https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7d6e08f11ef70450725e9ee4a43043a.pdf 28fd5dec133d5e24452934c38e8aea0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2595 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2412 Title A name given to the resource Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.135-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur Seweryn A. Wisłocki W Muzeum Śląskim w Katowicach miała miejsce wyjątkowo ważna i znacząca wystawa. Od czerwca do końca września 1996 roku prezentowano dzieła Jacka Malczewskiego ze zbiorów Lwowskiej Galerii Obrazów. Zaistniało więc w Katowicach udostępnienie polskiej publiczności znaczącej części dorobku artystycznego jednego z najwybitniejszych polskich malarzy, wyłączonego od ponad półwiecza z naszej świadomości kul­ turowej. Lwowska kolekcja dzieł Malczewskiego jest zbiorem boga­ tym, obejmującym wszystkie okresy jego twórczości. Tworzy ją 68 obrazów oraz 18 rysunków i akwarel. Uprzednio znajdowały się one w Ukraińskim Muzeum Narodowym we Lwowie, Muzeum Lubomirskich, w zbiorach Leona Pinińskiego, Kon­ stantego Brunickiego, Bolesława Orzechowskiego, a pojedyn­ cze prace w kolekcjach innych znawców. Warto przypomnieć, iż podstawą zbiorów Ukraińskiego Muzeum Narodowego we Lwowie była kolekcja obrazów Malczewskiego zakupionych i sprezentowanych narodowi ukraińskiemu przez Romana Aleksandra Marię hrabiego Szeptyckiego, arcybiskupa lwows­ kiego, kościoła grecko-katolickiego. Ten gest wykonany przez wytrawnego polityka, zawierał w sobie całą świadomość jego doraźnych znaczeń spektakularnych jak i znaczeń na przy­ szłość. Miał on, w intencji Szeptyckiego, określić, czy wręcz przypisać Jacka Malczewskiego i jego dorobek artystyczny do kultury ukraińskiej. Nie należy także zapominać, że jest w nim również odbicie postawy donatora, jako wyrafinowanego znaw­ cy sztuki. W świadomości polskiej twórczość Malczewskiego jest perłą w dorobku naszej współczesnej sztuki. Potwierdza to choćby ostatnie zdanie noty biograficznej artysty w czterotomowej Encyklopedii Powszechnej P W N 1994: „Twórczość M . jest zaliczana do najwybitniejszych zjawisk nowoczesnej sztuki polskiej."' Prawda leży gdzieś w okolicach środka. Sam artysta miał bez wątpienia pełne poczucie przynależności do narodu polskiego, co zresztą znajduje dobitne odzwierciedlenie w cyklach obra­ zów o tematyce związanej z polską martyrologią po powstaniu styczniowym (Niedziela w kopalni 1882, Na etapie 1883, Wigilia zesłańców 1892), nawiązujących bezpośrednio do twór­ czości Juliusza Słowackiego i Artura Grottga a. Z drugiej strony jego naturalne związki z Podolem, rodzinne, a raczej rodowe są oczywiste i bezdyskusyjne. Ziemie ukraińskie odegrały rolę nie do przecenienia w roz­ woju wczesnej sztuki Słowian Wschodnich. To właśnie tutaj od końca X wieku, w Rusi Kijowskiej rozwinęła się architektura monumentalna w bezpośrednim powiązaniu ze sztuką Bizanc­ jum (np. Cerkiew Dziesięcinna X w „ oraz cerkwie w Kijowie i Czernihowie), a także malarstwo monumentalne i miniaturo­ we. Od X I V wieku sztuka Rusi Czerwonej (w odróżnieniu od Rusi Czarnej sąsiadującej bezpośrednio z ziemiami litewskimi, Białorusi oraz obszarem wpływów księstwa suzdalsko-moskiewskiego, czyli późniejszej Rosji), kształtowała się wpływem sztuki zachodniej. Podole, ziemie halickie i wołyńskie znalazły się w polskim obszarze artystycznym. Przemiany stylowe 135 �И. 3. Jacek Malczewski, „Rycerz i muza", 1903, olej, płótno 49 x75 cm II. 4. Jacek Malczewski, „Przed modelem", ok. 1960, olej, płótno 74,5x97.5 cm znaczone są przez gotyk, renesans i manieryzm {vide: architek­ tura, rzeźba i malarstwo zaistniałe we Lwowie), barok (np. klasztor w Poczajowie), rokoko (reprezentatywny przykład to ratusz w Buczaczu) oraz klasycyzm i eklektyzm. Wpływy kultury i sztuki polskiej sięgały także na pozostałe ziemie ukraińskie, będące poza polskim terytorium państwowym. Sztuka ukraińska rozwijała się jednak w oryginalnym, sobie właściwym wymiarze duchowym i formalnym, kontynuując własne tradycje ruskie, nawiązując jedynie do elementów stylów zachodnich, czego znamiennym przykładem jest „barok ukraiński" - oryginalny, dekoracyjny styl odzwierciedlony np. przy rozbudowie Ławry Peczerskiej, w Bramie Zaborowskiej w Kijowie, w ikonostasach itd. W X V I I I wieku na terenie Rusi Czerwonej rozwinął się pokrewny sarmackiemu - portret i grafika. W pierwszej połowic X V I I wieku wpisali się na trwałe do skarbnicy literatury polskiej dwaj lwowscy mieszczanie: Szymonowicz i Szymon Zimorowicz. Ich poezje, a szczególnie sielanki są wybornym przykładem stopu kultur polskiej i rus­ kiej. Na początku X I X stulecia zaistniała tzw. ukraińska szkoła poetów. Nazwa ta określała poetów romantycznych południo­ wo-wschodnich kresów dawnej Polski podejmujących w twór­ czości tematykę związaną z folklorem i dziejami Ukrainy. Należeli do niej m.in. Antoni Malczewski, Seweryn Goszczyń­ ski i Józef Bogdan Zaleski, tworząc, jak ich ówcześnie nazywa­ no, „trójcę mniejszych w i e s z c z ó w " (w odróżnieniu od M i c ­ kiewicza, Słowackiego i Krasińskiego). Bez wątpienia naj­ wybitniejszym poetą był wśród nich Antoni Malczewski (głoś­ na, kunsztownie napisana powieść poetycka Maria). w wyprawie archeologicznej do Azji Mniejszej, zorganizowanej przez Karola hrabiego Lanckorońskiego. Artysta od 1897 roku był członkiem i współzałożycielem Towarzystwa Artystów Polskich „ S z t u k a " , w latach 1896-1900 oraz 1912-1921 profesorem ASP w Krakowie, a od 1912 roku piastował godność rektora Akademii. Znaczące sukcesy artystyczne osiągnął szybko. Na Pierwszej Wielkiej Wystawie Sztuki w Krakowie w roku 1887 otrzymał nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności za obraz Na etapie. W 1891 roku na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Berlinie otrzymał Złoty Medal I I klasy za obraz Introdukcja, w rok później również. Złoty Medal I I klasy na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Monachium za obraz Śmierć na etapie, a w osiem lat później Srebrny Medal za Melancholię w Paryżu. W 1903 roku odbyła się pierwsza indywidualna „Wystawa Stu Dzieł Jacka Malczewskiego" zorganizowana przez Towa­ rzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie, a następnie prezentowana w Krakowie i Warszawie. Jacek Malczewski po śmierci pochowany został w krypcie kościoła O.O. Paulinów na Skałce w Krakowie, w miejscu wiecznego spoczynku wybitnych i zasłużonych Polaków. Artysta uznawany jest za jednego z głównych przedstawicieli Młodej Polski w jej symbolicznym nurcie sztuki. Nie należy jednak jego dorobku sytuować wyłącznie w estetyce i filozofii modernistycznej. Malczewski początkowo malował wiejskie sceny rodzajowe inspirowane w znacznej mierze folklorem i pejzażem podolskim, później stworzył cykl obrazów związa­ nych tematycznie z walką o niepodległość Ojczyzny. Były prace realistyczne, tworzące pełen ekspresji dokument artj* tyczny martyrologii narodowej po upadku powstania stycz­ niowego. Około 1890 roku zwrócił się w stronę symbolizmu tworząc własny, odrębny styl. Symbolizm i ekspresja przekazu zasadzały się na baśniowości, wizyjności mitycznej łączonej z realizmem detali i poszczególnych m o t y w ó w oraz na opero­ waniu żywą gamą kolorystyczną o dysonansowych zestawie­ niach. Sytuując twórczość Jacka Malczewskiego na takim, z konie­ czności nader szkicowo zarysowanym tle, można rozumieć i odczytywać motywy malarskie wywodzące się z tradycji kulturowej Podola, ich specyficzne znaczenia symboliczne i metaforyczne wpisane w większość dzieł malarskich tego artysty. Studiował w Krakowie w Szkole Sztuk Pięknych u Włady­ sława Łuszczkiewicza, Feliksa Szynalewskiego i Jana Matejki. To właśnie on pierwszy dostrzegł wielki talent Malczewskiego, który ostatecznie przeniósł się do jego pracowni. W 1876 roku artysta wyjechał do Paryża, gdzie przez rok kształcił się w Ecole des Beaux-Arts u Ernesta Lehmanna. Po powrocie studiował ponownie u Matejki. Zgodnie z duchem czasu Malczewski odbył wiele podróży artystycznych do Włoch. W 1884 r. uczestniczył jako rysownik 136 10 mll|L W dziesięć lat później kształtuje się ostatecznie i /a.l stałe miejsce w twórczości Malczewskiego portret. Arty również w tym przypadku wypracował własną formułę eks presyjno-filozoficzną. W skrócie można ją określić jako И* ' wanie (najczęściej) półpostaci na tle krajobrazu, z zastoso*^ niem kontrastu nie tylko kolorów, lecz przede wszys^ nastroju w wizerunkach przyrody i człowieka. Człowiek i N ra. Pogodny pejzaż tworzy kontrast dla powagi człowieka, J - sla 1 atL1 �melancholijnych rozważań. Tak są traktowane liczne autoport­ rety malarza, na których przedstawia się w różnych strojach i z różnym rekwizytorium znaczących symbolicznie atrybutów. Lubił przedstawiać się w otoczeniu muz, aniołów, faunów, rusałek i harpii. Byty fantastyczne na jego płótnach współist­ nieją z bytami realnymi na równych prawach, tworząc amal­ gamat znaczeń nadrealnych, asocjacji kreujących „krajobraz duchowy" artysty (w przypadku autoportretu), bądź port­ retowanego modelu. W takim samym sztafażu symbolicznym malarz starał się przekazywać idee, duchowe posłania właściwe dla czasu, dla epoki, a jednocześnie ponad czasowe, uniwersalistyczne. Świat ducha i świat materii kreowane są jako jeetność w osobistej, antropologicznej perspektywie, w wizjach malars­ kich czerpiących jednocześnie z tradycji polskiej, ukraińskiej i europejskiego dziedzictwa historyczno-kulturowego. Szcze­ gólną rolę odgrywa w nich kobieta personifikująca wielość znaczeń od metafor potocznych, wręcz banalnych do skom­ plikowanej symboliki metafizycznej. Można domniemywać, że było to zgodne z duchem sztuki modernistycznej, z jej fascyna­ cją, filozofią i sztuką indyjską, szczególnie tantrą, choć w malar­ stwie Malczewskiego nie ma bezpośrednich, formalnych nawią­ zań do sztuki indyjskiej. M o ż n a jedynie mówić w tym przypad­ ku o pewnym powinowactwie w obrębie ideii kreujących sztukę na gruncie europejskim w tamtym czasie. Dla porównania, szczególnie w odniesieniu do sztafażu symbolicznego wywodzącego się z kultury i mitologii greckiej, odwołam się do Stanisława Wyspiańskiego. Mam na myśli projekt kurtyny do teatru im. J. Słowackiego, który Wyspiański zgłosił na konkurs, a który nie znalazł uznania. Otóż koncepcja artyslyczno-filozoficzna tego dzieła (zachował się projekt na kartonie) opierała się na misterium eleuzyńskim, na jego istocie, czyli micie o śmierci i odrodzeniu w rocznym cyklu procesów przyrody. Wyspiański jednak w tym przypadku, jak i w innych dziełach, szczególnie literackich, nie czerpał bezpośrednio U. 5. Jacek Malczewski, „Trzej aniołowie z Tobiaszem", 1906, olej. tektura 32.2 x 24,4 cm 11. 6. Jacek Malczewski. „Rycerz". 1904. olej, płótno 182 x 122 cm z mitologii i filozofii starożytnej. Po odpadnięciu przy eg­ zaminach w państwowej Akademii Sztuki w Paryżu, zapisał się do „ a k a d e m i i " prywatnej, gdzie Paul Serusier wykładał filozo­ fię propagując Platona i mistrzów szkoły aleksandryjskiej: Filona oraz Hermesa Trismogistosa, a szczególnie od roku 1889 nową wersję hermetyki głoszoną przez Edourda Schure, autora dzieła Wielcy wtajemniczeni. Książka ta stała się wręcz Biblią epoki symbolizmu. Tadeusz Sinko w swoim czasie wyraził przekonanie, iż. światopogląd Wyspiańskiego opierał się na trzech źródłach: doktrynie hermetycznej Schurego, kulturze greckiej i filozofii Fryderyka Nilzschego. Tak więc wspomniany projekt kurtyny zawierał posłania symboliczne nawiązujące do greckiego mitu, ale w duchu interpretacji mającej źródło w Wielkich wtajem­ niczonych. W tym samym czasie Jacek Malczewski, zafascynowany również, kulturą grecką, jej przekazem symbolicznym, a także hermeneutyka głoszona przez Edouarda Schure, wprowadza do swoich obrazów postacie alegoryczne w rozbudowanych kon­ tekstach symbolicznych. Rebusy symboliczne sytuował w kra­ jobrazie, w architekturze, bądź w ich wybranych elementach, z terenu zachodniej Ukrainy. Budował przy ich użyciu klimat obrazu, klimat nostalgii, melancholii, a raczej melancholijnej autorefleksji tak specyficznej i jedynej w swoim rodzaju, iż. kojarzy się bezpośrednio ze smutkiem stepowym i ukraińską dumką. Eksponowane w Muzeum Śląskim obrazy pochodziły ze wszystkich okresów twórczości artysty i prezentowały prawie wszystkie istotne dla niej motywy i oraz wątki tematycznosymboliczne. Ich wybór dokonany przez Igora Chomycza, kustosza Lwowskiej Galerii Obrazów posiadał bardzo ważną cechę: był dopełnieniem dzieł Malczewskiego, które są w kraju, w polskich zbiorach muzealnych i prywatnych. Nie można mieć pełnego przekonania o wielkości tegoż artysty, bez zapoznania się ze znakomitą kolekcją Lwowskiej Galerii Obrazów. Katowickiej wystawie towarzyszył katalog wydany na euro­ pejskim poziomie edytorskim i merytoryczin m. co je-st w znacz­ nej części autorską zasługą Igora Chomycza a także Muzeum Śląskiego. Jacek Malczewski Malarstwo, ze zbiorów Lwowskiej Galerii Obrazów, Muzeum Śląskie, Katowice, czerwiec - wrzesień 1996 r„ komisarze wystawy: Roman Fedyna, Izabela Kanta, Zofia Krzykowska, aranżacja przestrzenna: A . Cioska, M . Madej, M . Paluchiewicz. 137 �