https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4314b84eb0fb19d0c09d497b2a93ca69.pdf 945a6b0e3753f86e03a83a501dccb8ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5438 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5056 Title A name given to the resource Badacz osobny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.245-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text est jedną z najbardziej znaczących, oryginalnych postaci powojennej ~tnologii. p~lskiej - naj~ardziej twórczych i pracowttych. Nte Jestem pewten, czy Jacek Olędzki kiedykolwiek spędzał urlop w sposób, jaki zwykle kojarzy się z tym pojęciem -jako odpoczynek, oddalenie od pracy. Obserwacja, zastanawianie się dlaczego coś jest takie, a nie inne i co znaczy - towarzyszyły mu chyba zawsze. Nieomal do samego koń­ ca, do śmierci, czytał, robił notatki, przygotowywał szkic kolejnego tekstu. Był pierwszym, który podjął tak wiele tematów, wcześniej w ogóle nie badanych lub tylko marginalnie. Charakterystyczne dla jego osobowości jest też, że nie używał nieomal słów typowych dla języka naukowego- zawodowego żargonu, mądrze brzmiących, napuszonych zwrotów, które niejednokrotnie miały być oznaką kompetencji naukowej autora. Pisał bardzo prosto, zaś kompetencje widoczne były poprzez materiał, jaki prezentował i oryginalność analizy. Nieomal nie odwoływał się do języka filozofii i nie zajmowały go problemy filozofii, ale pytania, które go intrygowały i na które szukał odpowiedzi, były pytaniami z zakresu filozofii, choć odpowiedzi na nie szukał w rozmowie z mieszkańcami wsi polskich, afrykańskich, czy mongolskich koczowisk. Był umysłem niezwykłym, stale stawiającym pytania. Przez to często także denerwującym w kontaktach z innymi osobami. Pytanie: "dlaczego?"- kierowane do osób z bliskiego kręgu, niejednokrotnie konfudowało albo złościło, było bowiem często stawiane w sposób taki, jak pyta wymagający nauczyciel leniwego lub niezbyt rozgarniętego ucznia. Niewątpliwie czasami zadawał je w sposób prowokacyjny, gdy znał już odpowiedź,. Dlatego zapewne zmieniało się dość często grono osób zafascynowanych jego osobowością. Wielu nie czuło się zbyt dobrze w roli mało pojętnego rozmówcy. Kiedyś, w latach 70, spotkała się u mnie grupka naszych wspólnych przyjaciół. Był i Jacek. Prawie natychmiast po przyjściu zaczął przyglądać się starej rzeź­ bie ludowej, przedstawiającej Chrystusa Frasobliwego. A potem zamiast miłej towarzyskiej rozmowy, padało zadawane to denerwujące pytanie: "dlaczego?". Dlaczego głowa tego Chrystusa jest uniesiona ku górze, podczas gdy zawsze w wyobrażeniach, nie tylko ludowych, skierowana jest ku dołowi. Próbował zrozumieć dlaczego tak została przedstawiona postać, czy jest to świadomy zamysł twórcy, czy też przypadek wynikają­ cy z cech materiału, lub niedoskonałości warsztatowej. To bardzo charakterystyczna sytuacja dla osobowości i umysłowości Jacka Olędzkiego. Był osobą szczególnie wrażliwą na kształt, na formę, ale jako wyraz zamkniętej z niej treści. Potrafił przy tym doskonale - fotografując, realizując zapis filmowy - wydobyć to, co istotne, wyeliminować to, co zbędne; niepokój tła, elementy rozpraszające, potrafił z fotografii dokumentującej jakieś zjawisko, zrobić fotografię artystyczną. Nikt chyba z polskich badaczy nie J LECH MRÓZ Badacz osobny potrafił tego dokonać w takim, lub choćby zbliżonym stopniu i na takim poziomie. Jego fotografie intrygują, zwracają uwagę- przekonać się łatwo sięgając do publikacji Jacka. Inni niekiedy próbowali je naśladować, fotografując taki sam motyw. Ale efektem była zwyczajna fotografia, jakich dziesiątki można widzieć w publikacjach etnologów, obrazek dołączony jako ilustracja publikowanego tekstu. Wieś polska lat 50. i 60. zmieniała się szybko. Odchodzili starsi ludzie, których wiedza, sposób widzenia świata i postrzeganie otoczenia ulegały zapomnieniu, nie przekazywane następnym pokoleniom, eliminowane wpływem miasta, edukacją, ucieczką młodzieży ze wsi. Wtedy właśnie Jacek prowadził badania na Kurpiach i Podlasiu. Nikt później nie potrafił tak interesująco pokazać tego tradycyjnego stosunku do przyrody, pokazać kryteria estetyki mieszkańców wsi kurpiowskich czy podlaskich. Do dzisiaj - mimo tak znaczące­ go przyrostu literatury- teksty te znajdują się w zestawie ważnej literatury dla studentów etnologii. Jeżeli prześledzić bibliografię publikacji Jacka Olędzkiego, zamieszczonych w "Polskiej Sztuce Ludowej", a potem w: "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", łatwo przekonać się, jak bardzo oryginalny był w swoich pracach i podejmowanych tematach. Wiosną 1960 rozpoczął realizację kolejnego swojego filmu. Jego tematem były ludowe przedstawienia Chrystusa Frasobliwego. Byłem wówczas na pierwszym roku studiów i wespół z kolegą z roku zgłosiliśmy się do pomocy. Niestety nie ma tego filmu. Rezultaty wielodniowej pracy Jacka uległy zniszczeniu w trakcie wywoływania. Nie wiem jak do tego doszło, ale ten niezwykły zapis filmowy nie istnieje. Jako początkujący etnograf mogłem obserwować sposób pracy Jacka. Widzieć, w jaki sposób przygląda się przedmiotowi, jak analizuje formę, chcąc dotrzeć do zawartej w niej treści i do osobowości twórcy. Jak posługuje się światłem, wydobywając to czego nie dostrzega się nawet przy uważnym oglądzie . Możliwość towarzyszenia tamtej realizacji, podglądania jego sposobu pracy i fotografowania dały mi ogromnie dużo, pamiętam tę ważną lekcję do dziś. Jego publikacje o twórcach i ich dziełach, o artystach ludowych i naiwnych, są przykładem i efektem tego borykania się Jacka z tematami, które go intrygowały. �Jeżeli przeprowadzał badania terenowe według klasycznego kwestionariusza, to musiało to być bardzo dawno. Jego wczesne publikacje zdają się jeszcze o rym świadczyć. Bowiem sposobem pracy doszedł dawno do tego, co dzisiaj jest już oczywistością. Jego praca- wła­ ściwie nie używał terminu: "badania" - to były długie rozmowy o wielu wątkach, tak jak zwykle wielowątko­ wa jest rozmowa z kimś znanym sobie, z osobą, z którą wymieniamy poglądy, rozmawiamy, a nie tylko zarzucamy ją pytaniami, na które chcielibyśmy otrzymać syntetyczną, zwartą odpowiedź. Tak często jednak sprowadzającą się do niespójnych, zdawkowych wypowiedzi, wynikających z chęci szybkiego pozbycia się natrętnego badacza. Tę sztukę rozmowy doskonalił Jacek, jak sądzę, latami. Nie wiem na ile był to proces planowany, przemyślany dokładnie, a na ile intuicyjny, jak akt twórczy. Sądzę, że jego książka habilitacyjna Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. (Warszawa 1991), jest najpełniejszym wyrazem takiego sposobu pracy. Było kilka wyraźnie zaznaczonych, czy zauważal­ nych poprzez publikacje, okresów życia i twórczości Jacka Olędzkiego. Najpierw okres zainteresowań sztuką oraz estetycznymi i duchowymi potrzebami mieszkańców Podlasia i Kurpiowszczyzny - formami i postaciami realizacji tych potrzeb. Nie ograniczał się do tych jedynie obszarów geograficznych i tej tak rozległej tematyki. Uczestniczył w badaniach nad pasterstwem górskim, realizowanych przez zespół pracowników ówczesnego (pierwszej połowy lat 60) Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Próbował poznać w jaki sposób ludność wypę­ dzona z Beskidu Niskiego, podczas Akcji ,;wisła", a osiedlona w koszalińskim, oswaja nowe środowisko i oswaja siebie z morzem i zupełnie innymi warunkami krajobrazowymi i gospodarczymi. Prócz prac pisanych zrealizował na ten temat także film. Jeszcze w latach 60 dołączył- jako jeden z pierwszych - do zespołu kierowanego przez prof. Witolda Dynowskiego, podejmującego pracę w Mongolii. Kilkakrotne wyjazdy do Mongolii przyniosły nie tylko nowe publikacje. Powstał duży zbiór fotografii, i zapisy filmowe. Pokazujące także, że Jacek szukał już wówczas takich elementów ludzkich zachowań i ludzkiego myślenia, takiej artykulacji potrzeb duchowych, które nie są tylko polskie, czy tylko mongolskie, lecz mają walor uniwersalny. Kiedyś miałem możliwość zapoznania się z jednym z notatników-ksiąg, gdzie Jacek zapisywał rozmaite obserwacje poczynione w trakcie pobytu w Mongolii, gdzie szkicował elementy wyposażenia jurty, czy klasztoru, notował intrygujące go wypowiedzi rozmówców. To niezwykły dokument, wart studiów sam w sobie, jako świadectwo oryginalności i wielkiego talentu obserwacyjnego, refleksyjności - świadec­ two nieustającej pracy autora. Potem nastał czas wyjazdów do Afryki i równie konsekwentnego, równie zdeterminowanego studiowania sztuki, potrzeb estetycznych, postaci zachowań religijnych. Zarówno podejmowane tematy, jak sposób ich pokazania, dociekliwość i oryginalność są ilustracją niezwykłej konsekwencji i samodzielności badawczej. Dla wielu uczonych nie jest to walor. Jacek nie odwoływał się do aktualnych tendencji w nauce, do modnych prądów teoretycznych i wątków uznanych za ważne. Zbyt wiele jest jego osobistego odczucia i własnego rozumienia tego, co opisuje i analizuje oceniali niejednokrotnie uczeni. A później nastał czas Murzynowa. W Murzynowie, niedaleko Płocka (przez wiele lat autobus do Murzynowa odjeżdżał z Placu Jedności Afryki), istnieje Stacja badawcza Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych UW. Budowa zalewu na Wiśle pociągnęła wysiedlenie wielu rodzin żyjących nad rzeką i z rzeki. Jacek, wówczas już pracownik tego wydziału (po likwidacji Studium Afrykanistycznego UW), przekonał stosowne instytucje, pod których zarządem znajdują się brzegi zalewu, by pozostawić jedną z typowych dla tamtejszego pejzażu chat, stojących na skarpie wiślanej i dlatego przeznaczonej do rozebrania. Porządkując zniszczone domostwo, usuwając - z pomocą niewielkiej garstki przyjaciół - gromadzone dziesięcioleciami śmieci, rozpoczął tworzenie niezwykłej placówki. Nazwał później tę chatę Muzeum im. Stanisława Murzynawskiego (syna niegdysiejszego właściciela wsi Murzynowo), autora pierwszego, z roku 1551, przekładu na język polski Nowego Testamentu. Z jego też, z Jacka inspiracji wydanego powtórnie w Płocku, w roku 2003. Ta chata była przez wiele lat jego domem - tu mieszkał i pracował, gromadził sprzęty otrzymane od mieszkańców Murzynowa. Stworzył niepowtarzalne, specyficzne muzeum, będące istotnym unaocznieniem, ilustracją jego wykładów dla studentów geografii i etnologii, a także spotkań z gromadami młodzieży szkolnej. Dziś jest to muzeum o charakterze regionalnej izby pamięci; trudno mieć o to pretensje. Tego rodzaju instytucje czy dzieła żyją w pełni tak długo, jak długo żyje autor idei, ich twórca i gospodarz. Przedstawiona tu chronologia zainteresowań Jacka Olędzkiego jest tylko przybliżona; to uproszczony obraz ewoluowania tematów i obszarów jego badań. Przez cały długi czas swojej aktywności zakres jego zainteresowań obejmował przede wszystkim sztukę i potrzeby estetyczne człowieka. Równie ważne w jego biografii są zainteresowania duchowymi potrzebami i postaciami ich uzewnętrznienia oraz formami rytualizacji. Przejście na emeryturę i opuszczenie Murzynowa było dla Jacka bardzo trudnym momentem, choć dzię­ ki życzliwości władz wydziału nadal dysponował pomieszczeniem do pracy i możliwością bezpośredniego, codziennego kontaktu z uczelnią. Przez kolejne lata przychodził tu dwukrotnie w ciągu dnia. Pierwszy raz 246 �Lech Mróz • BADACZ OSOBNY około 9. Sygnaturka na kościele Wizytek, dzwoniąca na Anioł Pański, była znakiem południowej przerwy na odpoczynek i obiad. Do swojej izdebki na Uniwersytecie wracał około 15 i pracował tam do wieczora. Potrzebował rozmówców, ale też słuchaczy. Studenci etnologii niezwykle cenili jego zajęcia. Choć rzadko podejmował się je prowadzić, zwłaszcza w latach późniejszych. Nigdy jednak nie odmówił pomocy, proszony o indywidualną opiekę nad studentem. Pracował z nimi zmuszając do wysiłku, do własnych przemyśleń. Przynosiło to bardzo pozytywne efekty, choć nie wszyscy byli w stanie znieść ciężar tych rozmów i zadawanej do wykonania pracy. Jak wiele zapewne wybitnych osobowości, bardzo indywidualnych badaczy, był osobą nie łatwego charakteru; często apodyktyczny, zrażający rozmówców, nawet spośród oddanych mu przyjaciół. Zarazem bardzo potrzebował tych rozmówców, słuchaczy, współ­ pracowników. Lgnął do nich i odpychał zrażony, że nie są tacy, jak potrzebował. Zapewne dlatego krąg osób, z którymi utrzymał do końca kontakty był stosunkowo niewielki. Pod wieloma względami jest człowiekiem niespeł­ nionym. Zmiany miejsc pracy - w wyniku własnych decyzji, lub reorganizacji - rozproszyły część dorobku Afryka. Fot. Jacek Olędzki zwłaszcza fotograficzno-filmowego. Nie pozouczniów, nie dokończył nowo podjętych tematów. Nawet tytułu profesorskiego nie doczekał. Mając doskonałe opinie o dorobku, pozytywne wyniki oceny na kolejnych etapach i szczeblach procedury, zmarł, gdy całość wszczętych działań zmierzała ku końcowi. Można jednak przyjąć inne kryteria spełnienia. To, że realizował samego siebie, że rytm pracy i jej rodzaj wybierał sam, że sam decydował nad czym będzie pracował i w jaki sposób - nie poddając się naciskom. To, że podjął jako pierwszy wiele tematów i że pozostawił wiele ogromnie wartościowych, stale aktualnych publikacji, że ciągle zauważalny i wyraźny jest jego wpływ na środowisko etnologiczne w Polsce, że uznawany jest za autorytet i osobowość wybitną. A także, że jego oddziaływanie na studentów, także na tych młodszych, którzy osobiście nie poznali go, jest widoczne poprzez studenckie inicjatywy - przeglądy filmów etnograficznych. Wówczas można uznać, że jest spełniony w stopniu daleko większym, niż wynikałoby to z bycia od dłuższego czasu na uboczu życia instytucji, z dala od kariery i awansów. Spełnionym w stopniu daleko większym, niż wielu innych, uczonych i bardziej utytułowanych badaczy. Jacka, stawił ��