https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb647fd94759a6c201597e94531dab0f.pdf 657f0dad10400a09c32c1fa47b99b126 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource Łemkowszczyzna sztuka ludowa - badania rzeźba ludowa rzeźba kamienna rzeźba figuralna Łemkowie - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4235 Title A name given to the resource Rzeźba figuralna Łemków/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.122-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinjuss RZEŹB'A FIGURALNA (ZE STUDIÓW N A D LUDOWĄ ŁEMKOWSZCZYZNIE, C Z . II) RZEŹBĄ ŁEMKÓW KAMIENNA NA Zagadnienia ludowego kamieniarstwa artystyczne­ go nie zostały jeszcze dotychczas w naszej literaturze etnograficznej postawione w sposób w ł a ś c i w y . Z a j e ­ dyną godną uwagi dziedzinę ludowej twórczości rzeźbiarskiej uważa się bowiem tradycyjnie rzeźbę w drzewie, natomiast ludowe rzemiosło kamieniar­ skie przesuwane jest całkowicie w sferę badań z z a ­ kresu kultury materialnej. Nieliczne przykłady t w ó r ­ ców ludowych uprawiających rzeźbę w kamieniu traktowane są jako indywidualne próby, nie p o w i ą ­ zane z tradycją, które wykraczają już na margines problematyki związanej że sztuką ludową, podobnie jak np. współczesne malarstwo niektórych wiejskich ?matorów. Przyczyną, która skłaniała do tak daleko idącej r e e r w y wobec ludowego kamieniarstwa arty­ stycznego, było prawdopodobnie przekonanie, że rzeź­ ba w kamieniu ze względu na znaczne trudności w a r ­ sztatowe przekracza możliwości t w ó r c ó w ludowych, wobec czego występująca po wsiach kamienna rzeź­ ba figuralna u w a ż a n a jest za obcy kulturze ludowej wtręt, zawdzięczający swe pochodzenie miejskim warsztatom kamieniarskim. _ IZ. 2. Kamienne krzyże nagrobne na cmentarzu w Bartnem, pow. Gorlice. II. 2. „Matka Boska", rzeźba w kamieniu. Wyk. 1911 r. Władysław Jamer, Bartne. II. 3. Kapliczka wykonana w jednym bloku kamien­ nym. Wierhomla Wielka, pow. N. Sącz. Po bliższym zapoznaniu się z w y s t ę p u j ą c y m i na terenie wsi zabytkami kamiennej rzeźby figuralnej musimy dojść do wniosku, że taka globalna dyskwa­ lifikacja bynajmniej nie jest uzasadniona. Z punktu 1 Praca niniejsza oparta jest głównie na materia­ łach terenowych zgromadzonych w Bartnem i okolicy w ramach badań Katedry Etnografii i Etnologii UMCS w Lublinie prowadzonych w 1961 r. �II. 4—5. Kapliczka kamienna (całość Bartne pow. Gorlice. i i fragm.). Wyk. 1895 r. Wasyl Gracoń, Matei widzenia ściśle formalnego, zabytki rzeźby kamien­ nej, reprezentowane głównie przez figury i krzyże przydrożne, da się podzielić na trzy "grupy. Jedną z nich stanowią rzeźby stare, noszące w y r a ź n e pięt­ no stylów historycznych, drugą rzeźby współczesne, wykonane z dużą techniczną biegłością, przypomina­ jące s w ą bezduszną poprawnością banalne figurki dewocyjne (il. 2), do trzeciej wreszcie grupy zaliczy­ my figury, których wykonanie w duchu ludowego prymitywu wykazuje daleko idące analogie do ludo­ wej rzeźby w drzewie i zdradza wyraźnie nieuczoną rękę samouka (il. 6). Spośród wymienionych tu trzech grup dwie pierw­ sze interesować nas będą jedynie jako materiał po­ równawczy, ułatwiający rozwiązanie problemu inspi­ racji t w ó r c ó w ludowych. Dopiero trzecia grupa sta­ nowić będzie przedmiot, na którym skupia się uwaga badacza sztuki ludowej. Precyzyjne wyodrębnienie obiektów należących do tej grupy nie zawsze bywa łatwe. O ile bowiem oddzielenie ich od zabytków sztuki stylowej nie nasuwa na ogół większych trud­ ności, o tyle przeprowadzenie ścisłego podziału m i ę ­ dzy ludową rzeźbą w kamieniu a produkcją w s p ó ł ­ czesnych miejskich w a r s z t a t ó w kamieniarskich bywa niekiedy utrudnione, po części dlatego, że niektóre z tych warsztatów, szczególnie małomiasteczkowe, niewiele się czasem różniły w charakterze swych prac od rzeźb ludowych samouków, po drugie z tej przyczyny, że w p ł y w y atmosferyczne działające ni­ szcząco na miękki zazwyczaj materiał kamienny od­ bierają z czasem miejskiej rzeźbie rzemieślniczej wspomniane w y ż e j cechy wymuskanej poprawności, zbliżając ją w y g l ą d e m do ludowego prymitywu. Mimo wskazanych w y ż e j trudności, wśród przy­ drożnych figur kamiennych i rzeźb stojących w .kap­ liczkach znaleźć m o ż e m y znaczną ilość takich, k t ó ­ rych zaklasyfikowanie do grupy rzeźb ludowych nie Cyrkot, Iwan Dutkanycz budzi najmniejszych zastrzeżeń czy wątpliwości (il. 6). Najwięcej spotykamy ich w Polsce południowej, szczególnie zaś w okolicach Nowego Sącza, Gorlic, Myślenic, Kalwarii Zebrzydowskiej, zdarzają się jed­ nak i na innych terenach, np. na Kielecczyźnie. K i m byli ich twórcy? Trudno jest na to pytanie odpowiedzieć wyczerpująco. Ze szczupłych materia­ łów, jakie zostały w tym zakresie zgromadzone, wy­ nika, że sprawa autorstwa ludowych rzeźb kamien­ nych może przedstawiać się rozmaicie. Czasem t w ó r ­ cami ich są wiejscy rzeźbiarze drewnianych ś w i ą t ­ ków, którzy równolegle uprawiali rzeźbę w drzewie II. 6. Matka Boska z Dzieciątkiem", rzeźba w kamie­ niu, wys. 45 cm. Iwonicz, pow. Krosno. Wł. St. Kielar. �i kamieniu, jak np. Ignacy Lorek z Sądeczyzny czy Wojciech Kulach, którego kamienna figura św. Jana stoi do dziś przy drodze w rodzinnym Gliczarowie (pow. Nowy Targ). Niekiedy zdarzają się wiejscy specjaliści, którzy poświęcają się wyłącznie rzeźbie w kamieniu, przykładem jest Marcin Dziodzio z Rze­ piennika Strzyżewskiego (pow. Gorlice), cieszący się w okolicy s ł a w ą wybitnego rzeźbiarza. W niektórych wsiach sztuka rzeźbienia w kamie­ niu rozpowszechniała s i ę do tego stopnia, że powsta­ w a ł ośrodek, nasycający swymi wyrobami okolicę w pewnym zasięgu. Przykładem tego może b y ć w i e ś Jodłówka, położona w południowej części powiatu tarnowskiego, skąd przydrożne figury kamienne roz­ chodziły się licznie na sąsiednie tereny powiatu gor­ lickiego. Zdarzało się również, że twórczość artystycz­ na rozwijała się jako dalszy etap produkcji kamie­ niarskiej w ośrodkach trudniących się wyrobem k a ­ mieni młyńskich, żarnowych, czy kamieni do ostrze­ nia. Taki właśnie początek miała artystyczna działal­ ność wiejskich kamieniarzy z Brusna (pow. lubaczowski), czy ł e m k o w s k i c h kamieniarzy z Bartnego i oko­ licznych wsi. W promieniu kilkunastu kilometrów od tego ostat­ niego w y s t ę p u j e na terenie wsi ł e m k o w s k i c h powia­ tu gorlickiego i jasielskiego znaczna ilość kamien­ nych rzeźb dewocyjnych w postaci krzyżów przy­ drożnych i cmentarnych czy figur kamiennych w kapliczkach. Rzeźby te o niewątpliwie ludowym cha­ rakterze wiążą się przynajmniej w części z produkcją miejscowych ośrodków kamieniarskich, o której pi­ sała już poprzednio w „Polskiej Sztuce Ludowej" K . Marczakowa . Jak wynika z badań prowadzonych 2 11. 7. Kapliczka kamienna na, pow. Jasło. z końca XIX w. Mytarz, w terenie w roku 1961, kamieniarze ł e m k o w s c y obok produkcji kamieni młyńskich, żarnowych, brusów do ostrzenia czy kamienia budowlanego zajmowali się również pracami artystycznymi, do których należało kucie w kamieniu całych kaplic czy ich ozdobnych detali, krzyżów przydrożnych i cmentarnych oraz płyt nagrobkowych na cmentarze żydowskie, czyli tzw. szajbeców. Tradycja miejscowa jako najwybitniejszych k a mieniarzy-artystów wskazuje nieżyjących już dziś Wasyla Graconia, Mateja Cyrkota i Iwana Dutkanycza. W czasach m i ę d z y w o j e n n y c h wybijał się Osyp Tarbaj z Bodaków, którego uważa się obecnie za n a j ­ zdolniejszego spośród pracujących jeszcze ł e m k o w ­ skich kamieniarzy. Produkcja artystyczna kamieniarzy z Bartnego i okolicznych wsi rozwijała się zasadniczo w dwóch kierunkach. Jeden z nich to rzeźba architektoniczna, drugi zaś — rzeźba figuralna wiążąca się najczęściej z pomnikami nagrobnymi i przydrożnymi. Nie popełnimy przypuszczalnie błędu, jeżeli pierw­ s z e ń s t w o w układzie chronologicznym oddamy rzeź­ bie architektonicznej. Na zachodniej i środkowej Ł e m kowszczyźnie w y s t ę p o w a ł y do niedawna budowane z kamienia kaplice przydrożne. Niekiedy były to pro­ ste bloki z płytką wnęką, zbudowane z płaskiego, na­ wet nie zawsze spojonego zaprawą kamienia rzeczne­ go lub łupanego, czasem pionowe głazy-monolity, po­ zbawione jakiejkolwiek obróbki prócz w n ę k i na obraz 2 K . Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe Łem­ ków (Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, Cz. I), „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2, s. 84. pow. Jasło. II. 8. Szczyt kapliczki kamiennej. Kręp- �czy figurkę (il. 3), czasem zaś kapliczki zbudowane z w y r a ź n y m i aspiracjami artystycznymi, zaopatrzo­ ne w dekoracyjne gzymsy, kopułki etc, które wska­ zywały, że na twórczość stawiających je ludowych architektów oddziaływały w tym samym stopniu spóźnione echa baroku, co i w p ł y w y lokalnej archi­ tektury drewnianych cerkiewek. jące wyraźnie artystyczne aspiracje swych twórców, pochodzą z ostatnich dziesiątków lat ubiegłego wie­ ku. P o w s t a ł y one n i e w ą t p l i w i e w kręgu kamieniar-, stwa łemkowskiego, koncentrującego się w Bartnem i okolicy. Świadczy o tym fakt, że w samym Bart­ nem na południowym końcu wsi stoi kuta z mono­ litu kaplica kamienna (il. 4), wykonana w roku 1895 wspólnie przez trzech miejscowych kamieniarzy: W a ­ syla Graconia, Mateja Cyrkota i Iwana Dutkanycza. Najstarsi informatorzy pamiętają jeszcze moment transportu kapliczki, który odbywał się z wielkim trudem przy pomocy wielu par w o ł ó w . Jest rzeczą godną zanotowania, że we w n ę k a c h kutych w kamie­ niu kapliczek nie spotykamy kamiennej rzeźby figu­ ralnej. Obok opisanych tu kapliczek domkowych w y r a ­ biali również ł e m k o w s c y kamieniarze nagrobki i fi­ gury przydrożne. Wśród nagrobków znajdujących się na trzech cmentarzach, gdzie prowadzona była i n ­ wentaryzacja, wyróżnia się swą niespotykaną formą nagrobek z Bartnego (il. 10). Składa się on z dwóch ledwo obrobionych kamieni młyńskich ułożonych je­ den na drugim, które stanowią podstawę pod część trzecią, w formie ostrosłupa pionowego bloku o przekroju prostokątnym, wychodzącego z nieco szerszego cokołu. Górą blok nagrobka posiada zakoń­ czenie w kształcie graniastosłupa o podstawie prosto­ kątnej, zaś w jednej z bocznych ścian szerszych, płytką, łukowato sklepioną w n ę k ę , w której znaj­ dują się obecnie resztki w y c i ę t e j z blachy postaci Chrystusa. Brak jakiegokolwiek napisu czy daty nie pozwala na bliższe określenie czasu powstania tego nagrobka. Istnieje tylko podanie, które głosi, że na­ grobek ten w y k o n a ł pewien młynarz (stąd wykorzy­ stanie kamieni młyńskich jako podstawy). Pozostałe nagrobki, podobnie jak figury przydrożne, to krzyże kr.mienne z postacią ukrzyżowanego Chrystusa. Specjalnie interesującą grupę wśród tych kaplic stanowią te, których korpus został wykonany, nie­ kiedy wraz z dachem, z jednego bloku kamienia. Jest to zazwyczaj blok o podstawie kwadratowej lub zbli­ żonej do kwadratu, czasem z nieco szerszą podstawą, zaznaczoną gzymsem, nakryty namiotowym dachem, na szczycie którego nasadzona jest bardziej lub mniej w y d ł u ż o n a kopuła o kolistym lub graniastym prze­ kroju poprzecznym, zakończona krzyżem kamiennym (il. 4) lub żelaznym. Poszczególne elementy składające się na s y l w e t k ę budowli są raczej proste, surowe i pozbawione ozdób. Ze znanych mi kapliczek dwie pod tym w z g l ę d e m stanowią wyjątek, obydwie z Krępnej w pow. j a ­ sielskim. Jedna z nich zamiast jednolitego bloku po­ siada część środkową ażurową, zamkniętą od tyłu jednolitą ścianą kamienną, od przodu zaś dwiema ko­ lumnami o sześciennych podstawach , druga jest blo­ kowa, obydwie natomiast posiadają od frontu k r a ­ wędź dachu przerwaną łukiem (il. 7), druga z oma­ wianych kapliczek posiada ponadto niespotykaną w tej postaci d w u s t o p n i o w ą kopułę przechodzącą u góry w smukłą iglicę (il. 8). Opisane tu kapliczki, zdradza3 3 R. Reinfuss, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 1, s. 9. II. 9. Chrystus Ukrzyżowany, nagrobek kamienny. Wyk. między 1907 — 1910 r. Wasyl Gracoń, Bartne, pow. Gorlice. II. 10. Nagrobek na podstawie z kamieni młyńskich. Bartne. 10 �jącą dzisiejsze krzyże z figurkami miały być kamien­ ne krzyże z postacią Chrystusa w y m a l o w a n ą na bla­ sze i wyciętą, umieszczoną w płytkiej wnęce, której kontur odpowiadał zarysowi sylwetki w y c i ę t e j z bla­ chy. Parę takich krzyżów zachowało się po dzień dzi­ siejszy na cmentarzu w Przegoninie i Bartnem. Trze­ cią wreszcie grupę stanowią krzyże kamienne cmen­ tarne i przydrożne, na których postać Chrystusa wy­ konana jest z jednego bloku wraz z krzyżem. S k ł a ­ dają się one zazwyczaj z trzech części: płaskiej, prostokątnej podstawy, smukłego cokołu oraz umiesz­ czonego na nim krzyża. Ozdoba cokołu ogranicza się zazwyczaj do skrom­ nego ogzymsowania w części górnej i dekoracji ścia­ ny frontowej, na której wykuwa się płytkie prosto­ kątne wgłębienia dla umieszczenia napisu. Czasem pole wyodrębnione na napis zamknięte jest od góry czterema głębokimi łukami ( w p ł y w dekoracji ż y d o w ­ skich „szajbeców"?) lub skośnie ustawionymi zdobi­ nami w kształcie litery S. Same krzyże posiadają krój łaciński (z jednym ramieniem poprzecznym) lub wschodni (z jedną belką poziomą, drugą skośną). Jed­ ne i drugie robione były przez Łemków. W Foluszu, gdzie jak wiemy z części I, pisanej przez K . Marczakową, było kamieniarzy dużo, ale na niezbyt wyso­ kim poziomie technicznym, krzyże żelazne osadzone na kamiennych cokołach odpowiadały w kształcie wy­ maganiom obrządku wschodniego, natomiast kute w całości z kamienia posiadały formy łacińskie, po­ nieważ „takie były łatwiejsze do wykonania" . Trud­ no jest ustalić, kiedy kamieniarze ł e m k o w s c y zaczęli kuć krzyże z postacią Chrystusa. Najstarszy z zareje­ strowanych krzyżów tego rodzaju znaleziony w Bart­ nem nosi datę 1878, drugi stojący w Ś w i ą t k o w e j Wiel­ kiej — 1899, reszta zaś wykonana została już prze­ w a ż n i e w obecnym stuleciu, głównie zaś (jeśli chodzi o krzyże przydrożne) przed I wojną światową. 5 11 Według informacji, zanotowanej w Bartnem, daw­ niejsze krzyże kamienne nie posiadały wyobrażeń fi­ guralnych. Wiadomość tę potwierdza fakt, że najstar­ szy datowany krzyż kamienny w Bartnem, o którym zachowała się pamięć, noszący datę 1789 , pozbawio­ ny był jakiegokolwiek wizerunku. Formą poprzedza­ 4 Porównując sposób traktowania postaci Chrystusa na krzyżach kamiennych nietrudno dostrzec, że wy­ odrębniają się one w pewne grupy, wykazujące znacz­ ne podobieństwo cech formalnych. Jedną z grup stanowią krzyże (il. 9), na których postać Chrystusa charakteryzuje ciało raczej krępe, g ł o w a przechylona w kierunku prawego ramienia, w ł o s y proste, spadające na ramiona, bez zaznaczonych loków. Na głowie — korona cierniowa, równo plecio­ na, przypominająca raczej warkocz niż wianek z cier­ niowych gałęzi. Twarz — o rysach wyrazistych, po­ traktowanych w sposób syntetyczny, wydobytych przy użyciu najprostszych środków, zlewające się w jedną lekko wygiętą linię łuki nadoczodołowe, opuszczone powieki, schematycznie zaznaczone dwo­ ma wiszącymi łukami, usta o opadających ku dołowi kątach, zarysowane jedną kreską, która równocześnie podkreśla kontur w ą s ó w . Korpus — walcowaty, lek­ ko spłaszczony, o minimalnym przewężeniu w pasie. 4 Archiwum Pracowni Badania Plastyki Ludowej w Krakowie, materiały zebrane przez M. Przeździecką w 1959 r. Z materiałów A. Lewickiej-Kowalskiej zebra­ nych w Foluszu w 1961 r. 5 �II. 11. Chrystus Ukrzyżowany fragm. kamiennego krzyża przydrożnego z 1906 r. Polany, pcw. Krosno. II. 12. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego krzyża nagrobkowego. Wyk. 1904 r. Iwan Dutkanycz, Bartne, pow. Gorlice. II. 13. Chrystus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Świątkowa Wielka, pow. Jasio. II. 14. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego krzyża nagrobnego. Wyk. Iwan Dutkanycz, Przegonina, pow. Gorlice. II. 15. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego nagrobka. Wyk. Matei Cyrkot, Przegonina. II. 16. Stary, zwalony nagrobek kamienny. Przegonina. �II. 17. Chrystus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Wyk. Iwan Szatyński, Bartne, pow. Gorlice. II. 18. Chry­ stus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Wyk. Iwan Homkowicz, Przegonina, pow. Gorlice. Anatomia klatki piersiowej zarysowana jest charak­ terystycznymi czterema łukami zbiegającymi się w okolicy mostka, którego koniec podkreślony jest trójkątnym wzgórkiem. Brzuch płaski z silnie zazna­ czonym, dużym w y p u k ł y m pępkiem. Nogi — w a ł k o ­ wate, z lekko podkreślonymi wzgórkami kolan i sto­ pami założonymi jedna na drugą. Perisonium — w ą s ­ kie, udrapowane w trzy regularnie ułożone ł u k o w a t e fałdy, spięte na prawym boku w węzeł, którego k o ń ­ ce spływają ku dołowi. poprzedniej, posiada skośne, równoległe karby, przy­ pominające skręty grubej liny. Sposób traktowania szczegółów anatomicznych (twarz, klatka piersiowa, kończyny) jest prawie taki sam jak w grupie po­ przedniej, istnieją jednak drobne niuanse w propor­ cjach (jak np. wyraźnie w y d ł u ż o n a klatka piersiowa Chrystusa na krzyżu z Polan pow. Krosno, il. 11) czy w fakturze rzeźby, które powodują, że grupa ta nie jest w e w n ę t r z n i e tak zwarta jak poprzednia i trudno byłoby przypisać ją jednemu autorowi. Opisana tu grupa rzeźb reprezentowana jest przez szereg przykładów występujących głównie na terenie Bartnego. Należy do nich stojący przy drodze „hromadskyj krest" i kilka krzyżów cmentarnych z lat 1904—1909. Według informacji starszych mieszkańców Bartnego autorem tej serii krzyżów był zmarły po I wojnie ś w i a t o w e j Wasyl Gracoń, który zarówno we wsi rodzinnej, jak i w okolicy, cieszył się sławą do­ skonałego kamieniarza-artysty. Odmianę w obrębie grupy drugiej stanowią krzy­ że, na których postać Chrystusa jest traktowana iden­ tycznie jak poprzednio, z tą jedynie różnicą, że twarz pozbawiona jest w ą s ó w , a perisonium posiada układ fałdów wydobyty nacięciami przypominającymi skoś­ ną kratkę (il. 12). Jeden tylko Chrystus z krzyża w Ś w i ą t k o w e j Wielkiej, należący do tej grupy, po­ siada w ą s k i e perisonium o kilku płytkich, ł u k o w a ­ tych, równolegle biegnących fałdach (il. 13), co w s k a ­ zuje na ścisłe powiązania ze sobą obu odmian. Druga grupa jest pod względem formalnym bar­ dzo zbliżona do powyżej opisanej, niemniej jednak różni się od niej paru dość istotnymi szczegółami, które nie pozwalają łączyć jej w jedną całość z po­ przednią. Cechą szczególnie wyróżniającą jest od­ mienny sposób traktowania perisonium. Podczas gdy w grupie pierwszej wykonane przez Wasyla Graconia perisonium ułożone było jak wiemy w trzy lub cztery regularne, łukowato wygięte, opadające poziome fał­ dy, tu fałdy tkaniny zaznaczone są kilkoma niere­ gularnymi wzajemnie przecinającymi się łukami. Ina­ czej też wykonana jest korona cierniowa, która za­ miast warkoczykowatej plecionki, jak w grupie 128 Krzyże grupy drugiej występują na cmentarzach w Przegoninie, Bartnem, Wołowcu, a także jako krzy­ że przydrożne w Ś w i ą t k o w e j , pow. Krosno (1906), zaś z omawianej ostatnio odmiany — na cmentarzu w Przegoninie, Bartnem i na krzyżach przydrożnych w Pętnej. Autorów tej grupy krzyżów nie udało się ustalić w sposób pewny. Według ustnej tradycji dwa z tych krzyżów (z których każdy reprezentuje inną odmia­ nę) miał w y k o n a ć również Wasyl Gracoń. Wiadomość ta nie wydaje się jednak pewna. Gdyby omawiane tu krzyże grupy drugiej różniły się od poprzednio �opisanych czasem swego powstania, m o g l i b y ś m y przy­ jąć, że stanowią one pewien etap w rozwoju t w ó r ­ czości Wasyla Graconia. Są jednak zupełnie w s p ó ł ­ czesne (1906—1911), co n i e w ą t p l i w i e przemawia prze­ ciw przypisywaniu ich powstania ręce jednego auto­ ra. Wiemy, że kamieniarze z Bartnego nie pracowali indywidualnie tylko w z e s p o ł a c ^ czyli „ s p ó ł k a c h " . Wasyl Gracoń współpracował z Matejem Cyrkotem i Iwanem Dutkanyczem; m o ż e to właśnie spod dłuta tych ostatnich w y s z ł y figury zdobiące krzyże dru­ giej grupy? Przypuszczenie jest tym prawdopodobniejsze, że na cmentarzu w Bartnem zachował się krzyż z roku 1904 (na grobie Anny Żuraw), na którym wyrzeźbiona jest w ten sposób postać Chrystusa przy­ pisywana Iwanowi Dutkanyczowi (il. 12). 6 Trzecią z kolei grupę stanowią rzeźby, w których widoczna jest pewna tendencja do realistycznego traktowania anatomii ciała ludzkiego (il. 15). Nie ma tu owych schematycznych, ł u k o w a t y c h wyżłobień, które poprzednio wyznaczały szczegóły budowy klat­ ki piersiowej. Rzeźby te cechuje łagodny modelunek muskulatury piersi i krawędzi dolnych żeber, delikat­ ne wysklepienie brzucha, bez owego wystającego p ę p ­ ka, tak charakterystycznego dla obu grup poprzed­ nich. Nogi o w y r a ź n i e zaznaczonej budowie ud i ł y ­ dek, z lekko wzniesionymi do góry kolanami, ze sto­ pami złożonymi i przybitymi jednym gwoździem. T y l ­ ko ręce są potraktowane w sposób stosunkowo naj­ bardziej schematyczny, bez w e w n ę t r z n e g o podziału, bez w i ę k s z e j troski o anatomiczną poprawność. Duża jest też różnica w traktowaniu głowy. Włosy spadają na ramiona w skręconych lokach, łuki oczu są roz­ dzielone, silnie podkreślone kości policzkowe, w ą s k i e proste usta, brak zaznaczonego zarostu. Korona cier­ niowa w y s t ę p u j e w kształcie wąskiej plecionki po­ wstającej z dwóch przecinających się nawzajem w y ­ pukłych linii falistych. Opisana tu grupa nie jest zbyt liczna. Posiadamy zanotowane dwa tego rodzaju krzy­ że (obydwa na cmentarzu w Przegoninie), z których jeden według opowiadań informatorów został wyko­ nany przez Mateja Cyrkota (il. 15), drugi (il. 14) przez Iwana Dutkanycza. Różnice między obu rzeźbami są w zasadzie nie­ wielkie i jedynie ś w i a d o m o ś ć różnego ich autorstwa pozwala je zauważyć. Chrystus Mateja Cyrkota ma twarz zwężającą się k u dołowi, o w y r a ź n y m t r ó j ­ k ą t n y m zarysie, mniej sfalowane włosy, jak gdyby przylepione do ramion i piersi, bardziej miękko mo­ delowany t u ł ó w i perisonium o dość długich, wcho­ dzących między siebie łukach poziomych. Natomiast rzeźba Iwana Dutkanycza posiada zarys twarzy za­ m y k a j ą c y się w rombie, śmielej wymodelowane splo­ ty w ł o s ó w , słabiej zaznaczoną w y p u k ł o ś ć piersi, na­ tomiast nieco silniej podkreśloną linię krawędzi ż e ­ ber, perisonium węższe, złożone z drobnych, wcho­ dzących m i ę d z y siebie w y d ł u ż o n y c h rombów, co stwarza powierzchnię o fakturze krystalicznej. Spo­ sób rozwiązania perisonium w obu opisanych tu rzeźbach mimo woli nasuwa porównanie z rzeźbami grupy drugiej, która w tym w ł a ś n i e szczególe w y k a ­ zuje ciekawe analogie. • K . Marczakowa, op. cit. II. 19. Chrystus Ukrzy­ żowany, fragm. kamien­ nego nagrobka. Wyk. po 1931 r. Iwan Gra­ coń, Bartne, pow. Gor­ lice. Nie udało się ustalić autorstwa wszystkich t y p ó w i odmian rzeźb na krzyżach. Do anonimowych należy, między innymi, n i e w ą t p l i w i e stary, połamany już krzyż, znajdujący się na cmentarzu w Przegoninie (il. 16). Przypomina on w ogólnym zarysie rzeźby gru­ py drugiej (sposób traktowania kształtu ciała, twa­ rzy, perisonium), ale uproszczone w szczegółach (brak ł u k o w a t y c h w r ę b ó w wyznaczających anatomię klatki piersiowej). Z punktu widzenia ściśle formalnego można by rzeźbę tę uznać za stadium w y j ś c i o w e dla rzeźb pierwszej i drugiej grupy, jednakże brak j a ­ kichkolwiek podstaw do ustalenia chronologii naka­ zuje w tej sprawie dużą ostrożność. Z a dawnością opisanej tu rzeźby przemawia jej podobieństwo w ogólnym sposobie traktowania postaci do najstarsze­ go datowanego „wizerunku" ze wspomnianego już poprzednio przydrożnego krzyża w Bartnem, fundo­ wanego w roku 1878. Nowy okres w rozwoju rzeźby kamieniarskiej w Bartnem i wsiach okolicznych w i ą ż e się z działal­ nością Iwana Szatyńskiego. B y ł to zawodowy kamie­ niarz, pochodzący z okolic Dobromila, Ukrainiec, który ze w z g l ę d ó w politycznych przeniósł się na Ł e m kowszczyznę i zamieszkał wraz z synem Włodzimie­ rzem w Nieznajowej, wsi niezbyt od Bartnego od­ ległej. Szatyńscy prowadzili tartak w pobliskim Rozstajnem, a niezależnie od tego zajmowali się kamie<niarką. Wykonywali oni na zamówienie krzyże cmen­ tarne i figury przydrożne 7 7 Spod dłuta Iwana Szatyńskiego wyszła m. in. figura kamienna przedstawiająca św. Rodzinę, stoją­ ca przy drodze wiodącej z Bartnego do Ś w i e r ż o w e j oraz kilka krzyżów na cmentarzach w Krempnej, Żydowskiem i Kotaniu, pow. Jasło. Włodzimierz Szatyński rzeźbi krzyż przydrożny w Rozstajnem fun­ dowany przez Wasyla Dawyda. 129 �II. 20. Chrystus Ukrzy­ żowany, fragm. kamien­ nego krzyża nagrobnego z 1929 r. Wyk. Iwan Gracoń, Bartne, pow. Gorlice. II. 21. Chrystus Ukrzyżowany, kamien­ ny krzyż nagrobny. Wyk. Osyp Tarbaj, Przegonina, pow. Gor­ lice. Materiał na cokoły i figury przygotowywali Szat y ń s k i m kamieniarze z Bartnego i Bodaków, w za­ mian za co Szatyńscy rzeźbili na wykonywanych przez nich krzyżach postacie Chrystusa. Przykładem takiej współpracy jest wspomniany w y ż e j nagrobek z Bartnego, którego krzyż w y k o n a ł Osyp Tarbaj, zaś Iwan Szatyński postać Chrystusa. Szatyński, który w opinii ł e m k o w s k i c h kamieniarzy cieszył się opinią wybitnego „speca od artystycznej roboty", przedsta­ wia się nam jako miernej klasy miejski rzeźbiarz na­ grobkowy. Postać wykonanego przez niego Chrystu­ sa (il. 17) odznacza się t y p o w ą w tej kategorii ten­ dencją do realistycznego traktowania szczegółów ana­ tomicznych, czego przykładem jest poprawnie mode­ lowany tors z miękko zaznaczonymi żebrami, próba wydobycia muskulatury rąk, czy starannie wypraco­ wany kształt nóg. W stosunku do poprzednio opisywanych rzeźb łemkowskich, Chrystus Szatyńskiego wnosi kilka nie­ spotykanych poprzednio szczegółów ikonograficznych, należy tu w s p o m n i e ć zgięte k u środkowi palce rąk, nogi o stopach złożonych równolegle i wspartych na ukośnej podpórce. Inaczej też niż poprzednio potrak­ towana jest głowa Chrystusa z luźno splecioną koro­ ną cierniową, w ł o s a m i spadającymi na ramiona i pier­ si, z charakterystyczną, lekko rozdwojoną przy k o ń ­ cu brodą. Perisonium zwisające na przewiązanym w pasie sznurze układa się z przodu w starannie udrapowane symetryczne fałdy, zaś z prawego biodra spada pionowymi fałdami do wysokości kolan. Sposób wykonania postaci Chrystusa przez Sza­ tyńskiego w y w o ł a ł całą falę naśladownictw. Widocz­ ne to jest np. w grupie rzeźb (il. 18) znajdujących się 130 na cmentarzach w Przegoninie i Bartnem, a przypi­ sywanych Iwanowi Homkowiczowi, z k t ó r y m czasami współpracował Szatyński. Przedstawiona na il. 18 rzeźba Iwana Homkowicza jest w ł a ś c i w i e kopią rzeź­ by Szatyńskiego (szczegóły g ł o w y i twarzy, dłonie z zaciśniętymi palcami, sposób udrapowania periso­ nium, stopy złożone na podpórce) z tym jednak, że w trakcie kopiowania niektóre elementy zostały uproszczone i pozbawione cech realizmu, w ł a ś c i w y c h oryginałowi (spłaszczona klatka piersiowa, w a ł k o w a ­ te, pozbawione mięśni ręce i nogi). W n i e w ą t p l i w y m związku z opisaną poprzednio rzeźbą Szatyńskiego pozostaje również rzeźba (il. 19) wykonana w 1931 r. przez Iwana Graconia (syna wspomnianego p o w y ż e j Wasyla). Powtórzył on za Szatyńskim jedynie wzór ikonograficzny, natomiast forma przetłumaczona została w całości na język plastyczny ł e m k o w s k i e g o kamieniarza. Chrystus ma g ł o w ę silnie pochyloną w kierunku ramienia (zgod­ nie z miejscowymi wzorami), okoloną rytmicznie ułożonymi lokami fryzury. Dość realistyczna u Sza­ tyńskiego korona cierniowa zmieniła się w charak­ terystyczny „warkoczyk", typowy dla rzeźb pierw­ szej grupy, twarz oczyszczona z banalnej popraw­ ności nabrała cech w ł a ś c i w y c h niektórym rzeźbom ł e m k o w s k i m (łączące się w jedną całość łuki nadoczodołowe). Anatomia klatki piersiowej wydobyta została grubymi bruzdami z charakterystycznym row­ kiem pośrodku, m a j ą c y m oznaczać mostek. Żebra — zarysowane szeregiem skośnych nacięć, stopy r ó w n o ­ legle złożone i wsparte na podpórce. Dłonie — o pal­ cach skurczonych do środka i spadające k u dołowi, końce perisonium w y r a ź n i e nawiązują do poprzednio | �opisanej rzeźby Szatyńskiego, natomiast część środ­ kowa przepaski, która w poprzednich rzeźbach była w y r a ź n i e płaska i spływała regularnymi łukami k u dołowi, posiada kształt w y p u k ł y z fałdami zaznaczo­ nymi kilkoma poziomymi, dość nieregularnie usytuo­ wanymi żłobkami. Z w y ż e j opisanymi w i ą ż e się też w pewien sposób rzeźba w y s t ę p u j ą c a na krzyżu z 1929 r. znajdującym się na cmentarzu w Bartnem (il. 20). Cechuje ją po­ dobny sposób wykonania g ł o w y (brak w ą s ó w , spicza­ sta broda rozdwojona na końcu, w ł o s y w karbach spadające na piersi, z koroną w postaci dwu przepla­ tających się linii falistych). K l a t k a piersiowa i brzuch wyznaczone ł u k o w a t y m i płytkimi bruzdami z w k l ę s ­ ł y m zarysem linii mostku, z rytmicznie żłobionymi po bokach w r ę b a m i żeber. Nogi z równolegle złożo­ nymi stopami, opartymi na skośnej podstawie. Inny natomiast w stosunku do poprzedniej rzeźby jest układ dłoni (z dwoma zgiętymi do środka palcami) oraz sposób wykonania perisonium, w którym w i ­ doczna jest tendencja do swobodnego, bardziej reali­ stycznego traktowania f a ł d ó w tkaniny. Opisana tu rzeźba stanowi f o r m ę przejściową, w której prócz w y r a ź n e g o w p ł y w u którejś z dwóch grup poprzed­ nich (głowa, klatka piersiowa, złożone stopy) krzy­ żują się w p ł y w y form dawniejszych (dłonie z dwoma zgiętymi palcami) oraz nowszych, zapożyczonych od kamieniarzy miejskich, czego wynikiem jest, nieudol­ na zresztą, próba realistycznego wykonania periso­ nium. Opisany p o w y ż e j typ rzeźby tradycja miejscowa przypisuje również Iwanowi Graconiowi. Pewne ana­ logie w sposobie traktowania klatki piersiowej, a mo­ że i g ł o w y nie wykluczają tej możliwości, zwłaszcza że między datami powstania obu rzeźb jest kilka lat różnicy, które dopuszczają zachodzenie pewnych zmian w sposobie rozwiązywania przez artystę prob­ lemu formy. Tarbaj, urodzony w Bodakach w roku 1901, po­ dobnie jak inni tamtejsi kamieniarze wyrabiał przede wszystkim kamienie do żaren, brusy i kamienie młyńskie, a prócz tego od czasu do czasu na z a m ó w i e ­ nie kuł również ^krzyże zarówno cmentarne, jak i przydrożne. Podobnie jak wszyscy kamieniarze ł e m ­ kowscy, nie otrzymał Tarbaj systematycznego wy­ szkolenia zawodowego, jednakże w czasie swej prak­ tyki najpierw współpracował z Iwanem Homkowiczem, dobrym, jak wiemy, rzeźbiarzem, później wszedł w porozumienie z wyszkolonym kamieniarzem W ł a ­ d y s ł a w e m Jamerem z Łużnej (pow. Gorlice), który do krzyżów Tarbaja rzeźbił wizerunki Chrystusa lub plakiety z figurami świętych, osadzane następnie w cokołach nagrobków (np. popiersie M. Boskiej, M. Boska w całej postaci, św. Rodzina). Rzeźby te, a w szczególności wykonane z białego p i ń c z o w s k ł e go piaskowca „wizerunki" Ukrzyżowanego Chrystusa stanowiły dla Tarbaja cenne wzory, podobnie jak te rzeźby, które na jego krzyżach w y k o n y w a ł I w a n Szatyński. Przy małej indywidualności twórczej Tarbaja do­ robek, który mu przypisują, w z g l ę d n i e do którego sam się przyznaje, stanowi konglomerat przeróżnych zapożyczeń, wśród których rozpoznajemy zarówno wzory Szatyńskiego, jak i Iwana Homkowicza (il. 22), Iwana Graconia (il. 21), czy wreszcie różne mniej lub w i ę c e j powierzchownie przyjęte w p ł y w y rzemieślni­ czych pracowni miejskich. Obok opisanych w y ż e j krzyżów przydrożnych i cmentarnych, których produkcja związana jest n a j ­ ściślej z ośrodkiem kamieniarskim w Bartnem, Prze­ goninie i Bodakach, występują w rejonie ś r o d k o w o zachodniej Ł e m k o w s z c z y z n y (w powiecie gorlickim i w przyległej części jasielskiego) figury przydrożne i figury w kapliczkach przedstawiające najczęściej Matkę Boską z Dzieciątkiem lub św. Rodzinę. R z ę z ­ Sprawa ustalenia autorstwa poszczególnych ty­ pów czy odmian w y s t ę p u j ą c y c h w opisywanych tu rzeźbach napotyka na znaczne trudności. Informato­ rzy, wśród których mało już jest ludzi starszych, rzadko potrafią podać nazwisko wykonawcy poszcze­ gólnych figur. Dzieląc posiadany materiał na grupy w e d ł u g analogii formalnych, nie chciałbym sugero­ wać, że grupy te reprezentują twórczość indywidual­ nego autora czy jednego określonego warsztatu (w sensie „spółki" w y k o n u j ą c e j zamówienia w sposób kolektywny). O wiele słuszniejsze wydaje się przy­ puszczenie, że kamieniarze ł e m k o w s c y wzorowali się nawzajem na swych pracach, skutkiem czego ten sam typ rzeźby mógł wychodzić z różnych rąk. Musimy też przyjąć możliwość ewolucji w zakresie twórczości konkretnego rzeźbiarza, który w okresie paru czy parunastu lat w y k o n y w a ł rzeźby bynajmniej nie na­ leżące do jednego typu w sensie formalnym. Najlepszą tego ilustrację stanowią dzieje t w ó r ­ czości Osypa Tarbaja, który ostatnio uznawany był w środowisku ł e m k o w s k i c h kamieniarzy za najwy­ bitniejszego specjalistę w dziedzinie rzeźby figu­ ralnej. ił. 22. Chrystus Ukrzyżowa­ ny, fragm. kamiennego krzy­ ża przydrożnego. Wyk. Osyp Tarbaj, Bartne, pow. Gorlice. �by te dość znacznej wielkości (6C—100 cm), zwykle polichromowane, w przeważnej części zdradzają rękę ludowego twórcy. Wspólną ich cechą jest krępa budowa ludzkiej po­ staci, statyczność, typizacja twarzy i schematyczny, zrytmizowany układ fałdów szat (il. 24). W szczegółach jednak figury te (których zresztą znamy zaledwie kilka) wykazują szereg istotnych różnic, ś w i a d c z ą ­ cych, że mamy tu do czynienia z pracami różnych autorów. Porównując np. rzeźbę Matki Boskiej z figury przydrożnej w Ropicy Górnej (il. 25) z rzeźbą o tej samej tematyce znajdującą się w S w i e r ż o w e j (pow. Jasło, il. 24), widzimy pewne podobieństwo w zakre­ sie kompozycji całości i analogie w układzie szat Mat­ ki Boskiej, inaczej natomiast potraktowane są twarze (il. 24), korony i fałdy odzienia. Podobnie przedstawia się sprawa, gdy w naszych porównaniach u w z g l ę d n i ­ my rzeźbę Matki Boskiej, znajdującą się w kapliczce w Wapiennem (il. 26), która w sposobie traktowania twarzy i szat zbliża się nieco do rzeźby ze Ś w i ą t k o ­ wej (il. 23), posiada jednak również pewne analogie II. 23—24. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w ka­ mieniu z 1894 r. Swierżowa Ruska, pow. Jasło (ca­ łość i fragm.). II. 25. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w kamieniu, polichr., wys. ok. 140 cm. Ropica Górna, pow. Gorlice. II. 26. Matka Boska z Dzie­ ciątkiem, rzeźba w kamieniu. Wapienne, pow. Gor­ lice. II. 27. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w kamieniu, polichr., wys. 100 cm. Bodaki, pow. Gor­ lice. �z figurą z Ropicy (kształt korony i berła trzymanego w ręku przez Matkę Boską). Być może w s p ó l n y m wzorem ikonograficznym dla dwu ostatnich rzeźb by­ ła kamienna figura Matki Boskiej z kaplicy przydroż­ nej w Bodakach (il. 27), która przedstawia Matkę Bo­ ską z Dzieciątkiem na lewym i berłem w prawym ręku. Rzeźba ta pochodząca z 2. p o ł o w y X I X w. ma charakter ludowy, ale wskazuje na w p ł y w miejskie­ go warsztatu kamieniarskiego. Jeszcze rzadziej od opisanych poprzednio rzeźb Matki Boskiej spotyka się jako figury przydrożne wy­ obrażenia św. Rodziny. Wspomnianą już w y ż e j rzeź­ bę tej treści w y k o n a ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m Iwan Szatyński na z a m ó w i e n i e mieszkańców ze Ś w i e r ż o w e j . Nie była to jednak pierwsza rzeźba św. Rodziny w tych stronach. Znamy ich jeszcze dwie. Jedna z nich pochodząca prawdopodobnie z pierwsze­ go dziesięciolecia bieżącego stulecia znajduje się w Pętnej (pow. Gorlice). Rzeźba ta nosząca cechy pro­ wincjonalnego warsztatu miejskiego nie przedstawia dla nas nic interesującego, druga natomiast znajdu­ jąca się w Ś w i ą t k o w e j Wielkiej (pow. Jasło) jest rzeź­ bą ludową. Kute z jednego bloku postacie ujęte są tu wybitnie statycznie (il. 28), mają pełne, starannie wymodelowane twarze, o wyraźnej tendencji do ty­ pizacji, szaty udrapowane w fałdy, ujęte w przejrzy­ ste zespoły rytmiczne, przypominają nieco te, które widzieliśmy na szatach Matki Boskiej z Ropicy. niarskich kiedykolwiek podobne rzeźby były wyko­ nywane. Czy zaprzeczenia te istotnie wykluczają możliwość powstania interesującej nas grupy rzeźb w pracow­ niach miejscowych kamieniarzy? Argumentem, który przemawia za miejscowym pochodzeniem omawia­ nych tu rzeźb, jest ich zasięg terenowy: Ś w i ą t k o w a Wielka, Wapienne, Ropica Górna, Małastów, Swierżowa czy Pętna, gdzie rzeźby te w y s t ę p u j ą — są to wsie zaledwie o kilka kilometrów odległe od Bartne­ go, co w jakiś sposób wiąże je z miejscowymi ośrod­ kami kamieniarskimi. Gdyby te rzeźby stanowiły import z terenów pozałemkowskich, to, u w z g l ę d n i w ­ szy trwałość materiału, z jakiego są one wykonane, znaleźlibyśmy dla nich analogie z terenów sąsied­ nich co, przynajmniej na razie, nie zostało stwierdzo­ ne. Negatywne wypowiedzi kamieniarzy na temat miejscowej proweniencji interesujących nas rzeźb wynikają stąd, że masowe przesiedlenia ludności ł e m ­ kowskiej przerwały już nić tradycji, która pozwoliła­ by sięgnąć badaczowi w czasy odleglejsze niż bezpo­ średnia pamięć najstarszych żyjących dziś informa­ torów. Zagadnienie pochodzenia omawianych tu rzeźb wyobrażających postać Matki Boskiej i św. Rodziny przedstawia się na razie dosyć tajemniczo. O ile bo­ wiem wykonywanie przez ł e m k o w s k i c h kamieniarzy krzyżów z postacią Chrystusa można było stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, a w niektórych wypad­ kach nawet ustalić ich autorstwo, o tyle, gdy chodzi o rzeźby Matki Boskiej czy św. Rodziny, nie tylko nie udało się tego dociec, ale indagowani w tym kierun­ ku informatorzy (w tym również kamieniarze) wręcz zaprzeczali, aby w ł e m k o w s k i c h ośrodkach kamie­ Mimo że nie znamy dokładnych dat powstania tych rzeźb, nie ulega wątpliwości, że chronologicznie wy­ przedzają one znacznie opisaną poprzednio rzeźbę na­ grobkową. Stawianie kamiennych krzyżów cmentar­ nych, to zwyczaj, który w ł e m k o w s k i c h wioskach po­ jawił się dopiero w bieżącym stuleciu, zaś przydrożne figury i kamienne świątki, spotykane w kapliczkach, pochodzą przeważnie z ostatnich dziesiątek lat, a mo­ że i połowy ubiegłego wieku. W tym mniej w i ę c e j czasie czy to z chęci okazania wdzięczności za znie­ sienie pańszczyzny, czy dla zabezpieczenia się od na­ wiedzających w i e ś klęsk elementarnych (lata g ł o d o ­ we, cholera), wzmaga się na Łemkowszczyźnie akcja różnego rodzaju fundacji pobożnych, zwłaszcza gro­ madzkich, do których u schyłku minionego stulecia dołączają się indywidualne fundacje pierwszych re- 26 27 �emigrantów powracających z Ameryki z zarobiony­ mi oszczędnościami. W 2. połowie X I X w. powstaje na Ł e m k o w s z c z y ź nie znaczna część kaplic i figur przydrożnych, których rozpadające się szczątki dziś jeszcze możemy napot­ kać w terenie. Trafiały się wśród nich figury pochodzące z miej­ skich pracowni kamieniarskich. Stały się one wzorem dla bardziej przedsiębiorczych kamieniarzy ł e m k o w ­ skich, którzy podejmowali wtedy pierwsze próby twórczości artystycznej. Zamówienia na tego rodza­ ju figury nie miały charakteru masowego. Ich reali­ zacja stanowiła każdorazowo indywidualną próbę roz­ wiązania artystycznego zagadnienia i dlatego właśnie wśród kamiennych figur z kapliczek nie możemy w y ­ odrębnić grup o jednolitych cechach formalnych, j a ­ kie bez w i ę k s z y c h trudności da się ustalić dla krzy­ żów cmentarnych, wykonywanych niemal seryjnie. Najstarsze krzyże kamienne były zresztą też krzyża­ mi przydrożnymi, a ł e m k o w s c y kamieniarze zaczęli je robić w e d ł u g w z o r ó w importowanych z miasta. Świadczy o tym w y r a ź n i e łaciński schemat ikonogra­ ficzny, gdzie rozpięty na krzyżu Chrystus ma stopy złożone jedna na drugą i przybite jednym gwoździem. Wzór ten w bieżącym stuleciu przechodzi u kamie­ niarzy ł e m k o w s k i c h do masowej produkcji p o m n i k ó w nagrobkowych i powtarza się w różnych indywidual­ nych interpretacjach, wiążących się z nazwiskami najwybitniejszych łemkowskich kamieniarzy (Wasyla i Iwana Graconiów, Mateja Cyrkota, Iwana Dutkanycza). Dopiero w okresie m i ę d z y w o j e n n y m pojawił się w rzeźbie nagrobkowej sposób przedstawiania ukrzy­ ż o w a n e g o Chrystusa w e d ł u g wzoru zaczerpniętego z obrządku wschodniego, ze stopami równolegle z ł o ­ żonymi i przybitymi dwoma gwoździami. To nowe dla II. 28. Sw. Rodzina, Wielka, pow. Jasio. rzeźba kamienna. Świątkowa -v.r ł e m k o w s k i c h kamieniarzy ujęcie ikonograficzne zo­ stało z czasem powszechnie przyjęte. Niektórzy k a ­ mieniarze, jak np. Iwan Homkowicz i Iwan Cyrkot, przyjmując nowy wzór adaptowali go w duchu ludo­ wego prymitywu, podczas gdy inni pod w z g l ę d e m formy posuwali się coraz dalej w kierunku n a ś l a d o ­ wania w y r o b ó w kamieniarstwa miejskiego (Osyp T a r baj). Ostatnie lata m i ę d z y w o j e n n e i czasy okupacji, w związku z wzrastającym nasileniem w z o r ó w m i e j ­ skich, stały się na Łemkowszczyźnie okresem schył­ kowym ludowej rzeźby w kamieniu. Omawiana tu twórczość plastyczna ł e m k o w s k i c h kamieniarzy służyła przede wszystkim zaspokojeniu potrzeb w ł a s n e g o środowiska. Niektórzy kamieniarze czy też ich agenci krążyli po okolicznych wsiach i zbierali zamówienia na krzyże przydrożne czy cmentarne, które (głównie z Bartnego czy Bodaków) rozchodziły się tą drogą po okolicznych wsiach ł e m ­ kowskich, a czasem i polskich (Ropica Dolna), ale w niezbyt szerokim promieniu . Jedynie Tarbaj (a zapewne i Szatyński) dzięki rzemieślniczemu cha­ rakterowi swych rzeźb potrafili w y j ś ć poza lokalny krąg odbiorców, w y k o n u j ą c sporadycznie z a m ó w i e n i a przysyłane z różnych stron Polski 8 Wyrobami, które przeznaczone b y ł y w y ł ą c z n i e dla odbiorcy obcego, były płyty nagrobkowe na cmenta­ rze żydowskie, tzw. szajbece. Kuciem ich zajmowali się głównie kamieniarze z B o d a k ó w (Bazyli Nowak, Michał Sobin, Hnat Homkowicz, Leszko Sobin, Osyp Tarbaj i in.). Wykonywali oni płyty z ramą na napis. Natomiast napisy w alfabecie hebrajskim i symbo­ liczne płaskorzeźby zdobiące nagrobki wykuwali w miastach kamieniarze żydowscy . 10 Podany tu opis twórczości rzeźbiarskiej kamienia­ rzy ł e m k o w s k i c h obrazuje rozwój i działalność jed­ nego tylko ośrodka tej dziedziny sztuki ludowej. Ośrodków takich, jak wspomniano na \ stępie, było w Polsce w i ę c e j . Wystarczy tu przypomnieć chociaż­ by w y m i e n i o n ą poprzednio Jodłówkę w powiecie tar­ nowskim, Brusno w pow. lubaczowskim czy nie zna­ ne mi dotąd bliżej ośrodki w woj. lubelskim, do czego należy dodać jeszcze całą plejadę rzeźbiarzy indywi­ dualnych typu Kułacha czy Dziodzia. Bliższe zainte­ resowanie się ich pracami dostarczyłoby n i e w ą t p l i w i e m n ó s t w a cennego materiału, który pozwoliłby w y ­ eksponować w sposób w ł a ś c i w y tę zapoznaną, a bar­ dzo w istocie interesującą dziedzinę ludowej t w ó r ­ czości artystycznej. 8 Np. Ł e m k o w i e z okolic Jaślisk figury kamienne zakupywali w Rymanowie. Na cmentarzu w Gorlicach znajduje się kilko krzyżów nagrobnych wykonanych przez ł e m k o w s k i c h kamieniarzy, g ł ó w n i e Osypa Tarbaja. P o n i e w a ż po­ siadający uprawnienia rzemieślnicze kamieniarze gor­ liccy zwalczali dziką konkurencję nieuprawnionych „partaczy", nagrobki te stawiano nocą w największej tajemnicy. Specjalistami od napisów hebrajskich byli w Gorlicach dwaj kamieniarze ż y d o w s c y Pinkas (znany tylko z imienia) i Schperber. 9 1 0 Fot.: Maria Przeździecka — U. 11, 13, 23, 24, 28; Ro­ man Reinfuss — U. 3, 20; Jan Swiderski — U. 1, 2, 4—10, 12, 14—19, 21, 22, 25—27. �