https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acef932f01d01885e727e0a7c3ea6f9a.pdf c84665c52c6f81e65b2b3126ac11f5bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4662 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - regiony Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4330 Title A name given to the resource Rejony sztuki ludowej w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.3-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Figury zwierząt wypiekane z ciasta na Nowy Rok we wsiach warmińskich. Twórczość o stosunkowo ścisłej lo­ kalizacji terytorialnej w Polsce (Mazury, Warmia, Kurpie — Puszcza Zielona) Jacek Olędzki REJONY SZTUKI LUDOWEJ W POLSCE Zagadnienie regionów terytorialnych w kulturze ludowej (a tym samym w sztuce — pieśni, stroju, bu­ downictwie) było stałym przedmiotem zainteresowań etnografii już od czasów narodzin tej nauki. Zagadnie­ nie to stało się też jednym z głównych czynników i n ­ spirujących Oskara Kolberga do stworzenia dzieła wy­ jątkowego, jedynego na świecie pod względem rozmia­ rów. Nie ulega też wątpliwości, że dzieło Kolberga jest funkcją samej kultury ludowej, która na terytorium Polski mieni się w zakresie zjawisk artystycznych nie spotykaną gdzie indziej rozmaitością. To, co w innych państwach europejskich rozpoznajemy jako odrębności narodowościowe, a co znalazło potwierdzenie w struk­ turach administracyjno-politycznych tych państw (auto­ nomie republik, prowincji) oraz w kulturze, w szcze­ gólności zaś języku — odrębności obejmujące całe zbiorowości (niezależnie od ich różnic wewnętrznych: klasowych czy warstwowych) — u nas manifestuje się, jak wiadomo, tylko w życiu grup ludowych, na naj­ niższych piętrach świadomości przynależenia do okreś­ lonej zbiorowości. Fakty te nie pozostawały bez wpływu na rozwój fascynacji sztuką ludową. Góralszczyzna (Zakopiań­ szczyzna), Huculsizczyzna, Krakowskie, a w późniejszym czasie Wileńszczyzna i Nowogródczyzna oraz Kurpie, Śląsk i Kaszuby, to jakby odrębne światy zaintereso­ wań, rozwijających się pośród badaczy i artystów od Młodej Polski po ostatnie lata I I Rzeczypospolitej. W miarę roewoju zainteresowań pogłębia się orientacja w strukturze odrębności terytorialnych w życiu wsi. Wspomniane wyżej zainteresowania nawiązywały często do ogólnoeuropejskich prądów umysłowych z przełomu X I X i X X w., znanych pod nazwami panslawizmu, pangermanizmu i panceltyzmu. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej nastąpił dalszy rozwój tych zainteresowań. Łączył się on wó­ wczas z dążeniami społeczno-politycznymi szerokich rzesz, dążeniami zmierzającymi do rekonstrukcji czy utrwalenia państwowości, często dopiero w tym czasie reaktywowanej. Zależnie też od sytuacji historycznej i geo-politycznej danego kraju rozwijające się tzw. r u ­ chy regionalistyczne w pierwszym ćwierćwieczu X X w. podejmowały mniej lub bardziej odrębne zadania. W nie­ których krajach zachodnioeuropejskich dochodziły do głosu ze szczególną siłą dążenia do przywrócenia należ­ nych praw prowincjom zaniedbanym pod względem rozwoju gospodarczego. Na tym tle rodziły się nawet działania o charakterze wybitnie separatystycznym. Nade wszystko jednak przewodziły owym ruchom doniosłe przedsięwzięcia mające na celu wzmocnienie prestiżu, podniesienie do należytej rangi historycznej i roli kul­ turotwórczej wartości rodzimych, „prowincjonalnych", określanych tu regionalnymi. U nas już w czasach niewoli treściom tej kultury przypisywano uzdrawiającą rolę w procesach przetrwa­ nia narodu. Ostatecznie służyć one miały ugruntowaniu nowo uzyskanej państwowości. Nie bez znaczenia po­ zostawał fakt wyjątkowo drastycznej formy ucisku po­ litycznego, jakiemu podlegała ojczyzna ze strony zabor­ ców. Oczywiście, dążenia zaborców zmierzające do wy­ narodowienia podbitego kraju podsycały wolę zachowa­ nia i kultywowania treści rodzimych, lokalnych — re­ gionalnych. Po blisko 150-letniej niewoli ruch regionalistyczny w Polsce odegrał w kraju niepodległym szcze­ gólną zupełnie rolę. Można tu wspomnieć o potrzebach ciągłości tradycji, przywrócenia poczucia wysokiej god­ ności i znaczenia narodu w przeszłości, a w powszedniejszej praktyce do zacieśnienia więzi społeczno-kultu­ rowych w poszczególnych regionach kraju. Z tego czasu datuje się działalność wybitnych jednostek: Stefanii Sempołowskiej, Ludwika Krzywickiego (inspiratorów Wolnej Wszechnicy) oraz licznych uczonych i działaczy 3 �cone regionom etnograficznym pióra Anny KutrzebaPojnarowej *. Praca ta jednak, podobnie jak inne liczne opracowania etnograficzne z najnowszych czasów (Ka­ zimiery Zawistowicz-Adamskiej, Kazimierza Moszyń­ skiego, Mieczysława Gładysza, Józefa Gajka, Józefa Burszty oraz Romana Reinfussa) nie doczekała się naj­ mniejszej nawet wzmianki w popularnych i wysoce ambitnych dziełach poświęconych problemom kultury, narodu i państwa . 2 2 społecznych, zorganizowanych wokół różnego rodzaju Towarzystw i Muzeów Regionalnych, względnie takich instytucji specjalistycznych, jaką był „ŁAD". Dramatyczna przeszłość najnowsza kraju, a także powszechna świadomość szczególnie dotkliwej niespra­ wiedliwości w ocenach narodu przez zaborców, sprzy­ jały kształtowaniu się, a niekiedy pojawieniu się zja­ wiska, które można by łączyć z pojęciem ksenofobii. Inną stroną tego zjawiska była swoiście pojmowana rywalizacja, aktywność o cechach partykularnych. Pro­ blemom tym poświęcił wiele prac Jan St. Bystroń. Bystroń swoje wiekopomne dzieło o megalomanii naro­ dowej poprzedził skrupulatnymi studiami nad regional­ nymi ugrupowaniami w Polsce. Autor dochodzi na tej drodze do stworzenia nie tylko niezbędnej dokumenta­ cji terenowej, ale rzeczy ważniejszej — odkrycia po­ wszechnej dosyć drażliwości społecznej, prowadzącej często do pozytywnej indywidualizacji (różnorodności) działań kulturotwórczych. Bystroń dostrzegał też w tym procesie jedną z istotnych cech „generalnych" Polaków, którą łączyć można z dużą aktywnością życiową, ale też ze swoistym irracjonalizmem, dosadnie wyrażonym przez powiedzenie „zastaw się, a postaw się". Dalszym rozwinięciem refleksji teoretyczno-historycznych Bystronia jest interesujące studium poświę­ 4 * W pierwszych latach po wojnie kolbergowskie roz­ różnienia terytorialne kultury ludowej dotyczące tylko ziemi mazowieckiej (Mazowsze Stare, Leśne, Polne) wzbogacone zostały o dodatkowe wyodrębnienie regio­ nów: kołbielskiego, sannickiego, gostyńskiego, sierpeckiego, płockiego, rawskiego i in. Z czasów wcześniej­ szych przetrwało pojęcie Kurpi, odnoszące się do lud­ ności zamieszkującej Kurpiowską Puszczę Zieloną i Bia­ łą oraz Księżaków, zamieszkujących Ziemię Łowicką. Warto też zwrócić uwagę, że owe określenia najśwież­ szej daty (region kołbielski, sannicki itd.) pojawiły się nie tyle w wyniku wielostronnych rozpoznań różnych dziedzin kultury ludowej przez fachowców etnografów, ile dzięki rejestracji przez reprezentantów instytucji opiekuńczych, często całkiem zewnętrznych, w każdym zaś razie najbardziej uderzających odrębnością w za­ kresie sztuki (strój, tkanina, wycinanka, pisanki). Świadomość złożoności zagadnienia regionu stanowi dla wielu badaczy swoistą barierę, powstrzymującą przed próbą chociażby naszkicowania cech wyróżniają­ cych poszczególne regiony na określonym etapie prze­ mian historycznych. Region jest, jak wiadomo, kategorią stosunków historycznych, zmieniających się w czasie. Jego granice, pod względem zmienności, przypominają zjawisko pulsacji, rozszerzania się i kurczenia. Niejed­ nakowy też jest rytm tej pulsacji w poszczególnych przejawach życia grupy związanej z danym regionem. Wobec poważnych ciągle niedostatków w zakresie prowadzonych badań nad monograficznymi opracowa­ niami sztuki poszczególnych grup ludowych w kraju, próby zarysowania odrębności terytorialnej, chociażby tylko w plastyce, skazane są na nie wytrzymujące kry­ tyki symplifikacje. Przedstawione wyżej stanowisko wynika z doświad­ czeń badawczych etnologa. Stanowiska tego nie musi podzielać z etnologiem historyk sztuki. Z tytułu swoich uprawnień specjalistycznych, znajomości rozległej pro­ blematyki sztuki, może on z łatwością uzyskać niezbęd­ ny dystans do spraw związanych z twórczością artystów ludowych. Taki też dystans pozwolił Józefowi Grabow­ skiemu podjąć pierwszą w naszej literaturze próbę opi­ sania regionów sztuki ludowej w Polsce . Nie lada też trudności zarysowały się przed tą pierwszą próbą. Grabowski korzysta z różnych kryteriów, służących wyodrębnieniu poszczególnych regionów. Jednym z naj­ bardziej podstawowych i zdaje się uzasadnionych jest dla niego kryterium ilości — intensywność występowa­ nia jakiegoś rodzaju twórczości w danej okolicy. Po­ sługiwanie się tym kryterium wymaga jednakże do­ głębnego i niezwykle szczegółowego rozpoznania sytua­ cji historycznej każdego z osobna obszaru (potencjal­ nego regionu). Oczywiście pewne zjawiska udaje się ustalić bez większego trudu. Takim zjawiskiem jest zdecydowanie nierównomierne występowanie na obsza­ rze Polski zabytkowej rzeźby religijnej, mniej lub bar­ dziej intensywny rozwój w X I X w. świątkarstwa w po­ szczególnych rejonach kraju. W tej dziedzinie — naj­ donioślejszej dla ludowej twórczości artystycznej — nie bez znaczenia jest ustalenie przyczyn owej nierównomierności, odnalezienie klucza do jej rozszyfrowania. 3 �II. 2. „Plon" dożynkowy z Wielkopolski. Muzeum Regionalne we Włocławku. Swoista twórczość ludności rolni­ czej nieznana w wielu częściach Polski, a niezwykle popularna w Jugosławii, Włoszech, Grecji oraz innych kra­ jach Europy (por. Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz, Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław-Warszawa 1967). I I . 3. Ma­ lunki zwierząt. Współczesna, spontaniczna twórczość ludowa nie znajdująca powiązania z tradycyjną sztuką regionalną. Okolice Brzeska 3 • 5 �4 Grabowski odwołuje się do znanych czynników; roli środowiska geograficznego, a także warunków społecz­ nych i ogólnego rozwoju kulturowego danego obszaru. „Nawet Góry Świętokrzyskie, p e ł n e l a s ó w , z odręb­ nym niż w siąsiednich regionach, przypominającym tro­ chę podhalańskie, budownictwem drewnianym, zaliczają się do tego figuralnego bezludzia. Sytuacja polepsza się nieco w województwie łódzkim, ale o regionie rzeź­ biarskim można mówić dopiero w Poznańskiem. Tutaj sytuacja przedstawia się zupełnie inaczej. Niewątpliwie jest to jeden z najstarszych, a ponadto jeden z najlepiej poznanych historycznie regionów w zakresie rzeźby l u ­ dowej. Tylko z ludowością nie jest najlepiej". Dalej kontynuuje Grabowski: „Niejednokrotnie wśród warun­ ków geograficznie podobnych jedne są bogate w rzeźby, drugie ubogie, np. Podhale i Góry Świętokrzyskie, L u ­ belskie i Kielecczyzna. Trudno tu więc mówić o jakiejś zależności" . Istotnie, na tej płaszczyźnie trudno odna­ leźć zależność. Jeśli się jeszcze weźmie pod uwagę przy­ padki występowania religijnej rzeźby drewnianej na terenach bezleśnych, wówczas poszukiwanie owych za­ leżności między twórczością a środowiskiem naturalnym okazuje się zabiegiem daremnym. Grabowski rozpatruje również — jak było powiedziane — inne czynniki mo­ gące warunkować rozprzestrzenianie się świątkarstwa. Ale w ujęciu autora także i owe inne czynniki okazują się niewiele wyjaśniające: „Również spojrzenie na stan i stopień rozwoju polskiej kultury ludowej w X I X wie­ ku niewiele wyjaśnia. Religia bowiem, a więc także zwią­ zana z nią obyczajowość, m. in. świątkarstwo, odgrywała doniosłą rolę na wszystkich terenach. Niemniej jednak te połacie kraju czy okolice, gdzie pątnictwo podsycało praktyki kultowe ludu, na ogół zaliczają się do wymie­ nionych uprzednio regionów rzeźbiarskich. Mają swoje słynne miejsca odpustowe Śląsk i Krakowskie, również Skępe na tyle wyraźnie rolę odegrało w rejonie Ma­ zowsza i Kujaw, by o nim specjalnie mówić. Świętą Lipkę w Olsztyńskiem nazwać można Częstochową Pół­ nocy, natomiast sama Częstochowa nie posiada własnego, 4 6 mocnego zaplecza rzeźbiarskiego, jeśliby tylko przykła­ dowo wymienić miejsca odpustowe. Mimo jednak tego wyjątku przyjąć można, że istnieje związek między zna­ nymi centrami pątniczymi a rzeźbą figuralną" . Można oczywiście powiedzieć, że Święta Lipka w Olsztyńskiem jest Częstochową Północy, tudzież, zgodnie z terminologią „miejsca odpustowe", sprowadzać do tej samej kategorii Klasztor Jasnogórski OO. Pauli­ nów i Skępe. Wydaje się jednak, że występuje tu za­ sadnicza różnica między ośrodkiem wielowiekowej, zor­ ganizowanej i potężnej działalności religijnej, a prowin­ cjonalnym ośrodkiem (jednym z bardzo licznych) — silnie zintegrowanych z religijnością na poziomie wie­ rzeń lokalnych. W przypadku „ośrodka odpustowego" — Częstochowy — możliwym było rozwinięcie przez Zgro­ madzenie Paulinów ogólnonarodowego kultu maryjnego, usymbolizowanego w wizerunku Królowej Korony Pol­ skiej, który przeniknął do sztuki ludowej w postaci masowo wyrabianych przez ten ośrodek dewocjonaliów i tzw. malarstwa częstochowskiego. Natomiast w przy­ padku prowincjonalnego Skępego szeroko rozumiany kult maryjny mógł się jedynie wyrazić w ludowych f i ­ gurach Matki Boskiej Skępskiej, w twórczości dostoso­ wanej do nikłych zupełnie możliwości głoszenia w Skępem prawd wiary. Uznając te same przyczyny określa­ jące możliwość głoszenia prawd wiary w danym ośrod­ ku, można mówić o niewystępowaniu świątkarstwa w rejonie pełnym lasów — Gór Świętokrzyskich. Wy­ daje się, że w rejonie Łysej Góry prastare opactwo Święty Krzyż spełniło podobną, jeśli nie poważniejszą rolę, jak Jasna Góra z Ziemi Częstochowskiej. Zapewne oddziaływanie tych ośrodków nie wyraziło się w zasad­ niczej przebudowie mentalności religijnej okolicznej lud­ ności chłopskiej (w tym stopniu, aby treści świątkarstwa były tej ludności obce). Z całą jednak pewnością można przyjąć, że w rejonach tych, silniej niż z dala od po­ dobnie aktywnych instytucji klasztornych, funkcjono­ wały bojaźnie przed prostym i najszerszym wyrażeniem żywionych uczuć religijnych. A nie da się zaprzeczyć, 5 �II. 4. Figurki z gliny znane w większości krajów euro­ pejskich, nieznane zaś prawie zupełnie w rejonach Polski o słabych tradycjach rzemieślniczych. Wyk. w 1957 r. Emilia Chmiel z Medyni Głogowskiej. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. I I , 5. Chorągiew cechu rzeźników krakowskich z 1918 r. I I . 6. Szyld cechu rzeżników krakowskich wraz z wotami (czeladników) z 1815 r. u jej podstawy tkwi j a k a ś w r o d z o n a u l u d n o ś ­ ci p e w n y c h terenów predyspozycja do tworzenia sztuki obrazującej" . Rozwinięciem tego poglądu jest u Grabowskiego sugestia o pokrywaniu się regionów rzeźbiarskich w Pol­ sce z nielicznymi ośrodkami kaflarstwa ludowego — sztuki „wybitnie obrazującej". Nie kwestionując tego określenia wypada wskazać, że w wycinankarstwie można wyodrębnić takie właśnie regiony sztuki „nieobrazującej" i „obrazującej". W pierwszym przypadku wchodziłaby w grę wycinanka Kurpiowszczyzny i Opo­ czyńskiego, w drugim wycinanka łowicka. Wycinanka łowicka z bogatą i rozwiniętą tematyką życia wsi może też uchodzić za przejaw najbardziej żywo manifestują­ cej się „predyspozycji obrazującej". Czy można jednak mówić, że jest to predyspozycja wrodzona? A następnie, 6 6 że świątkarstwo było świadectwem takich właśnie „nie­ kontrolowanych" stanów religijności. Z jednej strony dziedzina ta znajdowała w religii podstawę swego ist­ nienia, ale z drugiej — ta sama religia była czynnikiem uśmierzającym działania artystyczne o treściach religij­ nych. Trzeba bowiem pamiętać, że nigdzie, nawet w owych ośrodkach prowincjonalnych, we wsiach gó­ ralskich i kurpiowskich, z dala od wielkich centrów zorganizowanej pracy duszpasterskiej, nie było popierane przez Kościół owo ludowe rzeźbienie — postaci świętych i boskich. W X I X w. nie należały też do wyjątku kon­ flikty między twórcą figur — rzeźbiarzem ludowym, a lokalnymi władzami kościelnymi — proboszczem lub wikarym jakiejś parafii wiejskiej. I jeśli w kręgu kon­ fliktów spersonalizowanych mogły one nawet sprzyjać aktywności twórczej rzeźbiarzy, o tyle już na arenie bezpośredniego oddziaływania potężnych instytucji koś­ cielnych, w bliskim sąsiedztwie zastępów misjonarzy, inaczej zupełnie musiał brzmieć głos wiejskiego kazno­ dziei, bardziej truchlały w tych miejscach sumienia wiernych. Można by zaryzykować twierdzenie, że świąt­ karstwo tylko tam rozwijało się bujnie, gdzie zaistniały warunki dla szczególnego rodzaju religijności — dosta­ tecznie żarliwej, ale też nie nazbyt silnie podlegającej restrykcjom wzorów oficjalnej wiary. Grabowski, w próbie regionalizacji zjawisk artys­ tycznych nie wdając się w szczegółową analizę kolejno wywoływanych czynników, zmuszony jest do rezygnacji z oznaczenia materialnych przesłanek spostrzeganych prawidłowości. Jest zaś pewną prawidłowością, że w miejscach bujniejszego rozwoju rzeźbiarstwa występo­ wały również inne przejawy ludowej sztuki religijnej. „Gdy zsumujemy rezultaty dokonanych porównań (mię­ dzy rzeźbą, malarstwem i drzeworytem — J. O.) mając w pamięci oczywiście to, że obrazy były obiektem nieraz daleko wędrującym, rzeźby zaś raczej glebae adscriptae, największą korelację znajdziemy między rozmieszcze­ niem obrazów na szkle, a regionami świątkarskimi. Są­ dzę, że nie jest to tylko przypadkowa zbieżność i że �II. 7. Matka Boska Skępska, drewno, wys. 28 cm. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. I I . 8. Matka Boska Skępska, drewno, wys. 43 cm. Muz. Regionalne we Włocławku że taką „predyspozycją wrodzoną" legitymują się nie­ które tylko grupy ludowe w Polsce? Otóż chyba nie. Albowiem trudno jest przyjąć, żeby w obrębie jednego zespołu ludności wiejskiej Mazowsza występowały ja­ kieś zasadnicze różnice, wyrażające się w wewnętrznych cechach jednostek, reprezentujących ugrupowanie np.: Księżaków (o predyspozycjach) i Kurpiów (nie mają­ cych tych predyspozycji). Istotnie, w wycinance Kur­ piowszczyzny nie pojawiły się tak bogato jak w Ło­ wickiem tematy figuralne, wiadomo jednak, że na te­ renie Kurpiowszczyzny rozwinęła się sztuka „obrazują­ ca" w niezwykle bogatej i różnorodnej twórczości rzeź­ biarskiej, a także w pisankarstwie. Warto też dodać, że korelacja dodatnia — jakiej poszukKJe Grabowski — występuje mimo wszystko pomiędzy wycinanką „nie obrazującą", a rzeźbą „obrazującą". Korelacja ta wy­ raża się w podobieństwie pełnionych funkcji przez te dziedziny sztuki w życiu wsi. Były to funkcje religijnomagiczne. Wycinanka podobnie jak rzeźba rozwijała się pod silnym oddziaływaniem potrzeb ideowych. O tym jednak, że wycinanka Kurpiowszczyzny czy innej grupy nie stała się tak jak w Łowickiem „obrazowa", zdecydo­ wały zasadniczo inne czynniki aniżeli brak „wrodzonych predyspozycji". Taka tendencja do psychologizowania pojawia się w pracach Grabowskiego każdorazowo w momencie niedopełnienia analizy rozpatrywanych zjawisk. Śledzić ją można jednak również przy próbie interpretacji pojedynczych faktów, które przy ogólnym założeniu, że podlegają ukrytym (aby nie powiedzieć tajemniczym) procesom regionalizacyjnym, jawią się autorowi jako znaczące. W tym też przypadku Grabow­ ski korzysta ze szczególną mocą z kolejnego kryterium wyodrębniającego, jakim jest forma, wyraz formalny, 8 styl. Autor potrafi z dużą wnikliwością odczytywać po­ przez cechy formalne „głębię wewnętrzną", „siebie sa­ mych" przedstawicieli środowiska ludowego'. Przykła­ dami mogą być rzeźby Chrystusa Upadającego pod Krzyżem, które służą określeniu cech regionalnych właś­ ciwych ludności ziemi krakowskiej i kurpiowskiej. We­ dług Grabowskiego rzeźby te zawierają „cechy typowe" dla świątkarstwa wymienionych wyżej regionów . War­ to powiedzieć, że mimo usilnego starania nie udało się na terenie Kurpiowszczyzny odnaleźć więcej niż jeden tylko egzemplarz figury Chrystusa Upadającego. I dla­ tego też można przyjąć, że na tle znacznie większej l i ­ czebności innych tematów w rzeźbie występującej na tym terenie, Chrystus Upadający nie jest dziełem re­ prezentatywnym. Jednakże w próbie regionalizacji fak­ tów artystycznych przez Grabowskiego uzyskujemy na­ stępujące opisanie tych figur. „Jedno z najbardziej ty­ powych ujęć tematu, znamiennych dla regionu krakow­ skiego. Charakterystyczne są w tym schemacie długie, równoległe fałdy szaty, sposób ułożenia rąk i nóg, ze zwróconymi ku widzowi stopami, oraz ekspresja fascy­ nującej zazwyczaj twarzy" . Natomiast o figurze kur­ piowskiej Grabowski pisze tak: „Schemat miękkiej, fa­ lującej linii trzonu figury Upadającego pod krzyżem — różni wyraźnie kurpiowską wersję tego tematu od kra­ kowskiej" . Obok tej charakterystyki mówi autor z powodu innej figury kurpiowskiej o jej „spokoju" i „łagodnym nastroju całości kompozycji". W świetle tak dokumentowanych faktów zrodzić się może prze­ świadczenie, że nie tylko „wrodzone predyspozycje" de­ cydują o różnicach między wyrazem dzieł sztuki po­ szczególnych regionów, ale że zgodnie z założeniem o wyrażaniu „siebie samych", „patrzenia w głąb siebie", 8 9 10 �9 �na nie tylko dlatego, aby ustrzec się przed pomówie­ niem o skrzywienie zawodowe — etnograficzne — w prowadzonym dalej opisie możliwych już do przedsta­ wienia spostrzeżeń. Celowo używamy tego właśnie ter­ minu (spostrzeżenia), albowiem nadal nie można mówić 0 ostatecznych wnioskach, kiedy rozpoznanie bogactwa 1 rozmaitości regionalnych odrębności sztuki ludowej w Polsce dopiero się toczy. Oczywiste jest też, że w przedmiocie naszych roz­ ważań nie chcielibyśmy pominąć licznych czynników endogenicznych związanych z osobowością określonych twórców-artystów. Nadal jednak — co należy podkreś­ lić z całym naciskiem — nie zostały wykształcone ani odpowiednie podstawy metodologiczne, ani dostatecznie sprawne w użyciu techniki pomiaru, pozwalające na bezbłędne określenie cech jednostki, a cóż dopiero cech powtarzających się w całej zbiorowości. Stąd też za­ chodzi konieczność skupienia uwagi przede wszystkim wokół czynników egzogenicznych — wynikających z bio­ grafii jednostek danej zbiorowości, warunków jej egzy­ stencji na płaszczyźnie szeroko rozumianych faktów eko­ nomicznych, społecznych. W miarę możliwości, starać się też będziemy wniknąć w układ zależności występu­ jących w całokształcie zjawisk kulturowych właściwych dla danej grupy. Przyjmując, że genezy sztuki ludowej należy poszu­ kiwać w późnym stosunkowo okresie dziejów, istotne jest związanie tego procesu z: 1) historią najnowszą, 2) bagażem kulturowym, 3) stosunkiem do tradycji oraz 4) dynamiką rozwojową poszczególnych ugrupowań lud­ ności chłopskiej na terenie k r a j u . Od razu też zwróć­ my uwagę, że okres od X V I do X V I I w. jest czasem zarówno kształtowania się tego odrębnego nurtu roz­ wojowego sztuki, jak też krzepnięcia, a w pewnych przypadkach nawet związywania się nowych ugrupowań ludności chłopskiej, które w X V I I I , przede wszystkim zaś w drugiej połowie X I X w., rozpoznajemy w postaci zwartych zbiorowości o silnym poczuciu terytorialnych więzi społecznych (regionalnych). Do ugrupowań tych należałoby — jak sądzę — zaliczyć Lasowiaków, Górali Podhalańskich i Śląskich, Księżaków, Kurpiów, Mazu­ rów, Warmiaków i najprawdopodobniej również Kaszu­ bów. Historia tych grup wskazuje na wyraźny splot procesów kształtowania się odrębnego nurtu sztuki ł za­ razem odrębności społeczności ludowych. Taki splot nie mógł pozostać bez wpływu na wyodrębnienie się szcze­ gólnie dynamicznych i najbardziej zindywidualizowa­ nych układów „sztuki regionalnej". Sztuka — jako wy­ kładnik światopoglądu — musiała spełniać doniosłą rolę konsolidującą, a także ugruntowującą społeczną pozy­ cję — ów swoisty status regionalny — określonej grupy. Taki też sens historii i samej sztuki przedstawiają naj­ bardziej zregionalizowane grupy ludowe w Polsce — Lasowiacy, Górale, Księżacy, Kurpie . Z drugiej znów strony istniały szerokie kręgi lud­ ności chłopskiej, których dzieje kształtowały się znacz­ nie wcześniej aniżeli w X V I I czy X V I w. Mamy na myśli układy zasiedziałości ustalonej bodaj już we wcze­ snym średniowieczu — w obrębie głównych prowincji: Wielkopolski i Małopolski (Ziemia Krakowska, Kielec­ ka, Lubelska). W odróżnieniu od ludności owych późnych, ale za­ razem zwartych ugrupowań, mieszkańcy wymienionych wyżej dwu głównych dzielnic — mimo wszelkich róż­ nic — nie uzyskali nigdy pozycji swoiście wyizolowanej, „separatystycznej". W stosunkowo jednorodnym organiz­ mie kulturowym ludności chłopskiej tkwiły w tych stro­ nach naszego kraju najpotężniejsze i najstarsze enkla­ wy kultury szlacheckiej — dworskiej, plebejskiej, i miej­ skiej. ll I I . 10. Ukrzyżowany, cement, wys. 44 cm. Okolice Prze­ myśla. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie istnieją u poszczególnych grup ludowych zasadniczo in­ ne cecny psychiczne. Przedstawione wyżej uwagi tylko w części ujmują rozległy materiał i prezentowaną przez Grabowskiego metodę interpretacji dzieł w czterech monumentalnych opracowaniach plastyki ludowej. Opracowania te bliskie są koncepcjom zawartym w dziele Kolberga. Współczes­ ne próby poznania życia wsi jakby nie interesowały autora. Próby te zaś wyrażają się przede wszystkim w szczegółowej analizie kultury poszczególnych ugrupo­ wań ludowych, w dążeniu do uzyskania efektów nau­ kowych w postaci tzw. monografii terytorialnych. Wy­ daje się, że dopóki nie powstanie w miarę wyczerpujący zestaw opracowań monograficznych, przedwczesne jest budowanie sądów ogólnych na temat cech regionalnych plastyki ludowej oraz podłoża i przyczyn istniejących różnic terytorialnych. W innym przypadku cechy for­ malne przypadkowo wybranej figury służyć będą suge­ stiom o występowaniu w jednym regionie predyspozycji obrazujących, pełnych fascynującej ekspresji, a gdzie indziej — spokojniejszych — bez takich walorów. Nie kwestionujemy bynajmniej różnic w wyrazie emocjonalnym dzieł sztuki ludowej pochodzących z róż­ nych rejonów kraju. Byłoby to pozbawianie dzieł ich istoty, ich zdolności apelowania do pełnej sfery wraż­ liwości zmysłowej, przede wszystkim zaś uczuciowej oraz intelektualnej. Są to prawdy oczywiste — wskazujemy 10 1! �Przeprowadzając jednak takie generalne rozróżnie­ nie należy wziąć pod uwagę inne, nie mniej ważne oko­ liczności, towarzyszące procesom regiionalizacyjnytm w naszym kraju. Wchodziłby tu w grę problem bagażu kulturowego, stosunku do tradycji. W zespołach młod­ szych, które wymienione zostały w pierwszej kolejności, zaistniał ważny moment zerwania bezpośrednich więzi z określoną spuścizną kulturową, z chwilą wejścia w nowe układy zależności swoiste dla obszarów kolonizo­ wanych. Oczywiście nie tam, gdzie osadnicy kolonizując nowy obszar zatracali kontakt z tradycją. Zawsze je­ dnak tego formatu historyczne zdarzenia wpływają na przemianę relacji zachodzących między zbiorowością a tradycją i tradycją a zbiorowością. Celowo wskazuje­ my na te dwa kierunki zależności. Wydaje się, że w omawianej sytuacji kierunek pierwszej zależności może utrzymywać się, a nawet rozwijać (zasada wzmo­ żonego sentymentu), natomiast kierunek drugi, jeśli nie wygasa, to przyjnamniej zmienia się jego zniewalający czy też determinujący charakter. Faktem jest, że w ba­ gażu kulturowym grup takich jak Kurpie, Księżacy czy Lasowiacy nie ma wielu najbardziej jawnych archaiz­ mów, które znamy z terenu „zasiedziałych" ugrupowań ludności wielkopolskiej i małopolskiej. Spostrzeżenia te dotyczą głównie treści ludowych obrzędów dorocznych, przypadających na porę przesile­ nia zimowego nocy i wiosennego dnia. W obrębie Ma­ zowsza, gdzie lokują się przynajmniej 3 zwarte grupy ludowe o późnym rodowodzie, zwyczaje takie jak ma­ rzanna, maik i gaik, a także przebierańcy z osławionym turoniem nie są znane lub były znane, lecz w postaci nierozwiniętej . łł Siedząc jednak stosunek do tradycji istotniejsze wydaje się wskazanie na bardziej zasadnicze różnice, za­ chodzące nie tyle na płaszczyźnie owych wybitnie ludo­ wych treści (które mimo swej archaiczności zawiązywały się nie raz w bardzo późnych okresach), ile oficjalnych, łączących się z ogólnonarodową strukturą ideologiczną, jaką od wczesnego średniowiecza stanowi dla całego kra­ ju chrześcijaństwo. I w tym miejscu należy wskazać na rudy mentalne różnice; cała południowa część Polski, naŁtępnie obszary Wielkopolski tudzież tereny nadwiślań­ skie (nie tylko w części południowej, ale również w pół­ nocnej) stanowią strefę najbardziej rozwiniętych i — moż­ na by rzec — zasiedziałych ośrodków działalności dusz­ pasterskiej, zorganizowanych i systematycznych jej wpły­ wów. Są to obszary, na których rozwijała się w sposób najbogatszy i różnorodny kultura miejska średniowiecza z jej najbardziej fascynującymi przejawami w architek­ turze oraz w rzeźbie i malarstwie religijnym. Są to ob­ szary, gdzie — jak wiadomo — splatały się wszystkie kierunki zachodnioeuropejskich wpływów historycznych, gdzie wielkopolskie Strzelno z kompleksem romańskiej architektury i rzeźby oraz malarstwo z tejże epoki w Czerwińsku lub w Czchowie współdziałały z najbardziej zdumiewającymi, bo najdalej wysuniętymi na wschód, przejawami cywilizacji gotyku, renesansu i baroku --• obejmującej tyleż najmniejsze ośrodki osadnictwa (z cza­ sem stające się z miast wsiami), ile ośrodki największe. W tym samym otoczeniu krajowym utrzymywały się do X V I I I w., a nieraz i dłużej, terytoria przypominające nie tylko krajobrazem, ale również ogólnym nasyceniem w dobra kulturalne stosunki sprzed epoki chrześcijań­ skiej. Wystarczy powiedzieć, że już za rogatkami Warsza­ wy od Kampinosu poprzez Czerwony Bór, Kurpiowską Puszczę Zieloną, okolice Grajewa i Goniądza, aż po Au­ gustów jeszcze w połowie X I X w. występowały rozległe tereny, które, wprawdzie osiedlone, nie miały stałej sie­ ci parafii wiejskich . I4 II. 11. Chrystus Frasobliwy anonimowego rzeźbiarza. I I . 12. Chrystus Frasobliwy z grupy figur uznawanych w okoli­ cach Jednorożca (Kurpiowszczyzna) za dzieło anonimowego rzeźbiarza wędrownego. Cechy tej rzeźby wskazują, że twórca w poszukiwaniu zamówień wędrował aż na Litwę 11 �szej próby. Wspomnieć też trzeba, że grupy ludowe tej drugiej strefy w momencie kształtowania się ich swoi­ stych więzi społecznych, poczucia przynależności do określonej zbiorowości, znajdowały zasadniczo odmienne, aniżeli grupy ze strefy pierwszej, szanse uczestnictwa w ogólnych procesach rozwojowych. Zagadnienie to nie jest ostatecznie rozpoznane. Można jednak wskazać w tym procesie na niejednakową rolę działalności miejskich ośrodków wytwórczości, rzemiosła, w tym szczególnie rzemiosła wiejskiego. Otóż zwraca uwagę, że rejony Ma­ łopolski i Śląska, a także w dużym stopniu Wielkopol­ ski miały od średniowiecza utrwalone tradycje rzemieśl­ nicze, a wytwórczość wysokiego standardu docierała rów­ nież na wieś. Natomiast w rejonach późno osiedlonych zdarza się obserwować właściwą dla podobnych sytuacji łatwość adaptowania nowych wzorów, przy słabych jed­ nocześnie możliwościach zaspokojenia tych potrzeb ze strony rzemiosła. Wydaje się, że sytuację tę charaktery­ zuje dobrze poziom kowalstwa artystycznego z jednej strony na terenie Małopolski i Śląska, a także w wielu okolicach Wielkopolski, a z drugiej na Mazowszu i częś­ ciowo Podlasiu. Jeśli w pierwszym przypadku nie do rzadkości należą w X I X w. misterne rozwiązania zdob­ nicze (wykonane technikami takimi np. jak stempelkowa) powstałe w ośrodkach miejskich o utrwalonych tra­ dycjach rzemieślniczych i rozwiniętej konkurencji mię­ dzy poszczególnymi warsztatami, to w drugim przypad­ ku owo pracochłonne zdobnictwo nie jest prawie znane. Natomiast rozwinęło się powszechnie, i to w ośrodkach zdecydowanie wiejskich, zdobienie wyrobów kowalskich prostymi technikami metaloplastycznymi, prowadzące do swoistej stylistyki rozwiązań plastycznych . Stwierdzając, że w danym rejonie nie rozwinęła się jakaś dziedzina ludowej twórczości plastycznej (np. ma­ larstwo na szkle) lub wystąpiła w stopniu stosunkowo znikomym (w przypadku malarstwa ograniczając się do pisankarstwa z jednej strony i z drugiej — do malatur skrzyni wiannej), to znów rozwinęła się nad podziw buj­ nie (jak np. wycinankarstwo), znajdujemy każdorazowo powiązanie tych faktów ze stanem rzemiosła w tymże rejonie. Brak rozwiniętej i silnej tradycji usług rze­ mieślniczych dla szerokiego kręgu odbiorców, to zara­ zem natężenie twórczości tak „samorodnej" i spontanicz­ nej jak wycinankarstwo. Natomiast, im bardziej inten­ sywny czy też głębiej sięgający w przeszłość był stan rzemiosła, tym słabsze nieraz — efekty owej twórczości „samorodnej', a pełniejsze i bardziej wielostronne po­ wiązania z określonym ośrodkiem twórczości specjali­ stycznej (rzemieślniczej). Jeśli rozważać wymienione wyżej uzależnienia, jakim podlegała kultura środowiska ludowego (przede wszyst­ kim ludności chłopskiej) od strony szeroko pojmowanej tradycji kulturowej, wówczas próba budowania jakiegoś idealnego wzoru ludowości w sztuce wydaje się niepo­ rozumieniem. Ale bywa, że dzieła z tą sztuką łączone, dzielone są podobnie jak gatunki i odmiany roślin lub owadów. Oto rejestr określeń związanych z takim ujmo­ waniem sprawy: „Pełny styl ludowy", „niepełny", „zde­ cydowany", „niezdecydowany", „zgodny z charakterem kultury ludu", „niezgodny...", „czysty", „nieczysty", „mie­ szanego charakteru", „najbardziej ludowego charakteru", „nienajbardziej...", „ściśle polski", „nieściśle polski", „o przewadze stylu ludowego", „prosty styl ludowy", „nie prosty...", „realistyczna odmiana stylu ludowego", „właś­ ciwy styl ludowy", „nie właściwy...", „najczystszy styl i charakter ludowy", „rozwinięty...", „nierozwinięty..." oraz „styl lapidarnego prymitywu" i „bezpośredniego", „mieszanego charakteru" i „zdecydowanego" . Zgodnie z takim rozróżnieniem dzieł można oczywiś­ cie wyznaczyć kręgi występowania jakości mniej lub 1S II. 13. Krucyfiks (druga strona obiektu przedstawiona na stronie tytułowej) Przy próbie poszukiwania odrębności czy też swois­ tości wyrazowych w plastyce ludowej poszczególnych re­ jonów kraju fakty te mają znaczenie decydujące. Albo­ wiem, jeśli kultura ludowa na obszarach strefy pierwszej mogła rozwijać się pod intensywnym ciśnieniem wzorów artystycznych sztuki nurtu oficjalnego, to w strefie dru­ giej pozostawała jakby zdana na rozwój samoistny, w najlepszym razie na oddziaływanie późnych wzorów, przede wszystkim klasycystycznych, nie zawsze najwyż­ 12 16 �II. 14. Chrystus Frasobliwy z 2. pol. X I X w., drewno, wys. 29 cm. Dąbrówka, pow. Ostrołęka. Najczęściej przyj­ muje się, że na terenie Kurpiowszczyzny Chrystus Frasobliwy rzeźbiony był wyłącznie w sukni. Zdarzają się jed­ nak na tym terenie figury przyobleczone tylko w periozonium 13 �II. 15. Wybitnie „regionalny styl" kompozycji krzyża z końca X I X w. Tatary, pow. Ostrołęka. I I . 16. Krzyż kuty z północnego Podlasia, X I X w. bardziej zbliżonych do owego idealnego wzorca ludo­ wości. Nie trudno jest jednak wykazać, że to, co wydaje się nam „ściśle polskie" lub „właściwym stylem ludo­ wym", znane było gdzie indziej już wśredniiowdeczu, peł­ niąc funkcje artystyczne w stosunku do różnych środo­ wisk i warstw społecznych. Spójrzmy jeszcze na inną stronę uzależnień, jakim pod­ legały poszczególne odłamy ludności chłopskiej na te­ renie kraju. Wiadomo, że do czasu uwłaszczenia w X I X w. znajdowała się ona w trzech odrębnych ukła­ dach własności ziemskiej: królewskiej, kościelnej (bisku­ piej, klasztornej i in.) oraz szlacheckiej, w tym magna­ ckiej. System powinności pańszczyźnianych w najsurow­ szej postaci występował zasadniczo tylko w dobrach szla­ checkich, natomiast w Królewszczyznach obowiązywały powinności czynszowe. Jeśli dodamy, że w dobrach koś­ cielnych najkonsekwentniej funkcjonował system oficjal­ nej ideologii religijnej, wówczas uznać należy Królewszczyznę za obszary „tolerancyjne", zarazem korzystające z nieznanych gdzie indziej swobód społeczno-ekonomicznych. W literaturze przedmiotu występuje też powszechne mniemanie, że owe swobody, a nawet w pewnej mierze przywileje, z jakich korzystała ludność osiedlona w do­ 14 brach królewskich, odegrały niezwykle korzystną rolę w rozwoju kulturowym danej grupy. Wskazuje się też najczęściej na grupę Kurpiów, którzy w czasach potopu szwedzkiego zasłynęli jako najśmielsi i najodważniejsi obrońcy kraju, a do dziś słyną ze wspaniałej, odrębnej kultury. Wieloletnie studia nad życiem wsi kurpiowskiej po­ twierdzają to mniemanie, ale zarazem dokładne bada­ nia wykazały, że przywileje, z jakich korzystała ludność dóbr królewskich, uzyskiwały swój najwyższy walor kul­ turotwórczy w sytuacjach silnych napięć społecznych, jakie rodziły się w Polsce stanowej, w przypadkach bez­ pośredniej konfrontacji postaw „ludzi królewskich" i szlachty zagonowej czy szaraczkowej. Mogło to mieć miejsce przede wszystkim w warunkach stałego sąsiedz­ twa, tak chociażby jak na Mazowszu między Kurpiami a mieszkańcami Ziemi Przasnyskiej, Łomżyńskiej i Ró­ żańskiej — szlachtą zaściankową. Drobna szlachta pol­ ska — jeden z tak ważnych składników naszej swoistości kulturowej — wprawdzie nie stała się nigdy „nosicie­ lem" wartości, które łączymy z pojęciem kultury czy sztuki ludowej, niemniej przez swoją obecność — po­ zycję społeczną, dumną i hardą postawę opiniotwórczą — odegrała niezwykle istotną rolę w budzeniu ambicji �twórczych wśród sąsiadującej z nią ludności nie legity­ mującej się rodowodem szlacheckim . Wszystko co powiedzieliśmy nakazuje z wielką re­ zerwą odnosić się do potocznie funkcjonujących prób regionalizacji sztuki ludowej w kraju. Zagadnienie to po­ zostaje otwarte. Sądzimy jednak, że nie ma żadnych pod­ staw do swoistego sceptycyzmu w próbach oznaczenia pewnych ogólnych prawidłowości oraz poszukiwania ko­ relacji odmiennych nieraz zasadniczo zjawisk artystycz­ nych. Wydaje się też, że rozwój badań regionalistycznych, pojawienie się pełnych opracowań monograficz­ nych twórczości artystycznej poszczególnych grup ludo­ wych w kraju pozwoli na wnikliwsze i ostatecznie teore­ tyczne ujęcie owych prawidłowości, które zachodzą mię­ dzy dziełami a życiem — tak jednostki, jak i zbioro­ wości. Jak już było mówione, nie mamy wypracowanej do­ tychczas w miarę wyczerpującej metody badania odręb­ ności terytorialnych w sztuce. Tym samym trudno jest niezmiernie kusić się o teoretyczne ujęcie procesu, który nazwaliśmy na wstępie pulsaeją czy też zmiennością przestrzenno-czasowych granic występowania określo­ nych cech danej sztuki. Ale jeszcze trudniejsze jest pró­ bowanie określenia samej istoty tego procesu, który ogól­ nie przedstawić by można jako stałą przemianę zależnoś­ ci wewnętrznych pomiędzy poszczególnymi komponenta­ mi danej całości, uznanej za regionalną, odrębną w sto­ sunku do otoczenia. I tak, jeśli np. w okresie od 2. poł. XIX do początków X X w. obserwujemy pomiędzy dwo­ ma zespołami A i B dosyć zasadnicze różnice na płasz­ czyźnie pewnego rodzaju sztuki zdobniczej (w zespole A bujny rozkwit np. hafciarstwa, a w zespole B niedo­ rozwój tej twórczości), to już po upływie kilkudziesięciu lat ten stosunek się zmienia. W zespole B następuje nie­ 17 spodziewany wprost rozwój tej sztuki, gdy w zespole A zanika ona gwałtownie. Inny przejaw tych prawidłowości, to zmiany w za­ kresie konwencji plastycznych. I znowu odwołując się do tego samego okresu stwierdzamy, że w zespole A ist­ niał wyrównany poziom umiejętności np. w dziedzinie rzeźby, gdy w zespole B cieszyły się popularnością pra­ ce wysoko rozwiniętej stylistycznie rzeźby uprawianej przez specjalistów. Po upływie kilkudziesięciu lat w ze­ spole A można obserwować silniejsze zapotrzebowanie na taką rzeźbę rzemieślniczą — zawodową, lecz w tym czasie mało już mającą wspólnego z autentyzmem sztu­ ki ludowej. Natomiast w zespole B zaczynają się poja­ wiać wyjątkowo intensywnie przejawy prac o cechach jawnie prymitywnych, nie znanych w tej skali w okre­ sie wcześniejszym. Podobne uwagi nasuwają się przy porównywaniu przemian światopoglądowych grupy, manifestujących się przede wszystkim w pełnionych przez dzieła sztuki funk­ cjach. Wszystkie te przeobrażenia mają tę samą zasadniczo naturę. Sprowadzają się one do wyczerpania określonego zakresu potrzeb. Potrzeby nie wypełnione we wczesnym okresie odzywają się w okresie późniejszym, nieraz ze wzmożoną siłą. Jest to jak gdyby stałe dążenie do zaspo­ kojenia utajonych potrzeb artystycznych. Można by na­ zwać tę prawidłowość potrzebą rekompensacji albo dą­ żeniem rekompensującym. Zależnie też od trudności w spełnieniu się owych potrzeb utajonych następuje w sy­ tuacji w miarę sprzyjającej swoista radykalizacja tego ogólnego dążenia. Taki zresztą sens przeobrażeń w kul­ turze ludowej odkrywamy w stosunku do wszystkich grup ludności chłopskiej, które po okresie silnych ogra­ niczeń rozwojowych w X V I — X V I I I w. dokonują w 17. Ostatnia wieczerza. Powierzchnia stołu z początku X I X w. Intarsja. Okolice Sanoka. Przejaw twórczości ludo­ wej nie nawiązującej do t.zw. regionalnych cech kultury ludowej. Muzeum w Sanoku 15 ��II. 18, 19. Fragmenty obiektu z i l . 17 XIX w., gdy zmienił się system zależności ekonomicz­ nych (uwłaszczenie), owego zdumiewającego aktu pow­ szechnej aktywności we wszelkich dziedzinach twórczoś­ ci artystycznej. * Jeśli pominiemy fakt coraz mniejszych szans odtwo­ rzenia procesów kształtowania się tzw. cech regionalnych w kulturze danej grupy terytorialnej, pozostaną i tak doniosłe zagadnienia badawcze dotyczące sztuki ludo­ wej. Przypomnijmy tezę A. Kutrzeba-Pojnarowej sfor­ mułowaną w pracy o regionach etnograficznych. Autor­ ka wskazuje na czynniki aktywności poczynań regionalistycznych w różnych krajach europejskich w epoce wcze­ snego kapitalizmu. „Regionalizm jako prąd polityczny i gospodarczy wyrósł z p r o t e s t u przeciw zbyt raptow­ nym procesom przemian kapitalistycznych. Był próbą ra­ towania minionych wartości; swoistym kompromisem po­ między postępem a cofającą się tradycją historyczną. Szukano w nim lekarstwa przeciw b e z w z g l ę d n o ś c i , z jaką w okresie szalonego wzrostu wielkich ośrodków przemysłowych i handlowych epoki imperializmu wszyst­ ko, co pozostawało w ich dalszym zapleczu — zwłaszcza w okresie kryzysu gospodarczego — było skazane na po­ wolny uwiąd. Regionalizm jako prąd polityczny i go­ spodarczy epoki imperializmu przeciwstawiał m a ł e g o c z ł o w i e k a p r o w i n c j i (podkreślenia moje, J.O.) z jego doświadczeniami i tradycją historyczną" . Wydaje się, że tezę tę można rozszerzyć na czasy najnowsze. Jak wiadomo, w ciągu ostatnich kilkudzie­ sięciu lat odżyły na nowo fascynacje przeszłością, nie wyłączając z niej owych treści wybitnie regionalnych. Można by też sugerować, że mimo pozorów, a może dzię­ ki nim właśnie, i dziś w krajach socjalistycznych roz­ wija się w sposób szczególnie dynamiczny ów ruch, od­ powiadający wczesnym prądom regionalistycznym. Spo­ łeczne zagubienie jednostek i grup w swoistym zamęcie towarzyszącym t.zw. procesom „wiodących" przeobrażeń kulturalnych i gospodarczych nie omija systemu socjali­ stycznego. Dynamika rozwojowa tego systemu przypo­ mina nieraz swoim impetem, a nieraz nieskoordynowaniem (określenia te są nie najtrafniejsze) procesy towa­ rzyszące narodzinom społeczeństw przemysłowych w naj­ bardziej zaawansowanych pod względem rozwoju kra­ jach Europy. Procesom takim towarzyszy też zazwyczaj produkcja dóbr kulturowych szczególnego zupełnie ro­ dzaju. Dla ich określenia stworzone zostało niegdyś po­ jęcie tandety, obecnie zaś bubli i chałtury. Pozwala to rozumieć ową nieodzowną fascynację współczesnymi do­ brami, tymi najwyższego standardu (kult rzeczy), jak też „muzealnymi", którym — mimo skromnych możliwości technicznych — przysługiwać może miano wytworów doskonałych. 1S 17 �18 �II. 21. Diabeł, fragment tatuażu, wyk. w 1967 r. (por. i l . 22). I I . 22. Mężczyzna tatuowany. Twórczość, której nie przysługi miano „regionalnej", mieszcząca się jednak w terminie „rejon" (rejony współczesnej sztuki ludowej) W świecie tych dóbr, szczególnie zaś artystycznych, odnajdujemy swoisty azyl nadziei, niezbędny czynnik op­ tymizmu. W sytuacji tej nie może pozostać sprawą najistotniej­ szą dla badań i popularyzacji plastyki ludowej skrupu­ latne lokalizowanie terytorialne dzieł oraz usilne regio­ nalizowanie ich cech. Tym bardziej że wartości tych dzieł pojawiają się dziś niezależnie od tradycyjnych po­ działów terytorialnych kraju, obejmując cały obszar Polski. Osobnym zagadnieniem jest podział i korzystanie z dochodu ogólnonarodowego. Pod koniec lat pięćdziesią­ tych, dzięki decentralizacji gospodarki funduszami, mo­ gły pojawić się realne materialne czynniki dopingu w inicjowaniu licznych lokalnych przedsięwzięć kultural­ nych. Nieodłączne w takich przypadkach napięcia rywalizacyjne nie pozostały bez wpływu na wyłonienie się nowych nieraz zupełnie wartości w kulturze ośrodków prowincjonalnych. Dymarki w Słupi Nowej to jeden z najbardziej przemawiających przykładów tych tenden­ cji. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadkach orga­ nizowania w małych ośrodkach miejskich festiwali ka­ pel i występów artystów ludowych, pochodzących z róż­ nych części kraju. Efektem tego jest gwałtowny rozpad tradycyjnych koncepcji regionów twórczości artystycz­ nej — pojawienie się ośrodków reaktywowania czy kul­ tywowania tradycji ludowych, rzadziej o charakterze par­ tykularnym, częściej zaś ogólnonarodowym. Na koniec wypada powiedzieć, że łączenie się dwu od­ rębnych nurtów sztuki — ludowej i elitarnej — pozosta­ je nadal odległą perspektywą rozwojową procesów obej­ mujących zjawiska społeczno-kulturalne w Polsce. Sztu­ ka ludowa zakreśla coraz szersze rejony, czy też coraz szerszym służy t>dłamom społeczeństwa. Ale nasze szcze­ gólne położenie geograficzne i tradycyjny system war­ tościowania rokują, że większość propozycji sztuki eli­ tarnej — chociażby z zachodnioeuropejskich ośrodków dyspozycyjnych — będzie u nas swoiście przetwarzana, służąc rozwojowi konwencji strywializowanych czy uproszczonych, a więc mieszczących się w koncepcji roz­ woju sztuki ludowej. Powiedzmy jeszcze, że w progra­ mach rejonizacji twórczości ludowej w kraju zarówno u reprezentantów etnografii jak i historii sztuki funk­ cjonują nieraz problemy pozorne, jak np. geografia iorm. Natomiast umyka z pola zainteresowań zagadnienie zmienności funkcji sztuki ludowej, sposobu jej przeży­ wania, charakteru jej wartościowania na płaszczyźnie świadomości twórców i odbiorców. PRZYPISY 1 A. Kutrzeba-Pojinarowa, Zagadnienie regionu w et­ nografii polskiej a współczesne etnograficzne prace tere­ nowe na obszarze północno-wschodniego Mazowsza (w:) Kurpie Puszcza Zielona, Wrocław-Wąrszawa-Kraków 1962, s. 21—33. Por. J. Chałasiński, Kultura 1968; J. J. Wiatr, Naród i państwo, 2 3 J. Grabowski, Sztuka i naród, Warszawa Warszawa 1969. ludowa, formy i regiony w Polsce, Warszawa 1966. 4 Por. J. Grabowski, Dawna polska rzeźba ludowa, Warszawa 1968, s. 11. Tamże, s. 13. 5 19 �I I . 23. Rysunek na szybie sklepu „w remoncie", wyk. w 1965 r. Warszawa 6 Tamże, s. 13. ' Tamże, s. 6. 8 14 Por. dokumentacja kartograficzna w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Por. J. Grabowski, Sztuka ludowa... s. 390, i l . 300; tenże, Dawna polska... s. 31—32, i l . 92—93. J. Grabowski, Dawna polska..., s. 31—32. 9 nusekiewiezowa, Sztuka 10 J. Grabowski, Sztuka ludowa..., s. 392. Por. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Warszawa 1953, s. 31—47; Zakres poję­ 1 1 cia sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I , 1967, nr 4. 12 Szerzej omawiam te sprawy w pracy: artystyczna ludności -Kraków, 1971. Por. tamże. M kurpiowskiej, 15 Por. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960, is. 100—110; A. Jackowski, J. Jar- Kultura Wrocław-Warszawa- ludu polskiego, Warszawa 1967, s. 491—492. Wszystkie wymienione określenia pochodzą z: J. 16 Grabowski, Dawna polska... Por. M. Biernacka, Wsie drobnoszlacheckie na Ma­ zowszu i Podlasiu, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966; J. 17 Olędzki, Sztuka Kurpiów, 1 8 A. Wrocław 1970. Kutrzeba-Pojnarowa. Zagadnienie regionu... s. 26. Fot.: autor — il. 1, 2, 4, 7, 8, 10, 14, 15, 21—23; Piotr Barącz — i l . 17—19; Jan Swiderski — il. 12; Sławo] Szynkiewicz — il. 3; Lech Mróz — il. 13; E . Falkowski — il. 9; Piotr Szacki — i l . 16; reprod. z: P. Galaunie, Skulptura (w:) Lietuvlu Laudles Menas, Vilnius 1963 — il. 11; rys. Antonina Hass — il. 5, 6, 20. Rysunki pochodzą z: Adam Chmiel, Rzeźnicy krakowscy, Kraków 1930 — il. 5, 6, 20; F . Kotula, Cechowe znaki i tłoki pieczetne w Muzeum Rzeszowskim, Warszawa 1951 — il. 20; K . Arlamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślniczych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931 — il. 20. �