https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d8b0af2d915a9fcc55d1ce598c31393.pdf 1a70709fc4f9c2e5e1e1915e53161d40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1003 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:922 Title A name given to the resource Z przemówienia wygłoszonego na otwarcie Międzynarodowego Sympozjum Mongolistycznego w Warszawie pod hasłem "Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej" / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 WITOLD DYNOWSKI Z PRZEMÓWIENIA WYGŁOSZONEGO NA OTWARCIU MIĘDZYNARODOWEGO SYMPOZJUM MONGOLISTYCZNEGO W WARSZAWIE POD HASŁEM: „TRADYCJA WE WSPÓŁCZESNEJ K U L T U R Z E MONGOLSKIEJ R E P U B L I K I LUDOWEJ" Otwierając Międzynarodowe Sympozjum Mongolistyczne pragnę ser­ decznie powitać wszystkich uczestników biorących udział w naszych obradach. Ze szczególną przyjemnością w imieniu organizatorów chcę przywitać i pozdrowić przedstawicieli nauki przybyłych z zagranicy, zarówno z różnych środowisk europejskich, azjatyckich, amerykańskich, jak i z Australii. Na wstępie winienem P a ń s t w u wyjaśnić okoliczności, które zadecy^ dowały o takim, a nie innym zgrupowaniu referatów autorów polskich i wygłaszaniu ich w odpowiedniej kolejności w różnych instytucjach nau­ kowych — w Uniwersytecie Warszawskim i w Instytucie Historii K u l ­ t u r y Materialnej PAN. Uniwersytet Warszawski był bowiem kolebką mongolistyki polskiej. Tu w końcu ubiegłego stulecia pracował J. K o ­ walewski, t u po I I wojnie światowej prof. M . Lewicki podjął dziedzictwo po W. L . Kotwiczu, po zgonie zaś M . Lewickiego Katedrą Mongolistyki (jedyną w Polsce) kieruje prof. S. Kałużyński. Wiele więc przemawia za tym, żeby linią kierunkową połączyć zakresy zainteresowań k i l k u gene­ racji mongolistów polskich. Co więcej, z płaszczyzn zainteresowań mon­ golistów polskich nie trudno jest dostrzec punkty odniesienia występu­ jące w kierunkach mongolistyki światowej. Całkiem inaczej złożyły się studia kulturoznawcze o Mongolii pro­ wadzone od 1966 r. przez sektor etnograficzny I H K M łącznie z Katedrą Etnografii UW. Skrystalizowały się one na podstawie obrazu tradycyj­ nej k u l t u r y mongolskiej sprzed rewolucji i osiągniętych tam wyników badawczych oraz na teoretycznych próbach ustalenia prawidłowości adap­ tacji k u l t u r y koczowniczo-pasterskiej do modeli współczesnej cywiliza­ cji. Zawsze jednak ostatecznym celem naszych wysiłków — naszym pro­ gramem maksimum — było podjęcie konkretnych, zespołowych i syste­ matycznych badań terenowych w tym kraju. Dopiero bowiem bezpośred­ nie zetknięcie się z żywą społecznością, odbieranie pełnych wrażeń i re­ jestracja na bieżąco zmian strukturalnych kultury oraz śledzenie powsta- �14 WITOLD DYNOWSKI wania impulsów i ich złożonej transmisji społecznej przy przekształca­ niu starego w nowe, może stać się właściwym czynnikiem inspirującym do wysuwania trafnych wniosków naukowych. Ogólnym i długofalowym przedmiotem badań stały się prawidłowości adaptacji tradycyjnej kultury pasterskiej do wymogów współczesnej cy­ wilizacji i modelu nowoczesnego państwa socjalistycznego. W t y m ogól­ nie sformułowanym spojrzeniu badawczym znalazły się następujące za­ dania szczegółowe: Chodziło przede wszystkim o odtworzenie na podsta­ wie literatury, źródeł zastanych i tradycji ustnej obrazu k u l t u r y paster­ skiej sprzed rewolucji. Najistotniejszą rzeczą przy t y m stało się poszu­ kiwanie czynników sprawczych, które stabilizowały ten system k u l t u ­ rowy. Pytania badawcze dotyczyły roli środowiska geograficznego, czyn­ nika demograficznego, systemu politycznego i gospodarczego, roli struk­ tury społecznej i jej związków z wątkami wierzeniowymi. Tematykę badań nad przemianami współczesnymi ujęto w cztery za­ sadnicze grupy: 1. Studia nad przemianami współczesnymi kultury nomadyczno-pasterskiej w t y m wariancie, który zachowuje koczowniczy tryb życia i gospodarkę pasterską, lecz modernizuje go przez racjonalizację hodo­ wli, uspołecznione formy gospodarowania, kolektywizm organizacji ży­ cia zbiorowego i tworzenie w ośrodkach somonowych stałych centrów dyspozycyjnych i usługowych dla pasterzy. 2. Prawidłowość przechodzenia od tradycyjnej gospodarki pastersko-koczowniczej do uspółdzielezonych form gospodarki pastersko-rolniczej związanej z elementami życia osiadłego. Rola czynnika państwowego w t y m procesie, funkcja państwowych gospodarstw rolnych, wpływów wzorów kulturowych krajów rolniczych. Bezpośrednie przyczyny spraw­ cze tego procesu, jego przebieg i efekty współcześnie obserwowane. 3. Studia nad procesem tworzenia się miast i ośrodków wytwarzania przemysłowego. Powstawanie społeczności miejskich. Drogi rekrutacji klasy robotniczej. Przebieg procesów miastotwórczych; adaptacja lud­ ności stepowej do w a r u n k ó w życia miejskiego i pracy w zakładach prze­ mysłowych. 4. Kształtowanie się w warunkach społeczeństwa socjalistycznego nowej kultury narodowej. Procesy laicyzacji kultury. Kształtowanie się poczucia wspólnoty ogólnonarodowej. Wiedza o innych krajach i naro­ dach. Rola elementów tradycyjnej kultury ludowej w procesie współ­ czesnej integracji narodowo-państwowej. Rola inteligencji mongolskiej, jej rola społeczno-kulturowa. Studia nad prawidłowościami przemian kultury pastersko-koczowniczej w warunkach kolektywizacji i tworzenia ośrodków lokalnych z na­ tury rzeczy można było przeprowadzić tylko w terenie. Podobnie przed­ stawia się sprawa studiów nad wprowadzeniem rolnictwa i osiadłego trybu życia. Materiał dokumentacyjny, jakim dysponują w t y m zakresie �Z 15 PRZEMÓWIENIA - archiwa i instytucje mongolskie, okazał się niewystarczający dla pogłę­ bionych studiów nad funkcjonalnym sensem tych przemian, nad pra­ widłowościami przemian kulturowych, gdyż zastany zasób źródeł to przede wszystkim ujęcia ilościowe, dotyczące zagadnień gospodarczych. Toteż prace nasze w Mongolii musiały objąć wcale pokaźne obszary kra­ ju i, co nie obojętne dla efektów naukowych, zebrane materiały cechuje duży rozrzut w terenie. Jest rzeczą zrozumiałą, że w dłuższym procesie gromadzenia mate­ riałów powstały większe zgrupowania tematyczne, które możemy zamk­ nąć w określonej całości. W ten sposób możemy spojrzeć na zbiorowy trud uczestników ekspedycji etnograficznej w Mongolii w gromadzeniu materiałów do dziejów somonu Bajan — dzisiaj somon przyjaźni polsko-mongolskiej. Można się spodziewać, że po opracowaniu tych mate­ riałów w studiach mongolskiego procesu historycznego utrwali się szer­ sze spojrzenie na nową rejonizację kraju i mechanizmy wyzwalania no­ wych sił społecznych ze środowiska miejscowych czy nowo osiedlonych aratów. Trudno o bardziej właściwe uwypuklenie sytuacji, w której doszło do nowych ustaleń pojęciowych dla tradycyjnej instytucji o nazwie churał. W rekonstrukcji bowiem procesu ścierania się starego porządku z nowym modelem ustrojowym również churały jako system wieloszczeblowego przedstawicielstwa szerokich mas arackich należy zaliczyć do tych kategorii, które dopiero musiały torować sobie drogę w nowej rze­ czywistości historycznej. Z takim porządkiem rzeczy mamy do czynie­ nia niemal przy k a ż d y m akcie zakładania nowych somonów i zjednoczeń arackich. Zgromadzono też zespołowo materiały terenowe do bardzo istotnej dla mongolskiego życia gospodarczego kwestii kontynuowania zawodu pasterskiego przez młodą generację. W Mongolii bowiem, podobnie jak w innych środowiskach o dużych kontrastach bytowania na wsi i w sku­ piskach normujących życie na wzór zwartych osiedli miejskich, daje się ostatnio odczuć rezygnację z zawodów tradycyjnych. W badaniach te­ renowych nowo zaistniałej sytuacji chodziło przede wszystkim o ujaw­ nienie i rejestrację czynników sprawczych powodujących zachwianie wiekowego porządku w tradycyjnym systemie wartościowania zajęć w chudonie. Zdajemy sobie sprawę, że zasoby materiałowe pochodzące z k i l k u ajmaków aczkolwiek są niemałe nie mogą być w pełni reprezen­ tatywne dla całej Mongolii. Były to badania jedynie sondażowe, które traktować należy jako przyczynek do podjęcia akcji szerszej w skali ca­ łego kraju. Zestaw materiałów zebranych przez polską ekspedycję etno­ graficzną został już wstępnie zweryfikowany i opublikowany . 1 1 Patrz: I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , Adaptacja młodzieży środowiska pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2. mongolskiej do �Z 15 PRZEMÓWIENIA . StfttMwa i instytucje mongolskie, okazał się niewystarczający dla pogłę­ bionych studiów nad funkcjonalnym sensem tych przemian, nad pra­ widłowościami przemian kulturowych, gdyż zastany zasób źródeł to przede wszystkim ujęcia ilościowe, dotyczące zagadnień gospodarczych. Toteż prace nasze w Mongolii musiały objąć wcale pokaźne obszary kra­ ju i, co nie obojętne dla efektów naukowych, zebrane materiały cechuje duży rozrzut w terenie. Jest rzeczą zrozumiałą, że w dłuższym procesie gromadzenia mate­ riałów powstały większe zgrupowania tematyczne, które możemy zamk­ nąć w określonej całości. W ten sposób możemy spojrzeć na zbiorowy trud uczestników ekspedycji etnograficznej w Mongolii w gromadzeniu materiałów do dziejów somonu Bajan — dzisiaj somon przyjaźni polsko-mongolskiej. Można się spodziewać, że po opracowaniu tych mate­ riałów w studiach mongolskiego procesu historycznego utrwali się szer­ sze spojrzenie na nową rejonizację kraju i mechanizmy wyzwalania no­ wych sił społecznych ze środowiska miejscowych czy nowo osiedlonych aratów. Trudno o bardziej właściwe uwypuklenie sytuacji, w której doszło do nowych ustaleń pojęciowych dla tradycyjnej instytucji o nazwie churał. W rekonstrukcji bowiem procesu ścierania się starego porządku z nowym modelem ustrojowym również churały jako system wieloszczeblowego przedstawicielstwa szerokich mas arackich należy zaliczyć do tych kategorii, które dopiero musiały torować sobie drogę w nowej rze­ czywistości historycznej. Z takim porządkiem rzeczy mamy do czynie­ nia niemal przy każdym akcie zakładania nowych somonów i zjednoczeń arackich. Zgromadzono też zespołowo materiały terenowe do bardzo istotnej dla mongolskiego życia gospodarczego kwestii kontynuowania zawodu pasterskiego przez młodą generację. W Mongolii bowiem, podobnie jak w innych środowiskach o dużych kontrastach bytowania na wsi i w sku­ piskach normujących życie na wzór zwartych osiedli miejskich, daje się ostatnio odczuć rezygnację z zawodów tradycyjnych. W badaniach te­ renowych nowo zaistniałej sytuacji chodziło przede wszystkim o ujaw­ nienie i rejestrację czynników sprawczych powodujących zachwianie wiekowego porządku w tradycyjnym systemie wartościowania zajęć w chudonie. Zdajemy sobie sprawę, że zasoby materiałowe pochodzące z k i l k u ajmaków aczkolwiek są niemałe nie mogą być w pełni reprezen­ tatywne dla całej Mongolii. Były to badania jedynie sondażowe, które traktować należy jako przyczynek do podjęcia akcji szerszej w skali ca­ łego kraju. Zestaw materiałów zebranych przez polską ekspedycję etno­ graficzną został już wstępnie zweryfikowany i opublikowany . J 1 Patrz: I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , Adaptacja młodzieży środowiska pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2. mongolskiej do �16 WITOLD DYNOWSKI Równolegle do prac prowadzonych zespołowo każdy z uczestników ek­ spedycji związał swe zainteresowania dodatkowo z określonym, kon­ kretnym tematem bądź z zespołem tematów potraktowanych monogra­ ficznie. Dla przykładu wymieńmy zespół tematów scalonych pod hasłem ,.urbanizacja stepu". Pod ogólnym tytułem Torguci przygotowuje się do druku monografię jednej szczególnie interesującej grupy mniejszościo­ wej w Mongolii. Ze studiów kultury tradycyjnej (obrzędy, światopo­ gląd) w zainteresowaniach indywidualnych zrodziły się wysoce pasjonu­ jące refleksje na temat ujawnionych kategorii w języku symbolicznym. Interesująco zapowiadają się także wyniki studiów nad elementami l u dycznymi w kulturze mongolskiej. Do tematów przygotowanych do dru­ k u i częściowo już opublikowanych trzeba zaliczyć rozważania o mon­ golskim systemie pokrewieństwa. Z szerokiego tła studiów zagadnień społecznych wyłonił się wreszcie zakres zainteresowań indywidualnych pod hasłem „rodzina mongolska". Pozostaje pytanie, jak ocenić i jak się ustosunkować do prac prowa­ dzonych iw Mongolii przez polską ekspedycję etnograficzną i do ich w y ­ ników. Nie ulega wątpliwości, że około 50 pozycji publikowanych (w tym dwie książkowe) stanowi wymierny wynik działalności polskich etno­ grafów w Mongolii. Wydaje się jednak, że nie t y m i kategoriami trzeba mierzyć udział w badaniach naukowych i obecność polskiej ekspedycji w t y m kraju. W kręgu nauki mongolskiej, zwłaszcza w jej ogniwach stykających się z nauką światową (kongresy i sympozja międzynarodowe), chętnie hołduje się refleksjom na tematy bardziej odległej i bliższej historii rodzimej. Przewodnią myślą I I Międzynarodowego Kongresu Mongoli­ stów w Ułan Bator była głęboka refleksja na temat wkładu kultury mongolskiej w rozwój cywilizacji światowej. W t y m samym środowisku naukowym, na bazie przemian od okresu mandżurskiego, podjęto także próby szerszych uogólnień, zmierzające w kierunku stworzenia systemu ocen i wartościowania oznak postępu. Błyskotliwie to zauważył prof. Walther Heissig w książce Die Mongolen, pisząc w podtytule: „Ein Volk sucht seine Geschichte" (co należałoby tłumaczyć jako „naród odszuku­ jący swą historię"). Rozbudzona refleksja historyczna, przepełniona akcentami oceniają­ cymi, charakteryzuje bodaj każde społeczeństwo znajdujące się w pro­ cesie gwałtownych przemian, społeczeństwo odzyskujące lub zyskujące samodzielność państwowo-narodową, zmierzające k u modernizacji gospo­ darki i form życia zbiorowego. Zazwyczaj pierwszym zadaniem podej­ mowanym przez nowo kształtujące się środowisko intelektualne — hu­ manistyczne — jest próba rozrachunku z procesem historycznym. Nic więc dziwnego, że mongolska myśl historyczna koncentruje się na anali­ zie i ocenie ostatnich 60 lat. Jest także rzeczą zrozumiałą, że mongolska myśl historyczna tak wiele uwagi poświęca początkom ruchów rewolu- �Z PRZEMÓWIENIA 17 cyjnych i działaniu nowego aparatu władzy. Z drugiej strony dziś, z perspektywy 60 lat dzielących Mongolię od rewolucji, coraz częściej stawiane jest pytanie, w jaki aposób i co należałoby zachować z modelu tradycyjnego. Jest to najbardziej właściwa płaszczyzna, na której można rozpatry­ wać efekty współpracy etnografii polskiej z mongolskimi przedstawi­ cielami myśli historyczno-społecznej. Tu nie tylko zaznacza się pionier­ ska rola etnografii polskiej w kontaktach nauki dwóch socjalistycznych państw, lecz także i pomoc w pozyskiwaniu nowych p a r t n e r ó w do współ­ pracy — p a r t n e r ó w z innych dyscyplin naukowych, przede wszystkim archeologów i socjologów. Co więcej, na tej płaszczyźnie jako na bar­ dziej t r w a ł y m gruncie można z większym powodzeniem stawiać nowe, szersze pytania badawcze, łączące w odpowiedzi przeszłość z przyszłoś­ cią. Można się więc pytać czy Mongolia, podobnie jak inne wielkie na­ rody Azji, niezależnie od ustroju i stopnia zaawansowania w technicznej modernizacji bytowania {np. Japonia, Chiny, Korea) pozostaje nadal na osi azjatyckiej, czy też przestawia się na oś inną i iw czym się to szcze­ gólnie jaskrawo wyraża. 2 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �