https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c7d837139b472a19f5f87c0e3578c58.pdf 5c679f3dde3b19bc1f7d7d430484398d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1029 Title A name given to the resource Dyskusyjne problemy syntezy badań nad pasterstwem wysokogórskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2, s.85-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X V , z. 2 P L I S S N 0071-1861 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAW O R S K A DYSKUSYJNE PROBLEMY SYNTEZY B A D A N NAD PASTERSTWEM WYSOKOGÓRSKIM Zgodnie z u s t a l e n i a m i k o n f e r e n c j i M K K K B w Smolenicach w 1976 r . postanowiono przystąpić do podsumowania wyników badań n a d paster­ s t w e m wysokogórskim w K a r p a t a c h , badań, które w dużym s t o p n i u stymulowała działalność K o m i s j i . Z a n i m przystąpię do p r z e d m i o t u mojego r e f e r a t u k i l k a słów o h i s ­ t o r i i t y c h badań. W r o k u 1960 przygotowałam p r o j e k t kwestionariusza do badań pasterstwa wysokogórskiego, który został przekazany kolegom z Czechosłowacji. Koncepcja kwestionariusza była oparta na doświad­ czeniach p r o w a d z o n y c h od 1946 r. badań, które początkowo miały na celu analizę organizacji pasterstwa j a k o jednej z t r a d y c y j n y c h f o r m współdziałania gospodarczego występującego w k u l t u r a c h l u d o w y c h . W badaniach t y c h chciano zrozumieć, j a k i e okoliczności powodują p o ­ d e j m o w a n i e wspólnych działań i j a k i e czynności wpływają na m o d y f i ­ kacje s p o t y k a n y c h rozwiązań. W t y m c e l u przeprowadzono możliwie wnikliwą analizę istniejących współzależności gospodarczo-prawnych oraz towarzyszących i m rodzajów więzi społecznych. Celem ostatecznym t a k pojętych badań miała być k l a s y f i k a c j a istniejących typów o r g a n i ­ zacji zespołowego w y p a s u wynikających z różnych współzależności n a t u r y gospodarczo-prawnej oraz społeczno-kulturowych. W t e j ostatniej płasz­ czyźnie na pierwsze miejsce wysunięto sprawę w i e d z y i nawyków gos­ podarowania p r z e k a z y w a n y c h i wdrażanych w określonych środowis­ kach r o d z i n n y c h , zespołach fachowców i środowiskach l o k a l n y c h . Takie spojrzenie na problematykę pasterstwa wysokogórskiego' zaciążyło n i e ­ wątpliwie na p r z y g o t o w a n y m k w e s t i o n a r i u s z u , toteż w 1961 r. na mię­ dzynarodowej k o n f e r e n c j i w S m o k o w c u został o n poddany szczegółowej d y s k u s j i , w w y n i k u której opracowano jego drugą wersję w większym stopniu nastawioną na badania porównawcze. O m a w i a n y kwestionariusz służył za narzędzie badawcze w zespoło­ w y c h badaniach realizowanych w następnych l a t a c h w K a r p a t a c h p o l ­ s k i c h . W j e d n y m sezonie p r z y jego pomocy przeprowadzone zostały 1 1 Kwestionariusz: Pasterstwo wysokogórskie, Łódź 1961. �86 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA również badania w Słowacji. W l a t a c h następnych badacze słowaccy o p r a c o w a l i własną wersję kwestionariusza przygotowaną przez Jana Podolaka . Ze względu na organizację badań, w których — j a k t o często w etno­ g r a f i i b y w a — dużą wagę przywiązywano do opisu coraz bardziej giną­ cego r o d z a j u gospodarki, b a d a n i a m i objęto przede w s z y s t k i m ostatnie istniejące gospodarstwa wypasowe, zbierając i n f o r m a c j e i i n w e n t a r y z u jąc opisywane zjawiska głównie w miejscach w y p a s u : na szałasach, stinach czy kolebach. (W w y n i k u stałej współpracy w Polsce i Czecho­ słowacji zebrano względnie j e d n o r o d n y materiał). Równolegle z b a d a n i a m i polsko-czechosłowackimi p r o w a d z i l i bada­ nia i n d y w i d u a l n e i zespołowe R u m u n i i Węgrzy. Zakres t y c h badań n i e był organizacyjnie podporządkowany b a d a n i o m K o m i s j i , j e d n a k w s k u ­ t e k uczestniczenia kolegów rumuńskich i węgierskich w sesjach n a u k o ­ w y c h , j a k również dzięki w i z y t o m badaczy węgierskich i rumuńskich w Czechosłowacji i w Polsce, w i e l e problemów i obserwacji było d y s k u ­ towane i porównywane w t r a k c i e badań. W w y n i k u o m a w i a n y c h poczy­ nań organizacyjnych i kontaktów osobistych zostało d o d a t k o w o p o b u ­ dzone już istniejące zainteresowanie gospodarką pasterską w K a r p a ­ tach, co doprowadziło do powstania l i c z n y c h przyczynków i opraco­ wań monograficznych. Ważną inicjatywę podjęli ponadto k o l e d z y w ę ­ gierscy publikując w l a t a c h 1961 i 1969 d w a t o m y p r a c międzynarodo­ w y c h n a t e m a t gospodarki pasterskiej w Europie Południowo-Wschod­ n i e j , które stały się nieocenioną pomocą w dalszych p r a c a c h . Ścisła współpraca badawcza dotycząca badań n a d pasterstwem w y ­ sokogórskim uległa z a h a m o w a n i u w połowie l a t sześćdziesiątych, ostat­ nia większa d y s k u s j a miała miejsce w 1967 r . w Smolenicach. N a obec­ n y m etapie p r a c M K K K B , j a k t o już zaznaczyłam n a wstępie, c h c i e l i ­ byśmy podsumować w y n i k i dotychczasowych prac. Zadanie to nie jest łatwe, gdyż m i m o rozwiniętej współpracy nowo powstałe prace nawią­ zują zarówno do i n d y w i d u a l n y c h zainteresowań badaczy, j a k również wykorzystują uprzednie osiągnięcia badań n a d pasterstwem w poszcze­ gólnych k r a j a c h , w związku z czym dysponują często o d m i e n n y m za­ sobem źródeł zastanych. Ponadto p o m i m o ogromnego wkładu zespołowej pracy, K o m i s j a mogła t y l k o proponować podjęcie określonego t y p u badań, nie była j e d n a k w stanie narzucić identycznej m e t o d y p r a c y . Wreszcie — j a k to już sygnalizowałem na k o n f e r e n c j i w 1967 r . •— w m o i m m n i e m a n i u n i e dość jasno sprecyzowany został cel badań p o 2 3 — 2 J.Podola výskům, 3 \ k, Sposoby chovu hospodářských zvierat. Návod na etnografický B r a t i s l a v a 1962. Viezucht und Hirtenleben 1961; Viehwirtschaft in Ostmitteleuropa, und Hirtenkultur, r e d . L a s z l o F б 1 d e s, B u d a p e s t r e d . L a s z l o F o l d e s , B u d a p e s t 1969. • �87 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M równawczyoh . Zasadność t y c h wątpliwości pogłębiła się w momencie przystąpienia do prac nad p r o j e k t o w a n y m p o d s u m o w a n i e m badań. N a ­ leżało sobie b o w i e m jasno powiedzieć, j a k i m a być ostateczny cel t y c h porównań: 1) czy t y l k o opis i typologia obserwowanych z j a w i s k czy też 2) w y k r y c i e u n i w e r s a l n y c h czynników sprawczych f u n k c j o n o w a n i a gos­ p o d a r k i pasterskiej, czy wreszcie 3) w y k r y c i e p r z y c z y n genezy, r o z w o j u i p r z e m i a n l o k a l n y c h f o r m t e j gospodarki? Każde z t y c h zamierzeń wymagałoby nieco inaczej u s t a w i o n y c h b a ­ dań i nieco odmiennego materiału źródłowego. Powstaje p y t a n i e , j a k i m materiałem rozporządzamy odnośnie do organizacji gospodarki pasterskiej i j a k i e widzę w n i c h b r a k i czy p r o ­ b l e m y wymagające ustaleń a r b i t r a l n y c h ? Z e względu na ograniczone r a m y czasowe m e g o wystąpienia posłużę się t y l k o w y b r a n y m i przykła­ d a m i , odsyłając zainteresowanych do bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u p r o ­ ponując, a b y jednocześnie szczegółową dyskusję przenieść na sesję b a ­ dań n a d pasterstwem. 4 T Y P O L O G I A RODZAJÓW WYPASU Podejmując t e m a t t y p o l o g i i n i e chciałabym wszczynać d y s k u s j i ną t e m a t t a k i c h czy i n n y c h p r o p o z y c j i w y s u w a n y c h w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , uważam jednakże, że na użytek wspólnych działań należy u m o w n i e przyjąć jednolitą nomenklaturę, j a k również wyjaśnić, czy p o d p o d o b n y m i n a z w a m i r o z u m i e m y te same zjawiska. N i e bez znaczenia jest również zakres pojęciowy n o m e n k l a t u r y zastanej używanej w n a u ­ k a c h p o k r e w n y c h , n p . w antropogeografii. J a k k o l w i e k w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u można znaleźć próby t y p o l o g i i rodzajów h o d o w l i i w y p a s u uzależnione w p i e r w s z y m rzędzie o d r o d z a j u własności środków p r o d u k c j i , t o j e d n a k podstawowe miejsce zajmują próby k l a s y f i k a c j i rodzajów pasterstwa wychodzące od analizy k o l e j ­ n y c h miejsc w y p a s u , c h a r a k t e r y s t y k i typów życia pasterskiego, posiada­ n y c h schronów oraz liczebności i s t r u k t u r y towarzyszącej stadom g r u p y pasterskiej. Jest to w pełni uzasadnione t y m , że sama etymologia w y ­ razu „pasterstwo" zakłada występowanie przede w s z y s t k i m w y p a s u . W t y m miejscu chciałabym zaproponować, aby k o n s e k w e n t n i e roz­ różniać: n o m a d y z m , p r z y którym ludność n i e posiadająca stałej 5 4 Przydatność Ludowa 5 kultura określonych w Karpatach, metod N p . N . D u n á г e, Typologie Disposition de la legislation saisonniers des eleveurs B e l g r a d 1976, s. 189-190. badawczych w problematyce karpackiej, [w:] Bratisława 1972, s. 111-120. positive du betail pastorale traditionelle et du droit dans I'Europe coutimier Sud-Est relatives du Sud-Est Europeenne, aux d travers [w:] mouvments les siecles, �88 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA siedziby zamieszkania ze s t a d a m i i całym d o b y t k i e m przemieszcza się w określonych sezonach z jednego miejsca w y p a s u na d r u g i e , — następnie przeciwstawne n o m a d y z m o w i inne f o r m y paster­ s t w a w ę d r o w n e g o , p r z y którym właściciele stad zamieszkują osady stałe, zwierzęta zaś przez dłuższą czy krótszą część r o k u są w y p a ­ sane n i e wracając na noc do gospodarstwa macierzystego oraz — wypas dzienny na m n i e j l u b bardziej o d d a l o n y m past­ w i s k u , z którego zwierzęta powracają na noc do o b o r y znajdującej się w osadzie stałej. T e n ostatni rodzaj w y p a s u nie p o w i n i e n w m o i m m n i e ­ m a n i u w zasadzie wchodzić w zakres naszych zainteresowań, j a k k o l w i e k również określany jest m i a n e m pasterstwa. J a k wiadomo n o m a d y z m właściwy, c h a r a k t e r y s t y c z n y przede w s z y s t k i m d l a ludów stepowych, w K a r p a t a c h jest n i e znany. W roz­ m i a r a c h ograniczonych s p o t y k a m y go, j a k twierdzą niektórzy badacze, j e d y n i e na Półwyspie Bałkańskim, gdzie u p r a w i a n y jest obecnie przez stosunkowo nieliczne, a w końcu X I X w . liczniejsze g r u p y albańskich Aromunów, bułgarskich Karakaczanów czy g r e c k i c h Sarakaczanów. Niektórzy badacze ostatnio podnoszą propozycję, a b y t y p pasterstwa bałkańskiego uznać za odmianę t r a n s h u m a n c j i , którą zaliczano do niedawna do d r u g i e j dużej k a t e g o r i i pasterstwa wędrownego u p r a ­ wianego przez hodowców zamieszkujących w osadach stałych. Wśród różnych o d m i a n pasterstwa wędrownego t r a n s h u m a n c j a miałaby polegać na całorocznym wypasie h o d o w a n y c h zwierząt pod opieką mniejszej czy większej g r u p y pasterzy, podczas g d y właściciele stad prowadzą życie osiadłe. P r z y t y m t y p i e w y p a s u stada przebywają zazwyczaj na i n n y c h pastwiskach w lecie i na i n n y c h w zimie. W w a r u n k a c h e u r o ­ pejskich pastwiska te zróżnicowane są najczęściej hipsometrycznie: w lecie wypasa się w górach, a w zimie na nizinach, często n a d m o r s k i c h . W k r a j a c h s i l n i e zróżnicowanych k l i m a t y c z n i e w y p a s o d b y w a się na zmianę w okolicach, gdzie sezonowa pora deszczowa podnosi wydajność pastwisk. Wędrówki pasterskie odbywają się na ogół na u s t a l o n y c h szlakach s k i e r o w a n y c h zależnie od p o r y r o k u w d w u różnych k i e r u n ­ k a c h w s t o s u n k u do osady stałej. W gospodarce t e j o charakterze w y ­ raźnie e k s t e n s y w n y m na ogół n i e m a p o t r z e b y a n i możliwości g r o m a ­ dzenia paszy. Więź pomiędzy stadem a osadą — na co zwraca uwagę Jacobeit — m a c h a r a k t e r j e d y n i e a d m i n i s t r a c y j n y i ekonomiczny, p o ­ siadanie zaś owiec i ewentualna gospodarka r o l n a n i e s t a n o w i jedności eksploatacyjnej . W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u wyróżnianych jest k i l k a o d 6 7 L. M a r c u , e tion F o r m e tradítionnelles chez les Vlaques Baltaniques (second d'elevage p a s t o r a l e et systemes moitié du XIX-e ďorganisa- siecle), [w:] Disposition..., s. 67-84. 7 W. beginn Jacobeit, Schafhaltung des 20 Jahrhunderts, und Schafer B e r l i n 1961, s. 66. in Zentraleuropa bis XIX zura �89 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M m i a n t r a n s h u m a n a c j i , nie zawsze dostatecznie precyzyjnie scharakteryzo­ w a n y c h . S. B e r e z o w s k i , za literaturą francuską, i H . B o e s c h e n w y ­ różniają n p . transhumancję w a h a d ł o w ą (transhumance pendulaire l u b alterné), p r z y której t r z o d y w ciągu całego r o k u pasą się poza regio­ n e m zamieszkania właścicieli, n p . w lecie na oddalonych p a s t w i s k a c h górskich, a w zimie na oddalonych p a s t w i s k a c h n i z i n n y c h . Właściciele widzą swój d o b y t e k d w a razy w r o k u w czasie przepędu stad. Tego t y p u transhumancję można było spotkać do niedawna w R u m u n i i . R u c h wahadłowy w t y m t y p i e wędrówek odbywa się w stosunku do osady stałej, w której stada p r a w i e nie przebywają. Wśród dalszych o d m i a n t r a n s h u m a n c j i wyróżnia się biorąc pod u w a ­ gę miejsce w y p a s u w s t o s u n k u do osady stałej i jego położenie hipsometryczne oraz ilości wędrówek jeszcze d w i e dalsze o d m i a n y : — transhumancję wstępującą (ascendante), zwaną n i e ­ k i e d y również n o r m a l n ą l u b p r o s t ą , p r z y której zimą stada w y ­ pasane są w r e j o n i e zamieszkania właścicieli, l a t e m zaś wędrują na względnie oddalone pastwiska w górach. Wędrówka t a k a spowodowana jest na ogół posuchą w lecie i b r a k i e m paszy na pastwiskach koło w s i . T y p t e n występuje często na terenach stepowych (Węgry?). T r z e c i m t y p e m m a być t r a n s h u m a n c j a odwrócona (in­ verse), zwana także z s t ę p u j ą c ą (descendante). Stada wypasane są l a t e m w rejonie zamieszkania właścicieli, a w zimie wędrują, jeżeli to możliwe na m n i e j łub bardziej odległe pastwiska nizinne l u b nadmorskie (np. puszta — nizina naddunajska). L. M a r c u jako główny a r g u m e n t przemawiający p r z e c i w k o u z n a n i u wędrówek pasterskich Wołochów bałkańskich za odmianę n o m a d y z m u w y s u w a to, że wędrówki te odbywały się na stałych szlakach, pomiędzy t y m i s a m y m i r e j o n a m i wypasów. A r g u m e n t t e n nie jest całkowicie p r z e ­ konujący, gdyż geografowie analizując różne o d m i a n y n o m a d y z m u na świecie nie negują, a nawet zwracają uwagę na możliwość p o w r o t u na te same t e r e n y w y p a s u , p r z y c z y m stwierdzają również możliwość częś­ ciowej u p r a w y roślin o krótkiej wegetacji. W p r z y p a d k u , g d y rodzina pasterska na j e d n y m z p a s t w i s k m a stałe zabudowania, do'których o k r e ­ sowo wraca, uznają formę tę za półnomadyzm (seminomadism). Wydaje się, że k r y t e r i u m istnienia l u b b r a k u stałej osady i stałego domostwa ze względu na swą jednoznaczność jest dostatecznie p r z y d a t n e . P o m i j a m w t y m miejscu propozycję W. Jacobeita, z którą dyskutowałam w i n n y m miejscu, ażeby pasterstwo t r a n s h u m a n c k i e generalnie zastąpić m i a n e m 8 8 S. Pasterstwo 9 H. Berezowski, Tatr Polskich 9 Problemy i Podhala, В o e s с h, Nomadismus, v o l . 6: 1951, B n d . 27. geograficzne t. 1, W a r s z a w a Transhumnz pasterstwa wędrownego, [w:] 1959, s. 77-145. und Alpwirtschaft, „Die Alpen", �90 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA „wędrowny chów o w i e c " (Wanderschafhaltung) **, j a k również pogląd J . Blache'a, że t r a n s h u m a n c j a może mieć miejsce wyłącznie na terenach zróżnicowanych k l i m a t y c z n i e , a n i e hipsometrycznie . 11 Od pasterstwa transhumantikiego, bazującego na całorocznym w y p a ­ sie, geografowie odróżniają l e t n i w y p a s w górach związany z wędrówką stad zazwyczaj n a m n i e j l u b bardziej oddalone pastwisko górskie, na którym zwierzęta są wypasane przez całe lato, natomiast na zimę wracają do w s i , gdzie są k a r m i o n e zmagazynowaną przez lato paszą (stabulation hívernale, stájové krmeni w zimni polovině roku itp.). W l i t e r a t u r z e słowiańskiej t e n t y p w y p a s u znany jest p o d nazwą s z ał a ś n i c t w a , w l i t e r a t u r z e n i e m i e c k i e j Sommer, w literaturze fran­ cuskiej éstivage l u b opisowo la vie pastorale, w A n g l i i pastorale life of the mountain czy w R u m u n i i p a s t o r i t u l agrocol cu stina la munte. W l i t e r a t u r z e rumuńskiej podejmującej problematykę k l a s y f i k a c j i typów pasterstwa szałaśnictwo określane jest czasem m i a n e m pastoritul transhumant pendulator (Herseni) l u b t y l k o pastoritul pendulator ( D u náre). Nazwę tę używający ją a u t o r z y uzasadniają t y m , że r u c h w a h a d ­ łowy o d b y w a się t a m pomiędzy d w o m a stałymi p u n k t a m i : p a s t w i s k i e m górskim, gdzie stada spędzają l a t o , i osadą stałą, gdzie zimują w s t a j n i . Nadmienić należy, że a u t o r z y podkreślają, iż w e właściwym pasterstwie t r a n s h u m a n c k i m miejsca w y p a s u zmieniają się, więc nie p o w i n n o się używać określenia „transhumancja wahadłowa". Ze s w e j s t r o n y widzę p e w i e n b r a k l o g i k i w określeniu szałaśnictwa j a k o „pasterstwa w a h a d ­ łowego", dlatego że w okresie z i m o w y m zwierząt w t y m t y p i e na ogół się nie wypasa t y l k o k a r m i magazynowaną w stajni paszą. Ponadto k r y ­ t e r i u m zmienności p a s t w i s k p r z y t r a n s h u m a n c j i pozostaje w sprzecz­ ności z poprzednio omawianą propozycją, a b y pasterstwo Wołochów bałkańskich też objąć m i a n e m t r a n s h u m a n c j i . Ze swej s t r o n y proponuję, aby liczne o d m i a n y letniego w y p a s u bez p o w r o t u zwierząt n a noc do gospodarstw m a c i e r z y s t y c h 'określić m i a n e m całosezonowego wypasu letniego. Określenia S. B e r e ­ zowskiego „letni wypas w górach" czy T . V u i i „pasterstwo r o l n e ze s t i ną w górach" są nie do zastosowania w p r z y p a d k u w y p a s u spotykanego np. na N i z i n i e Węgierskiej. W i e m y j e d n a k wszyscy, że t r z y w y m i e n i o n e kategorie: n o m a d y z m u , t r a n s h u m a n c j i i całosezonowego w y p a s u letniego, w rozważaniach n a d p a s t e r s t w e m k a r p a c k i m i bałkańskim są niewystarczające, stąd też różni a u t o r z y badający życie pasterskie w K a r p a t a c h usiłowali wyróżnić sze­ reg podtypów tego ostatniego. Były to z n i e l i c z n y m i wyjątkami próby robocze, n a użytek poszczególnych krajów k a r p a c k i c h , w słabym s t o p n i u 1 0 B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Próba packiego, 1 1 klasyfikacji typów „Etnografia P o l s k a " , t . 11: 1967, s. 87-98. J . B l a c h ę , L' homme et la montagne, P a r i s 1933, s. 18. pasterstwa kar­ �91 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M uwzględniające cechy powszechnie występujące. O b s e r w u j e m y w n i c h tendencję do wyodrębnienia typów na podstawie cech życia pasterskiego znanych t y l k o z jednego t e r e n u oraz w niektórych w y p a d k a c h t w o r z e n i e osobnych typów z o d m i a n l o k a l n y c h . Sprawę dalszej k l a s y f i k a c j i całosezonowego w y p a s u letniego proponuję poddać generalnej d y s k u s j i n a posiedzeniu sekcji pasterskiej. W c e l u ułatwienia t e j d y s k u s j i p r z y g o t o ­ wałam zestawienia dotychczasowych p r o p o z y c j i oraz odpowiednie sche­ m a t y oparte n a d a n y c h źródłowych. Z p r o b l e m e m k l a s y f i k a c j i rodzajów w y p a s u łączy się następny p r o b ­ l e m , któremu chciałabym poświęcić z k o l e i nieco u w a g i . P R Z Y C Z Y N Y WSPOŁWYSTĘPOWANIA OKREŚLONYCH , ZJAWISK Wracając do k i l k u myśli z a w a r t y c h w m o i m referacie p r z e d s t a w i o ­ n y m w Smolenicach w 1967 r . badania etnograficzne mogą z jędrnej s t r o ­ n y zmierzać d o r e j e s t r o w a n i a określonych z j a w i s k w czasie i przestrzeni, lokalizując je w t z w . „kontekście h i s t o r y c z n y m " , z d r u g i e j s t r o n y mogą poprzez uogólnienie k o n k r e t n e g o materiału historycznego zmierzać do szukania ogólnych p r a w i zależności r o z w o j u k u l t u r o w e g o , celem zbudo­ w a n i a t y p o l o g i i będącej p r z y c z y n k i e m do ogólnej t e o r i i k u l t u r y . W t e j d r u g i e j procedurze p o w i n n o się zawsze odnosić badane zja­ wisko do szerszego k o n t e k s t u — bądź całości r o z w o j u danego społeczeń­ s t w a l u b badanej f o r m y życia, bądź równolegle występujących f o r m życia u i n n y c h ludów. W y c h o d z i m y b o w i e m z założenia, że społeczeń­ s t w o i jego k u l t u r a stanowią układ stosunków (zwany n i e k i e d y system) będący określoną całością. Układ elementów powiązany jest zasadą orga­ nizacji, które umożliwia f u n k c j o n o w a n i e całości s t r u k t u r a l n e j . Ponadto społeczeństwa i i c h k u l t u r y znajdują się w stałym r o z w o j u , który p r z e ­ biega jednak, p r z y n a j m n i e j jeśli chodzi o jego ogólny c h a r a k t e r , w spo­ sób prawidłowy. Rozwój każdego k o n k r e t n e g o społeczeństwa w szcze­ gółach przebiega odmiennie, możliwe jest j e d n a k w y d o b y c i e p r a w ogól­ n y c h dzięki porównywaniu różnorakich przebiegów określonych „ciągów h i s t o r y c z n y c h " . Stąd też w badaniach osobliwości poszczególnych k u l t u r można dążyć do w y k r y c i a czynników różnicujących l u b można zmierzać do w y k r y c i a p o d s t a w o w y c h typów s t r u k t u r . W odniesieniu do i n t e r e s u ­ jącego nas p r o b l e m u p r z y c z y n współwystępowania określonych zjawisk, tego r o d z a j u założenia nakładają na badacza obowiązek ustalenia w p i e r w s z y m rzędzie f u n k c j i , jaką gospodarka pasterska spełnia w sto­ s u n k u do całego systemu gospodarki górskiej czy n i z i n n e j , oraz szer­ szego k o n t e k s t u k u l t u r y . W badaniach n a d p a s t e r s t w e m wysokogórskim r e a l i z o w a n y c h przez Komisję Karpacką uznano, n i e bez wpływu sugestii wysuniętych w u p r z e d n i c h badaniach antropogeografów, że p o d s t a w o w y m i c z y n n i ­ k a m i modyfikującymi tę gospodarkę są: Układ przestrzenny terenów �92 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA w y k o r z y s t y w a n y c h sezonowo względem terenów zamieszkanych na stałe, stosunki własnościowe, a zwłaszcza własność terenów w y p a s o w y c h oraz k u l t u r o w o u w a r u n k o w a n e n a w y k i gospodarowania, wśród których szcze­ gólną uwagę zwrócono na gospodarkę mleczną, b u d o w n i c t w o pasterskie czy sposoby w y p a s u l u b pożywienie pasterzy, j a k również sposób r e k r u ­ tacji, organizacji zespołowego w y p a s u i t p . N i e zapomniano również o wierzeniach i zabiegach magicznych. Szczegółowe, monograficzne opisy gospodarki pasterskiej, których t a k wiele m a m y w l i t e r a t u r z e , posiadają j e d n a k dość często powtarzające się b r a k i , które nie pozwalają n a m przeprowadzić dogłębnej analizy opisy­ w a n y c h zjawisk. Jak zwracano już w l i t e r a t u r z e n i e j e d n o k r o t n i e uwagę, wielość rozwiązań k u l t u r o w y c h jest ograniczona. W interesującym nas przedmiocie istnieją pewne powtarzające się u g r u p o w a n i a s t r u k t u r a l n e zjawisk, które pozwalają n a m t a k i czy i n n y rodzaj pasterstwa zaliczyć f o r m a l n i e do określonego , , t y p u " . Jednakże — na co zwracał już przed l a t y uwagę prof. Gunda — układy s t r u k t u r a l n e powtarzają się, ale ge­ neza i c h może być odmienna , stąd nie m a pewności, czy klasyfikując porównujemy zjawiska identyczne. 12 W dziedzinie uzależnień gospodarczych można wysunąć tezę, że r o z ­ wiązania organizacyjne pasterstwa uzależnione są nie t y l k o od stosun­ ków własnościowych, ale w znacznym s t o p n i u od u s y t u o w a n i a p a s t w i s k w stosunku do stałej osady oraz przestrzennej s t r u k t u r y użytków r o l ­ n y c h i pastwisk. W związku z t y m odczuwa się w monograficznych o p r a ­ cowaniach gospodarki pasterskiej b r a k i l u s t r a c j i pokazujących układy zabudowań oraz pól we wsiach pasterskich z uwzględnieniem rodzajów u p r a w oraz zaznaczeniem, które t e r e n y są własnością indywidualną, a które współwłasnością. Istotne jest również to, do j a k i c h g r u p l u d ­ ności współwłasności te należą. Przykładem analiz płodnych również d l a analizy p r o b l e m a t y k i pasterskiej może być praca K . Dobrowolskiego 0 najstarszym osadnictwie Podhala , której m e t o d y i ustalenia w y k o ­ r z y s t u j e tenże a u t o r w s w y m opracowaniu dotyczącym „wypasu stad owczych w obrębie w i e l k i c h w s i p a s t e r s k i c h " . Podobnie organizację pasterstwa w związku ze strukturą przestrzenną użytkowania i własności gruntów analizuje R. Reinfuss w swej p r a c y o h o d o w l i i pasterstwie w Beskidzie N i s k i m , B. Kopczyńska-Jaworska odnośnie do w s i Żabnicy 1S 14 ls 1 2 B. G u n d a , fAlfold), Plain [w:] The Anthropogeography Bulletin of International Pasteuring de la Societě on the Hongroise great Hungarian de Geographie, R. 68: 1940, n r 1. 1 8 L w ó w 1935. " К . nych. Dobrowolski, Typologia wędrówek Studia nad pasterskich kulturą od XIV pasterską do XX w Karpatach pólnoc- w., „Wierchy", R . 29: 1960, s. 7-51. 15 R. R e i n f u s s , ne i kształty 1 97-122. Hodowla wsi, [w:] Nad rzeką i pasterstwo Ropą. Zarys na Łemkowszyźnie; kultury ludowej, o r a z Vklady rol­ K r a k ó w 1965, s. 13-29 �93 S Y N T E Z A B A D A Ń NAD P A S T E R S T W E M w Beskidzie W y s o k i m . Schematy przestrzennego rozmieszczenia i użyt­ k o w a n i a p a s t w i s k spotkać można również w niektórych artykułach węgierskich czy rumuńskich. Dane zawarte w t y c h analizach pozwalają uściślić nasze w n i o s k o w a n i a nie t y l k o odnośnie do p r z y c z y n niektórych rozwiązań, ale również występowania t a k i c h czy i n n y c h f o r m organiza­ cyjnych. Obok s t r u k t u r y przestrzennej i własnościowej nie t y l k o samego m i e j ­ sca w y p a s u , lecz całych w s i , które organizują w y p a s y , ważnym elemen­ t e m analizy z p u n k t u widzenia u j a w n i e n i a uzależnień gospodarczych są dane liczbowe dotyczące ilości c h o w a n y c h zwierząt. Istotne są t u zarów­ no dane bezwzględne, j a k odsetek poszczególnych rodzajów zwierząt w y p a s a n y c h w r a m a c h pasterstwa wędrownego, j a k też i c h liczba p r z y ­ padająca na ilość użytków r o l n y c h i poszczególne kategorie własnościowe gospodarstw. Niektóre rozwiązania gospodarcze uzależnione są b o w i e m bezpośrednio nie t y l k o od wielkości i jakości posiadanych terenów w y ­ pasowych i i c h odległości od w s i , ale od miejsca, j a k i e hodowla zajmuje w całokształcie gospodarki w i e j s k i e j . T a m , gdzie posiadane źródła p o ­ zwalają n a m nie t y l k o obserwować stan współczesny, ale również prze­ m i a n y gospodarcze zachodzące w określonym miejscu i czasie, widać wyraźnie, j a k poszczególne sytuacje rzutują na z m i a n y organizacji w y ­ pasu. N i e potrzeba chyba też w t y m m i e j s c u przypominać, j a k ważne jest oddziaływanie gospodarczych czynników m a k r o s t r u k t u r a l n y c h , t a ­ k i c h j a k ogólna sytuacja gospodarcza regionu, jego specjalizacja gospo­ darcza czy sytuacja r y n k o w a (popyt i podaż na określone artykuły p r o ­ d u k c j i hodowlanej) oraz wiążąca się z n i m i p o l i t y k a gospodarczo-ad­ m i n i s t r a c y j n a ośrodków d y s p o z y c y j n y c h . Jako etnografowie w i e m y jednak, j a k wielką rolę w t y c h procesach odgrywa, j a k t o określają ekonomiści, „czynnik l u d z k i " , i to nie t y l k o z p u n k t u widzenia swej s t r u k t u r y demograficznej czy zawodowej, lecz przede w s z y s t k i m j a k o twórca i spadkobierca określonych wzorów k u l ­ t u r o w y c h . Odkładając na później problematykę d y f u z j i k u l t u r o w e j , chciałabym w t y m m i e j s c u zwrócić uwagę, że wśród czynników s p o ­ ł e c z n o - k u l t u r o w y c h n i e z w y k l e ważne znaczenie d l a organizacji pasterstwa wysokogórskiego m a wielkość i organizacja r o d z i n y , system dziedziczenia oraz n a w y k i związane z podziałem p r a c y w rodzinie. Z ogólną sytuacją gospodarczą i społeczno-kulturową wiąże się też r o l a gospodarki pasterskiej oraz miejsce różnych rodzajów c h o w a n y c h zwie­ rząt w ogólnym systemie wartości, wyrażające się między i n n y m i w za­ biegach leczniczych czy magicznych. Te ostatnie uzależnione są z k o l e i od całokształtu wierzeń, wiedzy, a więc od światopoglądu ludności gó­ ralskiej. i e 16 Tradycyjna s. 32-69. gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wrocław 1969, �94 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA I t u m u s i m y stwierdzić, że badania n a d pasterstwem k a r p a c k i m k o n ­ centrując się na w y b r a n y c h zagadnieniach u z n a n y c h za ważne z p u n k t u widzenia badań porównawczych, rzadko obserwowały t e n t y p gospodarki w pełnym kontekście k u l t u r o w y m . Z pomocą przychodzą nieliczne m o ­ nografie w s i pasterskich (np. monografia Herseniego w s i Dragus ) czy prace, które zwracały uwagę na w y b r a n e zależności określonego t y p u , jak n p . praca S. Švecowej o stosunkach r o d z i n n y c h i sąsiedzkich w e wsiach kopanicowych rozproszonych czy próby B. Kopczyńskiej-Jaworskiej zwrócenia u w a g i na p r o b l e m zawodu pasterza i r o l i pasterskiego zajęcia sezonowego w życiu w s i góralskiej , czy wreszcie opisy gospodarki p a ­ sterskiej pochodzące z w i e l o t e m a t y c z n y c h m o n o g r a f i i w s i , w których w i n n y c h opracowaniach możemy znaleźć brakujące n a m informacje. Podsumowując t o , co zostało powiedziane powyżej, posiadane m a ­ teriały pozwalają n a m na stwierdzenie współwystępowania p e w n y c h zjawisk, zwłaszcza odnośnie do organizacji w y p a s u j a k o takiego, lecz przeważnie n i e upoważniają do stwierdzenia stopnia i c h szerszych współ­ zależności. W świetle tego ostatniego stwierdzenia n i e z w y k l e istotna dla pełnej analizy porównawczej s t r u k t u r gospodarki pasterskiej byłaby realizacja p r o j e k t u zgłoszonego n a ostatniej k o n f e r e n c j i p r e z y d i u m M K K K B p r z e ­ prowadzenia badań k o m p l e k s o w y c h w y b r a n y c h w s i k a r p a c k i c h , wśród których należałoby uwzględnić wsie z różnymi t y p a m i h o d o w l i paster­ skiej. 17 18 19 GENEZA I PRZEMIANY KARPACKIEJ GOSPODARKI PASTERSKIEJ i H i s t o r i a badań n a d pasterstwem wysokogórskim w K a r p a t a c h i na Bałkanach obarczyła nasze widzenie gospodarki górskiej p y t a n i e m o j e j genealogię etniczną, j e j wołoskie czy inne pochodzenie. P r o b l e m t e n wzbudzał liczne, choć może nie zawsze w pełni uświadomione, emocje pozanaukowe. Generalizując można zauważyć, że w badaniach węgier­ skich zwracano uwagę na ruchliwość przestrzenną pasterzy, i c h t r a d y c j e „nomadyczne" i przeobrażenia gospodarki hodowlanej pod wpływem podniesienia k u l t u r y r o l n e j . W badaniach rumuńskich podkreślano n a ­ tomiast w i e l o w i e k o w y związek gospodarki pasterskiej z osiadłym r o l n i c ­ t w e m . W badaniach p o l s k i c h , niewątpliwie p o d wpływem koncepcji K . Dobrowolskiego, nestora badań n a d kulturą Małopolski, szczególną 1 7 T. Herseni, Drague un sat din fara Oltului (Fugaras) Unitatf Sociále, B u c u r e s t i 1944. Tatr 1 8 S. Š v e c o v á , 19 Gospodarcze Kopanicove i społeczne sidla podstawy a dedina, P r a h a 1975. pasterstwa tatrzańskiego, [w:] P o l s k i c h i P o d h a l a , t. 4, W r o c ł a w 1962, s. 107-162, c z y Tradycyjna sezonowa..., I.e. Pasterstwo gospodarka �95 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M uwagę zwracano n a p r z e j a w y „zderzenia się" i k u l t u r y pasterskiej z r o l ­ niczą, zaś na Słowacji i Wołoszczyźnie M o r a w s k i e j , zwłaszcza w star­ szych pracach, przeceniano n i e j e d n o k r o t n i e w p ł y w y wołoskie, z rezerwą odnosząc się do t e o r i i podkreślających rolę kontaktów z bezpośrednimi sąsiadami. Ze względów organizacyjnych, w badaniach porównawczych b r a k prac dotyczących f o r m życia pasterskiego wśród rdzennej ludności bułgarskiej (nie Karakaczanów), j a k również pełnej r e j e s t r a c j i f o r m ży­ cia pasterskiego wśród narodów Jugosławii. Badania etnograficzne ze względu n a własności w a r s z t a t u b a d a w ­ czego etnografa nie "mogą zastąpić badań h i s t o r y c z n y c h sensu stricto. Jak w i e m y , szeroko jest j e d n a k upowszechnione w e t n o g r a f i i w n i o s k o ­ wanie o przeszłości z j a w i s k k u l t u r o w y c h n a podstawie obserwacji i s t n i e ­ nia cech oraz zespołów k u l t u r o w y c h charakteryzujących się długim t r w a n i e m . Wyróżnione na podstawie analizy typologicznej z b i o r y cech umożliwiają w n i o s k o w a n i e o c h r o n o l o g i i względnej i c h występowania na określonych, zazwyczaj dużych obszarach oraz o k i e r u n k a c h zmian, j a k i m podlegały. A n a l i z y te nie upoważniają j e d n a k do wyciągania wniosków o przebiegach h i s t o r y c z n y c h na małych obszarach. Zastrze­ żenie to jest o t y l e ważne, że niewątpliwie słusznie s t w i e r d z a J . Podo­ l á k , iż organizacja pasterstwa w o w i e l e większym s t o p n i u niż inne zjawiska k u l t u r y pasterskiej zależy bezpośrednio od m i e j s c o w y c h ukształtowanych historycznie warunków. Żeby stwierdzić, które ele­ m e n t y t e j k u l t u r y mają c h a r a k t e r specyficznie etniczny i ograniczają się do określonych terenów, należałoby dokonać pełnej i c h k o n t e k s t o w e j analizy porównawczej. W t y m celu ewentualną pomocą mogłoby być wnioskowanie p r z y pomocy proponowanej przez K . Dobrowolskiego m e ­ t o d y i n t e g r a l n e j , polegającej n a p r z e b a d a n i u j a k największej g r u p y wzajemnie powiązanych elementów k u l t u r y w obrębie n i e w i e l k i e j spo­ łeczności w czasie j a k najdłuższym. Wydłużenie czasu o d b y w a się t u — j a k zauważyła Z. Sokolewicz — kosztem zmniejszenia przestrzennych rozmiarów układu p r z y jednoczesnym z i n t e n s y f i k o w a n i u badań n a d w e ­ wnętrznym powiązaniem elementów . Niestety nie posiadamy opracowań źródłowych odnośnie do r o z w o j u pasterstwa ze w s z y s t k i c h terenów k a r p a c k i c h . Jeszcze raz należałoby ponowić a p e l o p r z y g o t o w a n i e kompendiów i n f o r m a c j i oraz e w e n t u a l ­ n y c h opracowań k a r t o g r a f i c z n y c h z prac specjalistycznych dotyczących chronologii powstania osad w K a r p a t a c h , ze szczególnym zwróceniem u w a g i na analizę w z m i a n e k o osadnictwie wołoskim, pasterstwie w ę 20 21 2 2 2 0 vaquie, 2 1 fii J . P o d o l a k, Les formes referat Z. S o k o l e w i c z , polskiej, traditionnelles de Vorganisation Kategorie [w:] Tradycje czasu i przemiany. długiego Studia Przydatność określonych metod..., i krótkiego nad dziejami ludową, Poznań 1978, s. 54. 42 pastorale en Slo- powielony. s. 118-119. w tradycji etnogra­ i współczesną kulturą �96 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA d r o w n y m czy różnych dziedzinach gospodarki związanych z hodowlą, zwłaszcza owiec. W świetle dotychczasowych d y s k u s j i n a d sprawą k o n ­ taktów e t n i c z n y c h szczególną uwagą należałoby zwrócić na zasięg e w e n ­ t u a l n y c h wędrówek sezonowych sprzyjających k o n t a k t o m p a s t e r s k i m zarówno w strefie wypasów l e t n i c h , j a k i z i m o w y c h . J a k się w y d a j e , w etnograficznej l i t e r a t u r z e pasterskiej b r a k jest n p . i n f o r m a c j i h i s t o ­ r y c z n y c h dotyczących e w e n t u a l n y c h wędrówek pasterzy słowackich na t e r e n y nizinne czy analiz naświetlających w p ł y w różnic u s t r o j o w y c h (podzielonego w przeszłości) państwa rumuńskiego na gospodarkę p a ­ sterską. Myślę t u o analizie życia gospodarczego w s i nie objętych orga­ nizacją t z w . p r a w a wołoskiego, które zostało stosunkowo dobrze zbada­ ne. Podstawowe znaczenie miałoby również zebranie i n f o r m a c j i h i s t o ­ r y c z n y c h na t e m a t szerzenia się gospodarki sianokośnej i m e t o d y użyź­ niania gruntów przez planowe nawożenie (myślę t u o poszerzeniu n a inne t e r e n y badań zapoczątkowanych przez J . Stikę odnośnie do pogra­ nicza słowaako-morawskiego ) . Z wyjątkiem badań węgierskich stosun­ k o w o mało też u w a g i zwracano do t e j p o r y na p r o b l e m y z m i a n y środo­ w i s k a przyrodniczego spowodowane udoskonaleniem sposobów gospo­ darowania. 23 Metoda i n t e g r a l n a w y m a g a w y k o r z y s t a n i a bazy źródłowej zgroma­ dzonej przez n a u k i p o k r e w n e (geografię ekonomiczną, historię gospo­ darczą i t p . ) w celu j e j powtórnej i n t e r p r e t a c j i w myśl etnograficznych postulatów badawczych uwzględniających pełny układ zależności i o d ­ niesień w y b r a n y c h społeczności. P r z y p o m n i e n i e niektórych n a w e t p o ­ wszechnie znanych faktów h i s t o r y c z n y c h w celu r e k o n s t r u k c j i p r z y ­ puszczalnego obrazu r o z w o j u gospodarki górskiej, t a k j a k r y s u j e się ona w świetle badań etnograficznych, w y d a j e się zagadnieniem n i e z w y k ­ le ważnym i pożądanym. Prace porównawcze w y k o n a n e w p o r o z u m i e n i u i zespołowo oszczę­ dziłyby w i e l e wysiłku poszczególnym badaczom, a opracowanie na i c h podstawie h i p o t e z y dotyczącej k i e r u n k u wpływów k u l t u r o w y c h , z w e r y ­ f i k o w a n e w badaniach, dostarczyć b y mogły podstawy do cennych w n i o s ­ ków t e o r e t y c z n y c h dotyczących p r o b l e m u kształtowania się k u l t u r y k a r p a c k i e j w ogóle, a p r o b l e m u generalnego k i e r u n k u r o z w o j u na t y m terenie f o r m życia pasterskiego w szczególności . 24 J . Š t i k a , Salašnické 2 8 skem pomeri, 2 4 dobytka a košarovani K o n c e p c j a s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a p a s t e r s t w a zob. w o r s k a , Projekt in ustajovani den s. 20-22. na Moravsko-Sloven- „Česky l i d " , R . 45: 1958, s. 64-74. Karpaten, der Kollektivarbeit „Carpatobalcanica", des MKKKB zura Kopczyńska-Ja- Theraa: Sennwirtschaft v o l . .8: 1978, z. 1, 23-25; tamże w jęz. ros. �