https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/683a2c377ecc15d4e5d4ff68cee5bba1.pdf 3b1d447ff7585803cc69822f08387ecb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3315 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3107 Title A name given to the resource Wizje Ludwika Holesza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski WIZJE LUDWIKA HOLESZA Jego malarstwo nazywają naiwnym. Ale 1 jeśli mówić naiwności, t o o d n i ó s ł b y m ją n i e d o o b r a z ó w lecz d o d o chęci p o z n a n i a t o g o , co b y ł o , l u b t e g o , co i s t n i e j e p o z a ziemską cywilizacją. się n a u k o w c y , Przywykliśmy chemicy badają d o t e g o , żo n a u k ą naszą zajmują p i e r w i a s t k i , geologowie z i e m i . A l e co m a r o b i ć g ó r n i k z a f a s c y n o w a n y o postawy, dzieje przeszłością, s k o r o linki. ,,A to było t a k i e miejsce, jakby jaka wyspa szczęśliwa n a ś w i e c i e , b o D o l i n a , o s ł o n i ę t a o d w i a t r u ze w s z y s t k i c h s t r o n , kazała s z y b c i e j róść t r a w o m i d r z e w o m . " 2 kieh poza j a k człowiek" i ptaków, których Wśród paproci „wiolDolinką „nigdzie n a ś w i e c i e n i e m a " c z u ł się n a j l e p i e j . K o c h a ł t o m i e j s c e . w n i m ukrytych Szukał skarbów zbójeckich, o których opowiadał m u n i g d z i e , w żadnej księgarni, a n i b i b l i o t e c e p u b l i c z n e j n i e może d z i a d e k . Czasem b r a l nożyk do ręki i z k o r y l u b kawałków d r e w ­ znaleźć książek przedstawiających w i z j e e p o k i , w której p o w s t a ­ n a strugał p t a k i . Już n i e pamięta, c z y właśnie w t e d y , czy później wał węgiel. Górnik — Holesz wszyst­ g d y wracał w m a r z e n i a c h do D o l i n k i — dawniej myśl, a b y ją namalować. Pociągała go m u z y k a . P o l a t a c h w s p o m i ­ t y m określeniu nał: „Czasem było m i s m u t n o . N a j s m u t n i e j w t e d y , g d y j e d e n mój kim myśli i wyobraża wyglądać. N a i w n e , jest samodzielne dotarcia do c z y t a , co m o ż e , alo p r z e d e sobie j a k t o wszystko musiało j e ś l i się j u ż u p r z o m y p r z y szukanie prawdy, istniejących i to nie tyle wiadomości, co próby k o l e g a przyniósł s k r z y p c e , co m u j o ojciec kupił, a l e m n i o n a w e t wyobrażenie nie pozwolił dotknąć. J a n i c n i g d y n i e miałem prócz tego nożyka przez przez s o b i e , co i j a k m o g ł o b y ć . T a naiwność j e s t w i s t o c i e jak magia) istnienie wynikiem wiary praw wyobraźni, pizyrody, w które t a k a b y znane logiczną można strukturę sposób p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y . R z e c z (podobnie świata, przewidzieć n a m f a k t y wiązały przyszła m u d o głowy w wysiłkiom się ze s o b ą t y l k o w t y m , że do s t r u g a n i a ptaszków. W faktów roboty p r a c o w a ł o d ś w i t u d o n o c y , n a k s z t a ł c e n i e się b r a k ł o i czasu najbardziej 3 chciałem mieć l a t a c h o k u p a c j i został w y w i e z i o n y przymusowe do Niemiec. razem „Myślenie z bratem na o Ptasiej się b a l e m , c z y j e j n i e o k a l e c z y l i , c z y n i o w y p ł o s z y l i z n i e j p t a ­ ków. Zaraz j a k wróciłem poszedłem t a m i ucałowałem nię i fantazję. trawę." przejawia n i e t y l k o w myśli c z y słowie, ale i w w i z j i p l a s t y c z n e j . Sądzę, ż e n i e p o p e ł n i ę b ł ę d u d o s z u k u j ą c się t r z e c h ź r ó d e ł fantazji, Holeszowskiej t r z e c h c z y n n i k ó w , które m o g ł y określić j e j c h a r a k t e r . Są t o : p o p i e r w s z e — p a s j a p o z n a w c z a , d o c i e k l i w o ś ć , n i e skrę­ p o w a n a wiarą, biblijną koncepcją świata. P o d r u g i e — folklor Dolinie, t o , że muszę d o n i e j wrócić, t r z y m a ł o m n i e p r z y życiu. Ciągle i środków. M a j e d n a k o d dzieciństwa ciekawość świata, w y o b r a ź ­ J e s t t o p r z y t y m f a n t a z j a , która się wtedy Śniło m u się, że m a l u j e , śniły o b r a z y , D o l i n k a . w t y c h H o l e s z z n a n i e w i e l e . A l e skąd m a j e znać 1 Ż y c i e miał ciężkie, A s k r z y p c e i trochę f a r b do m a l o w a n i a . " wiosenną 4 W r ó c i ł w 1945 r . M i a ł w ó w c z a s 2 4 l a t a . Ożenił się, zaczął p r a ­ cować w k o p a l n i „Moszczenica". O m a l o w a n i u n i e było choć często dom. Zaczął stawiać w o Świerklanach t y m myślał. go Trzeba było n a kawałku Dolnych. W istocie najpierw ziemi, który były to mowy, wybudować żona dwa domy, miała naj­ śląski, j a k n p . m i e j s c o w o l e g o n d y o p o s z u k i w a c z a c h zbójnickiego p i e r w p r o w i z o r y c z n y , a b y b y ł o g d z i e mieszkać podczas s k a r b u i t p . Po trzecie — w ł a ś c i w e g o , t e g o „ n a całe ż y c i e " . P i e n i ę d z y m i e l i m a ł o , w s z y s t k o wrażliwość n a piękno p r z y r o d y . N a piękno t o wrażliwy był o d dziecka. Chodził z k r o w a m i sąsiadów d o położonej w pobliżu w s i , t a k zwanej Ptasiej Do­ więc robił s a m , p o p r a c y w budowy k o p a l n i . „ B u d o w a ł e m dziesięć l a t , mówił. Żona była obarczona r o d z e n i e m , a j a s a m robiłem ceg- 13 �łę, potem drzwi, wypolałem, murowałem ściany." S a m robił 5 okna, meble. P e w n e g o r a z u znalazł w szybie wyraźnie odciśnięty był ślad kawałek jakiejś węgla w rośliny, którym paproci — jak sądził. Zainteresowało go t o , wkrótce znalazł więcej t a k i c h ska­ m i e l i n ze ś l a d a m i z a m i e r z c h ł e j myślałem jak to dawniej przeszłości. „ 1 w t o d y sobie p o ­ b y ł o , że i t a myśl n i e dawała m i s p o k o j u . " dów. N a papierze woskowanym, 6 musiał istnieć inny świat Zbierał o d c i s k i roślin, owa­ który miał zawinięte śnia­ w danie odrysowywał w z o r y z większych brył i gromadził w d o m u . Usiłował na podstawie tych sobie j a k wyglądała z i e m i a rosły o g r o m n e jawie. fragmentów dziejów wyobrazić w epoce karbońskiej, k i e d y jeszcze l a s y , p a p r o c i e . W y o b r a ż a ł t o s o b i e w e śnie i n a Wyobraźnię ma konkretną, umysłowość racjonalną, bez c i e n i a m e t a f i z y k i , częstych u górników zainteresowań g i j n y cli czy okultystycznych. Postanowił swoje wizje reli­ ,,Kar- b o i i s k i e " namalować. Ale n a j p i e r w trzeba było ukończyć d o m . Pierwsze z pokostem. sobie czarno-białe Żona sam, z dala krowiego obrazy malował m u stare mieszając prześcieradło, l u b końskiego włosia. Kiedy już w y k o ń c z o n y i s k o ń c z y ł y się n a j w i ę k s z e k ł o p o t y żona może już uznała, że k i l k a olejnych farb — zająć sadzę pędzle się m a l o w a n i e m . dom I erze karbońskiej był finansowe, Kupiła mu zieloną, czerwoną, fioletową, żółtą i b i a ­ łą. „ A l e , m ó w i H o l e s z , n i c t o j e s z c z e n i e w y c h o d z i ł o , b o w zrobił były bardzo kolorowe w t e d y poprosiłem żonę o 24 zestawy drzewa świecić. f a r b za 220 złotych, żeby były warszawskie, Boga, t y l e pieniędzy, a d z i e c i o m t r z e b a n a c h l e b dać. M i e l i ś m y już piątkę naszych artystyczne, i musiały dzieciaków olejne. (...) Żona Zona mówi: sprawiła Bój mi się jednak wielką niespodziankę. Myślała t a k : n i e p a l i , n i e p i j e , d o k n a j p y nie — chodzi... I kiedyś, j a k wróciłem z pracy, zamiast obiadu n a s t o l e s t a ł y f a r b y . J a k t o f a r b y z o b a e z 3 ' ł e m —• z a p ę d z e l k i wziąłem i próbuję wychodziło gamę kolorów wydostać. od razu, chyba dlatego, I mnie że f a r b y m n i e to jakoś polubiły." 7 �I I . 1. L u d w i k H o l e s z z r o d z i n ą , k a d r z f i l m u . . G ó r n i k m a l a r z " ; i l . 2 — 4 . P r z y r o d a k a r b o n u , o l e j / p ł y t a p i l ś ń . , p r z e d 1 9 6 8 г.; i l . 5. E r a karbońska, olej/płyta pilśń.,; w y m . 2 4 5 x 3 6 5 e m , 1 9 6 8 . O b r a z n a ścianie p o k o j u w m i e s z k a n i u m a l a r z a M a l o w a n i e absorbowało j o g o m y ś l i , oglądał zebrane s k a m i o liny (w 1967 r. widziałem i c h u niego p o n a d 150) i usiłował s o b i e w y o b r a z i ć , c o się d z i a ł o p r z e d 2 3 0 m i l i o n a m i l a l . „ M y ś l a ł e m s k ą d się w z i ą ł n a s z ukła.d s ł o n e c z n y , t e r o ś l i n y , n o s k ą d ? Prze­ Koledzy wyśmiewali Poszedł wówczas powiedział — się do R y b n i k a ciekawe. z niego, przestali do Muzeum. Zaniósł obrazy go odwiedzać. Dyrektor, redaktorowi Właśnie o n , E d w a r d P o p p e k napisał p i e r w s z y plastyk, „Nowin". artykuł o Hole- cież o z l o w i e k a w t e d y n i e b y ł o . W i ę c k t o j e zasiał, B ó g ? N o n i e , szu. więc niedziałek idę do k o p a l n i , a o n i m n i e n i e widzą, odchodzą n a j a k to było? więc i m a l o w a ł e m . " Chciałem 8 I t e n szyfr odcyfrować. t a k t w o r z y ł się ś w i a t Myślałem Holesza. 9 Ale: „Ludzie przeczytali b o k . Zabolało m n i e „Nowiny" w niedzielę, a w p o ­ t o bardzo. Dlaczego? Zazdiościli, czy co? 15 �П . 7. W i z j a ż y c i a n a i n n e j p l a n e c i e , o l e j / p ł y t a p i l ś ń . , w y m . 6 0 x 8 0 c m , 1 9 7 3 г.; i l . 8 . E p o k a k a r b o ń s k a I X , o l e j / p ł . ; i l . 9 . Upadek Ale malować przestałem. ery karbońskiej. Jednak ciągnęło Pojawienie mnie. rzeźba, w y s . 25 c m , o k . 1968 r . się ssaków, Żona mówi, i d l a t e g o j e g o k o n c e p c j e m o g ą się n a m w y d a ć n a i w n e . N i e t y m a l u j j a k i n n i , l a n s z a f t y . N i e b a r d z o m i t o leżało, t o n i e t o , sobie Poppek, są W ż e się marnuję.. W i ę c z n ó w z a c z ą ł e m t e m o j e końcu P o p p e k tawiono w lepiej wiedział, n i e ? " Muzeum. Holesz stał się 1 0 znany, więcej kupowali, brali i szybciej. na Zaczął się w i d a ć g d y się j o z e s t a w i a rannie, listki, kłącza, wystawy. Musiał powtarzać. wys­ przyrównywano go d o O c i e p k i . Zaczęli przyjeżdżać d z i e n n i k a r z e , obrazy malować. Wkrótce obrazy kolekcjonerzy, więc malować Pierwsze obrazy, z późniejszymi, były m a l o w a n e paprocio były małe, niomal sprawy, cząstkowe, tych to usiłuje tworzenie syntezy naiwnego jakby w motyle. tej fazie malowania patrzył nieco z bliższej stwory, powiększał, odległości n a swój i m a g i n o w a n y k a r b o n . F a r b a kładziona jest szybciej, starannie szych (ił. 8). Zmieniła czarno-białych i się gama kolorystyczna. Po późniejszych w dominującej T mi mniej pierw­ tonacji nim sobie, Wobec że tego, a zewnętrzną Ponieważ swym istnieje torze w ziemia przestrzeni ukonkretnienia obraźnia zaczęło eię u Holesza z potrzeby przemyśleń. M y ś l inspirowała konkretyzowała się w obrazie. t o g o , co n a m a l u j e , ponieważ g o t o w y wizualnego wyobraźnię, Zawsze był z przez razem, a by wy­ ciekaw jądro kula stworzeniami." kulą, kurczy która się się w o l n a ziemska powoli i między przestrzeń. porusza Wystarczy się po jednak, że przypadkiem t ę s k o r u p ę i cała w o d a z o s t a n i e w e s s a n a d o ś r o d k a . co mówi Holesz o epoce karbońskiej, którą pachnie. zieleni. Malowanie i Jest Konsekwen­ cją b ę d z i e z a n i k ż y c i a n a z i e m i n a s k u t e k b r a k u w o d y . . . A wieczór i się ktoś, z poszukujących r o p y n a oceanach, przebije zielono. czerwieni ognistą kosmicznej. dzisiaj, w gamie — ilości elementów narodziło skorupą z i e m i t w o r z y przyciąganie, słonko n i e świeciło, c i e m n o rozegrane była dedukowal, — obrazy dziejów. doszedł d o t e g o , żc z a p a n o w a ł n a d i n n y m i f i o l e t ó w , o r a n ż u i u z u p e ł n i a j ą c y c h j o z i e l e n i i b i e l i , p o j a w i ł y się już n a długie l a t a — naukę g o n i e m o g ł y zjeść i n n e s t w o r z e n i a , b o j a k i n a c z e j b y p r z e t r w a ł n i c się j e d n a k n i e d z i a ł o , w i ę c elementy ,,W szystko przez obraz d o d z i s i a j . P r z e z l a t a w s z y s t k o się z m i o n i a ł o , c z ł o w i e k s t o p n i a ­ boz planów bliższych i d a l s z y c h Wszystkie z niedostatecznej zdaje hipotez to stygnie. płazy, logiczny jego człowiek mógł być n p . chrabąszczem i mieć swój pancerz, przeciętą o s t r y m s k a l p e l o m — gady, zweryfikowano zbudować ewolucjonistę; Wyobraził t e j roślinnej k u r t y n i e się p o d s t a w ą sta­ misterne, H o l e s z zaczął wprowadzać w tę gęstwinę jakieś d z i w n e n i e zawsze faktów całość p r z e d s t a w i a ł a p ł a s k o , f r o n t a l n i e m a l o w a n ą g ą s z c z , j a k b y (il. 4). W ż e f a k t y , k t ó r e stają świeciły, które bo Rosły ściągały otaczały naszą do ciemności, j a k m a c i e j k a , wtedy ziomi miały inny kolor, u l t r a f i o l e t przez planetę... T a k a jest moja sobie t o wyobrażam, ale c h y b a t a k w t e d y mogło obraz inspirował jego w y ­ Oczywiście Holesza oto „Wtedy było n a z i e m i , rośliny n i e b y ł y j a k one w Rośliny maluje: musiał także co n a ciągle kłęby fantazja, być." zainteresować się pary, tak 1 1 kosmos. obraźnię i myśl. W i z j e k a r b o n u n i e wyczerpywały jogo zainte­ Nie resowań. Powiedziałem o jego pasji poznawczej. gdyby cywilizacją, w y c h o d z i też myślą k u przyszłości. J e s t więc wśród miał szanse studiów, m ó g ł b y zostać n a u k o w c e m , f i z y k i e m , geo­ m a l a r z y n u r t u naiwnego („innogo") podobnie j a k Ociepka i Sówka, logiem, reprezentantem k i e r u n k u , który m y , z zewnątrz, m o ż e m y 16 przyrodnikiom, filozofom, ale Holesz wykształcenia nie miał t y l k o w i ę c m a l u j e co b y ł o , ale i co m o ż e b y ć p o z a naszą zak- �т �waliiikować miasta jako science-fiction. przyszłości, niepodobne zagrażało założone Maluje na więc ' l o t y innych kosmiczne, planetach, „całkiem do naszych. T a k i e w których człowiekowi n i e będzie żadne niebezpieczeństwo. (...) Człowiek jest przeżyć 4 0 0 , 500 łat, t y l k o że d z i s i a j jest z a c h w i a n a w p r z y r o d z i e : t l e n się w y c z e r p u j e aby ten <lom polskiego zdolny równowaga o d t y c h wybuchów, o d spalin, W inteligencji" wizją kosmiczne twórczą, miczne różnią inspirowaną mieszczą się w śladami ramach były skamielin, natomiast schematów kos­ komiksowych, ob­ r a z ó w s c i e n c e - f i c t i o n , f i l m ó w . Ilość w z o r ó w jest t a k a , że praca wyobraźni samo­ malarza polega n a selekcji, a nie tworzeniu d z i e l n y c h w i z j i . Różnica jest także w t r a k t o w a n i u przestrzeni. Jak w już powiedziałem „Karbon" n i m głębi, planów obrazach w przestrzeni jest płaszczyznowy, malarskich, tymczasem ludzie, gwiazdy, kratery, maszyny trójwymiarowej, w w nie kosmicznych przedstawione ujęciu Przestrzenne w drewnie. są perspektywicznym, jednak inne nie wizji, znakiem, W zarówno funkcje symbolizuje. niebo. niż w węglu j a k i w obrazy. Rzeźba nie pozwala zmusza Malarstwo mają ilustruje, n a opowieść, n a d o skrótu p l a s t y c z n e g o , wykonane drewnie, rzeźba przedstawie­ d o posługiwania się symbolom. pomalował ją rzeczywistości. Ciekawo reprodukowana obok, olejno, są k o m p o z y c j e Ale w obrazach face, t u zaś tworzą którą należy oglądać, obracając n a m wciąż a b y bardziej przedstawiająca skiej. zywała pojawiały ciekawą się z epoki się z p r o f i l u te podejmują stworzyć gactwem naszej wanej czaso-przestrzenną, profile uka­ ( i l . 9). poszczególne motywy pomnik węglowi, gospodarki. który „Trzeba jest hołd obrazów, symbo­ jednak największym bo­ węglowi" m ó w i . N i e c h się l u d z i e z a s t a n o w i ą , c o się z ł o ż y ł o n a powstanie węgla. otrzymał w oraz niech zdobią mój takiej i publikacji, z- B H Z Ponadto ewidencji a mnie, o nie obrazów „ D e s a " , że jego poinformował zenie pytania obrazy że: namalo­ 1979 r. edznakę Zasłużonego Działacza Kultury odznakę Zasłużonego w rozwoju Województwa Ka­ towickiego, — za swój t r u d górniczy o t r z y m a ł w Pracy — 1976 r. Order Sztandaru I Ikl., w 1982 r . d o c e n i o n o go n a w e t n a m i e j s c u , i otrzymał d y p l o m zasłużonego d l a g r o m a d y Świerklany Dolne. w R F N list z gratulacjami o d ó w c z e s n e g o k a n c l e r z a H e l m u t a S c h m i d t a , że c ó r k a W e r o n i k a , p o d w p ł y w e m ojca też m a l u j e , r o b i niezłe l i n o r y t y , z p a s j i spo­ łecznikowskiej uczy dzieci rysunku r o l n i k a . N i e podał, że m i a l 9 w y s t a w i conajmniej 1 zagranicą kowie, całkiem Dla Rybniku, w już w okolicznych Klubach indywidualnych w kraju ( w R F N ) , że p r a c o j e g o z n a j d u j ą kolekcji solidnego B y t o m i u , Zabrzu, Zimmerera. wieku, zaczął Nie pedał, budować... się Kra­ żo mimo trzeci d i m dzieci. P R Z Y P I S Y B . Surówka, W y s t a w a obrazów L u d w i k a Holesza, „Malarz „Dziennik Z a c h o d n i " , K a t o w i c e , 6.03.1970 A n d r z e j N i e d o b a , . Wizjoner z Ptasiej Doliny, „Tygodnik K u l t u r a l n y " , 17.08.1980 r. 1 naiwny", j-w. j-w. U r s z u l a B i e ł o u s , Węglowe rzeźby, „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y " , 25.06.1972 r. W y w i a d n a g r a n y przeze m n i e w 1967 r . U . Bielous, j . w . W y w i a d mój z 1975 r . M . P o p p e k , Górnik i malarz, „ N o w i n y " n r 6, R y b n i k , 1 9 6 8 W y w i a d mój z 1975 r . U . Bielous, j . w . j.w. 13 W y w i a d m ó j z 1 9 7 5 r . 3 4 5 6 7 8 9 1 1 „Chcę wyrzeźbić w węglu d i n o z a u r y , s y m b o l t a m t y c h , o g r o m dom." 1 3 Chcę, 1 2 F o t . : J . Tworek i l . 1 ; J . Świderski i l . 2—9 I I . 10. B r y ł a węgla z o d c i s k i e m p a p r o c i , znaleziona w k o p a l n i , kolekcja L u d w i k a Holesza 18 Wie że moje i rzeczy 1 0 j a k d o m 10 p i ę t r o w y , przed 2 składać nyoh b y ł cieślą g ó r ­ już n i e p o p r a w i a , karboń­ lizujące epokę, w której powstawał węgiel. H o l e s z chce także 26 krajów. l u b w skrócie e n w ręku rzeźbę, t a k a b y się do z drewna surowego, n p . stwory kompozycję zmieniające zbliżała A rzeźby w węglu, m a t e r i a l e miękkim, łatwym w obróbce? Rzeźby tego było, i wystaw, 2000. Na m a l u j e zawsze o d lewej s t r o n y do p r a w e j — człowieka, liście n a p i s a n y m sposób". w zbiorach muzealnych w : Warszawio, d r e w n i e wykonał a u t o p o r t r e t , swoją głowę, n a t u r a l n y c h rozmiarów, swój i t d . odpowiedział, ponad do na N i e p c d a l , że o t r z y m a ł p o w y s t a w i e są t a k ż e r z e ź b y H o l e s z a , z w ł a s z c z a Rzeźby, — „Eden zakupy prowadził, dużo ma c o z r e s z t ą n i e z m i e n i a f a k t u , iż s p u t n i k i w y g l ą d a j ą j a k d z i e c i n n e b ą c z k i w k r ę c a j ą c e się w oraz namalował poszły przychodzie z a p r a s z a ł m n i e d o p r z y j a z d u . M a l u j ę , p i s a ł „Stwoi wystawy, 1 2 się o d k a r b o ń s k i c h , t a m t e będą górnika. niczym), malował p l a k a t y B H P i t d . W ogromne Obrazy do którego 1979 r , H o l e s z przeszedł n a e m e r y t u r ę . Zresztą już wcześ­ rokiem toorię, z ksiąg n i e w y c z y t a ł e m . . . " jak muzeum, j a k było i podziwiać t r u d zw; kiego n i e j o t r z y m a ł w k o p a l n i lżejszą pracę ( p r z e d t e m g i n i e d r z e w o s t a n . I g d y b y n i e t a e r a karbońska, która zostawiła z a p a s y t l o n u , t o b y dziś ż y c i e ustało. M a m taką swoją" był l u d z i e oglądać — �Ewa Korulska „NIKIFOR, OCIEPKO I JA". O STANISŁAWIE ZAGAJEWSKIM i S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i u r o d z i ł się 2 0 . 0 0 . 1 9 2 7 r . w Warszawie. M i a ł dwa- l a t a , k i e d y m a t k a pozostawiła, go p o d d r z w i a m i koś­ cioła ś w . B a r b a r y , p o l e c a j ą c spędził w Kościelnym opiece B o g a Zakładzie w i ludzi. botniczy wórzu Dzieciństwo Ciechocinku, później, od i zamieszkał przy Było boret. w maleńkiej u l . Prostej. t a m miejsce komórce stojącej na pod­ , tylko na prymitywne T a m ' zaczął rzeźbić w ł ó ż k o , stół i t a ­ g l i n i e , dla. s i e b i e , z absolutnym 1 9 3 5 r . b y ł u sióstr E l ż b i e t a n o k w G r a b i u k . T o r u n i a i t a m r o z ­ przekonaniem, począł naukę więcej czasu przyjął pracę nocnego d o z o r c y w m l e c z a r n i . Rzeźbił Domu Brata Był wet w szkole, potem w 1939 r. przeniesiono Alberta w Warszawie, pomocnikiem kucharza, gdzie pełnił różne ogrodnikiom, posługi. introligatorem, na­ zdecydował się zdolności na u c z y ł się w manualne i od dziecka chętnie lepił zawód murarza Szkole Rzemiosła i dekoratora. w Warszawie, w 1949 r . Przez dwa poczem pra­ cował j a k o m u r a r z p r z y r e k o n s t r u k c j i Starego M i a s t a , budowie t r a s y W - Z i M D M . D l a n i e z b y t silnego, n i s k i e g o chłopca wyczerpującą, g l i n y . Z d o b i ! je z r o b i o n y m i z d r u t u , p r z e n i ó s ł się w i ę e d o P r a c o w n i Instytutu guzików były wręcz więc bez trudu. dziedzinie Musiał j e d n a k otwory. Kiedyś kilka na Prostą. znakomite. Byłem Zagajewski wstrząśnięty, obdarty, duże ptaki brudny, zaroś­ praca nięty. N a jego barłogu szron. Wszędzie rzeźby. W y n i ó s ł je do f o t o g r a f i i , chciałem kupić jedną. „ N i e p o t o P a n Jezus dał m i talent, w surowej i koralików p a ­ Konserwa­ swe zwłaszcza mieć Sztuki. Poszedłem zwrócono uzdolnienia, Aby m i e s i ę c y n a s z a f i e , w r e s z c i e k t o ś z o r i e n t o w a ł się i w y s i a ł j e d o ceramiki, go powołanie. zaniósł k i l k a m a ł y c h p t a s z k ó w d o „ Z a c h ę t y " . T a m leżały uwagę przyjęto właściwe n i e z w y k ł e p t a k i , małe i duże, dochcdząco d o m e t r a , z c j i Z a b y t k ó w . M i a ł r e k o m e n d a c j ę ze S z k o ł y , w k t ó r e j n a jego t o jego l e m k a m i ( k w i a t a m i ? ) , które wtykał w specjalne duże z g l i n y różne k o g u t k i , p t a s z k i , zwierzątka. D l a t e g o była do krawcem. ,,Miał lata go że j o s t opuścić h o t e l r o ­ powiedział, koguty, w żebym zamian go sprzedał". za potrzebny Ałe dzieciom m u drut, cekiny, dawał korale i g u z i k i . Co k i l k a miesięcy przychodził d o I n s t y t u t u i s p o k o j n i e , 19 1 ��z godnością żądał, a b y j u t r o przysłać f o t o g r a f a , ponieważ będzie szek śpiewa, kukułka c z y coś. I „walić" niem, kiem rzeźby. N i e gotowe, W Był by swym miał miejsca rzeźbić niego i książki najważniejsze: wieść S c h u l z a Kamień pełno p o w i n o w a c t w o ze życie, rozpierał który Moje kilkoma, książkami. Benvenuto życie a l b u m Michała Anioła Czytał cierpienie. ją w i e l e Celli- oraz razy, z g e n i a l n y m Włochem. Był mały, złamanym rzeźbienia, młot­ nosem, utykał n a nogę, g o t a l e n t , chęć r z e ź b i e n i a . tłumaczył, najbardziej ale śpiewem „Jak Leonardo, i więc nowe. d o b y t k u nie miał n i c , poza t a m W i t Stwosz, brzydki, i g l i n y , rozbijał każdy artysta odpowiada jego „Jest musi byłem młody Postać piękna, mi ptak się pozostał." twarze twarz—maska śniły. diabła Z Bliskiego (...) teraz to j u ż n i e m a m t y c h s n ó w . D l a t e g o , że j a k c z ł o w i e k t w o r z y , p r a ­ po­ c u j e , t o n i e m y ś l i . J a k się n i e p r a c u j e , t o c z ł o w i e k d o ś ć c z ę s t o m y ś l i . J a k p r a c u j ę , t o w o g ó l e n i e m y ś l ę , n i c m i się n i e p r z e d ­ stawia (we śnie), żadna zjawa." MARZENIA 75 sposobów talentowi". to t a k ja,kby t o n p t a k trzepota­ I ciężkie wybrać taki, „Dwunastu Pokazałem j e g o dzieła w C e p e l i i . Z w o ł a n o specjalną naradę, n i e gada. czuł krępy, miał Wschodu. odpędził wiedziano Szopka to Apostołów (...) Betlejemska pierwsze marzenie. o d dzieciństwa A chciałem drugie zrobić — Boże co o rzeźbach t y c h sadzić. Z a c h w y c i ł y rzeźbiarzy i architektów. N a r o d z e n i e . N i e n a okres Świąt, t y l k o n a cały r o k i t o wielkości Postanowiła n a t u r a l n e j . Płaskorzeźby — Z w i a s t o w a n i e , j a k A n i o ł się u k a z a ł , niemowlęcia przez i dano m u pomóc Cepelia. pokój, a później Przyjęto go na konwojenta dzięki d y r . K a r n k o w s k i e m u otrzymał mieszkanie we Włocławku Zakładzie Ceramicznym i pracę w (1972 k i e r o w a n y m przez jak w kompozycjo, c i ą g ł y m t r a n s i e , d z i e l ą c czas n a l e p i e n i e kogut­ kościele. W monialnie przez p r a c y m a często s y t u a c j o k o n f l i k t o w e , bezcere­ wyrzuca kolegów sprawę W Mater z wymiaru Chrystusa ciekawo kursach — figurki, „prywatne" jego modelowane rzeźby. Jest nie­ Kopernika, robi te­ wyobrażenia t e m a t y , które poruszają tematów, Chopina, wrażenio aż d o bólu konwulsyjnie ujęcia wykręcone zwierzęta, sugerowanych Pana rysować. prace. Najlepsza Ogród Oliwny. na kon­ Twardowskiego. Jego wiem mniej Bo j a k się projektuje to trzeba człowiek j a k a może być jest pierwsza myśl. długo zmienia (...) Już m a m p r z y s z y k o w a n e r o z m a i t e rośliny, p a l ­ m y , k a k t u s y , s k a ł y e h c ę p r z y s z y k o w a ć . T a m skał n i e b y ł o , a l e chcę umieścić też zarośla, s t r u m y k — u p i ę k s z y ć , w z b o g a c i ć a r c h i ­ t e k t u r ę t e g o o g r o d u . D u ż o p t a k ó w c h c ę u m i e ś c i ć (...). E w a n g e l i a m ó w i , że A n i o ł powiedziane, największe Biczowanego; Rzeźbi próby zdają talentu. k o m p o z ^ сjaeh wyobraźnię. ptaki, swoje r e l i g i j n a , żarliwe, ekstatyczne Dolorosa, jego cepeliowskie t r u d n y , s z c z ę ś c i e , że j e g o o p i e k u n o w i e wielkich matyka pieca i wstawia zdyscyplinowany, sobie z J a już t o p r z y c h o d z i myśl nagła, m o m e n t a l n i e . N i e myśleć, k ó w w Zakładzie ( n i e n a w i d z i t e j pracy'.), rzeźbicnio i modlitwę w Heroda. więcej j a k t o m a być, a reszta, t a k i e l u k i , t o w y c h o d z i w p r a c y . Bo г.). Z a g a j e w s k i rzeźbi o d tego czasu coraz większe pracuje niego pomordowano podaje że k r z y ż . S t a r y m Testamencie jest J a chcę umieścić j e d n o i d r u g i e , kielich, a w żeby n i e b y ł o s p r z o c z n o ś c i . . . B ę d ą m i e l i całą m ę k ę , j a k k o r o n a c i e r ­ n i o w a , krzyż, 3 gwoździe — czy kruk, zabrakło trzech Apostołów, Judasza koguta, było, ptaki ale t o było i c h więcej, ale złodziej ukradł, i przybili dwie nogi razem. rozmaito. Małpki, p a l m y , kokosy. wszystko (...) M a m już j a k o diabła chcę przedstawić. M a m jedno, ja to chcę T a m t a k nie przedstawić." dzieła, m i s t r z o w s k i e i jednocześnie nieokiełznane, p r z y w o d z ą n a m y ś l b a r o k hiszpański, rzeźbę ceramiczną renesansu, ale wszystkim genialną żyje w ten rodzaj pozaczasowej architekturę ciężkich Gaudiogo. ekspresji, S a m twórca, warunkach. W która mimo p o k o j u m a swój przede cechuje pomocy, barłóg, l a t najbliższym jego towarzyszem 6. Paw V, g l i n a w y p a l a n a , p o l e w a w y s . 54 c m , 1964 r. ciemnozielona, stół, wszędzie glina,, spiętrzone, j e d n a n a d r u g i e j k o m p o z y c j e . kilkanaście II. Przez b y l pies, „Pe­ / r e ł k a " . Z a g a j e w s k i o p i e k u j e się c h ł o p c a m i , k t ó r z y m u p o m a g a j ą w pracy, mogli się za otrzymane uczyć pieniądze i mieli funduje i m stypendia, zapewniony obiad. Połowę aby pieniędzy d a j e n a t a c ę w k o ś c i e l o , s a m o b y w a się t y m , oo s t a n o w i m i n i ­ mum egzystencji. Każdego roku wyrusza na pielgrzymkę do Częstochowy. W o s t a t n i c h l a t a c h w y r z e ź b i ł o g r o m n e o ł t a r z e . Są t o d z i e ł a z n a k o m i t e , najważniejsze mu w 1981 r. N a g r o d a w d o r o b k u Zagajewskiego. Przyznana i m . Brata Alberta stanowi najwyższy r d o w ó d u z n a n i a d l a jego twórczości religijnej. Ale wielki rzeź­ b i a r z , którego dzielą p o w i n n y zdobić M u z e u m N a r o d o w o , jest niedoceniany. bowiem Nawet „za s m u t n y " . filmu o n i m nie pokazuje wciąż się, jest 1 SNY „Śniły m i się t r z y k o n w i e z m l e k i e m , m l e k o było poroz­ lewane. T r z e c h nas było, mężczyzn, t a m t y c h n i e znałem. I szeliśmy t y l k o glos, j a k m ó w i ! — się z a s t a n a w i a m , j a k t o , t y l e m l e k a w y p i ć po jednej k o n w i przypadało. I zdaje, — się o b u d z i ł e m bo na (...) r ja każdego To mnie j e ś l i się n i e m y l ę , n i e c h c ę się w y w y ż s z a ć , a l e to b y l N i k i f o r , drugi Ociepko sły­ to mleko macie wypić. A się pierwszy a trzeci ja,." d o ś ć c z ę s t o ś n i ą m i się z a r o ś l a , w t y c h z a r o ś l a c h j a k i e ś p o ­ t w o r y , p a s z c z e j a k się r o z t w i e r a j ą , stawiłem w rzeźbach Ś n i ą m u się r a c z e j lęzie, piomok, smoki. T o wszystko przed­ i d o dziś p r z e d s t a w i a m . ' p r o j e k t y rzeźb niż r z e ź b y : obcięty tak żeby można c z y coś. 1 z t e g o g a d z a w i j a się d o o k o ł a — zrobić „ n o r m a l n e ga,ładne ptaszki u góry później pta­ 21 I' �I I . 7. Jeleń, g l i n a и-ypalana, w y g . 72 c m , i l . 8. Ptak, g l i n a w y p a l a n a , w y s . 67 c m , 1 9 6 3 г. I I . 9. Stwór, NATCHNIENIE „Najlepsza coś m ó w i ą jost — pierwsza t o jest druga myśl. „ A r t y s t a ściąga o d i n n y c h , alo z m i e n i a , dokłada. T a k i p o Potem myśl, t o już przychodzą człowiek t r a c i s z k o l e t o p o w t a r z a (...) u m n i e p o w t a r z a j ą się n p . o c z y , a l e t o n i e inni, jest to odmiana chęć powtarzają to samo. B o jest się u mnie. t w o r z e n i a . A t r z e c i a m y ś l t o już w o g ó l e n i o m a c o m ó w i ć . J a s y m b o l diabła, k o g u t — n i g d y n i o u t r w a l a m d r u g i e j m y ś l i (...) powiedział w Ogrójcu U mnie t y l k o pierwsza przypadkowe. m y ś l , (...) Przypadek — padek — to pierwsza n i g d y n i k o g o nie słucham. uajlopsze t o różnica t a l e n t e m . J a k się c z ł o w i e k n a u c z y są u m n i e j a k między rzeźby nauką to może powtarzać. A a przy­ myśl." artysta jest zrozumiałe. M o j a Słońce t a k z a c h o d z i , kogoś „Było takie pismo, „Panorama", o k ł a d c e r ę k a b y ł a w y b i t a (...) co 7 l a t w y c h o d z i ł o . Na i b y ł y m o j e pałce. J a m a m palec w kształt półksiężyca (...) t o wielcy ar­ w rodzinie musi da Vinci, Cellini, Matejko. legendy, często Opowiada wspomina o nich imiona Leonardo wymyślone mistrzów. przez „Jeden r z e ź b i ł , d r u g i m a l o w a ł , a j a w g l i n i e r o b i ę . N i e m a t a k , że m a ­ lepsze o d rzeźby c z y rzeźba w drzewie od gliny. (...) rzeźba w g l i n i e p o l e g a n a d o d a w a n i u , a rzeźba n p . w k a m i e n i u u j m o w a n i u materiału. G l i n a rośnie, rzeźbiąc w leja się, jak jaskółka. Wszystko glinie nak­ rośnie." „ T e n zawód, który j a robię t o najwięcej n a B l i s k i m dzie, w Grecji, Egipcie, R z y m i e . Wscho­ J a ż e b y m t a m poszedł, t o b y m miał trzecie miejsce n a świecie. P i e r w s z e t o m o ż e n i e , b o o n i mają doświadczenie''. „Ja drugi — rzeźbię, w t r z e c h s t y l a c h . P i e r w s z y starożytność, s t y l a n t y k u , t r z e c i — to styl barokowy, fantazja." B a r o k oznacza wielość elementów, dekoracyjność. A n t y k z n a c z y t y l e co ekspresyjność ( „ b o l e ś ć , t w a r z w y k r z y w i o n a — to antyk, t o p r a w d z i w a s z t u k a . , p o g a ń s k a " ) , a f a n t a z j a —• t o , co u w a ż a z a swoje 22 własne. praca jest jest zagadkowa. Tu trzeba tylko rebus." cierpliwość, k o n i e c z n y jest spokój. S a m , k i e d y ale i ocenia, uważnie i z d y s t a n ­ j a k b y były to rzeźby ( i ł . 1 1 , 14) „ T o n a j l e p s z a m o j a rzeźba,. M a m t r z y Piety. t o m i się n a j l e p i e j podobała. c z y ć , b y ł a z a p ł a s k o r o b i o n a . (...) Pieta Drugą chciałem Naj­ znisz­ Ściągałem o d Michała Anioła. Michała A n i o ł a była b a r d z o s p o k o j n a , j a k b y n i e cierpiała. Ściągałem też z rzeźby w Muzeum Narodowym w Warszawie. Duża, d w u m e t r o w a , piękna, X V I H - s t o , X I X - s t o w i e c z n a rzeźba. arytstą." M i s t r z o w i e Zagajewskiego t o W i t Stwosz, Michał Anioł, na nim kur « Pieta tyści mają t a k i palec. Co 300 l a t , 50-te d z i e c k o larstwo że ( P i o t r ) z a p r z e s i ę t r z y r a z y innego. mniejsza siebie to OŁTARZE ARTYSTA być w i e l k i m się ś w . P i o t r a . kogut Chrystus prace." krzywy, i Wąż Bo nie tylko komentuje co w t e n d z i e ń z r o b i ł , c o j e s z c z e z r o b i . . . i w s z y s t k i e s w o j e m y ś l i (najmniejszy) zaparcia wąż naśladownictwo. mówi o swoich pracach, patrzy n a fotografie sem, myśli kształtu. A l b o n i e jest szukać, t o j e s t j a k z a g a d k a , z a w s z e w y b i e r a ł z a c h ó d . S p o k ó j , d z i e ń się c h y l ą k u w i e c z o r o w i . t a k n i e jest gorąco... a r t y s t a sobie To z a p i e j e . " .,y...) m ó w i ą m i , ż e b y m r o b i ł p r o s t o , g ł a d k o . A l e t o i t a k Konieczna „ Z a c h ó d słońca. T o największe n a t c h n i e n i e . K a ż d y wkłada w te swoje g l i n a w y p a l a n a , 1962 • 9 �10 Tam w i d a ć boleść, I z y , r u c h y ciała, przemawiają. Michała Anioła To ś c i ą g a ł e m . B o j a k j a r o b i ę n p . Pietą m i e ć p i ę ć , sześć n a w o t z uiej i dziesięć t a k i c h rzeźb i z każdego ściągam. N i c n i e ujmuję, t y l k o dodaję. A i t o muszę coś to oczy, w e l o n , włosy, Dałem m u 4 tysiące, to było dużo. J a u s t a otworzyłem, (uczeń) m ó w i , że j a r o b i ę straszydła. A l e W a r z , odczuwa Jak boleść, s t r a c h — zamknięta, spokojna, t a k a t w a r z n i g d y n i e będzie t o boleści Uczeń n i o mógt odnaleźć „zamodelowanej" żeby w Wykrzywione, barokowe. To Chłopiec m i zamodelował wymaga dużo (postać M a t k i pracy (...). Boskiej i Chrystusa). rzeźbie Zagajewskiego. się k r z y c z e ć . R a n a on cierpi, piękna. nio widać." c h a r a k t e r , u k ł a d c i a ł a . Ż e b y t o n i e b y ł t a k i słupek j a k l u d o w o , było która przoz otwarte siebie usta n a dłoni C h r y s t u s a j a k o t w a r t e Piety wydają usta. Łzy 23 �I �grubo, raczej rękach, fałdy skóry niż łzy. I nogaeh, To krople k r w i , Po lewej jak winogrona, krople k r w i : to n i e są kwiatuszki. stronie ołtarza fragmenty rajskiego i Ewa. I m i ę d z y liści i jabłek s p l o t y węża. U obraz piekła. Maski dołu — płaczące ogrodu: dużo przebijające spo­ poskręcano ciała krwawymi po p r a w e j s t r o n i e , otaczają półkolem Pietę. N a p r a w e j trzy kobiece krawędzi górnej, środkowej p a r t i i popiersia, dłonią ojusujo fragmonty w r a ż e n i e , że n a j b a r d z i e j i dekoracyjności. górnym mają nia rogu otwarte się r u c h ołtarzu W kiej, „pawia strzeń (...) Jioskiej (...) wzbogacić K i e d y chciał zrobić ołtarz z M a k s y m i l i a n e m K o l b o „Ale j a wołał t a k . Diabła przedstawiłem, t y l k o z fastyką, wiadomo biusty łapy i swastykę n a piersi. S z p o n a m i k t o . " Diaboł m a pta*si d z i ó b , rogi, w dłoniach prawym k o r o n y . M a k s y m i l i a n miał sen, opowiadał go k o l e g o m w obozie. z datą „ 7 I I T — V I 1 9 7 5 " w o wielkich lioaka pyskach przemawia, ,,te gady wtedy puszczy)". zmie­ Z koioi w wyrzeźbił z ptakiem pawia zo w z g l ę d u n a w i e l k o ś ć cały obraz. kawałek — Matki Bos­ Mały p t a k , j a k papuga a paw to zemujo być żarówkr." całą czy prze­ Pomysłodawcą Matki Zagajew­ trzyma W ogromne serce z obozowym się p o d s t a w ą kompozycji. („13 m n i e g a d i d i a b e ł t o j e d n o " ) , „Szponami „Matka bracie, jaką koronę sobie wybierasz? jest męka, c i e r p i e n i e , a biała chwalebność, niewinność, czystość. O n w y b r a ł t e d w i e . B o jodną g d y b y w y b r a ł , t o b y m o ż e i ś w i ę t y m nie był, byłby cierpiał i zginął j a k o więzień. A l e w y b r a ł t a k i e już było przeznaczenie nów górnym się". U wyciągają więźniów kopie dołu t r u p y pomordowanych, ogony z piekła śmierci „ a b y prawym rogu ołtarza hitlerowiec, scena których i twarzach albo ukra­ m u , g d y n i e b y ł w s t a n i e s a m upilnować dużej e k i p y . W t o n sposób „sprawdza, u t r a c i ł p r a w i e w s z y s t k i e e l e m e n t y o ł t a r z a Serca Pana „To Jezusa. p i e r w s z a m o j a p r a c a , m ó w i . O n m i się n i o p o d o b a ł , b o b y ł p ł a s k i , zupełnie tak jak mozaika. Tylko później zacząłem zmieniać, poprawiałem. Dodałem k w i a t y , rękawy, szaty ozdobne. m i a l kształt p e l i k a n a , n o g a kielicha to symbol Trójcy Kielich Świętej, p e l i k a n i t r z y m ł o d e . B y ł b a r a n e k , k i e l i c h , w k i e l i c h u b y ł opła­ t e k , w o p ł a t k u na,gie d z i e c i ą t k o , w c a ł o ś c i . A u r e l e ( a u r e o l ę ) m i a ł o , p t a s z k i n a d głową. N i e m o g ę strawić, że m i zginęło A t a k pilnowałem! specjalnie togo czterech ewangelistów (filmowcy). odwróciłem d o ściany... B y ł o (...) Ptaki m i też pokradli, do były t r z y w kształt krzyża ( n a d głową C h r y s t u s a ) . A u r e l a była b a r d z o d u ż a . Z r o b i ł a się l u k a , z m n i e j s z y ł o m j ą . I b y ł o 4 5 g ł ó w n a o k o ł o , z ptaszkami, kwiatami — baroku albo (...) żeby dodać a n i j e d n a nie została." T e bogactwa, głowy m u jo ukradziono. Pozostał fragment (il. 12). W wielkie, z głową j e g o t w a r z y u d e r z a j ą c e są o c z y — smiertolnie religijności, rozdał, sprzedał Chrystusa szeroko otwarto, ( i l . 13). „ T o najlepsza przerażone. Z u p e ł n i e i n n a j e s t t w a r z Frasobliwego m o j a praca, mówi Zagajewski m i a ł e m w y k o n a ć Chrystusa ( t o s a m o p o w i e d z i a ł o Piecie). w Ogrójcu. A l e zrobiłem Ja Frasobliwego. P o d s t o p a m i m a d i a b ł a , w ę ż a . P o b o k a c h (z p r a w e j ) K a i n i A b e l j a k o l e w , p o l e w e j A d a m i E w a . I j a b ł k a t a m są, d r z e w a o w o c o w e i bazie. Pierwszy g r z e c h , k t ó r y C h r y s t u s o d k u p i ł . (...) m a s k i , t o t y l k o t a k (...) te głowy, t a k w całości j e s t c i ę ż k o z r o z u m i e ć . T e n m i się n a j l e p i e j p o d o b a , t o j e s t n a j l e p s z a m o j a p r a c a j a k a m o ż e b y ć . T u są b ł ę d y , w k a ż d y m o ł t a r z u są b ł ę d y . K a ż d y j e d e n m i a ł błędy i Michał Anioł i L e o n a r d o i każdy poprawiał. A l e p o p r a w k i psują." ,,(...) u g ó r y t e g ł o w y t o p r z y p a d k o w o d o d a n e , n a p r ę d k i e g o , b o pierwsze z g i n ę ł y . T e g ł o w y m i się n i e p o d o b a ł y i d a l e j n i o p o ­ dobają. B y ł y głowy, ale o d m i e n n e , z p t a s z k a m i . R o z l o c i a l y się." Postać klęczącego Chrystusa, otaczają zwiorzęta, p t a k i , g a d y . O b o k s y m h o l i e z n y c h j u k lew czy k o g u t , r o z m a i t e s t w o r y o d z i w a c z n y c ł i ' k s z t a ł t a c h „ m ó w i ą , żo t e z w i e r z ę t a t o n i e p a s u j ą d o r e ­ I I . 1 2 . O ł t a r z , Serce Pana Jezusa, stawiający głowę C h r y s t u s a w duszo nio były potępione". — trzech czy W powieszonych jeszcze r a b i a l e m . A d a m a i E w ę chcę r z e ź b i ć . T e ż b ę d z i e p a w . " Stłuczone obronę m^szkarj- ..Wąż t o jest diabeł. K w i a t y , bazio zrobiłem. Zginęły, ale p o d o - rzeźby. dwie, c d B o g a " . P o d s t o p a m i Dzieciątka p t a k -— o r z e ł , s y m b o l P o l s k i . T r z y m a n a p i s „ P o d T w o j ą Matka giną — razie w y b i o r ę s o b i e d w i e . I usłyszał g ł o s M a t k i B o s k i e j , że c z e r w o n a t o dziobie często lewą dlaczego m a m wybierać jedną, j a k m o g ę d w i e ? I w t a k i m którego d z i o n e , często n i e p o w t a r z a l n e . W i e l e zginęło p o d c z a s kręcenia f i l ­ Boska c z y p r a w ą s t r o n ę ? b i a ł ą c z y c z e r w o n ą ? A o n się z a s t a n a w i a B o s k a d e p t a . Dzieciątko t r z y m a p a w i a za o g o n . P a w w t r z y m a o g o n g a d a . M a t k a B o s k a m a p o d s t o p a m i gadu. i k s i ę ż y c " . numerem. lewej ręce t r z y m a ł a białą koronę, a w d r u g i o j ' czerwoną. I p y ­ t a ł a się d o n i e g o : ашо1ол\1> o s k r z y d ł a c h j a k p a w i e Zagajewskiemu żeby szponiaste pochwycił maleńką, nagą k l ę c z y , j a k Frasobliwy, kocha złapał g a d a radzono było p t a k z ptaków, s y m b o l miłości"; nie n i e stf.l żeby doda­ m u , a b y zrobił pracę realistyczną, pokazał obóz, b a r a k i , d r u t y . uciekamy Piw rzeźby, t y l k o wałem." skiego o Madonnę z Dzieciątkiem i może z p t a k i e m , b o Zagajewski ptaki. t o dzieło s z t u k i , nie ujmowałem postać w o k u l a r a c h . K o l b e b y ł L u d w i g Z i m m e r o r , k t ó r y prosił z ptakiem robić żeby było j a k o l u d o w e z D z i e c i ą t k i e m (z n a p i s e m „ P o l s k a " n a s z a r f i e ) p o d a j e m u d w i e potwory v. o k u m i a ł a wyszła. Zacząłem nie ekspresji umieściłem i n n y , to b y zajmował na zależy m u n a dw-u o f o k t a c h : Matka żeby obramował wszystkie niechętnie, odnoszę (w s t o s u n k u do zamkniętej „ b o t o najpiękniejszy tylko: są t e zrobił sym­ Zagajewski. poszczogółnych paszcze bo t o b a r d z i e j nazwanym ze s t a r o ż y t n o ś c i t w a r z e , - m a s k i ? Pierwszą ołtarzy Piecie umieścił A płasko­ podtrzymujące „ t o ż e b y rzeźb;-., b y ł a e d m i e n n a " , m ó w i Kiedy Ale to nieprawda, zwierzęta." łzami ołtarza s y l w e t k a k o g u t a z w i e l k i m , o t w a r t y m d z i o b e m — b o l z a p a r c i a się ś w . P i o t r a . W rzeźby ligijności. zamówienie: „później zacząłem robić t e t w a r z e , b o m i p i e r w s z a barokowo." jabłek, wśród n i c h z r g u b i e n i A d a m potępionych, ,,te bąble n a żadne fragment przed­ kwietnej aureoli. żyją". �П . 1 3 . O ł t a r z Vhryshu) Frasobliwy. Wokół postaci Kolbego napisy w kajdanach", „Okupacja" „ M ó w i ą , że t e z w i e r z ę t a t o n i e p a s u j ą d o r e l i g i j n o ś c i . A l e t o n i e p r a w d a , ze są t e w s z y s t k i e z w i e r z ę t a " . „Święty", „Oświęcim" i „Boże, O ł t a r z e , z g o d n i e ze w s k a z ó w k a m i i c h t w ó r c y n a l e ż y t a k i e , k t ó r o są s y n t e z ą j e g o s t o s u n k u d o w ł a s ­ nej twórczości, d o siebie j a k o 26 czytać chętnie wymyślone przez siobio l e g e n d y , t a k i e które pragnąłby wyrzeźbić, albo artysty. LEGENDY ratuj". scena p o scenie, j a k przypowieść w o b r a z a c h . Z a g a j e w s k i opowiada „Polska starożytności „ C h c i a ł b y m p o k a z a ć u c i e c z k ę d o E g i p t u . (...) p r z y zacłiodzie słońca d o c h o d z i l i d o m i a s t a . N i e m i e l i g d z i e się s c h o w a ć , śladowcy pod w byli bardzo blisko. I Chrystus z rodziną o s i k ę . T e n z a c h ó d słońca i t o w s z y s t k o . gałęziach osiki) zaczęła kukać, wrócili skryli Kukułka się prze­ się (ukryta prześladowcy. �II. I 1 4 . O l t i U - z Pieta, Dzieciątko glina. 1975 r. „ T e g a d y mają otwarte p r z e k l ę ł o p t a k a , że n i e b ę d z i e d z i e c i s w o i c h w a ć , żo z d r a d z i ł a m i e j s c e paszcze cho­ bo t o b a r d z i e j przemawia, wtedy z m i e n i a się, j e s t ruch' „ M i e s z k a ł w pałacu. I t a m b y ł kościół, t a k z w a n a k a t e d r a . P r z y z a c h o d z i e słońca w i d z i a ł w s z y s t k o , j a k l u d z i e w y c h o d z ą , w c h o d z ą schronienia." do t e j k a t e d r y . I myśli — m ó g ł b y m t o zniszczyć, ale t o t y l e w i e ­ „Król wiada z Dawid. To wielkim takie moje przejęciem, kwestie, które przypisuje zmyślone." Zagajewski niemal postaciom aktorsko opo­ wypowiadając z opowieści. N i e pozwala k ó w b u d o w a n e . T o są c h r z e ś c i j a n i e , m a j ą w o l n ą s i l n ą w o l ę i t a m chodzą. (...) Król z a s t a n o w i ł się, aż do tej k a t e d r y , a t a m wszystko któregoś d n i a wybrał s o b i e p r z e r w a ć , b a r d z i e j gra,, n i ż m ó w i . O p o w i a d a o k r ó l u , k t ó r y s k l e p i e n i a , w s z y s t k o . Z a s t a n o w i ł się, p o c o c z ł o w i e k d a j e morzył którego n i e zna, t y l e o wielkości. B y ł potężny, bogaty. I był niewierzący: się było rzeźbione, ławki, ołtarze, Bogu piękna." 27 �W kościele król s p o t y k a małego chłopca, k t ó r y w t a j e m n i c z a go w podstawy wiary chrześcijańskiej. Opowiada mu również o a u t o r z e psalmów, które zachwyciły pogańskiego króla — D a w i ­ P o t e m chłopiec m a l u j e p o r t r e t w i ę ź n i a : „ D z i a d , n i e o g o l o n y , zaniedbany, spędził król D a w i d . W całe życie w więzieniu. I to jest właśnie k o r o n i e , z i n s t r u m e n t e m , umieścił p o b o k u go- dzie. I n a w r ó c o n y król ogłasza k o n k u r s n a p o r t r e t Króla D a w i d a . laska, t z w . a m o r k a i ptaszka. I pokazuje m u — Z j e ż d ż a j ą się a r t y ś c i z c a ł e g o ś w i a t a . P o s t a n a w i a w z i ą ć u d z i a ł w Dawidem! k o n k u r s i e także ó w chłopiec z k a t e d r y . J e s t b i e d n y , bez j a k zmieniają szaty, r u c h y , t r o n ! K r ó l popatrzył, zobaczył obraz, matki, N i e poznajesz g ł o d n y , b o s y . J e s t z i m a , a. o d l e g ł o ś ć d o pała.eu u r a s t a ( k o ś c i ó ł m i a l powiedział b y ć w i d o c z n y z j e g o o k i e n ) d o m a g i c z n y c h t r z e c h d n i d r o g i . Chło­ To był Leonardo — to siebie 1 — arcydzieło! da Vinci." jesteś k r ó l e m a l e j a k j a się Został malarzem zmieniłem, nadwornym. 2 piec w y r u s z a , p r z e k o n a n y , że m a t a l e n t o d B o g a , k t ó r y n a t c h n i e go, a b y stworzył najlepszy p o r t r e t D a w i d a . Punktuałnieo północy, w lesie, zjawę — z chłopiec słyszy bicie dzwonów. Jednocześnie n i e zjawę, postać z b r o d n i a r z a , właśnie więzienia, w którym spędził całe życie. Chłopiec P R Z Y P I S Y widzi wypuszczonego rozmawia 1 2 Cytuję t e k s t o p r a c o w a n y przez A . Jackowskiego. Tekst opracowany na podstawie rozmowy. z n i m i a b y g o pocieszyć r y s u j e j e g o t w a r z , obiecując m u sławę — I „będziesz w i e l k i , będziesz królem D a w i d e m " m ó w i do niego. F o t . : J . S i c r a c z M e w i c z , U . 1, 1 0 — 1 4 ; J . Świderski, i l . 2 — 9 , 15 �