https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54aeef0124025b1ef6e3f8ee5c145ee0.pdf c2e3ec1a0f5d42887c97a22670e0782e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4920 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource Myślenickie chałupy chałupa z wyżką Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4559 Title A name given to the resource Chałupa z wyżką w Myślenickiem/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; s.113-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia C H CieŚla-Reinfussowa A Ł U P A z W Y Ż K Ą W czasie b a d a ń inwentaryzacyjnych, prowadzonych w sierpniu 196p r. z ramienia Muzeum Regionalnego P T T - K w M y ś l e n i c a c h przez e k i p ę złożoną z p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e i Pracowni Bada­ nia Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N pod k i e r u n ­ k i e m prof. dr. Romana Reinfussa, odkryta została nie­ spodziewanie we w s i B o g d a n ó w k a (pow. Myślenice) cha­ ł u p a z k o m o r ą umieszczoną na strychu, u k r y t ą pod da­ chem, czyli z tzw. w gwarze miejscowej — w y ż k ą . Cha­ ł u p a ta, niestety nie datowana, budowana była, j a k w y ­ nika 7. informacji udzielonych przez obecnego w ł a ś c i c i e ­ la W ł a d y s ł a w a Czopka około 1800 r Fundatorem jej W M Y Ś L r S B E N - i C p K I E M p st był pradziadek Walentego Knapa (zmarłego w 1950 r. w w i e k u l a t 90) z a m o ż n y gospodarz p o s i a d a j ą c y w ó w ­ czas 2 ć w i a r c i z n y " z 80-morgowej niegdyś r o l i C h a ł u p a n a k r y ł a w s p ó l n y m dachem z częścią gospo­ darczą, jednotraktowa ( i l . la) s k ł a d a się zasadniczo z 3 części, o d w ó c h pomieszczeniach k a ż d a : 1) mieszkal­ nej, złożonej z izby i „ p i e k a r n i " , 2) sieni przelotowej, dobudowanej do piekarni i stajni z w e j ś c i e m przez sień oraz 3) boiska z w r o t a m i w j a z d o w y m i i s ą s i e k u , p o ł ą ­ czonego z boiskiem za p o ś r e d n i c t w e m szerokiego okna w y c i ę t e g o w d z i a ł o w e j ścianie zrobionej z belek. K a ż d y z poszczególnych członów b u d y n k u ma od­ dzielną dla siebie p ł a t e w i p o d w a l i n ę . Plan budynku u z u p e ł n i a przystawiona przy n a r o ż n i k u p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ n i m „ k u c a " i wozownia o ś c i a n a c h z desek na kon­ strukcji ramowej, nakryte dachem s p ł y w a j ą c y m a ż do ziemi. Dom zbudowany jest z grubych bali j o d ł o w y c h w i ą ­ zanych na tzw. rybi ogon. Część mieszkalna różni się od gospodarczej t y m , że bale u ż y t e w jej ś c i a n a c h są sciosane siekierą do kantu, podczas gdy reszta b u d y n k u ma bale jedynie okorowane. Szpary między belkami u t ­ kane były niegdyś d o k ł a d n i e mchem, a n a s t ę p n i e oble­ pione g l i n ą ; dziś w i d a ć j u ż liczne, często nie u z u p e ł n i a ­ ne ubytki. Ponadto część mieszkalna jest bielona, przez co odbija się j a s n ą p l a m ą od reszty budynku - sza­ rej, spatynowanej latami części gospodarczej (ił. 2). D r z w i w e j ś c i o w e do sieni ,tak od p o ł u d n i a , j a k od Północy, zawieszone są na biegunach ( i l . 4). Tafle drzwio­ we s p o r z ą d z o n e są z grubych desek osadzonych na d w u masywnych s p ą g a c h , do k t ó r y c h przybite są b u k o w y m i k o ł k a m i , w y s t a j ą c y m i na z e w n ą t r z na długość ok. 8 cm. Trzy okna (jedno od piekarni, dwa od izby) skierowane są w s t r o n ę p o ł u d n i o w ą . Są one p o w i ę k s z o n e i przero­ bione j u ż za p a m i ę c i obecnego właściciela. Pierwotnie były one m a ł e „na 4 szybki", ujęte w w ą s k ą r a m ę , w p r a w i o n ą wprost w o t w ó r w y c i ę t y w belkach zrębu. R a m ę oblepiono dookoła g l i n ą dla uszczelnienia. Okien tych nie otwierano nigdy. Obecnie okna s ą do otwiera­ nia, dwukwaterowe, po 3 szybki w k a ż d e j kwaterze. Ze w z g l ę d u na n i e r ó w n o ś ć gruntu podwaliny leżą w części gospodarczej (aż po d r z w i do sieni) wprost na ubitej ziemi, z a ś część mieszkalna ma w z d ł u ż ściany frontowej p o d m u r ó w k ę z kamienia. Znajduje się w niej wejście do piwnicy, mieszczącej się pod izbą. Piekarnia, k t ó r a do dnia dzisiejszego jest jeszcze k u r ­ na ( i l . 3), m a p o w a ł ę ułożoną z dyli (połówek belek), leżą­ cych n a . t n & a r z a c h b i e g n ą c y c h r ó w n o l e g l e do ściany II. 1. Chałupa z wyżką. Bogdanówka nr 31, pow. Myśle­ nice, a) plan domu, b) przekrój podłużny, c) przekrój poprzeczny przez „piekarnię", d) wkładanie desek p o w a ł y „na zakład". 113 �2 frontowej. Szpary między dylami utkane są mchem, od strony strychu oblepione g r u b ą w a r s t w ą gliny. Mniej więcej p o ś r o d k u p o w a ł y znajduje się p r o s t o k ą t n y o t w ó r (tzw. woźnica) do odprowadzania dymu, zatkany deską ze z w i s a j ą c y m kijem, s ł u ż ą c y m do otwierania. Powala w izbic, znajdująca się na poziomie ok. 0,3 m niższym niż w piekarni, położona jest „ n a z a k ł a d " ( i l . Id), to znaczy, że na d w ó c h deskach, umieszczonych r ó w ­ nolegle do siebie w odległości kilkunastocentymetrowej, leży trzecia, która n a k r y w a p o w s t a ł ą w ten sposób szpa­ rę. Deski p o w a ł y spoczywają na 3 tragarzach, podtrzy­ mywanych od dołu poprzecznie umieszczonym „ostromem" (siestrzanem). W sieni p o w a ł a znajduje się jedy­ nie w części północnej ( i l . 4). Są to luźno położone deski. Podłogę z a r ó w n o w sieni, jak w piekarni, stanowi ubita glina. tzw. klepisko ( i l . 3, 4),, jedynie w izbie znaj­ duje się podłoga z grubych i szerokich desek j o d ł o ­ wych, ułożonych na poziomie ok. 35 cm w y ż s z y m . Sensacyjnym odkryciem w opisywanej t u c h a ł u p i e jest doskonale zachowana „ w y ż k a " - komora o ś c i a n a c h z grubych o k r ą g l a k ó w , w i ą z a n y c h na węgieł, mieszczą­ ca się na strychu nad izbą. Nachylone k u środkowi ściany boczne wyżki m a j ą k o n s t m k c j ę p o d o b n ą do slegowej, p o w a ł ę zaś t w o r z ą dyle z w r ó c o n e obłymi strona­ mi do góry ( i l . Ic). Wejście do wyżki prowadzi z sieni, z k t ó r e j wchodzi się po drabinie na strych i idzie po po­ wale piekarni ( i l . I b ) . C h a ł u p ę nakrywa wysoki dach gontowy ( i l . 5) z a k o ń ­ czony nad częścią gospodarczą j a k czterospadowy, ma­ 114 j ą c y zaś nad częścią m i e s z k a l n ą pionowy naczółek, prze­ chodzący d o ł e m w szeroki okap o p a d a j ą c y k u ziemi. Konstrukcja dachu jest krokwiowa, z t y m że od k r o k w i spoczywających na platwj. ułożonej na pionie ściany, biegną „ p r z y p u ś n i c e " (dodatkowe k r ó t k i e krokiewki), w s p i e r a j ą c e się dolnymi k o ń c a m i na poziomej belce, le­ żącej na wypuszczonych o ok. 85 cm przed z r ą b k o ń ­ cach tragarzy ( i l . Ic). We w n ę t r z u c h a ł u p y najbardziej i n t e r e s u j ą c a jest piekarnia ( i l . 3), która bez zmian z a c h o w a ł a po dzień dzisiejszy swój p r y m i t y w n y charakter. Jak wspomniano poprzednio, piekarnia jest jeszcze kurna, w z w i ą z k u z czym pod poczerniałą od sadzy powałą, w z d ł u ż obu ścian wejściowych b i e g n ą masywne półki do suszenia drewna, tzw. palenie (każda pólka s k ł a d a się z d w ó c h belek wpuszczonych w ściany). Oparta k o ń c a m i na przeciwległych poloniach wisi trzecia p ó ł k a z d w ó c h ł u ­ kowato w y g i ę t y c h d r ą g ó w , na której r ó w n i e ż u k ł a d a się drewno do suszenia ( i l . 3). Piec, s k ł a d a j ą c y się z szerokiej podstawy, na której spoczywa obszerny gliniany blok z czeluścią do piecze­ nia chleba, zbudowany przy ścianie p ó ł n o c n e j , ma w y l o t i znajdującą się przed wylotem polepę z w r ó c o n ą do pie­ karni. C a ł a zaś reszta pieca umieszczona jest w sąsied­ niej izbie, do k t ó r e j wchodzi się przez niskie d r z w i o w y m i a r a c h 80 x 130 cm. N a d w y l o t e m czeluści pieca w piekarni osadzony jest ł u k o w a t y daszek ( i l . 3), plecio­ ny z chrustu i grubo polepiony gliną dla ochrony przed iskrami unoszącymi się w czasie gotowania na nalepie. �Chałupa z wyżką. Bog­ danówka nr 31, pow. M y ś l e n i c e : I I . 2. Widok od pld.-zach. II. 3. Wy­ lot pieca kurnego w „piekarni". 11. 4. Drzwi na biegunach wiodące do sieni. Niespodziewane odkrycie c h a ł u p y z w y ż k ą na tere­ n i ą gdzie trudno było przewidzieć jej w y s t ę p o w a n i e , s p o w o d o w a ł o , że cały zespół badawczy specjalnie nasta­ wił się na zbieranie informacji o tego typu c h a ł u p a c h . Okazało się, że tradycja c h a ł u p z w y ż k ą na terenie po­ ł u d n i o w e j części powiatu myślenickiego znana jest w niektórych wsiach nawet stosunkowo m ł o d y m ludziom. Poza B o g d a n ó w k a , gdzie j a k wiemy w y ż k ę znaleziono w stanie nic naruszonym, resztki częściowo wyburzonych wyżek, w z g l ę d n i e c h a ł u p gdzie w y ż k ę z l i k w i d o w a l i do­ piero obecni właściciele, zanotowano w : Węglówce, Sko­ mielne! Białej i Skawic, a ż y w a tradycja w y ż e k zachnwnla się v v Skomielnej Czarnej Lubniu T o k a m i oraz Kasince należącej już do powiatu limanowskiego Według zebranych informacji podstawowym celem w y ż e k było magazynowanie zboża, mięsa i innych pro­ d u k t ó w w pomieszczeniu bezpiecznym od złodziei. W y ­ s t ę p o w a ł y one w c h a ł u p a c h n a l e ż ą c y c h do gospodarstw zamożnych, liczących pierwotnie 30-40 m ó r g pola i więcej. Z w y j ą t k i e m p r z y k ł a d u z B o g d a n ó w k i , gdzie j a k wie­ my część mieszkalna i gospodarcza zlokalizowane były pod j e d n y m dachem, były to z reguły zagrody wielobudynkowe, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł osobno dom mieszkal­ ny i osobno budynki gospodarcze, niekiedy zredukowa­ ne do jednego, o b e j m u j ą c e g o wszystkie pomieszczenia gospodarcze pod w s p ó l n y m dachem, Gdy p o r ó w n a m y plany d o m ó w , w k t ó r y c h do niedaw­ na z n a j d o w a ł y się w y ż k i , okazuje się, że (podobnie j a k 115 �II. 5. Chałupa z wyżką. Bogdanówka nr 31, pow. Myślenice. na Orawie) nie są one z w i ą z a n e z j a k i m ś jednym ściśle o k r e ś l o n y m typem w e w n ę t r z n e g o podziału budynku. Nie r ó ż n i ą się też od i n n y c h pod w z g l ę d e m konstrukcji. Z reguły są to c h a ł u p y jednotraklowe, dwuizbowe, ma­ j ą c e po jednej stronie w amfiladzie tzw. p i e k a r n i ę , a za nią d r u g ą izbę. o k r e ś l a n ą jako „świetnica". Ze względu na różnice p o z i o m ó w pował kurnej piekarni i świetnie;/ w y ż k a zlokalizowana była zawsze nad tą d r u g ą ( i l . Ib). Jeżeli miejsce ś w i d n i c y z a j m o w a ł a komora, w ó w c z a s m i a ł a ona r ó w n i e ż p o w a l ę położoną niżej niż piekarnia, co d a w a ł o możliwość umieszczenia nad n i ą wyżki. W pierwszym wypadku w e j ś c i e na górę wiodło z sieni po drabinie w d r u g i m zaś bezpośrednio z komory gdzie wychodziło się albo po drabinie albo gdy b r a k ł o na nią miejsca po k o ł k a c h wbitych w szpary w z n a j d o w a ł y się sasi&ki na zboże i ićct"dl^ti d o 2£i\vi CS-ZlIII i a z ip G,SÓ"VV* m i^si W Ć I Przedstawione tu m a t e r i a ł y dotyczące c h a ł u p z w y ż ­ ką na terenie powiatu myślenickiego n a s u w a j ą pytanie s k ą d ta forma budownictwa znalazła się tutaj i w j a k i m stosunku pozostaje do podobnych c h a ł u p w y s t ę p u j ą c y c h na innych terenach. Z dotychczasowych m a t e r i a ł ó w p u ­ blikowanych wiadomo, że klasycznym obszarem w y s t ę ­ powania tego rodzaju c h a ł u p jest Orawa, s k ą d ten t y p budownictwa miał przedostać się do najbliszych wsi oko­ licznych . Nowsze badania budownictwa drewnianego, prowadzone przez Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem w związku z projektowanym w przyszłości muzeum skan­ senowskim, w y k a z a ł y że w budownictwie p o d h a l a ń s k i m c h a ł u p y z w y ż k ą jakkolwiek niezbyt liczne, w y s t ę p u j ą od T a t r (Witów Brzegi) po Gorce (Łopuszna) . j 1 2 116 Widok od płd.-wsch. Jeżeli teraz wszystkie w i a d o m o ś c i posiadane o cha­ ł u p a c h z w y ż k ą uwidocznimy na mapie ( i l . 7), to okaże się, że obszar w y s t ę p o w a n i a w y ż k i obejmuje r o z l e g ł e te­ reny Podhala i Nowotarszczyzny, Orawy i jej najbliż­ szego przedpola (Raba W y ż n a , Spytkowice, Sidzina), s k ą d w ą s k i m przesmykiem (Skawa, Skomielna Biała) przechodzi na teren powiatu myślenickiego. N i e znaczy to jednaik, że zasięg wyżki uwidoczniony na mapie zgod­ ny jest z d a w n y m stanem faktycznym, Bardziej prawdo­ podobne jest, że p r z y c z y n ą b i a ł y c h p l a m w i d n i e j ą c y c h między S i d z i n ą a Skomielna C z a r n ą czy między Łopusz­ n ą a K a s i n k ą jest po prostu brak odpowiednich b a d a ń . Obecnie w y r a ź n i e zarysowało się zagadnienie w y ż k i w Gorcach i Beskidzie Wyspowym wolno sądzić że no­ wo badania szybko poszerzą stan naszych w i a d o m o ś c i Na terenie znanego dziś zasięgu c h a ł u p z w y ż k ą w y ­ stępują dwa zasadnicze typy, a mianowicie: c h a ł u p a z w y ż k ą i w i o d ą c y m do niej gankiem ( „ p r z e d w y s c e m " ) , n i e w ą t p l i w i e charakterystycznym dla lego rodzaju b u ­ downictwa orawskiego oraz drugi t y p - z w y ż k ą cał­ kowicie u k r y t ą pod dachem (i s t ą d tak ł a t w ą do przeo­ czenia), do k t ó r e j wejście wiedzie ze strychu w z g l ę d n i e z komory przez o t w ó r w powale. Ten drugi sposób roz­ w i ą z a n i a wejścia jest szczególnie rozpowszechniony na Podhalu {Poronin K o n i ó w k a k. Podczerwonego, W r ó b lówka, W i t ó w Brzegi, Białka, Dzianisz, Maruszyna, Ł o ­ puszna Czarny Dunajec (stara c h a ł u p a z 1711 r . ) W y ­ s t ę p o w a ł on jednak r ó w n i e ż w Skomielnej Białej, w s i położonej na p o ł u d n i o w y c h k r a ń c a c h powiatu m y ś l e n i c ­ kiego Analogie do wejścia wiodącego do w y ż k i prz^z strych znajdujemy natomiast w centrum O r a w y w^ Pod— 4 �wiJku, w c h a ł u p i e z 1819 r., k t ó r a podobnie j a k na Pod­ halu i w M y ś l e n i e k i e m nie ma ganku - przedwysca. Obecnie gdy znamy podstawowe typy c h a ł u p z w y ż k ą i ich zasięgi n a s u w a j ą s i ę d w a pytania: czy c h a ł u p a z w y ż k ą i przed w y scem jest zjawiskiem p i e r w o t n y m i miejscowym, k t ó r e r o z c h o d z ą c się w k i e r u n k u wschod­ n i m (Podhale) i p ó ł n o c n y m (Myślenickie) uległo częścio­ wej redukcji przez u t r a t ę efektownego przedwysca? Czy odwrotnie — w y ż k a jako komora strychowa przyszła na Podhale i O r a w ę z północy i t u dopiero w dolinie g ó r n e j Orawy u z y s k a ł a s w ą n a j w s p a n i a l s z ą o p r a w ę architekto­ niczną, z y s k u j ą c przedwysce? u. nią komora, nad drzwiami do sieni „ s e r n i k " do suszey^ nia serów, zaopatrzony w d r z w i na biegunie z w r z e c i ą - \ ° C dzami i skoblami, zaś nad i z d e b k ą „ w y s k a " ... „jesce nie dobudowana" . 0 Zasięg folwarcznych b u d y n k ó w z w y ż k a m i nie ogra­ niczał s i ę w X V I I I w . w y ł ą c z n i e do góralskiej, p o ł u d ­ niowej części Myślenickiego. Z n a z w ą t ą spotykamy s i ę r ó w n i e ż w opisie d w o r u w e wsi L i p i e l u b Mstowie, spo­ r z ą d z o n y m w 1585 r. (a w i ę c w czasie kiedy Orawa za­ ledwie się kolonizowała). B y ł to jak na owe czasy budy­ nek wcale okazały, s k ł a d a j ą c y s i ę z sieni, w i e l k i e j „ b i a ­ łej izby", przylegającej do niej „ k o m n a t y " , komory i k o ­ O d p o w i e d ź na te pytania b y ł a b y jeszcze przedwczes­ m ó r k i . Z komory było w y j ś c i e „ n a g ó r ę " . Była t e ż na. Bardziej prawdopodobna wydaje m i s i ę druga z d w u „wyszka z osobna od [strony] w r ó t na podwórzu"... w y s u n i ę t y c h możliwości. P r z e m a w i a ł y b y za n i ą bowiem „około n i trzy ganki" „ w niej okienek m a ł y c h p i ę ć " niezwykle i n t e r e s u j ą c e w z m i a n k i z połowy X V I I w., m ó ­ ...„drzwi na zawiasach" . O i l e d w i e poprzednie w z m i a n ­ w i ą c e o w y ż k a c h w budynkach folwarcznych i to le­ k i były zupełnie jasne w swej t r e ś c i , o tyle ostatnia żących na terenie powiatu myślenickiego (Skomielna skutkiem zbvt n i e d o k ł a d n e g o opisu jest trudna do w y ­ Czarna) !ub w jego najbliższym s ą s i e d z t w i e (Łętownią). j a ś n i e n i a Nie wiemy czy chodzi t u o pomieszczenie Pierwsza z nich wynotowana jest z Inwentarza podda­ magazynowe j a k to m i a ł o miejsce w Skomielnej i Ł ę t o w ­ nych i zabudowań folwarcznych dóbr wsi Tokarnia, W le­ ni czy o n i e o p a ł a n ą i z d e b k ę - s t r a ż n i c ę na co w s k a z y w a ł o ­ ciutka, Skomielna i polowy miasteczka Jordanów, spo­ by pięć okienek i biegnące z trzech stron ganki rządzonego w 1643 r gdzie przy opisie budynku f o l ­ W k a ż d y m razie oba wspomniane przekazy ź r ó d ł o w e warcznego w Skomielnej (Czarnej) s k ł a d a j ą c e g o s i ę z sie­ w s k a z u j ą , ż e jeśli nie w c z e ś n i e j , to na pewno w wieku ni piekarni i komory znajduje się wzmianka o wysce" X V I I w budownictwie folwarcznym na p o ł u d n i e od z drzwiami na biegunach i z w r z e c i ą d z e m oraz skobla­ Myślenic w y s t ę p o w a ł y wyżki magazynowe, k t ó r e p r a w ­ mi Druga wzmianka o w y ż c e r ó w n i e ż o d n o s z ą c a s i ę dopodobnie p r z e d o s t a ł y s i ę do budownictwa bogatych do budynku folwarcznego zresztą jeszcze nie w y k o ń c z o ­ nego pochodzi z Ł ę t o w n i (pow Sucha) Budynek ten chłopów i rozpowszechniły na terenach Góralszczyzny, micjl plcin nieco bardziej rozbudowćiny niż w Skomielne] gdzie ze względu na brak bezpieczeństwa, spowodowa­ (ten. os ta tn. i nie różnił się od jplanu ubogiej c h a ł u p y nego bliskością granicy i p e n e t r a c j ą z b ó j n i k ó w , tego r o ­ chłopskiej) W ŁjCtow iii prócz, sieni ^ 2 ko11^0raini i pie dzaju zabezpieczenie od k r a d z i e ż y z n a j d o w a ł o pełne uza­ karnie w y s t ę p u j e izdebka { ś ^ w i e t n i c a " i izba a "a sadnienie. 7 5 T 11 11. 6. Chałupa z wyżką i „przedwyscem", 71 Jabłonka na Orawie (obecnie skansen w Zubrzycy Górnej). 117 ł A ł r �Miejscowości 1. Lipie, 2. Węglówka, 3. Kasinka, 4. Lubień, 5. Tokarnia, 6. Bogdanówka, 7. Skomielna Czarna, 8. Łęto­ wnią, 9. Skomielna Biała, 10. Skawa, 11. Baba Wyżna, 12. Spytkowice, 13. Sidzina, 14. Zubrzyca Górna, 15. Zubrzyca Dol­ na, 1S. Lipnica Mata, 17. Lipnica Wielka, 18. Podwilk, 19. Orawka, 20. rodsarnic, 21. Ilarkabuz, 22. Podszkle, 23. Ja­ błonka, 24, Piekielnik, 25. Chyże. 26. Zaiucznc, 2?. Czarny Du­ najec,' 28.' Podczerwone, 29. Wróblówka, 30. Maruszyna, 31. Ło­ puszna, 32. Białka, 33. Witów, 34. Dzianisz, 35. Poronin, 3B. Brzegi. Legenda: I - chałupy z wyżką i „przedwyscem" do dziś istniejące, I I — chałupy z wyżką i „przedwyseem" znane z tradycji, I I I — chałupy z wyżka bez „przcclwysca" z -wej­ ściem od ściany frontowej, wysteoujace do dziś, IV — chałupy z zachowaną do dziś wyżką z wejściem z komory lub sieni. V — chałupy, w których wyżka z wejściem z komory lub sieni 7i«tala zlikwidowana za pamięci ich obecnych mie­ szkańców, VI — chałupy bez „przedwysca" z wyżką mają­ cą wejście z komory lub sieni, znane z miejscowej trady­ cji, VII — budynek folwarczny z wyżką z X V I I w.. VIII "— granica Państwa, IX — granice Orawy i Spiszą. o e SUCHfi o s O © O e s 3 3 7U -72 <D LlflFWOHFi o O 3 O v . 3^ 3D 3 2 1 5 P / S ^ i I C H R Ł U P R t NtJŻHR i 3 5 . 3 3 3 5 ® - /// o - v/ — /x ; y N f PRZYPISY 1 R. Reinfuss, Orawski dom z wyżką, „ P o l Szt, L u d . " R. I V . 1950, nr 1-2, s. 36 i nast, Na t y m miejscu p r a g n ę serdecznie p o d z i ę k o w a ć mgr Wandzie Jostowej, kustoszowi Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem, k t ó r a była ł a s k a w a udostępnić mi znaj­ dujące się tam m a t e r i a ł y inwentaryzacyjne. Badania prowadzone ostatnio, już po oddaniu arty­ kułu do druku, p o t w i e r d z i ł y te przypuszczenia. W y ż k ę stwierdzono w k i l k u wsiach a Spiszu (wg m a t e r i a ł ó w 2 3 n Fot.: J. Swiderski. Mapę opracowała i rysowała - Katedry Etnografii Słowian UJ), w Ochotnicy, pow. N. T a r g (inf. mgr Z. Szewczyka), w Ł o s t ó w c e i Koninie, pow. Limanowa (badania Instytutu Sztuki P A N ) . J. Kantor, Czarny Dunajec, „Mat. Antr. A r c h . i Etn.", T. I X , 1907, s. 77. Inwentarz dóbr ziemskich województwa krakow­ skiego. 1576-1700, Warszawa 1956, s. 56. T a m ż e , s. 49. T T a m ż e , s. 37. 4 s 8 autorka. U. 1 - ze szkiców terenowych przerysowała M. Czarnecka. �