze, sprzęty gospodarskie czy domowe oraz inne pamiątki związane z naszym regionem – pomóż nam w ratowaniu ich przed zniszczeniem. Pokażmy je młodemu pokoleniu! Osoby, które chcą nam pomóc w tworzeniu zbiorów i przekazać eksponaty, proszę o kontakt”. Czytając to ogłoszenie, wyraźnie widać, że celem Bziukiewiczów jest zachowanie kultury kurpiowskiej po to, by mogły z niego korzystać przyszłe pokolenia. Muzeum Kurpiowskie w Wachu26 zostało otwarte 1.04.2009 r. Jego zbiory są ulokowane na terenie rodzinnej zagrody Zdzisława Bziukiewicza, w znajdujących się tu budynkach gospodarczych oraz na terenie wokół nich. Podstawowym lokum „muzeum” jest budynek dawnej stodoły (o powierzchni ok. 200 m2), wykorzystany zarówno wewnątrz, jak i zewnątrz. I tak we wnętrzu zagospodarowane są całkowicie ściany, częściowo połacie dwuspadowego dachu, a także wszystkie belki i słupy konstrukcyjne. Znajdujące się tutaj przedmioty są ułożone tematycznie, a więc wszystko, co jest związane z tkactwem27, bursztyniarstwem, stolarstwem, szewstwem, plecionkarstwem, wyposażeniem domu (m.in. zgromadzone są tu różnej wielkości kadłuby, kopańki, żarna, masielnice, skrzynie, kredensy, szafy, łóżka, ławy, naczynia gliniane polewane i nie polewane, metalowe i żeliwne), a także tkaniny i kurpiowskie ubrania odświętne, dewocjonalia i ozdoby z bibułki czy ciasta. Trzy zewnętrze ściany stodoły także służą do prezentacji części zbiorów – głównie narzędzi rolniczych, choć nie tylko. Część sprzętu, jak na przykład maszyny rolnicze, wóz, sanie, znalazły swoje miejsce w dawnej oborze. Z kolei pod gołym niebem (między budynkami gospodarczymi) został umieszczony kierat, lada, sieczkarnie mechaniczna i ręczna itd. Z drugiej zaś strony stodoły zostały ustawione ule skrzynkowe (nieczynne). Zbieracz  Nazwa zmieniała się kilkakrotnie. Był to więc i Ośrodek Etnograficzny – Kurpiowskiej wsi, Prywatne Muzeum Kurpiowskie. Wach, Tworzące – Prywatne Muzeum Kurpiowskie (zapis nazw został zachowany tak jak zapisał je zbieracz). Warto też dodać, że „muzeum” ma logo: jest to biały prostokąt (dwa jego rogi, przeciwległe, są w kolorze zielonym), w którym znajduje się rysunek sochy (rysunek pochodzi z Kroniki Szkoły w Wachu i prawdopodobnie jest autorstwa Józefa Siwika). Logo nie pozostawia wątpliwości, że muzeum prezentuje zbiory etnograficzne. 27  W 2008 r. Zdzisław Bziukiewicz zaprosił sąsiadki – dawniej zajmujące się tkaniem, by pokazały jak należy założyć osnowę. Proces ten został przez niego sfilmowany, a film umieszczony na stronie www.kurpie.com.pl. 26 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 135 szacuje, że ma obecnie (2012 r.) ok. 3500 przedmiotów i wciąż pozyskuje nowe. Należy dodać, że większość, jak nie wszystkie zgromadzone przedmioty, były wykorzystywane przez mieszkańców Kurpiowszczyzny, chociaż nie wszystkie są wykonane przez miejscowych rzemieślników. Warto podkreślić, że Zdzisław Bziukiewicz chętnie udostępnia zbiory – pokazuje oraz barwnie o nich opowiada, niejednokrotnie przekraczając określany przez siebie czas na oglądanie, czyli półtorej godzinny. Na terenie „muzeum”, a także zagrody – małżeństwo Bziukiewiczów organizuje również warsztaty, których celem jest przybliżenie kultury dawnych mieszkańców Puszczy Zielonej. Oferta warsztatów jest bogata – wśród nich można znaleźć takie, które dotyczą zajęć codziennych, jak np. pranie na tarze, wykopki, ale też takie, które są związane z przygotowaniem do świąt, np. wykonywanie pisanek czy kwiatów bibułkowych. Można powiedzieć, że są bardzo kreatywni, wciąż szukają pomysłów na przyciągnięcie uwagi i osób. I tak, w 2010 r. ogłosili otwarcie kopalni bursztynu, a na 23 września 2012 r. zaplanowali Święto Bursztynu Kurpiowskiego, a w ramach niego I Mistrzostwa w Kopaniu Bursztynu Kurpiowskiego. Podsumowując tę krótką charakterystykę zbieraczy i ich zbiorów, można wskazać kilka łączących ich cech. Po pierwsze, samych zbieraczy łączy pasja zbierania przedmiotów, głównie codziennego użytku, należących do mieszkańców terenów, z których sami pochodzą i na których obecnie mieszkają i działają. Po drugie, chyba najważniejszym powodem tej aktywności jest chęć ich zachowania i ochrona. Mówiąc o swojej misji używają różnych określeń, np. że to: „sposób, by obronić przed zaginięciem i zapomnieniem wartości swojej ziemi, Kurpiowszczyzny” (Henryk Kulesza), „to ostatnie chwile, aby opisać, udokumentować i utrwalić w pamięci te nieliczne zachowane elementy dawnego budownictwa i rzemiosła” (Wojciech Urmanowski), „staramy się ocalić od wyrzucenia na śmieci, oddania na złom czy spalenia przedmioty dawnego użytku, nie będące już potrzebne współczesnym gospodarzom” (Zdzisław i Laura Bziukiewicz). Zwraca w nich uwagę przede wszystkim przekonanie, że działania te mają charakter ratunkowy. To dzięki nim będzie można je „zatrzymać”, a wręcz przywrócić współczesnym mieszkańcom, a także ich następcom. Po trzecie – wszyscy podkreślają konieczność ich udostępniania, mają także swoją wizję jak to robić (pokazywanie swoich zbiorów, organizowanie warsztatów, imprez). Na ogół przyjmują rolę gospodarza, który oprowadza po swoich dobrach. Często zdarza się jednak tak, że towarzyszącą oglądaniu opowieść przerywają pytania o konkrety – np. nazwy przedmiotów, ich wykorzystanie, �Katarzyna Waszczyńska 136 a ponieważ zbiory nie są podpisane (wyjątek stanowią numizmatyki w Lelisie)28, to gospodarz musi na tę chwilę stać się przewodnikiem-specjalistą. Istotne jest także to, że podczas oglądania ma się w zasadzie nieograniczone możliwość dotykania, brania poszczególnych egzemplarzy zbiorów do ręki, a czasem też przymierzania czy uruchamiania. To zresztą jedna z ich największych atrakcji i to nie tylko dla dzieci. Po czwarte, żaden ze zbieraczy nie traktuje swoich zbiorów jako pełnych i skończonych, i wciąż pozyskuje nowe ich elementy. Mają jednak swoje strategie pozyskiwania – objazd okolicy, wizyty na targach staroci czy aukcje internetowe. W ich strategii zbierania – „udokumentować dawne życie i podejmowane zajęcia” – jest jednak jeszcze coś, a mianowicie dostrzeganie zmian, które zachodzą w interesującej ich sferze. To sprawia, że starają się za nimi nadążać i dlatego równie istotnymi są dla nich przedmioty o odległej czasowo proweniencji, np. dłubane czy wyżarzane kadłuby, jak i różne modele telewizorów, radioodbiorników, telefonów czy pralek wirnikowych. To spostrzeżenie szczególnie mocno akcentują podczas porównań zbiorów własnych i muzealnych. Zarzucają wręcz muzealnikom pasywność i brak zainteresowania w tym względzie. To zaś, według nich, prowadzi do utraty kontaktu z ludźmi i z terenem, którego dotyczą zbiory gromadzone przez muzea według zasady, że wartościowe jest tylko to, co jest „stare”. Oni sami taki kontakt mają. Być może właśnie dlatego pracownicy muzeów z tzw. „prawdziwego zdarzenia” często postrzegają ich jak konkurencję, zapominając, że współpraca z nimi mogłaby przynieść zysk obydwu stronom. Wreszcie podobieństwo widoczne jest w samych zbiorach, ale nie chodzi o ich zawartość merytoryczną, która choć zbliżona, ma jednak swoją specyfikę, ale o różnorodność i wielość. Przebywając wśród nich, ma się nieodparte wrażenie nagromadzenia, a wręcz natłoku, tak jakby chciały zapanować nad zbieraczem, ale i nad oglądającym. To zaś sprawia, że spotkanie z etnologiem/ antropologiem staje się często początkiem ich współpracy. Dostrzegają w niej nie tylko możliwość zapanowania nad wielością, ale też próbę uporządkowania jej, szansę na potwierdzenie ich misji oraz przeczucia o wyjątkowości gromadzonych zbiorów. Zdają sobie bowiem sprawę z tego, że „bez ich [naukowców – uzup. KW] atestu przedmiot jest nieważny” (Wieczorkiewicz 1999, s. 47). Choć przy poszczególnych przedmiotach czy też grupach przedmiotów nie ma podpisów ani innych form informacyjnych, to w Muzeum Kurpiowskim w Wachu ostatnio pojawiło się dosyć dużo kartek z informacjami o charakterze organizacyjnym, np. „proszę nie siadać”, „proszę nie robić bez pozwolenia zdjęć”, „wizerunek właścicieli i zbiorów jest chroniony prawem” itd. Na pytanie o powód takiej kampanii – zbieracz wyjaśnił, że to wynik rosnącego zainteresowania odwiedzających, których liczba uniemożliwia dopatrzenie, czy np. któryś z przedmiotów nie ulegnie zniszczeniu. 28 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 137 Decyzja zbieracza: zbiory prywatne czy muzeum prywatne29 Decyzja zbieracza, by od nowa uporządkować i opracować zbiory, wynika najczęściej z trzech powodów. Pierwszym jest wspomniana już ich wielkość (w sensie ilościowym), a drugim – różnorodność zgromadzonych przedmiotów. Dodać należy, że te dwa powody zwykle występują łącznie i sprawiają, że zbieracz stwierdza, że nie jest w stanie sam sobie poradzić z pracami porządkowo-opisowymi. Utwierdza go w tym również przeświadczenie, że jako niemuzealnik i nienaukowiec nie będzie umiał tego zrobić we właściwy sposób30. Wreszcie trzeci powód, który wynika z przemyśleń na temat przyszłości zbiorów i chęci zmiany ich statusu – to dążenie do przekształcenia „zbiorów, należących do zbieracza X” w „muzeum prywatne zbieracza X”. Zmiana ta często jest postrzegana jako regulacja funkcjonowania zbiorów, która umożliwia zabezpieczenie ich przed rozproszeniem lub zniszczeniem. Jest to szczególnie istotne, jeśli zbieracz podejrzewa, że następcy mogą nie chcieć kontynuować jego pasji lub jeśli nie ma on spadkobierców. Poza tym regulacja taka umożliwia ubieganie się o środki finansowe, na przykład na powiększanie zbiorów lub poprawę warunków ich przechowywania. Warto zwrócić uwagę, że kwestia powoływania muzeów prywatnych w miejsce zbiorów prywatnych została dostrzeżona przez profesorów Andrze29 Do tej pory w tekście najczęściej używanym słowem były „zbiory”, nie pojawia się natomiast słowo kolekcja ani muzeum (z wyjątkiem nazw nadanych zbiorom przez zbieraczy). Wynika to z faktu, że dla autorki słowa te mają określone znaczenia. I tak, kolekcja jest najczęściej zbiorem podobnych przedmiotów, a w związku z tym zbiory, o których traktuje ten tekst, można raczej potraktować jak wielość kolekcji, a nie jedną. Z kolei nazwa „muzeum” oznacza instytucję powołaną do gromadzenia, przechowywania i opieki (np. konserwacji), a także udostępniania zbiorów w postaci wystaw stałych i czasowych. Generalnie obecnie toczy się dyskusja na temat nazwy „muzeum”, tego, jakie zbiory powinny być gromadzone oraz tego, jaką rolę powinni grać podczas wystaw, czy powinny być wystawiane i jak. Opisywane zaś zbiory, choć są gromadzone i udostępniane, to przez sam ten fakt nie stanowią zbiorów muzealnych, a miejsce, gdzie się znajdują, jeszcze nie jest muzeum. Co nie oznacza, że nie mogą się nim stać, czemu poświęcona jest dalsza część tekstu. 30  Warto zauważyć, że sytuacja ta może się zmienić, zbieracze i kolekcjonerzy bowiem, dla których internet jest jednym z narzędzi komunikacji i poszukiwania informacji, mogą tam odnaleźć szereg podpowiedzi, jak samemu uporządkować i stworzyć inwentarz zbiorów oraz ich dokumentację fotograficzną. Przykładem może tu być strona www.myvimu.com (posiadająca wersję polską i angielską). Jak można przeczytać w powitaniu, jest to „serwis dla miłośników kolekcjonowania, poszukiwaczy oraz użytkowników, których pasjonuje zbieractwo”, dla wszystkich tych, którzy chcą stworzyć swoje muzeum „MyViMu – muzeum, które Ty tworzysz!”. Oczywistą zaletą jest wirtualność (a więc łatwość dostępu, powszechność, nieograniczoność), ale także to, że muzeum może być traktowane jako pojedynczy zbiór danego kolekcjonera oraz jako zbiór wielu różnych muzeów. �Katarzyna Waszczyńska 138 ja Rottermunda i Wojciecha Suchockiego, którzy w Raporcie z prac Zespołu Ekspertów ds. przygotowania tez do projektu nowelizacji Ustawy o muzeach [z 2009 r.], stwierdzają „Obserwujemy zjawisko powstawania w końcu drugiej połowy XX wieku nowych muzeów prywatnych, które w sposób znaczący nasiliło się w ciągu ostatnich kilku lat. Przyczyną takiego postępowania znacznej części kolekcjonerów jest nie tylko chęć zaspokojenia tym sposobem swojej próżności, czy wynika z braku spadkobierców lub niechęci do płacenia podatku od niepracującego kapitału, a za taki uznaje się dzieła sztuki, lecz raczej – chęć podzielenia się swym artystycznym bogactwem z szeroką publicznością, ale w taki sposób, by była świadoma, kto z nią tym bogactwem się dzieli” (Raport.... [2009], s. 25). I chociaż opinia ta odnosi się przede wszystkim do kolekcjonerów dzieł sztuki, to wskazane powody nie są obce i zbieraczom zbiorów etnograficznych31. Wspomniani eksperci dodają, że „Nowe prywatne muzea stają się niezwykle ważnym elementem w kulturalnej przestrzeni miast, ale nie tylko. Zatrudniają bowiem fachowy personel muzealny, konserwatorski, oferują interesujące programy edukacyjne i naukowe. Jest wiele powodów po temu, by uznać, że tendencja ta będzie kontynuowana” (tamże). I w tym miejscu należy wrócić do kwestii współpracy, podejmowanej przez zbieracza i etnologa/antropologa, który może pełnić rolę owego „fachowego personelu” w już powołanej jednostce lub tej przygotowywanej, w której dopiero trzeba nadać „naukowy atest” zgromadzonym przedmiotom. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na warunki konieczne, by powołać muzeum prywatne32. Określa je Ustawa o muzeach z 21 listopada 1996 r. [Dz.U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.]33 oraz Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodo Wyjątkiem jest sprawa płacenia podatku – od posiadanych zbiorów etnograficznych podatek nie jest naliczany. 32 Z informacji, którą można znaleźć na stronie Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zabytków (www.nimoz.pl), możemy się dowiedzieć, że w Polsce jest zarejestrowanych 411 muzeów. Wśród nich są muzea państwowe, samorządowe (różnych szczebli) i prywatne (za takie uznawane są jednostki prowadzone przez osoby fizyczne oraz np. fundacje). Dla przykładu można podać, że na terenie obecnego województwa mazowieckiego jest w sumie 70 zarejestrowanych jednostek – 9 to muzea państwowe, 35 – samorządowe, 26 – prywatne, w tym do osób fizycznych należy 14, spośród nich gros to muzea o tematyce militarnej (informacje z czerwca 2012). 33  Obecnie trwają prace nad kolejnymi zmianami w Ustawie o muzeach. Opracował je wymieniony w tekście Zespół Ekspertów ds. przygotowania tez do projektu nowelizacji Ustawy o muzeach. Jeden z postulatów dotyczy nazwy „muzeum”. Nazwa ta miałaby być używana tylko w stosunku do tych jednostek, które posiadają uzgodniony z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego statut lub regulamin. Jeśli zapis ten znajdzie się w Ustawie, wówczas wiele prywatnych zbiorów, które noszą miano muzeum lub tak są nazywane, będzie musiało albo uregulować swój status, albo zmienić nazwę. 31 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 139 wego z dnia 13 maja 2008 r. w sprawie prowadzenia Państwowego Rejestru Muzeów, wzoru wniosku o wpis do Rejestru, warunków i trybu dokonywania wpisów oraz okoliczności, w jakich można zarządzić kontrolę w celu ustalenia, czy muzeum spełnia nadal warunki wpisu do rejestru [Dz.U. z 2008 r. Nr 91, poz. 567]. Z tekstu ustawy istotny jest w tym względzie przede wszystkim artykuł piąty, ustęp pierwszy, który stanowi, że „Muzea mogą być tworzone przez ministrów i kierowników urzędów centralnych, jednostki samorządu terytorialnego, osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej” oraz artykuł szósty poświęcony obowiązkowi nadania statutu oraz jego zawartości treściowej34. Tu szczególnie ważny jest podpunkt trzeci, w którym wskazano obowiązek określenia „rodzaju i zakresu gromadzonych zbiorów”. Z kolei w rozporządzeniu należy podkreślić opis wniosku i jego wzór. Wypełnienie go wymaga bowiem dość szczegółowej wiedzy na temat posiadanych zbiorów. To wszystko sprawia, że zbieracz chcący zarejestrować swoje zbiory musi podjąć się ich opracowania. A to dla wielu – co zostało już zasygnalizowane powyżej – może okazać się trudne, albo też niemożliwe do samodzielnego wykonania. Praca etnologa/antropologa przy zbiorach Warto zatem przyjrzeć się działaniom, jakie może podjąć etnolog/antropolog w zetknięciu ze zbiorami, które miałby uporządkować i opracować. Będą to prace wykonywane przez muzealnika w odniesieniu do zbiorów etnograficznych. Są również zgodne z ramami prawnymi, które określa Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 30 sierpnia 2004 r. w sprawie zakresu, form i sposobu ewidencjonowania zabytków w muzeach (Dz.U. z 2004 r. Nr 202, poz. 2072 i 2073). Należy podkreślić, że podejmowane prace dotyczą zbiorów już pozyskanych, dlatego wcześniej konieczne jest uważne i wnikliwe ich obejrzenie. Chodzi nie tylko o zorientowanie się w ilości, ale przede wszystkim w ich zakresie tematycznym. Generalnie takie przeglądy warto zrobić dużo wcześniej, by mieć czas na przygotowanie merytoryczne, choćby tylko w teorii – czyli zebranie i zapoznanie się z literaturą pod kątem tematycznym danych 34 „Art. 6 ust. 2. Statut określa w szczególności: 1) nazwę, teren działania i siedzibę muzeum, 2) zakres działania, 3) rodzaj i zakres gromadzonych zbiorów, 4) organ zarządzający i nadzorujący oraz organy doradcze i sposoby ich powoływania, 5) źródła finansowania działalności muzeum, 6) zasady dokonywania zmian w statucie, 7) zasady prowadzenia działalności, o której mowa w art. 9, jeżeli muzeum zamierza taką działalność prowadzić” (Ustawa o muzeach z 21 listopada 1996 r. [Dz.U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.]). �140 Katarzyna Waszczyńska zbiorów. Ważnym elementem przygotowań jest wspólne ze zbieraczem oglądanie zbiorów i rozmowa o początkach zbierania czy też celu – po co zbiera i dlaczego, co chciałby osiągnąć. W czasie tego spotkania, ale także kolejnych, odbywających się już podczas pracy, warto słuchać przytaczanych opowieści o zgromadzonych rzeczach/przedmiotach (sposobie i miejscu ich pozyskania, wcześniejszych użytkownikach [jeśli są znani], cechach charakterystycznych, sposobie działania, użytkowania itd.), ale i pytać o nie. Te informacje mogą być przydatne w późniejszym czasie. Po takich przygotowaniach można podjąć krok pierwszy, czyli spis z natury wszystkich rzeczy znajdujących się w zbiorach, które mają zostać uporządkowane i opisane. Tej wstępnej inwentaryzacji towarzyszy nadanie kolejnych numerów35, tzw. roboczych – są to zwykle numery napisane na kartkach czasowo przyczepionych do danego przedmiotu, stąd zwykle są na widocznym miejscu. Po sprawdzeniu, że wszystko zostało ponumerowane, można rozpocząć właściwe znakowanie, czyli krok drugi. Warto podkreślić, że nadany numer jest informacją ważną, łączy bowiem przedmiot, jego fotografię, kartę z opisem oraz wpis do księgi inwentarzowej – należy więc zadbać, by nie było pomyłek. Trzeba także dodać, że przed numerem powinien znaleźć się skrót nazwy wspólnej dla wszystkich zbiorów lub oznaczenie właściciela (Rozporządzenie 2004, par. 6, punkt 1). Samo znakowanie, zgodnie z zapisem we wspomnianym rozporządzeniu „dokonuje się techniką zapewniającą jego trwałość, bezpośrednio na przedmiocie, w miejscu najmniej widocznym, nienaruszającym wizualnego kształtu muzealium36. W szczególnych przypadkach oznakowanie może być przymocowane do muzealium w sposób możliwie trwały” (par. 6, punkt 2). Krok trzeci składa się z dwóch działań. Jednym z nich jest sfotografowanie każdego przedmiotu z osobna. Takie zdjęcie powinno być zrobione tak, aby przedmiot był na centralnym miejscu, dobrze oświetlony i można było na nim dostrzec jego cechy charakterystyczne. Czasami więc należy zrobić więcej niż jedno zdjęcie – oddające całość oraz zbliżenie, powiększenie na przykład danego fragmentu czy charakterystycznego szczegółu. Każde zdjęcie powinno mieć ten sam numer co przedmiot sfotografowany. W przypadku, kiedy ujęć jest więcej niż jedno, dawniej nadawano im dodatkową numerację (łamaną za numerem podstawowym), natomiast obecnie, dysponując fotografią cyfrową, wybrane zdjęcia można połączyć, „skleić w jedno” – będą więc mieć 35 Zdarza się, że przedmiot stanowi całość, choć składa się z części, np. pudełko z pokrywką. W takiej sytuacji każda z części będzie oznakowana tym samym numerem, np. 1/ – łamany na numer odpowiadający częściom, tj. 1/1 i 1/2. Każda jednak otrzyma oddzielną kartę i zdjęcie. 36 Kwestia nazewnictwa „muzealium”, „zabytek” występująca w zapisach prawnych nie wchodzi w zakres tego tekstu. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 141 jeden i ten sam numer. Tak przygotowana dokumentacja fotograficzna trafia na kartę z opisem przedmiotu i jest podstawą osobnego katalogu (wcześniej był to katalog odbitek i negatywów, dzisiaj jest to przede wszystkim katalog zdjęć cyfrowych utworzony w komputerze). Drugim z działań jest założenie karty muzealnej (nazywanej też kartą ewidencyjną), czyli przygotowanie opisu przedmiotu. Informacje, które muszą się tam znaleźć, zostały wskazane w cytowanym już Rozporządzeniu, a są to: „możliwe do ustalenia, następujące dane identyfikacyjne zabytku: określenie autorstwa lub wytwórcy, pochodzenie, wartość w dniu nabycia, czas i miejsce powstania, materiał, techniki wykonania, wymiary, ewentualnie jego waga oraz określenie cech charakterystycznych. W razie braku danych identyfikacyjnych wpisuje się [...] wyraz «nieznane»” (par. 3, punkt 1). Natomiast decyzję o samym wyglądzie karty, jak i ewentualnym dodaniu do niej innych informacji pozostawiono do decyzji zarządzającemu muzeum (par. 7, punkt 2). Jedną z takich kart opracowano w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, także w wersji elektronicznej. Karta ta wypełniana jest z dwóch stron, a jej zawartość treściowa jest następująca: na awersie znajdują się informacje podstawowe rozmieszczone w trzech kolumnach, dane umieszczane są w nich jedne pod drugimi. Pierwsza – lewa zawiera (od góry): nazwę muzeum, nadany numerze inwentarza, informacje o tym, czy dany przedmiot stanowi zespół, datę i warunki pozyskania przedmiotu, określenie materiału i techniki wykonania, dane dotyczące konkretnych wymiarów (wysokości/długości, szerokości/głębokości itd.) oraz określenie stanu. Ta ostatnia informacja jest istotna z punktu widzenia konserwatorskiego. Zbieracz jednak rzadko podejmuje decyzję o skorzystaniu z fachowej porady konserwatora, częściej sam dokonuje napraw i zabezpieczeń. To zaś sprawia, że nawet niechcący dochodzi do zatarcia lub zniszczenia pierwotnej faktury, formy przedmiotu. Środkowa i prawa kolumna są krótsze, pod nimi bowiem jest miejsce na „wklejenie” zdjęcia przedmiotu. Powyżej, pośrodku, znajduje się jego nazwa ogólnopolska oraz poniżej gwarowa, a także informacje o cechach charakterystycznych, wyjątkowych, np. odnotowana na powierzchni data wykonania. Obok zaś powinny być zapisane informacje określające pochodzenie wykonawcy i użytkownika oraz występowania opisywanego przedmiotu. Jeśli uda się zdobyć dane na temat osoby, która go wykonała, to także trzeba ją tu odnotować. Z kolei rewers karty zawiera szerszy opis – od formy, przez barwę, technikę wykonania po funkcję opisywanej rzeczy. Tekst ten powinien być prezentacją danego przedmiotu, ale tak przygotowaną, aby na jej podstawie można było odtworzyć jego wygląd. Tekst powinien zatem stanowić �142 Katarzyna Waszczyńska wypadkową analizy cech fizycznych konkretnej rzeczy (efekt jej dokładnego obejrzenia), pozyskanej od zbieracza wiedzy na temat jej historii oraz, w razie potrzeby, także informacji z literatury (szczególnie jest to ważne, kiedy ma się do czynienia z „czymś” o trudnej do zidentyfikowania formie, technice wykonania czy nieznanym sposobie użytkowania). Tworząc taki opis, warto pamiętać, że pozyskiwane przedmioty „nieuchronnie zatracają swe wyjątkowe cechy, tracą dawne biografie, a zyskują nowe, co czyni je coraz bardziej nieprzezroczystymi. Dzieje się tak nawet wtedy, kiedy baczne oko dostrzeże znaki szczególne, będące ekstensją niegdysiejszych jednostkowych przynależności, dbałości o nie, a może niechęci, często emocji – zadrapania, ubytki czy ślady napraw, ulepszeń” (Barański 2011, s. 12). I chociaż wszystkie te „znaki” możemy dostrzec i wykorzystać przy opisie, to nie będzie on stanowił biografii przedmiotu37, w rozumieniu relacji, jaka istniała między nim a człowiekiem – jego użytkownikiem. Poza tym „nie możemy [...] w pełni zrekonstruować rzeczywistego znaczenia przedmiotu, nie tylko dlatego, że należy on zwykle już do przeszłości, lecz [...] dlatego, że znaczeń tych jest wiele, tak wiele jak liczni byli jego użytkownicy” (Barański 2010a, s. 325). Powstający opis będzie więc raczej wynikiem wzajemnej relacji przedmiot – opisujący oraz jego (opisującego) otwartości i wrażliwości na oglądaną rzecz. Poniżej opisu znajdują się jeszcze inne rubryki. Najistotniejsze z nich to te zawierające informacje o właścicielu zbiorów, sposobie i dacie pozyskania danej rzeczy, jej umiejscowienia w zbiorze oraz datę i podpis wypełniającego kartę. Warto dodać, że podpis wypełniającego – w tym wypadku etnologa/antropologa, mimo że dzisiaj napisany komputerowo i umieszczony na karcie elektronicznej, pozostaje na niej (bez względu na późniejsze dopiski czy poprawki) – jest więc potwierdzeniem autorstwa i jednocześnie przyjętej odpowiedzialności za umieszczone treści. Dawniej karty były wypełniane ręcznie, potem na maszynie do pisania, maszynie elektrycznej, a dzisiaj są pisane w komputerze i w razie potrzeby drukowane. Coraz częściej jednak są pozostawiane w wersji elektronicznej (tym bardziej, że taką formę również dopuszcza ustawodawca – patrz: Rozporządzenie 2004, par. 1, punkt 3). W praktyce muzealnej, szczególnie w dużych jednostkach, coraz popularniejsze jest korzystanie z programów komputerowych, służących do inwentaryzacji zbiorów. Niejednokrotnie two37 Biografię rzeczy można rozumieć jako historię – opowieść od jej stworzenia/wyprodukowania, albo też jako momenty, w których dana rzecz znajduje się w obiegu wymiany (przez co zyskuje wartość ekonomiczną) i związanych z nią relacjach z człowiekiem-nabywcą. Jest więc „historią jej rozmaitych ujednostkowień, jej kolejnych klasyfikacji w świecie niepewnych kategorii, które ulegają przewartościowaniu przy najmniejszej zmianie kontekstu” (Kopytoff 2003, s. 274). �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 143 rzą one system połączonych możliwości umieszczania danych tekstowych, fotograficznych i filmowych, a także sposoby zarządzania nimi. Przykładem może tu być system muzealny MONA38 oraz Musnet39. Zakup tych programów komputerowych40 jest niestety dosyć dużym wydatkiem, o czym – co ciekawe – informują produkujące je firmy41, przez co raczej nie są dostępne dla zbieraczy. Tym ostatnim pozostaje więc korzystanie z cyfrowej wersji karty, np. tej z Państwowego Muzeum Etnograficznego. 38  System muzealny MONA oferowany jest przez firmę S SOFT Biuro Usług Informatycznych, która ostatnio we współpracy z firmą Pentacomp Systemy Informatyczne S.A. przygotowała najnowszą wersję o nazwie MONA 3W. MONA jest rozbudowanym systemem, służącym ewidencjonowaniu, digitalizacji i zarządzaniu zbiorami, w tym ruchem muzealiów poza muzeum. Został on opracowany we współpracy z muzealnikami, głównie z zakresu sztuki. Jest wykorzystywany w ponad 100 muzeach w Polsce. Wśród wymienionych jednostek jest Muzeum Narodowe w Warszawie, ale też Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie (informacja ze strony www.jws.com.pl/mona/mona). 39  Program do katalogowania zbiorów muzealnych Musnet to propozycja firmy Ontia Sp. z o.o. i PRIMA Polska, autoryzowanego dystrybutora systemów skanowania 3D firmy Breuckmann. Na swojej stronie www.ontia.pl/kultura/ producent zachęca: „łączymy świat kultury ze światem informatyki przez tworzenie najlepszych rozwiązań do zarządzania kolekcjami, mediami, publikacją zbiorów w internecie”. Generalnie program Musnet posiada trzy wersje w zależności od liczby zbiorów i stanowisk komputerowych do ich obsługi. I tak, Musnet Biały przeznaczony jest na 1 stanowisko i zbiory do 10 tys., Błękitny – 5 stanowisk i 10 tys. zbiorów i Niebieski – wielostanowiskowy i powyżej 10 tys. zbiorów. Przed zakupem można skorzystać z miesięcznej wersji demo. Każda z wymienionych wersji posiada karty ewidencjonowania zbiorów zindywidualizowane do potrzeb danej jednostki. Wśród propozycji jest także karta przeznaczona dla zbiorów etnograficznych. Warto także dodać, że program Musnet jest skonfigurowany z innymi produktami firmy Ontia – Integra – systemem katalogowania i dokumentowania oraz zarządzania zbiorami muzealnymi i instytucjami kulturą; Mediastore – przeznaczonym do porządkowania dokumentów cyfrowych (to odpowiedź na potrzebę digitalizacji); Navigart – rodzajem platformy, umożliwiającej stworzenie wirtualnej kolekcji i przedstawienie tam wybranych obiektów w postaci wystawy oraz Patrinet – systemu do tworzenia katalogu zabytków (to system informacji konserwatorskich). Z programów tych korzystają jednostki muzealne z całej Europy, w Polsce m.in. Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Muzeum Historii Fotografii w Krakowie. 40  Obydwa wymienione systemy inwentaryzacji zbiorów i zarządzania nimi posiadają informację o dostosowaniu do wymagań prawnych ewidencjonowania zabytków w muzeach, a obowiązujących w Polsce. 41 Z informacji udzielonej (czerwiec 2012 r.) przez pracownika firmy S SOFT wiadomo, że system MONA 3W to koszt ok. 17 tys. zł; z kolei „wynajęcie” miejsca w systemie (hosting) to koszt ok. 300 zł miesięcznie. Firma Ontia nie podała ceny swojego produktu, a jedynie na stronie www.ontia.pl/ontianews można przeczytać informację, że jako jedna z firm zajmująca się nowoczesną technologią uczestniczyła w targach SimeSitem – Salonie Innowacji Muzealnych, który odbył się 25–27 stycznia 2011 r. w Paryżu. Jednym z wniosków było stwierdzenie, że propozycja firmy jest zbyt droga dla polskich muzeów, stąd rynek ten jest mniejszy niż francuski czy niemiecki (www.ontia.pl/ontianews). �Katarzyna Waszczyńska 144 Z wypełnionych kart składa się katalog – podobny do fotograficznego i odpowiadający mu numeracją. Zbieracz może w swobodny sposób korzystać z obydwu katalogów, może nanosić poprawki, uzupełniać dane, a także je poszerzać. Może również wykorzystać zawarte tam informacje czy zdjęcia w inny sposób, np. przygotowując ulotkę informacyjną czy też tworząc wirtualną wersję swoich zbiorów42. Kolejnym – czwartym już krokiem jest odłożenie przedmiotu na miejsce lub przeznaczenie mu nowego oraz przekazanie informacji na jego temat, z wypełnionej karty, do księgi inwentarzowej. Również w przypadku księgi warto dodać, że może ona być prowadzona w formie elektronicznej (Rozporządzenie 2004, par. 1, punkt 3) i tylko w razie potrzeby może zostać wydrukowana (par. 3, punkt 5). Tak opisane kroki wyznaczały działania podejmowane w Lelisie43, Kuligowie44 i Wachu45, a ich wymiernymi efektami są: – w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie (sygnatura podstawowa: LOE) – katalog fotograficzny i katalog kart, w sumie 1502 przedmiotów46 (znajdują się one w domu i lamusie, stąd w numeracji pojawia się Dom/LOE i Lamus/LOE). Należy dodać, że ośrodek pozostaje pod opieką IEiAK UW;  Przykładowo w taki właśnie sposób Zdzisław Bziukiewicz chce wykorzystać powstające katalogi: fotograficzny i kart. 43  Prace w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie były organizowane dwukrotnie: 27.06.–5.07.2009 r. i 26.06.–4.07.2010 r. (w ramach zajęć: Antropologia stosowana); uczestniczyli w nich studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW: Filip Chmielewski, Bartłomiej Chromik, Barbara Dziwani, Jakub Jankowski, Magdalena Machała, Katarzyna Marciniak, Agata Mirosz, Ewa Nizińska, Stanisław Olędzki, Aleksandra Pawlik, Agata Rybus, Piotr Strojnowski, Eliza Siulborska, Filip Szwejser, Marta Wiesławska, Natalia Wolska, oraz prowadząca Katarzyna Waszczyńska. 44  Prace w Skansenie w Kuligowie nad Bugiem miały miejsce od 4 do 11 lipca 2010 r. Uczestnikami byli studenci IEiAK UW: Przemysław Chwała, Teresa Jurczyńska-Owczarek, Zuzanna Pacholczyk, Katarzyna Paszkiewicz, Antoni Sobiecki, Justyna Wojciechowska, oraz prowadzący Jacek Żukowski. 45 Działania w Muzeum Kurpiowskim w Wachu odbyły się w dniach 26.06.–4.07.2011 r. Podobnie jak we wcześniejszych pracach udział brali studenci IEiAK UW: Filip Chmielewski, Bartłomiej Chromik, Barbara Dziwani, Aleksandra Foryś, Alina Karczmarek, Maciej Wiktor Kornobis, Katarzyna Król, Magdalena Machała, Katarzyna Marciniak, Agata Mirosz, Ewa Nizińska, Stanisław Olędzki, Aleksandra Pawlik, Marta Rogala, Agata Rybus, Aleksandra Sadokierska, Marta Sitkiewicz, Eliza Siulborska, Piotr Strojnowski, Filip Szwejser, Nina Śniecińska, Marta Wiesławska oraz prowadząca Katarzyna Waszczyńska. 46  Nadano 1437 numerów inwentarzowych. Dysproporcja w numeracji wiąże się z tym, że wśród przedmiotów były komplety, co spowodowało, że kilka miało ten sam numer, różniły się zaś numerem po łamaniu. Każdy jednak miał założoną oddzielną kartę. 42 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 145 – w Skansenie w Kuligowie nad Bugiem, nazywanym także Parkiem Kultury Ludowej w Kuligowie (sygnatura podstawowa: PKLK) – 200 kart przedmiotów. Prace zostały czasowo zawieszone; – w Muzeum Kurpiowskim w Wachu (sygnatura podstawowa: MKW) 560 zdjęć i 790 kart. Prace są kontynuowane, a samo muzeum zostało objęte opieką IEiAK UW. Zakończeniem prac w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie oraz w Skansenie w Kuligowie nad Bugiem było przygotowanie prezentacji zbiorów w zmienionej, w stosunku do poprzedniej, aranżacji. I tak, w pierwszym z wymienionych miejsc – w budynku głównym ośrodka, czyli w Domu zorganizowano dziewięć wystaw. Na parterze była to inscenizacja izby głównej, tzw. paradnej, pokoju mężczyzny, pokoju kobiety, izby tkaczki. Na piętrze zaś przygotowano ekspozycje tematyczne poświęcone: rybołówstwu, warsztatowi plecionkarza, garncarza, stolarza i bednarza. Z kolei w Skansenie w Kuligowie zaaranżowano warsztat kowala. Warto tu zatrzymać się na chwilę, by zwrócić uwagę na kilka ważkich kwestii związanych z organizowaniem wystaw ze zbiorów prywatnych i przedstawionych w miejscu ich pobytu. Zwykle każdy ze zbieraczy chętnie pokazuje swoje zbiory, a odwiedzający mogą zobaczyć wszystko, co zbieracz posiada, nawet jeśli – z racji ich wielości – pokazane jest fragmentami. Można więc powiedzieć, odnosząc się do stwierdzenia Manfreda Sommera – filozofa i kolekcjonera sztuki – „szczęśliwe jest muzeum, które «wszystko» co posiada, może również «nieustannie» pokazywać” (Sommer 2003, s. 246), że etnograficzne zbiory prywatne tę „szczęśliwość” mają wpisaną w swoje status quo. Jednakże konieczność zagospodarowania wszystkich zgromadzonych przedmiotów przy nowej ich aranżacji może okazać się zadaniem niełatwym. Często staje się wręcz wyzwaniem, szczególnie wówczas kiedy priorytetem ma być klarowność przekazu danej wystawy, nie mówiąc o próbie zastosowania najnowszych propozycji wystawienniczych, by obecny na niej eksponat nie był tylko nośnikiem informacji, ale inicjował akt recepcji, działania odbiorczego – przeżycia, refleksji, by mógł „przemówić” (Barański 2011, s. 20). Formułą wystawienniczą, w pewien sposób przypisaną do tego typu zbiorów, jest ekspozycja o charakterze rekonstrukcji. Warto dodać, że wystawy takie „są popularne i stosowane od końca XIX wieku” (Barańska 2010, s. 219). Opierają się między innymi na przedstawianiu „typowego wnętrza”. Zabieg ten spotkał się z krytyką, ponieważ takie wnętrze i wyposażenie nie istnieje w rzeczywistości. Poza tym, często wręcz je wymyślano i było niczym innym jak „projekcją współczesnego postrzegania minionego czasu i patrzenia na przeszłość przez pryzmat własnych przyzwyczajeń, gustów i poglądów” (tamże). A mimo to �Katarzyna Waszczyńska 146 ekspozycje rekonstrukcyjne są nadal popularne i często stosowane47, a także chętnie oglądane. Bazują bowiem na doświadczeniach i skojarzeniach indywidualnych oglądającego-zwiedzającego, który może poszukiwać i zainteresować się wyglądem i wyposażeniem miejsc sobie znanych (np. kuchni, sypialni), ale też który może, dzięki zgromadzonym przedmiotom czy stworzonej aurze miejsca, „ruszyć w podróż”, np. do swoich lat dziecinnych (będzie to wówczas podróż sentymentalna) lub – w przypadku dzieci – ich opiekunów. Próbę wykorzystania ekspozycji rekonstrukcyjnej podjęto także w Lelisie i Kuligowie, co wynikało z dwóch przesłanek. Pierwsza to możliwości zbiorów, czyli ich charakter, a druga to chęć przełamania postrzegania ich jako „zbioru różnych rozmaitości”, w zasadzie nieczytelnych dla nikogo poza zbieraczem. Co prawda, wcześniej zebrane przedmioty starano się uporządkować i pokazać zgodnie z wcześniej nakreślonym założeniem, ale w konsekwencji ich zróżnicowania, a przede wszystkim nagromadzenia tej koncepcji nie można było zrealizować. Nowe aranżacje (wspomniane powyżej)48 miały to zmienić. Wzbogacono je także o elementy „ożywiające”, mające dawać wrażenie „jakby ktoś przed chwilą wyszedł”, „jakby właśnie coś się stało” (forma wystawy rekonstrukcyjnej daje, a nawet wręcz narzuca takie możliwości). Przykładem z wystaw leliskich może być: uchylone wieko skrzyni, pognieciona pościel, tak jakby ktoś przed chwilą wstał, wióry rozsypane wokół świderkorby49 wkręconej w drewno, którą zresztą zwiedzający może poruszyć także sam itd. Taka forma ekspozycji sprawia jednak, że łatwo jest też zagubić się w działaniach rekonstrukcyjnych, tym bardziej jeśli dysponuje się dużym zbiorem, a zbieracz oczekuje, że każdy z przedmiotów zostanie zagospodarowany. Poza tym łatwo jest, nawet nie mając takiej intencji, zbudować przekaz o skonwencjonalizowanej i stereotypowej formule. Taki błąd popełniono w Lelisie, gdzie powstały pokoje: kobiety i mężczyzny (już samo ich nazwanie i rozdzielenie można tak potraktować), w których umieszczono na przykład – w pierwszym maszynę do szycia i chodzik dla dzieci, a w drugim – telewizor i butelkę po wódce. W tym kontekście warto przywołać słowa Petera Verga, który zwraca uwagę na fakt, że „przedmioty są gromadzone nie tylko po to, by je zestawić i zapre Przykładem mogą być muzea na wolnym powietrzu, patrz: J. Ś w i ę c h, Muzea na wolnym powietrzu, w: Edukacja kulturowa. Przestrzeń – kultura – przekaz, red. A.W. Brzezińska, A. Hulewska, J. Słomska-Nowak, Wrocław 2009, s. 101–110. 48  Warto dodać informację o stronie technicznej organizacji wystawy ze zbiorów prywatnych. Nie ma (na ogół) tu bowiem sprzętu wystawienniczego, rzadko też ma się do dyspozycji np. kubiki czy dodatkowe oświetlenie. Trzeba więc korzystać z tego, co jest oraz z własnej pomysłowości. Jedynym sprzętem, którym się dysponuje, jest młotek, gwoździe, drut lub sznurek. 49  Nazwa wiertarki ręcznej. 47 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 147 zentować, lecz ponieważ są częścią historii, którą ktoś stara się opowiedzieć” (Vergo 2005, s. 319). Tym kimś jest organizator wystawy, który sprawia, że jej kontekst „nadaje im znaczenie wykraczające poza to, które posiadają jako obiekty kultury lub przedmioty kontemplacji estetycznej. Przez włączenie ich w wystawę stają się [...] elementem narracji” (tamże, s. 320). Tak więc dobrze jest pamiętać, że „o ile poprzez zbieranie, badanie i porządkowanie różnego rodzaju przedmiotów dokonuje się wnikanie w porządek rzeczywistości, to poprzez ich prezentowanie dochodzi się do ekspresji uzyskanej wiedzy, czy, szerzej, wizji świata” (Wieczorkiewicz 2001, s. 255). Problemy związane z pracą przy zbiorach Spotkania ze zbieraczami i praca przy ich zbiorach dostarczały wielu cennych doświadczeń, ale też nie były pozbawione problemów i nieporozumień. Należy zaznaczyć, że występowały one po obydwóch stronach – zbieracza i etnologa/antropologa – oraz powodowały napięcia w ich wzajemnych relacjach. Warto przyjrzeć się szczególnie kilku z nich – próbie zmiany ekspozycji, powiększaniu zbiorów i dokumentacji nowych przedmiotów, potrzebie wygospodarowania magazynów, wreszcie kontaktowi ze zbiorami. Pierwsze z wymienionych napięć pojawia się przy okazji pomysłu zmiany ekspozycji. Okazja do zmiany sposobu pokazywania zbiorów, czyli np. zorganizowania wystawy, należy do rzadkości. I nawet jeśli tak się zdarzy (jak było np. w przypadku Lelisa i Kuligowa), to i tak po jakimś czasie zaproponowana forma prezentacji jest zacierana, a zbiory wracają do poprzedniego umiejscowienia. Wynika to w dużej mierze z faktu, że zbieracz, mimo zgody na przeprowadzenie prac i zmian, a nierzadko czynnego uczestniczenia w nich, z czasem odczuwa zmęczenie i dostrzega „zewnętrzność” podjętych zabiegów. Dąży więc do powrotu do stanu wyjściowego, który był dla niego wyrazem indywidualnego podejścia do zgromadzonych przedmiotów, zgodnego z jego własnymi, „wewnętrznymi” zasadami przyporządkowania i wystawiania. Poza tym nawet jeśli numery na przedmiotach, ich fotografie i karty początkowo „trochę onieśmielają”, to z czasem powraca przekonanie, że przecież ich właściciel nie uległ zmianie i koniec końców to on decyduje o tym, co i jak będzie pokazywane. To sprawia, że choć etnolog/antropolog doświadcza pracy muzealnika, to głównie dotyczy to zakresu prac związanych z opracowaniem zbiorów. Natomiast jego chęć, by je zaprezentować – wystawić, może zostać wystawiona na próbę. Dlatego poczucie dumy czy zadowolenia towarzyszące wykonanej pracy wymaga zastąpienia go przez pokorę wobec zbieracza i jego zamysłu. Inaczej niż u bohatera książki Yoko Ogawy pt. Muzeum Ciszy, który �Katarzyna Waszczyńska 148 pozostaje wieczorem w muzeum, by obejrzeć przygotowaną przez siebie wystawę i stwierdza „nawet jeśli jestem trochę zbyt dumny, że poukładałem te szczątki w jakiejś kolejności, nikt nie ma mi tego za złe. Ostatecznie to właśnie ja wydobyłem te przedmioty z chaosu i przypomniałem ich prawdziwe znaczenie. Należy mi się za to chwila iluzji, że oto posiadłem miniaturową kopię świata” (Ogawa 2012, s. 143–144). Dwa inne napięcia pojawiają się przy okazji stwierdzenia faktu, że zbiory ciągle się powiększają, co rzadko łączy się z kontynuowaniem przez zbieracza prac inwentaryzacyjno-opisowych oraz nie prowadzi do wygospodarowania pomieszczenia na ewentualny magazyn. I tak, potrzeba zgodności dokumentacji ze stanem faktycznym nie jest dostrzegana przez zbieracza, ponieważ traktuje on ją jako zewnętrzną i narzuconą. Nawet jeśli wcześniej dostrzegał jej przydatność, to szybko orientuje się, że korzystanie z niej jest sporadyczne, a prowadzenie czasochłonne, szczególnie jeśli pozyskuje się wciąż nowe przedmioty. Trudno więc odnaleźć się mu w roli muzealnika, tym bardziej że jego kontakt ze zbiorami nie ma charakteru zawodowego, a wynika z chęci przebywania wśród nich, czy satysfakcji z ich uzupełniania. Z kolei inne założenia towarzyszą pracy etnologa/antropologa. Jego celem nie jest ciągłe uczestniczenie w tworzeniu inwentarza zbiorów danego zbieracza (chyba że ten postanowi go zatrudnić). Jego rolą jest raczej pomoc i pokazanie przebiegu prac tak, by zbieracz lub inna wskazana przez niego osoba mogła te prace kontynuować samodzielnie. Nie zawsze się to jednak udaje i szybko dochodzi do zdezaktualizowania się informacji o zbiorach, a także przerwania prac inwentaryzacyjno-opisowych lub też ich zarzucenia. Sytuacja ta może się zmienić, ale jest to uzależnione od samego zbieracza. W kontekście powiększania zbiorów należy również zasygnalizować niewielki wpływ etnologa/antropologa na decyzję o pozyskaniu „nowych egzemplarzy”, można jednak mówić o możliwości udzielenia porad w tym zakresie. Problematyczna jest także próba „wycofania” niektórych przedmiotów, a także wygospodarowanie miejsca – magazynu, w którym mogłyby (nawet czasowo) przebywać. Wynika to z dwóch powodów. Po pierwsze zbieracz rzadko kiedy dostrzega nadmiar w swoich zbiorach. Nie jest to tylko związane z chęcią posiadania50, która jest mu przypisywana, ale też z misji, którą podjął – ratowania interesujących go przedmiotów przed zniszczeniem i niepamięcią. Po drugie, ponieważ gromadzone zbiory potrzebują przestrzeni, a nie zawsze można np. dobudowywać kolejne pomieszczenia, więc wykorzystuje każde miej Renata Tańczuk przekonuje, że posiadanie u kolekcjonera może przybierać różne formy (Tańczuk 2011, s. 172–182). 50 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 149 sce na ich ulokowanie lub tak przeorganizowuje całość, aby je pomieścić w tym, czym dysponuje. Poza tym, wspominaną już specyfiką zbieraczy i tworzonych przez nich zbiorów jest chęć prezentacji ich wszystkich. Stąd niemożliwe jest usunięcie jakiejś ich części z pola widzenia. Co prawda, w Lelisie taka próba została podjęta, ale w wygospodarowanych schowkach znalazły się głównie przedmioty niekompletne51, czyli takie, które prawdopodobnie i tak byłyby „ukryte” przed wzrokiem oglądającego. Nowe, czyli pozyskane przedmioty trafiają zaś bezpośrednio na ekspozycję, mieszając się z tymi, które zostały włączone do zinwentaryzowanego zbioru. Powyższe pokrótce zasygnalizowane napięcia i problemy wynikają z odmiennego sposobu traktowania zbiorów przez zbieracza i etnologa/antropologa. Jasno pokazują, że są to dwie różne perspektywy, z których patrzy się na przedmioty i tworzone z nich zbiory. Z kolei ostatnia z kwestii, którą należy podjąć, ma inny charakter i odnosi się głównie do postawy etnologa/antropologa wobec zbiorów, ale także zbieracza. Chodzi tu o pojawiający się często brak cierpliwości, a co za tym idzie i wnikliwości badawczej. W przypadku przedmiotów wynika to z faktu, że rzadko kiedy, poza kontekstem pracy przy zbiorach oczywiście, poświęcamy tak dużo czasu na świadomy z nimi kontakt52. W zasadzie ich nie dostrzegamy, bo „stanowią [...] na tyle bliski element naszego otoczenia, że uważamy je za coś oczywistego i niewymagającego uwagi” (Barański 2007, s. 10). Codzienne posługujemy się nimi, otaczamy, traktując jako swego rodzaju „narzędzia”, coś, co jest niezbędne do życia lub coś, co chcemy posiadać. Ta chęć posiadania szczególnie widoczna jest w ciągu ostatnich kilkunastu lat, co związane jest ze wzrostem konsumpcji. Tymczasem podczas pracy przy zbiorach zdarza się, że jeden przedmiot wymaga uwagi nawet przez kilka godzin. Wszystkie zaś potrzebują swego rodzaju „otwartości”, każdy z nich musi zostać rozpoznany: wzrokiem, dotykiem, węchem, a czasem również smakiem. Każdy jest wielokrotnie dotykany, obracany, by poznać rodzaj i fakturę materiału, wykonanie, zdobienia, sposób działania i użytkowania – a to zwykle tylko początek „przygody z przedmiotem”. Z kolei w przypadku zbieracza – brak cierpliwości w kontaktach z nim wynika często ze zmęczenia ciągłą jego obecnością i próbą czynnego uczestniczenia w procesie tworzenia opisu, co nierzadko 51  Wyjątkiem jest wykorzystanie szaf, w których schowano tkaniny. Jedna z nich służy jednocześnie za magazyn i element ekspozycyjny, druga zaś pełni rolę tylko „magazynu”. 52 Czas pracy przy zbiorach został ściśle określony i wynosił 8 godz. dziennie. Dzień pracy rozpoczynał się o godz. 9.00 i kończył o 17.00. Zdarzało się jednak, że wykraczano poza tę godzinę i albo kontynuowano prace inwentaryzacyjno-opisowe, albo spędzano dodatkowe godziny na rozmowie ze zbieraczem lub mieszkańcami danej miejscowości. �150 Katarzyna Waszczyńska traktowane jest jako ingerencja w „sferę naukową”. Tymczasem wiele przedmiotów obecnych w zbiorach nie jest nam znanych. Wyszły z użytku na tyle dawno lub zostały zastąpione coraz to nowszymi wersjami, że czasem trudno nie tylko rozpoznać czym jest dana rzecz, ale także do czego może służyć. W takich momentach okazuje się, że to zbieracz staje się ową „fachową siłą”, której zadaniem jest wyjaśnienie i opowieść o niej. Staje się on pośrednikiem w „oswojeniu obcości” przedmiotu, którą sprawiło „nie tyle przestrzenno-kulturowe oddalenie, ale starzenie się niegdyś dobrze znanych rzeczy” (Sommer 2003, s. 462). A mimo to choć wiedza zbieracza jest niejednokrotnie o wiele większa niż etnologa/antropologa, to często sprawia on wrażenie, jakby jej nie dowierzał. Czasem może go w tym utwierdzać także postawa etnologa/antropologa, który choć pyta i słucha wyjaśnień, to sygnalizuje również potrzebę weryfikacji tych informacji. Dlatego dopiero zapisanie jej na karcie przez etnologa/antropologa nadaje odpowiednią rangę, bo zostaje ona przez naukę uprawomocniona. W tym miejscu warto przypomnieć słowa Kazimierza Moszyńskiego „Etnografja znajduje się w tem szczęśliwem położeniu, że na jej polu mogą z rzetelnym pożytkiem pracować amatorzy, nie posiadający żadnego fachowego wykształcenia. Warunkiem jest zapał, prawdziwe zamiłowanie i wytrwałość. Rozmiłowanie się w danym przedmiocie często powoduje u ludzi zdolnych i krytycznych pewien rodzaj naukowego jasnowidztwa” (Moszyński [1928], s. 16). Stwierdzenia te, co trzeba wyjaśnić, padły w czasach, kiedy powstawało wiele ośrodków/muzeów regionalnych, których inicjatorami nie byli etnografowie. Zachęcano ich zatem do gromadzenia wytworów kultury materialnej. „Każdy przecież wytwór kultury materjalnej nie jest w gruncie rzeczy niczem innem, jak tylko rozwiązaniem pewnego zadania, wcielonem w określony fizyczny kształt. Jest jakgdyby zakrzepłą myślą ludzką” (tamże, s. 11), stąd „pod pewnymi względami wytwory kultury materjalnej posiadają nawet dla badacza niejaką wyższość nad wytworami w rodzaju pieśni lub wierzenia” (tamże, s. 12). Zacytowane słowa K. Moszyńskiego, których adresatami byli amatorzy-etnografowie, można współcześnie skierować także do etnologów/antropologów, którzy podejmują pracę przy opisywanych zbiorach etnograficznych. Tu bowiem często odczuwalny jest „brak fachowej wiedzy”, który niejednokrotnie trzeba zastąpić właśnie owym „zapałem, prawdziwym rozmiłowaniem i wytrwałością”. Wiedza i refleksja antropologiczna a praca ze zbiorami Pozostaje zadać pytanie: czy i jak wiedza oraz refleksja antropologiczna może zostać wykorzystana podczas pracy ze zbiorami etnograficznymi, zgroma- �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 151 dzonymi przez lokalnych zbieraczy. Niestety, odpowiedź na to pytanie nie jest ani prosta, ani jednoznaczna. Może ona bowiem równie dobrze brzmieć: nie, nie jest przydatna, jak i: tak, jest przydatna. Argumenty dotyczące pierwszej z odpowiedzi uwzględniają przede wszystkim tzw. techniczną stronę pracy ze zbiorami. Ich celem bowiem jest „uporządkowanie” – rozumiane jako inwentaryzacja i stworzenie katalogu naukowego i fotograficznego. Przy tego typu pracach raczej wykorzystywane są umiejętności pisania piórem, przygotowania materiałowej metki i przyszycia jej, kadrowania i wykorzystania światła, a także tworzenia zwartego opisu, w którym trzeba zawrzeć konkretne i wskazane w karcie informacje. I przy tym działaniu warto zatrzymać się na chwilę. Otóż polega ono w dużej mierze na umiejętności pisania tekstów, stosunkowo krótkich, konkretnych, z dużym ładunkiem szczegółów technicznych, a czasem i estetycznych. Niejednokrotnie jednak wymaga także umiejętności pozyskania czy odnalezienia odpowiedniej informacji, np. szczegółu technicznego, specyfiki lokalnego rzemieślnika. A to już wymaga znajomości literatury dawnej i współczesnej, w dużej mierze monograficznej, dotyczącej danej społeczności, regionu, gałęzi wytwórczości rzemieślniczej itd., a także rozeznania w opracowaniach dotyczących badań kultury materialnej, takich jak praca K. Moszyńskiego, Kultura Ludowa Słowian, cz. I pt. Kultura materialna, Warszawa 1967 (wyd. II), czy mapy zawarte w Zeszytach Polskiego Atlasu Etnograficznego (1964–1981), oraz Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (1993–2011)53. Można tu również dodać serię zatytułowaną Ocalić od zapomnienia, publikowaną od 2003 do 2009 r. przez wydawnictwo Muza54. Te ostatnie to opracowania Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego w latach 1993–1996 były pod red. nauk. Janusza Bohdanowicza, a od 1998 – pod red. nauk. Zygmunta Kłodnickiego. Składają się z części – tomów poświęconych danym zagadnieniom. I tak, tom 1 nosi tytuł: Rolnictwo i hodowla. Część 1, red. R. Szlagor, Wrocław 1993, Rolnictwo i hodowla. Część 2, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1994; t. 2 pt. Budownictwo, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1995; t. 3 pt. Pożywienie i sprzęty z nim związane, red. E. Pietraszek, Wrocław 1996; t. 4. Transport i komunikacja lądowa, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1997; t. 5: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1999; t. 6, A. L e b e d a, Wiedza i wierzenia ludowe, Wrocław – Cieszyn 2002; t. 7, A. D r o ż d ż, Pomoc wzajemna, Wrocław – Cieszyn 2002; t. 8, Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. 1, A. D r o ż d ż, A. P i e ń c z a k, Od zalotów do ślubu cywilnego, Wrocław – Cieszyn 2004, cz. 2, A. P i e ń c z a k, Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw, Wrocław – Cieszyn 2007, cz. 3, A. D r o ż d ż, Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek), Wrocław – Cieszyn 2009; t. 9, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, cz. 1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, Wrocław – Cieszyn 2010. 54  W ramach serii Ocalić od zapomnienia wydawnictwa Muza opublikowano książki poświęcone m.in. ginącym zawodom (Z. S k u z a, Ginące zawody w Polsce, Warszawa 2006), budownictwu ludowemu (T. C z e r w i ń s k i, Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa 2006), wyposażeniu domu wiejskiego (T. C z e r w i ń s k i, Wyposażenie domu wiejskiego w Polsce, Warszawa 2009) itd. 53 �152 Katarzyna Waszczyńska przygotowywane przez etnografów (z doświadczeniem muzealniczym), ale z założenia mające trafić do odbiorcy spoza naukowego kręgu. Nie podważa to jednak ich przydatności, chociaż z pewnością nie można ich traktować jako jedynego „poradnika” przy pracach z lokalnymi zbiorami etnograficznymi. Warto zwrócić uwagę, że „poznanie, zrozumienie przedmiotu, w tym tego muzealnego, w jego nieredukowalnej indywidualności, wyjątkowości, a zatem i poznanie znajdującego się «po tamtej stronie przedmiotu» człowieka bywa trudne bez posłużenia się zawsze jakoś redukującym i redukcjonistycznym żargonem codzienności, pełnym wieloznacznych symboli, wyobrażeń, wartości” (Barański 2011, s. 16), a także „bez posłużenia się żargonem nauki, która upycha rzeczywistość w równie adekwatne: formy, funkcje, taksonomie” (tamże). A zatem opis muzealny jest swoistym połączeniem, a może raczej wypadkową posiadanej wiedzy potocznej, doświadczenia i wiedzy naukowej. Nie można zatem powiedzieć, byśmy podczas tworzenia takiego opisu byli wolni od wiedzy z dziedziny, z którą spotykamy się od pierwszego roku studiów. Nie możemy także powiedzieć, że konstruując dany opis, nie koncentrujemy się na danym przedmiocie, ale na paradygmacie, który zadecydował o takim, a nie innym jego charakterze. Z kolei argumenty drugiej – pozytywnej – odpowiedzi, wskazują na kilka możliwości wykorzystania wiedzy antropologicznej, z tym że wszystkie wymagają „wyjścia” poza kontekst bezpośrednich prac inwentaryzacyjno-opisujących, choć na nich bazują. Po pierwsze, należy zwrócić uwagę na możliwości, jakie daje antropologia rzeczy. Warto przy tej okazji przypomnieć, że przedmioty – nazywane wówczas wytworami kultury materialnej – były zbierane i opisywane od samego początku formowania się antropologii – nauki. Sięgali po nie ewolucjoniści i dyfuzjoniści, by tworzyć i udowadniać swoje koncepcje – odpowiednio: układów typologicznych i stadiów kultury czy zasięgów wytworów kulturowych, kręgów kulturowych i obecności tzw. przeżytków. Przedmiot stanowił dla nich reprezentanta innej kultury (egzotycznej, ale i ludowej, potem nazywanej wiejską), jak i był źródłem wiedzy o kulturze. Stało się to także impulsem do tworzenia kolekcji i muzeów55 gromadzących „przywożone z różnych zakątków świata oraz zebrane na terytorium własnym obiekty kulturalne” (Tańczuk 2011, s. 78)56. Wówczas szczególnie znaczące dla 55  Okres muzealny w antropologii rozpoczyna się w latach dziewięćdziesiątych XIX w., chociaż jego początków poszukuje się już w latach czterdziestych XIX w. (Tańczuk 2011, s. 79). 56 Z kolei James Clifford przytacza fragment Instrukcji dla kolekcjonerów autorstwa Marcela Maussa, która dobrze oddaje ówczesne założenia: „Z uwagi na potrzebę, która sprawia, że ludzie zawsze pozostawiają ślad swej działalności w materii, niemal wszystkie fenomeny życia społecznego mogą wyrażać się w określonych obiektach. Systematycznie pozyskiwany zbiór obiektów �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 153 zbiorów i ich publicznej prezentacji były hasła antropologii relatywistycznej i Franza Boasa, by umieszczać przedmioty w ich naturalnych kontekstach, a zatem tych poprzedzających ich pozyskanie (Clifford 2000, s. 246). Te postulaty dostrzegalne są do dzisiaj w wielu muzeach etnograficznych/antropologicznych, a także w rekonstrukcyjnych wystawach etnograficznych. Wracając zaś do refleksji antropologii nad przedmiotami, należy zaznaczyć, że po początkowym umieszczeniu ich w centrum zainteresowań przyszedł czas funkcjonalizmu i dyfuzjonizmu, które przesunęły je na margines57 dociekań naukowych. Zajęto się bowiem człowiekiem i jego funkcjonowaniem w małej grupie społecznej, a przedmioty-artefakty traktowano jako wynik procesów społecznych (Tańczuk 2011, s. 81). Powrót zainteresowań kulturą materialną następował stopniowo: w latach sześćdziesiątych XX w. – w związku z dyskusją o zmianach postrzegania Innych i ich kultur po upadku kolonializmu, czy w latach siedemdziesiątych i osimdziesiątych XX w., wraz z rozważaniami na temat rozwoju kultury konsumpcyjnej (w Polsce były to lata dziewięćdziesiątych XX w.). Szczególnie zaś mocno nastąpił w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w., wraz ze swoistym „zwrotem ku rzeczom”58 (Domańska 2008, s. 8), który przyniósł zmianę podejścia do nich. Nie są już traktowane jako podporządkowane człowiekowi, czy pełniące rolę drugoplanową, ale równoważne człowiekowi59, a w skrajnej postaci wskazujące nawet ich wyższość. To „nowe spojrzenie na materialność” pokazało wielość kontekstów, w których można i należy rozpatrywać rzeczy. I tak, można je odnaleźć w koncepcjach konstruowania tożsamości jednostki jest zatem bogatym nagromadzeniem dopuszczalnych świadectw [pièces à conviction]. Ich zbiór tworzy zatem bardziej pewne i więcej ujawniające archiwum niż archiwum tekstów zapisanych, ponieważ są to autentyczne, autonomiczne obiekty, nie stworzone z uwagi na potrzeby danego przypadku [les beison de la cause], a zatem lepiej charakteryzują typy cywilizacji niż cokolwiek innego (Mauss 1931, 6–7)” (Clifford 2000, s. 76–77). 57  Należy podkreślić, że w przypadku polskiej antropologii przyczyny polityczne związane z obowiązującym po II wojnie światowej materializmem dialektycznym i historycznym „doprowadziły do przedłużenia uwagi skupionej na kulturze materialnej” (Barański 2007, s. 13). Jej wyrazem było powołanie w 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, a w jego ramach działu etnografii, obok działów archeologii Polski, archeologii śródziemnomorskiej oraz historii kultury materialnej – wszystkie swoje programy badawcze koncentrowały na kulturze materialnej (Frankowska 1973, s. 200–201). 58 Ewa Domańska łączy go z pojawieniem się projektu humanistyki nie-antropocentrycznej. Badaczka zwraca jednakże uwagę na to, że tu również mogą pojawić się zagrożenia – wypowiadającym się w imieniu rzeczy jest człowiek, czyli nadal (mimo chęci zmiany postrzegania) będzie umieszczał je w kontekście dla siebie istotnym (Domańska 2008, s. 9, 13). 59 Zwraca się tu również uwagę na język wypowiedzi i zaleca wręcz odrzucenie słowa „przedmiot” – upatrując w nim bierność i podległość podmiotowi. �154 Katarzyna Waszczyńska i grupy60, refleksjach na temat ich kulturowego i społecznego wymiaru61, praktyk i działań znaczących62, wymiany i procesu utowarowienia63 czy też jako „pełnoprawny uczestnik tworzenia rzeczywistości” (Domańska 2008, s. 14) oraz równoprawny uczestnik interakcji (Latour za: Domańska 2008, s. 18, Dant 2007, s. 25). Powrót zainteresowań materialnością uczy zatem patrzenia na przedmiot w szerszym kontekście. Nakazuje być wyczulonym na jego biografię, powstającą w relacji, która nawiązuje się między nim a człowiekiem. Można to uwidocznić w procesie przygotowania opisu danego przedmiotu, ale też i podczas rozmowy ze zbieraczem (jeśli jest możliwa). Jej celem bowiem będzie pozyskanie maksymalnie wielu informacji o danym przedmiocie. Począwszy od jego fizyczności – formy, materiału, koloru czy ewentualnych zdobień, przez „historię” – wykonawców lub miejsce powstania, właścicieli, użytkowników, miejsca przechowywania w tzw. „poprzednim życiu”, kiedy należał do tzw. przedmiotów codziennego użytku, miejsca, z którego został pozyskany i sposobu tego pozyskania, po pełnione funkcje i sposoby wykorzystania. W zasadzie można by mnożyć pytania, które pozwoliłyby na wnikliwe studium danego przedmiotu. Taka wrażliwość na przedmiot i „jego biografię” przypomina propozycję Piotra Szackiego – etnografa i muzealnika, który na początku lat osiemdziesiątych XX w. przedstawił program tzw. pełnej inwentaryzacji. Była to propozycja postawy badawczej, pozwalającej, obok pozyskiwanych przedmiotów, dokumentować także „sytuację”, w jakiej się znajdują, czyli wzajemne, wieloaspektowe relacje między elementami zespołu, np. zagrody czy budynku chłopskiego, traktowanego jako „stanowisko” o wyraźnie ograniczonej przestrzeni, podlegającej intensywnej „obróbce” kulturowej (Szacki 1990, s. 25–26). Jak łatwo zauważyć, propozycja ta dotyczy działań wcześniejszych, czyli pozyskiwania przedmiotów do muzealnych kolekcji. Jednakże przyjęcie takiej postawy badawczej do praktyki muzealnej 60  Tematykę tę przybliżają przykładowo: artykuł Marka K r a j e w s k i e g o, Przedmiot, który uczłowiecza..., „Kultura Współczesna”, nr 3 (57)/2008, s. 43–54, czy książka Marty S k o w r o ń s k i e j, Drugie życie przedmiotów. Second hand jako zjawisko społeczne, Poznań 2009. 61 Dobrze pokazuje to książka Tima D a n t a pt. Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Wartości, działania, style życia, Kraków 2007. 62  Warto tu zwrócić uwagę chociażby na koncepcję semiofor Krzysztofa Pomiana, opisaną w książce pt. Historia. Nauka wobec pamięci, Lublin 2006. Pomian nazywa tak przedmioty, które zostały poddane dwóm zabiegom: dekontekstualizacji i ekspozycji (tamże, s. 128–129), to one bowiem sprawiają, że zostają wyłączone ze sfery użytkowania, a stają się nośnikami znaczeń w danej społeczności. Koncepcja ta szczególnie często wykorzystywana jest w odniesieniu do opisów zbiorów muzealnych i pełnionej przez nie roli. 63  Np. I. K o p y t o f f, Kulturowa biografia rzeczy – utowarowienie jako proces, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. M. Kempny, E. Nowicka, Warszawa 2003, s. 249–274. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 155 pozwoliłoby na „poznanie i zrozumienie przedmiotu”, zanim się go pozbawi kontekstu, w którym funkcjonował. Również gdyby etnolog/antropolog mógł uczestniczyć w pozyskiwaniu zbiorów przez zbieracza, mógłby skorzystać z tych podpowiedzi – co mogłoby mu ułatwić późniejszą pracę. Spojrzenie na materialność przez pryzmat złożonych relacji rzeczy i ludzi może prowadzić również do stwierdzenia, że w interakcjach tych stosunek do rzeczy i ich postrzeganie jest nie tyle odbiciem społecznych czy kulturowych ustaleń, ile wynika z ich mocy sprawczej – „przedmioty działają, a ich działanie wywołuje skutki w realnym świecie, wpływając na relacje międzyludzkie” (Gell za: Rodak 2008, s. 102). Przyjmując te założenia można stwierdzić, że przedmioty, które są brane do ręki przez etnologa/antropologa, by je ponumerować, sfotografować, zmierzyć i opisać, przyjmują rolę nauczyciela, który wymaga pokory wobec świata materialnego i domaga się zgłębiania wiedzy na jego temat. Opisana powyżej zmiana paradygmatu w stosunku do przedmiotu ma swoje odzwierciedlenie także w postrzeganiu zbiorów muzealnych (posiadanych i pozyskiwanych) oraz w toczących się dyskusjach na temat wystawiennictwa (por. Popczyk 2005). Praca przy zbiorach może także posłużyć do refleksji nad tą problematyką. Po drugie, pracę przy zbiorach można potraktować jako możliwość skupienia uwagi na postaci zbieracza i czynności zbierania, która wydaje się być czymś „naturalnym”, bo „każdy wie, czym jest zbieranie. I każdy to potrafi” (Sommer 2003, s. 3). Może jednak mieć jakiś indywidualny rys, wynikający na przykład z cech charakteru, zaplecza kulturowego, które mogą wpływać na sposoby zbierania oraz to, co się zbiera i dlaczego. Warto też zastanowić się nad faktem, że ten „pewien rodzaj «gromadzenia» wokół jednostki i wokół grupy – nagromadzenie materialnego «świata», oznaczanie subiektywnego obszaru, który nie jest «innym» – jest prawdopodobnie uniwersalny” (Clifford 2000, s. 235), z czegoś wynika i czemuś służy. Koncentrując zaś uwagę na osobie zbieracza, można zastanowić się, czy rzeczywiście „Gromadzone przedmioty składające się na kolekcję charakteryzują osobę, która je posiada, porządkuje, przydziela im stosowne miejsce” (Dant 2007, s. 160). I nawet jeśli nie uda się znaleźć odpowiedzi na tak postawione pytanie, to można spróbować dotrzeć do motywacji zbierania i porównać z tymi opisanymi przez Krzysztofa Pomiana (1996b)64. Ciekawe byłoby przyjrzenie się zbieraniu w kontekście pasji. 64 „Świadomość współwystępowania różnych funkcji kolekcjonerstwa: prestiżowej, ekonomicznej, poznawczej, estetycznej – nie powinna wszakże prowadzić do redukowania ich wszystkich do jakiejś jednej, arbitralnie uznanej za najważniejszą. Nie mamy powodu, by nie wierzyć licznym zbieraczom, którzy gromadzili obrazy, ryciny i rzeźby, podając jako główny motyw skłaniający ich do tego przyjemność dostarczaną przez oglądanie owych rzeczy” (Pomian 1996a, s. 114–115). �Katarzyna Waszczyńska 156 I to w dwóch znaczeniach tego słowa – jako hobby (działanie podejmowane w wolnym czasie, którego wykonywanie sprawia przyjemność, poszerza horyzonty itd.) oraz jako styl życia i pewna postawa. To zaś kieruje ku zagadnieniom konstruowania tożsamości jednostki oraz wpływu, jaki może ona mieć na inne osoby. W tym kontekście zbieranie będzie nie tylko wpisywało się w działania kreacyjne zbieracza jako człowieka i członka danej społeczności, ale także będzie jego aktywnością kulturalną (por. Tańczuk 2011), spełniającą określone cele (zbieracza i środowiska, do którego należy). Po trzecie, praca przy zbiorach i kontakt ze zbieraczem może pozwolić na dostrzeżenie roli, którą pełnią w społeczności lokalnej. Jak wpisują się w tworzenie tożsamości lokalnej, ale też jak ją kreują, na przykład poprzez budowanie poczucia dumy. Dumy, wynikającej chociażby z samego faktu posiadania takich zbiorów (inni takich nie mają), ale także ich zawartości, stanowiącej świadectwo „ich” historii i kultury. Można tu również zadać pytanie o to, czy i jak biorą udział w organizowaniu życia społecznego i kulturalnego, czy stanowią jego część. Patrząc zaś w taki sposób, można wskazać podobieństwo między działaniami zbieracza, który gromadzi i udostępnia swoje zbiory, a zaproponowaną przez nową muzeologię ideą „muzeum na miejscu”65. Istotą obydwu jest bowiem posiadanie zróżnicowanych zbiorów, ilustrujących codzienność (również w wymiarze historycznym), przez co możliwe jest poznanie lokalnej specyfiki (Barański 2010a, s. 344). Mogą zatem służyć jako źródło wiedzy o danej społeczności. Wreszcie można je potraktować jako przyczynek do szerszych rozważań podobnych do tych prowadzonych przez Krzysztofa Pomiana o kolekcjonerstwie. Stwierdza on, że „badanie kolekcjonerstwa jest zajmowaniem się kulturą jako całością” (Pomian 1996a, s. 115), co „odznacza się [...] umiejscowieniem na skrzyżowaniu różnych dziedzin, wielowymiarowością. Inaczej mówiąc, widziane jako całość, kolekcje danego kraju w danej epoce są współrozciągłe z kulturą tego kraju w tej epoce, którą ucieleśniają, czyniąc ją przeto widzialną” (Pomian 1996b, s. 337). Parafrazując powyższe, można powiedzieć, że wnikliwa analiza zbiorów, także tych dotyczących przedmiotów codziennego użytku,  Nawiązuje ono do koncepcji „ekomuzeów” Henriego Rivière’a, powstałej na początku lat siedemdziesiątych XX w. „«Ekomuzeum» oznaczało określony sposób myślenia, otwarty na świat, skupiony na kwestiach związków ze środowiskiem, w którym funkcjonuje. [...] muzea takie miały opisywać istnienie i funkcjonowanie społeczności żyjących poza głównym nurtem cywilizacji. [...] Idea «ekomuzeów» stała się podstawą funkcjonowania lokalnych instytucji w tak różnorodnych krajach jak Meksyk, Afganistan, Andorra, Algieria, Albania, Niemcy. Domeną ich działań stały się alternatywne muzea, tworzone przez lokalne społeczności, gdzie zniesiono dystans między publicznością a tym, co i w jaki sposób jest eksponowane w muzeum – muzea miały być częścią życia miejscowych wspólnot, a nie tylko je reprezentować” (Szczerski 2005, s. 338–339). 65 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 157 pozwala na dostrzeżenie wzajemnych relacji między zachodzącymi zmianami światopoglądowymi i świadomościowymi a zbieraczem i podejmowaną przez niego aktywnością – zbieraniem. A co za tym idzie, można odszukać w nich „odbicia szerszych reguł kultury” (Clifford 2000, s. 234). Konkluzje Z powyższych rozważań wynika, że spotkanie etnologa/antropologa ze zbieraczem i podjęcie prac porządkowo-inwentaryzacyjnych przy jego zbiorach wykracza poza, jakby się wydawało, proste czynności oglądania i opisywania. Okazuje się, że wymagają one wiedzy i szerszego spojrzenia. Mogą również stać się inspiracją do rozważań nad naturą rzeczy i relacji, jakie łączą ją z człowiekiem, fenomenu zbieractwa jako takiego czy też postrzegania go jako zjawiska kulturowego. Wreszcie – pozwalają dostrzec w nim przejawy aktywności kulturalno-społecznej, ratunkowej-zachowawczej, ale także i kreującej, które wyróżniają i charakteryzują osobę zbieracza, a także społeczność, w której on działa i która jest czy też może być odbiorcą tych działań. Kończąc, można stwierdzić, że pracując przy zbiorach i stykając się ze zbieraczami, sami się nimi stajemy, kolekcjonując doświadczenia, które tej pracy towarzyszą. Te doświadczenia zaś również mogą być poddane refleksji, także tej antropologicznej... Literatura Barańska K. 2004 – Muzeum etnograficzne. Misje, struktury, strategie, Kraków. 2010 – Dom-muzeum, muzeum-dom, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, nr 2–3, s. 214–220. Barański J. 2007 – Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków. 2010a – Dyskurs gęsty – w poszukiwaniu interpretatywnej teorii przedmiotu muzealnego, w: Etnologia i okolice. Eseje antyperyferyjne, Kraków, s. 319–355. 2010b – Muzeum etnograficzne XXI wieku, w: Etnologia i okolice. Eseje antyperyferyjne, Kraków, s. 357–388. 2011 – O sprawczości przedmiotu (muzealnego), „Etnografia Nowa/The New Ethnography”, nr 3, s. 9–22. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa C. 2005 – Wskazówki dla zbierających przedmioty dla Muzeum Etnograficznego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1926), w: Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, L. Mróz, A. Zadrożyńska (red.), Warszawa, s. 49–66. �158 Katarzyna Waszczyńska Bujak J. 1980 – Rozwój muzealnictwa etnograficznego i ochrony kultury ludowej w Polsce w latach 1918–1939, w: Funkcje patriotyczne muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, z okazji 60. rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę oraz 90-lecia Muzeum Etnograficznego w Warszawie w dniu 29 września 1978 r., Warszawa, s. 29–42. Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa. Dant T. 2007 – Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Wartości, działania, style życia, Kraków. Domańska E. 2008 – Humanistyka nie-antropocentryczna a studia nad rzeczami, „Kultura Współczesna”, nr 3 (57), s. 9–21. Engelking A. 2008 – Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym: w stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego, Suwałki, s. 1–27 [tekst wygłoszony na konferencji pt. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w drugiej połowie XX wieku, Suwałki, 18–20.09.2008; złożony do druku]. Frankowska M. 1973 – Etnografia polska po II wojnie światowej (1945–1970), w: Historia etnografii polskiej, M. Terlecka (red.), Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, s. 193–270. Kielak B. 1996 – Tradycje muzealnictwa regionalnego na Mazowszu, w: Kultura ludowa Mazowsza i Podlasia. Studia i materiały, t. 1, A. Stawarz (red.), Warszawa, s. 183–192. Kirshenblatt-Gimblett B. 2011 – Od etnologii do dziedzictwa. Rola muzeum, „Etnografia Nowa/The New Ethnography”, nr 3, s. 125–136. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1980 – Patriotyczne źródła powstania muzealnictwa etnograficznego w Polsce, w: Funkcje patriotyczne muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Państwowe Muzeum Etnograficzne �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 159 w Warszawie, z okazji 60. rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę oraz 90-lecia Muzeum Etnograficznego w Warszawie w dniu 29 września 1978 r., Warszawa, s. 14–26. Moszyński K. [1926] – Etnografia w muzeach regjonalnych, Warszawa. Ogawa Y. 2012 – Muzeum ciszy, Warszawa. Ogniewska A. [2009] – Dziedzictwo historyczne i kulturowe Mazowsza na tle Kurpiowszczyzny, ze szczególnym uwzględnieniem Ośrodka Etnograficznego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie, Gminny Ośrodek KulturalnoOświatowy w Lelisie, s. 1–7 [artykuł niepublikowany; fragment znajduje się na www.goko-lelis.eu/page/etnograficzny.html oraz na www.kurpie. lelis.pl]. Pokropek M. 1980 – Wstęp, w: Przewodnik po izbach regionalnych w Polsce, Warszawa, s. 7–17. Pomian K. 1996a – Kolekcjonerstwo i filozofia. Narodziny nowożytnego muzeum, w: Drogi do kultury europejskiej. Trzy studia, Warszawa, s. 109–172. b 1996 – Zbieracze i osobliwości. Paryż. Wenecja XVI–XVIII wiek, Warszawa. Posern-Zieliński A. 1973 – Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, M. Terlecka (red.), Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, s. 29–113. Rodak P. 2008 – Rzeczy w kontekście pisania. O materialności dzienników osobistych, „Kultura Współczesna”, nr 3 (57), s. 100–117. Sokolewicz Z. 2007 – Kadry, uczeni, w: Historia i współczesność warszawskiej etnologii. Zjazd absolwentów, Warszawa, s. 10–33. Sommer M. 2003 – Zbieranie. Próba filozoficznego ujęcia, Warszawa. Szacki P, Święch I. 1990 – Badania inwentaryzacyjne: założenia i realizacja, „Rocznik Muzealny – Włocławek”, t. III, s. 24–50. �160 Katarzyna Waszczyńska Szczerski A. 2005 – Kontekst, edukacja, publiczność – muzeum z perspektywy „Nowej muzeologii”, w: Muzeum Sztuki. Antologia, M. Popczyk (red.), Kraków, s. 335–344. Tańczuk R. 2011 – Ars collegendi. Kolekcjonowanie jako forma aktywności kulturalnej, Wrocław. Urmanowski W. b.r. – Dawna architektura wsi mazowieckiej. Skansen w Kuligowie oraz inne atrakcje turystyczne okolic Dąbrówki, Fundacja Dziedzictwo Nadbużańskie. Wieczorkiewicz A. 1999 – Muzeum jako miejsce rytuałów współczesności, w: Religie i kultura w globalizującym się świecie, M. Kempny, G. Woroniecka (red.), Kraków, s. 39–50. 2001 – Mowa słów i mowa rzeczy (o retoryce wypowiedzi muzealnej), w: Praktyki opowiadania, B. Owczarek, Z. Mitosek, W. Grajewski (red.), Warszawa, s. 237–256. Vergo P. 2005 – Milczący obiekt, w: Muzeum Sztuki. Antologia, M. Popczyk (red.), Kraków, s. 313–334. Dokumenty prawne: – Ustawa o muzeach z 21 listopada 1996 r. [Dz.U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.]; – Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 30 sierpnia 2004 r. w sprawie zakresu, form i sposobu ewidencjonowania zabytków w muzeach [Dz.U. z 2004 r. Nr 202, poz. 2072 i 2073]; – Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 13 maja 2008 r. w sprawie prowadzenia Państwowego Rejestru Muzeów, wzoru wniosku o wpis do rejestru, warunków i trybu dokonywania wpisów oraz okoliczności, w jakich można zarządzić kontrolę w celu ustalenia, czy muzeum spełnia nadal warunki wpisu do rejestru [Dz.U. z 2008 r. Nr 91, poz. 567]. Netografia: www.goko-lelis.eu [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.jws.com.pl/mona/mona [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.kurpie.com.pl [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.kurpie.lelis.pl [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.nimoz.pl/pl/aktualności [dostęp: 9.06.2012] – Raport z prac Zespołu Ekspertów ds. przygotowania tez do projektu nowelizacji Ustawy o muzeach, z 2009 r. www.ontia.pl/kultura/ [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.skansen.powiatwolominski.pl [dostęp: maj – czerwiec 2012]. �II �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zbiory, kolekcje, muzea regionalne etnolog/antropolog a warsztat muzealnika/ Antropologia stosowana Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne, muzea etnograficzne, kolekcjonerstwo Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka Creator An entity primarily responsible for making the resource Katarzyna Waszczyńska Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Rights Information about rights held in and over the resource licencja Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf text Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource artykuł w książce kolekcjonerstwo muzea etnograficzne muzealnictwo etnograficzne