https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4b70a993a5c8909963acf65bc18b4e9.pdf 90ddfc234dd82c67a558df65866d1ac1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2453 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2277 Title A name given to the resource Powroty do przeszłości, albo czy wspomnienia kłamią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.57-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Powroty do przeszłości, albo czy wspomnienia kłamią? Krzysztof Piątkowski Czy godzi się i r o n i z o w a ć z tak miłego dla d o j r z a ł e g o serca uczucia j a k n o s t a l g i a za przeszłością? G ł u p i o to r o b i ć w skali jednostkowej, prywatnej, kiedy „ c z a r w s p o m n i e ń " , tylko dobrych w s p o m n i e ń , prostuje nam przygarbione plecy, a p r z y w o ł a n i e utraconego czasu wyciska łzę. Jacy byliśmy p i ę k n i , j a k żarliwie k o c h a l i ś m y , jakie cudowne b y ł o kiedyś życie i świat... Czy wspomnienia k ł a m i ą ? D e l i k a t n y to problem z a k ł a m a ­ nie ludzkich biografii. A l e gdy rozszerzymy skalę patrzenia, gdy „ w y j d z i e m y z siebie", gdy do tego rozejrzymy się wokół... Być m o ż e zobaczymy, j a k k u l t u r a popularna epatuje nas n o s t a l g i ą za czasem m i n i o n y m . Słyszymy m u z y k ę , o g l ą d a m y filmy, z a k ł a d a m y modne stroje - i j u ż j e s t e ś m y w sidłach przeszłości! W y w o ł a n e j przeszłości. Najpierw była moda na lata pięćdziesiąte - j a k w filmie G . Lukasa American Graffiti (1973): dynamiczny czas, cudow­ ne, wyzwolone dziewczęta, najpiękniejsze samochody i rock and r o l i ! W y d a w a ł o się - „ t o se ne v r a t i . . . " Dziś pop k u l t u r a czaruje nas n o s t a l g i ą za latami sześć­ dziesiątymi. M o d y w kulturze, m o d y w sztuce... „ Z a c z ę ł o się to chyba od m o d y na retro, czyli n a w r o t u do stylu modernizmu z p r z e ł o m u X I X i X X w i e k ó w . Szybko zaczęły k l a r o w a ć się tendencje do przeciwstawiania się awangardyzmowi z jego a b s o l u t y z a c j ą o r y g i n a l n o ś c i , rady­ kalnej n o w o ś c i . W pewnym k r ó t k i m okresie p o w r ó c o n o do r o m a n t y z m u czy też neoromantyzmu - zwłaszcza w muzyce. Lecz artyści nie mogli z a p o m n i e ć bez reszty tego wszyst­ kiego, co d a ł a W i e l k a Awangarda i p o w s t a ł konglomerat, ś w i a d o m e przemieszanie stylów na zasadzie pastiszu, cyta­ t ó w z odniesieniami do nowych tendencji w myśli filozoficz­ nej" ( G o ł a s z e w s k a 1992:103). Czy k u l t u r a postmodernistyczna w t y m w i e l k i m przypo­ m i n a n i u o d k r y w a nam j a k ą ś p r a w d ę o przeszłości? S p ó j r z m y na nasz, lokalny, polski p r z y k ł a d . N a p o c z ą t k u paradoks: nie należy dziś „ d o dobrego t o n u " nostalgiczne p r z y w o ł y w a n i e c h o ć b y f r a g m e n t ó w z peerelow­ skiej przeszłości. Jest t u jednak sfera pop k u l t u r y w y m y k a j ą ­ ca się z „ o b s z a r u wstydu i zapomnienia": muzyka m ł o d z i e ż o ­ wa - j a k to się wtedy m ó w i ł o . Z w r ó ć m y u w a g ę , że j u ż s ł o w o „ m ł o d z i e ż o w a " , u ż y w a n e wtedy oficjalnie, m i a ł o p r z y w o ł y ­ w a ć kontekst czegoś d r u g o r z ę d n e g o , m a ł o w a r t o ś c i o w e g o , infantylnego czy niedojrzałego (przypomnijmy jednak d w u ­ z n a c z n o ś ć niedojrzałości u Gombrowicza!). O d k i l k u lat do dziś j e s t e ś m y ś w i a d k a m i serii k o n c e r t ó w tzw. „ d i n o z a u r ó w " . Reanimowane zespoły z lat sześćdziesią­ tych zapełniały w i d o w n i e w większych i mniejszych mia­ stach. Ostatnio r ą c z o p r z y g r y w a ł y „ C z e r w o n e G i t a r y " , a k i l k a d n i temu come back w p e ł n y m składzie z a p o w i e d z i a ł zespół „ N o T o C o " . Czy to t y l k o zwiewny czar elektrycznych gitar, czy zawarta jest w t y m zjawisku j a k a ś prawda czasu? Milan Kundera zauważa: „Jeśli to prawda, że historia m u z y k i s k o ń c z y ł a się, to co p o z o s t a ł o z muzyki? Cisza? S k ą d ż e ; m u z y k i jest coraz więcej, wielokrotnie więcej, niż 58 było jej w najwspanialszych czasach. Rozlega się z g ł o ś n i k ó w na domach, ze straszliwych a p a r a t ó w d ź w i ę k o w y c h w miesz­ kaniach i restauracjach, z m a ł y c h t r a n z y s t o r ó w noszonych przez ludzi na ulicach. S c h ó n b e r g z m a r ł , Ellington z m a r ł , ale gitara jest wieczna. Stereotypowa harmonia, wytarta melodia i r y t m , t y m w y r a ź ­ niejszy, i m bardziej m o n o t o n n y , oto co z o s t a ł o z m u z y k i , oto jej wieczność. W tych prostych kombinacjach nut wszyscy m o g ą się zjednoczyć; przecież to sam byt krzyczy w nich swe radosne: Ja t u jestem! Ż a d n a zgoda nie jest głośniejsza i bardziej j e d n o m y ś l n a niż prosta zgoda na byt. Pod t y m w z g l ę d e m p o r o z u m i e w a j ą się A r a b o w i e z Ż y d a m i , Czesi z Rosjanami. C i a ł a p o r u s z a j ą się w takt d ź w i ę k ó w , pijane ś w i a d o m o ś c i ą , że istnieją. Dlatego ż a d n a kompozycja Beethovena nie była p r z e ż y w a n a z większą, z b i o r o w ą e k s t a z ą j a k rytmicznie p o w t a r z a j ą c e się uderzenia w struny gitar. (...) H i s t o r i a m u z y k i jest ś m i e r t e l n a , lecz g ł u p o t a gitar jest wieczna. M u z y k a w r ó c i ł a dziś do swego p o c z ą t k o w e g o stadium. Jest to stan po ostatnim postawieniu pytania, stan po ostatnim zastanowieniu, stan po h i s t o r i i " ( K u n d e r a 1993: 183-184). A więc dźwięki gitar b r z m i ą j a k słowa konsekracji: p o w o ł u j ą świat m i t u . J a k i ż to m i t j e d n o c z y ł dawniej tych s z a r p i ą c y c h d r u t y i tych wywijających marynarkami? M i t w s p ó l n o t y , w k t ó r y wierzono wtedy i k t ó r y m i t o l o g i z u j ą c przeszłość wywołuje się teraz. P ó j d ź m y tropem Rolanda Barthesa i przyjmijmy rozumienie takiej m i t o l o g i i j a k o z a k ł a m y w a n i a (Barthes 1970). W s p ó ł c z e ś n i e w dalszym ciągu - p o w i a d a ł Barthes - mamy do czynienia „ z obfitością e l e m e n t ó w mitycznych, j a k dawniej anonimowych, p o k r ę t n y c h , rozgadanych, p o d ­ dawanych z a r ó w n o krytyce ideologicznej j a k i semiologicznemu d e m o n t a ż o w i " . D z i ś jednak trzeba - d o d a w a ł - „ w y ­ o d r ę b n i a ć i o p i s y w a ć nie m i t y ale socjolekty. M i t o l o g i ę n a l e ż a ł o b y z a s t ą p i ć przez idiolektologię, bardziej sformali­ z o w a n ą i j e d n o c z e ś n i e , j a k sądzę, bardziej p r z e n i k l i w ą . Jej kategorie operacyjne to j u ż nie znak, signifiant, signifić czy konotacja, ale cytat, odniesienie, stereotyp" (Barthes 1992:6). J a k ą przeszłość w y w o ł u j ą „ d i n o z a u r y " ? Oczywiście miłą, wesołą, z a b a w o w ą - t a k ą jak piosenki z tamtych lat. Bo w o k ó ł czego ma b u d o w a ć się m i t w s p ó l n o t y ? Naturalnie, w o k ó ł spraw, k t ó r y m i żyje pokolenie. J a k i e ż to sprawy j e d n o c z y ł y m ł o d y c h ? - pytamy dalej. N i e w ą t p l i w i e w a ż n e . O N tak J Ą charakteryzuje: „ J e s t e ś taka j a k inne dziew­ częta / lubisz b a w i ć się, b y ć u ś m i e c h n i ę t a " ; jest jednak pewien feler: „ T o , że ty się boisz myszy / czy nie śmieszne to?" - śmieszne, bardzo śmieszne. O N A bywa bardziej konkret­ na: „ N i e wołaj mnie na ż a d e n film" - powiada, t y l k o : „ z a m ó w m i czekoladowy k r e m " ; lecz m ł o d y nie musi się z a m a r t w i a ć zanadto, bo wreszcie usłyszy: „ C i e b i e k o c h a m i czekoladowy k r e m " . O N A p r z e w a ż n i e „ c z e k a na m i ł o ś ć " , O N to wyczuwa i pyta wprost: „ C z y będziesz sama dziś wieczorem / bo jeśli tak, to przyjdę / a jeśli nie, to nie"! O N A spuszcza z t o n u i sugeruje: „ N i e pukaj do m y c h d r z w i " , raczej: „ N a p i s z p r o s z ę " , bo przecież „ Z a daleko mieszkasz �m i ł y " , a w o g ó l e to lepiej „ Z a m n ą nie o g l ą d a j się". O N p r z y g n ę b i o n y filozoficznie się zaduma: „ N a betonie kwiaty nie r o s n ą " , ale zaraz krzyknie do innych: „ P o w i e d z c i e j e j " , że „ P ł y n i e Wisła, p ł y n i e " , ot co. R o z d o k a z a ł e m się erotycznie... M o ż e zamiast seksu, dzie­ w c z ę t a zajęłyby się p r z y r o d ą ? P r o s z ę bardzo, najlepiej r u d y m rydzem, m u c h o m o r k i e m czy b i e d r o n e c z k ą w kropeczki. Najbezpieczniej jednak w r ó c i ć do zabaw dziecięcych i za­ c h ę c a ć wszystkich: „ B a w się w c i u c i u b a b k ę z nami (wystar­ czy w k r ą g u s t a w i ć się) c h u s t e c z k ę j e d n ą m i e ć " - prawda, że proste? Były też marzenia. Co m o g ł o być obiektem m a r z e ń ? - oczywiście dżinsy. Jako że był to towar trudno d o s t ę p n y i drogi, m u s i a ł go s f i n a n s o w a ć tato: „ T a t o , k u p m i dżinsy spodnie (tato, będzie m i wygodnie) tato, nie m ó w , że są drogie". T a t o , naturalnie, p r a c o w a ł w sektorze p a ń s t w o w y m ( u s p o ł e c z n i o n y m ) , bo „ b a n a n o w a m ł o d z i e ż " w y w o d z ą c a się z k r ę g ó w „ p r y w a c i a r s k i c h " dżinsy k u p o w a ł a sobie sama. Banan - symbol b u r ż u a z y j n e g o zbytku... C ó ż tam banan! Przypomnijmy sobie, j a k o statku w i o z ą c y m cytryny na święta entuzjastycznie i n f o r m o w a ł a cała prasa z k i l k u d n i o ­ w y m wyprzedzeniem. Notabene debatowano na „ n a j w y ż ­ szym szczeblu", czy nie da się z a s t ą p i ć tego luksusowego owocu k a p u s t ą k w a s z o n ą ( w y t ł u m a c z o n o jednak towarzy­ szowi W i e s ł a w o w i , że nie da się z t y m pić herbaty...). I n n y m obiektem m a r z e ń był m o t o c y k l ( „ N i e chcę skody ani opla..."), oczywiście krajowej produkcji. U b r a n i w jajo­ waty kask, elastyczny golf i p r z y s ł o w i o w y o r t a l i o n (z p o d p i n ­ k ą lub bez) m o g l i ś m y z a d a ć szyku, c h o ć b y na zabawie podmiejskiej, gdzie m o ż n a b y ł o „ T a n g o za p ó ł z ł o t e g o tańczyć"... K s z t a ł t o w a ł y się t a k ż e pewne wzorce p o s t ę p o w a n i a . Bujn o w ł o s a nimfa, k o k i e t u j ą c a o b f i t y m biustem w y l e w a j ą c y m się z obcisłej, brokatowej sukni kusiła: „Przyjdzie na to czas / przyjdzie czas / najpierw w s t ą p do d o m u / o przyszłości ze m n ą p o m ó w " . D z i e w c z ę t a smodzielnie natomiast zapew­ niały hardo: „ O mnie się nie m a r t w / j a sobie r a d ę d a m " . Z kolei r o d z i m y amant o wyglądzie wyleniałego wymoczka, z a w o d z i ł j a k prawdziwy macho: „ P o s ł u c h a j co ci powiem dziś / j u ż jesteś nie potrzebna m i / j u ż z a p o m n i a ł e m chwile te"... A emocjonalnie pobudzona p u b l i c z n o ś ć dziś się wzrusza i bije brawo... Jaki m i t w s p ó l n o t y , j a k i e d o ś w i a d c z e n i e pokoleniowe kryje się za t y m i piosenkami o banalnej miłości czy trzecio­ r z ę d n y c h problemach życiowych? Ż a d e n m i t , raczej jego skrawek, rudyment; przywołuje się d o ś w i a d c z e n i a m i ł o s t e k , prywatek, mody... Piosenka z c z a s ó w m ł o d o ś c i - j a k w magii kontaktowej - p r z y w o ł u j e m ł o d o ś ć . M ł o d o ś ć jest p i ę k n a i dobra, m ł o d o ś ć jest wieczna; p r z y w o ł a n y m i t w s p ó l n o t y redukuje się do wspomnienia młodzieńczej zabawy, wywołuje obraz siel­ skiej, wesołej, bezproblemowej m ł o d o ś c i . C i sami ludzie grają, te same usta śpiewają s t a r ą p i o s e n k ę : stare jest dobre, stare nie m o ż e k ł a m a ć , jest p r a w d ą . I d i o c i m u z y k i p r z y w o ł u j ą czas zapomnienia... Lecz za­ k ł a m a n a prawda zderza się z p o d w ó j n i e z a k ł a m a n ą rzeczy­ wistością peerelowskich lat sześćdziesiątych. P o d w ó j n i e za­ k ł a m a n a , bowiem zostaje p r z e s ł o n i ę t a nawet r e a l n o ś ć tej rzeczywistości. Tak wielka jest siła kreacji ideologii, wiary w moc słowa, k t ó r e stwarza n o w ą p o s t u l o w a n ą rzeczywis­ tość. C h o d z i ł o o to - j a k m ó w i ł Aleksander W a t - by „ u z n a ć za to co jest - to, co p o w i n n o być, a czego właśnie nie ma i być nie m o ż e " . Z a w o d o w i interpretatorzy p r z e k ł a d a l i i upo­ wszechniali m ą d r o ś ć partii. W s p i e r a ł a to wiara (to co, że udawana) i nauka (to co, że fałszywa). Obraz ś w i a t a w y d a w a ł się ustabilizowany na wieki w i e k ó w ; nie m o g ł a go z a c h w i a ć z m i e n n o ś ć f o r m pop k u l t u r y . M a ł o tego: p r ó b o w a ­ no z a a n e k t o w a ć w y t w o r y k u l t u r y masowej i u s t a w i ć je pod sztandarami realnego socjalizmu. O p o r t u n i ś c i m u z y k i śpie­ w a l i na propagandowych festiwalach o t y m , że „ Ż o ł n i e r z dziewczynie nie s k ł a m i e " , czy o mogile partyzanckiej w „ s z c z e r y m p o l u " , gdzie biały krzyż, lub zachęcali m ł o d z i e ż „ d o woja marsz", czy r o d z i n ę do przyjazdu na przysięgę w o j s k o w ą . Wychwalali też p o m y ś l n y r o z w ó j ludowej ojczyz­ ny, k t ó r a „ k w i t ł a j a k p ę k czerwonych r ó ż " , a zespół „ N o T o C o " tak się rozpędził, że w s t ą p i ł w 1968 r o k u do partii i p o p a r ł linię kierownictwa... W ł a d z e d o z o w a ł y w radio i T V r o c k - a n d - r o l l o w ą m u z y k ę a n g l o s a s k ą , preferując p i o s e n k ę w ł o s k ą (np. F. Buscalione) czy f r a n c u s k ą - a m ł o d z i e ż słuchała Radia Luksemburg. Jeśli n i e k t ó r z y nasi wykonawcy p r ó b o w a l i ś p i e w a ć „ R o c k A r o u n d the C l o c k " czy „ R o c k and R o l l M u s i c " , to r o z g ł o ś ­ nie p a ń s t w o w e h u c z a ł y szlagierem o Tierieszkowej, jeśli k t o ś z a ś p i e w a ł ,,1'm Sorry", czy „ L o v e M y Tender", nasi t w ó r c y odpowiedzieli zaraz „ Z i e l o n y m i w z g ó r z a m i nad S o l i n ą " . . . R o d z i m o ś ć była u r z ę d o w o zalecana, zwłaszcza sięganie do ludowych tradycji. P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . . . Z w i ą z e k tego t y p u propozycji z t y m co się działo w muzyce rockowej na Zachodzie był, delikatnie m ó w i ą c , umowny. N i e zapominajmy jednak o całkowitej k o n t r o l i p a ń s t w a nad życiem estradowym, rynkiem fonograficznym czy radiem i telewizją, o p r ó b a c h skanalizowania i zaanektowania muzycznej pop k u l t u r y . T o co w y m y k a ł o się t y m zakusom m i a ł o charakter undergroundowy; k i l k a z e s p o ł ó w p r ó b o w a ­ ło p r z e n o s i ć na nasz grunt wzory zachodnie (ciekawe zwłasz­ cza były p r ó b y bluesowe czy jazzrockowe). N i e zapominaj­ my wreszcie o d o s ł o w n e j granicy z a m k n i ę t e j m i ę d z y obu blokami: na p o c z ą t k u szóstej dekady w y b u d o w a n o m u r berliński, a narowisty p r z y w ó d c a Z S R R omal nie p r z e k s z t a ł ­ cił tzw. k o n f l i k t u k u b a ń s k i e g o w ś w i a t o w ą w o j n ę . Rock jest o g ó l n o ś w i a t o w y m fenomenem artystycznym, k u l t u r o w y m i s p o ł e c z n y m drugiej p o ł o w y X X wieku, k t ó r y ma w ł a s n ą p r a w d ę i w ł a s n ą estetykę ( Z o b . Siwak 1993). M o ż n a powiedzieć, że zjawisko to lokuje się m i ę d z y s z t u k ą a życiem, czy m i ę d z y s z t u k ą a c o d z i e n n o ś c i ą ; t o usytuowanie „ p o m i ę d z y " dodaje m u sensów nie t y l k o artystycznych i nie t y l k o k u l t u r o w y c h . Zajmuje pozycje m e d i a c y j n ą m i ę d z y spontanicznymi, często z a m k n i ę t y m i subkulturami m ł o d z i e ­ ż o w y m i , a najszerszym obiegiem k u l t u r y masowej. Jest więc „ p o trosze" s z t u k ą k u l t u r y nieoficjalnej i „ p o trosze" p r o d u k t e m masowym, w y t w o r e m p r z e m y s ł u kulturowego (jest też s z t u k ą w i e l o p o s t a c i o w ą : obejmuje koncerty, płyty, film, T V e t c ) . K u l t u r a w s p ó ł c z e s n a w ostatnich kilkudziesię­ ciu latach w y p r o m o w a ł a ideę m ł o d o ś c i j a k o w a ż n ą w a r t o ś ć , j a k o m i t ; rock w t o p i ł się w tę ideę, k t ó r a jest jego n o ś n i k i e m . Rockowcy m u s z ą zawsze p o z o s t a w a ć w opozycji do zasta­ nych f o r m k u l t u r o w y c h : bunt i agresja (wyrażająca się m i ę d z y i n n y m i poprzez h a ł a s , głośne granie) są atrybutem m ł o d o ś c i i reakcją na nieprzystosowanie do s k o s t n i a ł y c h f o r m , czy p o t r z e b ą znalezienia własnej t o ż s a m o ś c i . Rock ma swoją p r a w d ę , szczerość wypowiedzi: zjawiska sztuczne, nieautentyczne nigdy nie z a d o m o w i ł y się na dłużej na rockowej niwie. Ta prawda kreuje w s p ó l n o t ę r o c k o w c ó w , zawarta jest w ewokowanych pragnieniach w o l n o ś c i , m i ł o ­ ści, a u t e n t y c z n o ś c i i p r a w d z i w o ś c i , poczuciu b e z p i e c z e ń s t w a i akceptacji, m o ż l i w o ś c i uczestniczenia na w ł a s n y c h warun­ kach w życiu s p o ł e c z n y m . . . Intensywna ekspresja, specyficz­ na forma wsparta p u l s u j ą c y m rytmem, w o k a l n o ś ć - oto ś r o d k i , k t ó r e tę p r a w d ę niosą. Dialogiczny charakter k o n ­ t a k t u t w ó r c a - odbiorca, w y m u s z a j ą c y specyficzną aktyw­ n o ś ć odbiorcy - to u ł a t w i a . K o n c e r t rockowy bywa spektak­ lem parateatralnym, ma w ł a s n ą , z a a r a n ż o w a n ą dramatur­ gię, gdzie stopniuje się napięcie od p o c z ą t k u do finału. Manifestuje się m i t w s p ó l n o t y , poparty w s p ó l n ą ekspresją i p o d o b n y m w y g l ą d e m t w ó r c ó w i słuchaczy. O d swego p o c z ą t k u rock w y t w a r z a ł s p o ł e c z n ą o t o c z k ę , k r e o w a ł idoli, bożyszcze t ł u m ó w . Dawniej ten mechanizm 59 �I c e c h o w a ł k i n o i o d n o s i ł się do gwiazd filmowych. O d p o ł o w y lat pięćdziesiątych na o ł t a r z uwielbienia wynoszeni są rockowcy; pierwszym był Elvis Presley... D z i ś dawniejsi idole w y w o ł u j ą uczucie nostalgii za prze­ szłością, m ł o d o ś c i ą . . . M ó w i ę o t y m w k o n t e k ś c i e m u z y k i . O d j a k i e g o ś czasu w kulturze Zachodu w y r a ź n i e z a u w a ż a się tendencje do p o w r o t ó w - ostatnio zwłaszcza do lat sześć­ dziesiątych. W i d a ć to w filmie, sztukach plastycznych, zainteresowaniach kulturalnych, modzie czy nawet w p o l i t y ­ ce. Prezydent U S A B i l l C l i n t o n w y r a ź n i e kształtuje swoje image na w z ó r Johna F. Kennedy'ego, niemal mitycznego dziś prezydenta, bohatera wielu filmów, książek. Ten sam w y g l ą d , fryzura, retoryka, styl, rola ż o n y , m o ż n a wręcz powiedzieć: czekamy jeszcze na głośne romanse... S ą d z ę , że jest w t y m pewne uzasadnienie: konserwatywne r z ą d y R. Reagana czy M . Thatcher nie r o z w i ą z a ł y wielu n a b r z m i a ł y c h p r o b l e m ó w społecznych, m i m o p o c z ą t k o w y c h s u k c e s ó w ekonomicznych. Liberalna gospodarka, aktywne społeczeń­ stwo - d o s k o n a ł y m i realizatorami takich idei o d p o c z ą t k u lat 80-tych byli tzw. yuppies ( Z o b . P ę c z a k 1992); j e d n a k ż e późniejsza recesja i ostre k o n f l i k t y społeczne (np. ten w Los Angeles) zmąciły j e d n o z n a c z n ą o c e n ę takiej p o l i t y k i . Z r e s z t ą k o n s e r w a t y ś c i n i e c h ę t n i e o d w o ł u j ą się do lat sześćdziesią­ tych, w i d z ą c zwłaszcza u ich schyłku d e s t r u k c j ę i anarchizm a w treściach - mistyfikacje. Polityka konserwatywna zawsze k r y t y k o w a n a b y ł a przez kręgi akademickie i artystyczne. Przedstawiciele tych ś r o d o w i s k p o s t r z e g a j ą tamte lata j a k o czas rozbudzenia demokracji, okres w a ż n y c h przemian obyczajowych i i instytucjonalnych, modernizacji społecznej i liberalizacji prawa, a także przemian duchowych - sięgania, j a k by to p o w i e d z i a ł Eliade, do archaicznej gleby religijnej, by r e k o n s t r u o w a ć pierwotne dla wszelkiej k u l t u r y d o ś w i a d ­ czenie sacrum. Z r e s z t ą r ó ż n e na ten temat opinie, j a k i e znajdujemy w literaturze zależą od stanowisk politycznych a u t o r ó w ( Z o b . u nas L e g u t k o 1993 i K r z e m i ń s k i 1993). Przypomnijmy t a k ż e , iż artyści z formacji beat generation, czy intelektualiści b y l i ideologami ruchu hipisów; ś r o d o w i ­ ska te m o d e l o w a ł y t a k ż e wizerunek k o n t r k u l t u r y ( Z o b . J a w ł o w s k a 1975). R ó ż n e nurty k u l t u r y alternatywnej są j a k ą ś k o n t y n u a c j ą r u c h ó w s p o ł e c z n y c h z lat sześćdziesią­ tych. M a m y więc powody, aby w kulturze Zachodu pojawiła się - czy to w perspektywie jednostkowej, czy w perspektywie s p o ł e c z n e g o d o ś w i a d c z e n i a - nostalgia za przeszłością, za straconą młodością. W muzyce rockowej po inwazji w latach o s i e m d z i e s i ą t y c h heavy metalu, m u z y k i monochromatycznej, noise music czy rapu - wraca się do r o z w i ą z a ń i b r z m i e ń z szóstej dekady (np. styl rave). Nawet ekscentryczny heavy metal w y c i e n i o w a ł swą a g r e s y w n ą d i a b o l i c z n o - h e d o n i s t y c z n ą w a r s t w ę , upoda­ bniając się coraz bardziej do starego hard rocka. Notabene ciekawym jest, iż w tekstach a u t o r ó w klerykalnych czy B I B L I O Barthes R. 1970, Mit i znak, Warszawa 1992, O zmianie przedmiotu badań (czyli mitologia dzisiaj), „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr 3-4 Gołaszewska M . 1992, Postmodernistyczna gra w ku/turę, (w:) Oblicza postmoderny. Teoria i praktyka uczestnictwa w kulturze współczesnej, red. A. Zeidler-Janiszewska, Warszawa Jawłowska A. 1975, Drogi kontrkultury, Warszawa 60 konserwatywnych bardzo często heavy metal u t o ż s a m i a n y jest z satanizmem i wręcz z c a ł y m rockiem; nierzadkie są też opinie, że tego t y p u muzycy n o s z ą długie włosy, aby p r z y k r y ć ślady po l o b o t o m i i . . . K u l t u r a postmodernistyczna przetwarza wiele w ą t k ó w k u l t u r y alternatywnej. Socjolog Jerzy W e r t e n s t e i n - Ż u ł a w s k i z a u w a ż a , że „ T o , co (...) najbardziej znamienne w z w i ą z k a c h postmodernizmu z k u l t u r ą a l t e r n a t y w n ą to antyteologiczna wizja świata nie m a j ą c e g o wytyczonej drogi ani d o m i n u j ą c e j jedynie słusznej aksojologii i k u l t u r y - ś w i a t a «globalnej wioski» z ł o ż o n e g o z lokalnych, bardzo spluralizowanych kultur, w k t ó r y c h p r z e b y w a j ą czasowo jednostki ludzkie, o d g r y w a j ą c e na pewien czas j a k i e ś role społeczne, opierające jednak swój sens egzystencji na autonomicznych systemach w a r t o ś c i służących doznawaniu k o m f o r t u psychicznego (post-konwencjonalnych) i b ę d ą c y c h w l u ź n y c h z w i ą z k a c h z i n n y m i ( p r z y n a l e ż n o ś c i t o ż s a m o ś c i o w e j a nie p r z y n a l e ż n o ś ­ ciowej). Jest to wizja świata trwałej anomii, ś w i a t a w k t ó r y m m o ż n a się z a t r a c i ć , jeśli nie zredukuje się swoich potrzeb transcendentalnych na rzecz temporalistycznych r o z w i ą z a ń d o r a ź n y c h , p r z y n o s z ą c y c h ulgę i m o ż n a być stale r a n i o n y m , jeśli nie u ł o ż y się na n o w o więzi z l u d ź m i , ze w s p ó l n o t a m i l u d z k i m i , z k u l t u r a m i i ich w z o r a m i i n o r m a m i : »lojalność wobec s p o ł e c z e ń s t w a s k o ń c z y się w momencie, w k t ó r y m m u s i a ł b y m z a p r z e c z y ć w ł a s n e m u j a « - pisał W . S i m o n " ( W e r t e n s t e i n - Z u ł a w s k i 1992: 136-137). Powroty do przeszłości m a j ą swe uzasadnienie w refleksji postmodernistycznej. Nostalgia za u t r a c o n y m czasem jest w kulturze Zachodu t a k ż e p r ó b ą poszukiwania t o ż s a m o ś c i ze s o b ą samym i k o m u n i k a c j i z i n n y m i k u l t u r a m i . A w naszym kraju? M ó w i ł e m o muzyce z tamtych lat odgrzewanej przez „ d i n o z a u r ó w " , o zderzeniu z a k ł a m a n y c h ś w i a t ó w . Czy wspomnienia k ł a m i ą ? D o jakiej rzeczywistości społeczno-politycznej sprzed ćwierćwiecza m i e l i b y ś m y się o d w o ł a ć : do g o m u ł k o w s k i e g o marazmu, regresu, b r a k u alternatyw i sytuacji totalnego niedoboru wszystkiego, czy do hucpy politycznej z 1968 roku? Nie m o ż e t a k ż e do w ł a s n y c h korzeni p o w r ó c i ć polski rock, k t ó r y dopiero w latach 80-tych o d z y s k a ł swoją p r a w d ę , gdy w stanie wojennym s p a d ł a maska z z a k ł a m a n e g o oblicza i trzeba b y ł o samemu to przeżyć i z a c z ą ć pisać w ł a s n ą a u t o b i o g r a f i ę . . . Coda Przypomnijmy na koniec film W i m a Wendersa Niebo nad Berlinem (1987), m ó w i ą c y o e u r o p e j s k o ś c i rozumianej j a k o p a m i ę ć . Berlin jest miastem o b c i ą ż o n y m p a m i ę c i ą wojny; bohater filmu stara się go o b s e r w o w a ć z pozycji przybysza, z p u n k t u widzenia anioła... T r o c h ę tak j a k antropolog: t y l k o dla niego p a m i ę c i ą jest w ł a s n a k u l t u r a . R A F I A Krzemiński I. 1993, Lata szczęśliwe, lata szalone... Kontrkułtura i lata sześćdziesiąte, „Znak", nr 455 Kundera M . 1993, Księga śmiechu i zapomnienia, Warszawa Legutko R. 1993, Trzy tezy o kontrkulturze, „Znak", nr 455 Pęczak M . 1992, Mały słownik subkultur młodzieżowych, Warszawa Siwak W. 1993, Estetyka rocka, Warszawa �