https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59707e0f3f87bf708d01eb190cac813c.pdf 853c524d7057c218fedcf3255057e286 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3080 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2884 Title A name given to the resource Muzyka greckich cieni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.452-454 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI DARIUSZ CZAJA Muzyka greckich cieni 1. Wedle starego dobrego banału, starożytni Grecy wiedzieli o sobie bardzo dużo, z jednym wszakże wyjąt­ kiem: że mianowicie są Starożytnymi Grekami. A prze­ cież, zanim zastygli w szacowny monument, zanim za­ mienili się w stateczny rozdział historii powszechnej, byli, choć trudno czasem w to uwierzyć, żywymi ludź­ mi: jedli, popijali, śpiewali, tańczyli, uprawiali miłość, modlili się. Wytrwale zgłębiali sekrety namiętności i tajemnicę pojedynczej egzystencji, starali się opisać sens różnicy między światem śmiertelnych a bogami, którzy byli dmbrotoi, nieśmiertelni. T o więc my, dzisiej­ si, żyjący, rozprawiamy o nich, martwych, o ich staro­ żytnej starożytności. O n i zaś, zostawiwszy nam swoje kamienie, teksty i inskrypcje, taktownie milczą. Stali się, jak to z nie zawsze uświadamianą dwuznacznością powiadamy: p r z e d m i o t e m naszych studiów. Doj­ mujący brak symetrii. Ale chociaż prawdą jest, że to my ich czytamy czy nie jest też tak że w jakiś sposób oni również czytają nas? Czy nie jest trafna teza że co prawda to żywi studiują martwych ale że ci ostatni przynoszą nam lustto w którym możemy się przejrzeć? Bywa że to my jesteśmy materią ich dzieł O dawnych Grekach wiemy coraz więcej, półki zawie­ rające studia i rozprawy o greckim antyku wciąż wydłu­ żają się. Wiele zagadek rozwiązano, teksty uznane nie­ gdyś za nieme, zaczęły mówić. Z poznawczego punktu wi­ dzenia pozostaje wszakże jeden fundamentalny dylemat, którego nie rozwiążą najbardziej wyrafinowane techniki badawcze. Nie wiemy i nie dowiemy się już (przynajmniej w tym życiu), jak mówili starożytni Grecy, jak śpiewali, jak brzmiały ich instrumenty. Zostały nam po nich tylko teksty, tzeźby i architektura. Fonię wyłączono na amen. Tajemnicę żywego głosu i dźwięku zabrali ze sobą do gro­ bu. I żadne narzędzia archeologiczne nie sprawią, że wy­ kopany trup starożytnego Greka przemówi do nas, że „da głos". Kości nie potrafią śpiewać. • - 2. • jeśli uprzytomnić sobie ten oczywisty fakt, można zrozumieć skalę trudności, z jakimi przyszło się zmie­ rzyć Maciejowi Rychłemu, prawdziwemu sprawcy pły­ ty Metamorfozy. Musie of Ancient Greece. Musiał on, 452 mając za współtwórców aktorów „Gardzienic", nie tyl­ ko rekonstruować i uzupełniać okruchy istniejących muzycznych zapisów (a czasem także dopisywać nową „grecką" muzykę), przede wszystkim musiał mieć prze- i konującą w i z j ę całościowego brzmienia, musiał usły­ szeć tę muzykę w sobie tak, by przemienić ją w rilkeański „słyszalny krajobraz". Mówiąc krótko: trzeba było mieć pomysł jak ożywić trupa, jak, najzupełniej do­ słownie, ucieleśnić go, a więc zaopatrzyć go w gardło, język i usta, by mógł śpiewać, dodać sprawne ręce, by mogły zabrzmieć harfy, flety i bębny. Słuchając kilka­ krotnie Metamorfoz nie mam wątpliwości, że wielce ry­ zykowny u swych początków pomysł powiódł się. Zda­ rzył się cud. T r u p ożył. N a płycie śpiewa, krzyczy, szep­ cze, dyszy, potrąca struny harfy, bębni, wydobywa dźwięki z fletu. Ta muzyka oddycha Grecją. Są na tej płycie obecne dwa bieguny starogreckiej muzyki. Jest i apolliński spokój, muzyka przeniknięta miarą, przemieniająca rzeczywistość w kosmiczny ład i dionizyjska furia, wypływająca gdzieś z ciemnych, bez-rozumnych źródeł psyche. Najciekawsze, obdarzone naj­ większą energią wydały m i się te rekonstrukcje i orygi­ nalne kompozycje Rychłego, w których do głosu docho­ dzi żywioł dionizyjski. A więc te miejsca, w których opuszczamy podręcznik z wizją Grecji harmonijnej, ja­ snej i słonecznej, a wstępujemy w świat chaosu, dzikiego szaleństwa i frenetycznego uniesienia. Może w tych utworach najbardziej słychać odległy idiom muzyczny greckiego antyku. T o w sekundowych i trytonowych tarciach, to w obsesyjnej nieparzystej rytmice mieści się niedyskursywna wiedza o tym, czym mogła być grecka mania. T o w tych, obco brzmiących dla dzisiejszego ucha skalach, lepiej zaczynamy rozumieć spazm, szaleństwo gniew śmiech i rozpacz bohaterów tragicznych Złorze­ czenia Medei czy skargę Orestesa Słuchając finałowego Euoi Bakchai łatwiej pojąć co miał na myśli Nietzsche pisząc o żywiole dionizyjskim Śpiewając i tańcząc uka­ zuje się człowiek jako członek wyższej wspólnoty — od­ uczył sie chodzić i mówić i zaraz wzięci tańcząc w nowie trze" (Narodziny tragedii z ducha muzyki) - N o dobrze, ale skąd wiemy, że to, co słychać na pły­ cie jest z ducha greckiego poczęte? Co pozwala twier­ dzić, że oto słychać grecką muzykę w formie, w jakiej mogła ona brzmieć niegdyś? Profesor Jerzy Danielewicz, jeden z konsultantów uczestniczących żywo przy po­ wstawaniu Metamorfoz pisze w książeczce dołączonej do płyty: „Oto spełnia się marzenie miłośników starożytno­ ści: usłyszenia pokaźnej liczby fragmentów muzyki staro­ greckiej w jej autentycznym i pełnym (choć z konieczno­ ści częściowo odtworzonym) brzmieniu (...)". Trudno nie mieć wątpliwości, kiedy czyta się o owym „auten­ tycznym brzmieniu"... K t o i kiedy słyszał autentyczne �Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI d- wykonanie antycznej greckiej muzyki i co by to miało znaczyć? Czy zatem mówienie o w r a ż e n i u autentycz­ ności jest pozbawione sensu? Sprawa zdaje się nieco bar­ dziej skomplikowana. Konieczny będzie krótki ekskurs w obszar wykonawstwa muzyki dawnej. w źle zrozumianą wierność wobec dzieła. Także sam Monteverdi tego nie chce, jest przecież muzykiem z k r w i i kości, jest Włochem. Proszę więc wyzbyć się obaw przed vibrato, przed ożywieniem, przed subiek­ tywnością, przed gorącym, śródziemnomorskim powie­ trzem, natomiast l ę k a ć się bardzo chłodu, puryzmu, «historyzmu». Musimy zrozumieć prawdziwe intencje muzyczne Monteverdiego i umieć oddać j e w posta­ c i żywej m u z y k i . Jako muzycy musimy próbować zo­ baczyć na nowo to, co w Monteverdim było i na za­ wsze pozostanie aktualne, ożywić to z powrotem, odtworzyć zgodnie z naszym sposobem odczuwadwudziestowieczną mentalnością (...)" (Dialog podkr. D C ) . Wiedza? Jak najbar­ Mam w swojej płytotece pięć różnych nagrań Vespro delia Beata Vergine Claudio Monteverdiego. Co jakiś czas słucham, porównuję. Z braku miejsca, w ich opi­ sie pozostańmy na poziomie przymiotników. Parrott gtzeczny, nie nachalny, Christie - precyzyjny i eleganc­ ki, Jacobs - muzykalny, finezyjny, Savall - soczysty, wyrównany, znakomicie brzmiący, Harnoncourt - żar­ liwy, liryczny, drapieżny, monumentalny, ekstatyczny. Które z nagrań jest „najlepsze"? W którym Montever­ di brzmi „najprawdziwiej"? W którym muzyka najbar¬ dziej przemawia do serca i wyobraźni? Nigdy nie mia­ łem wątpliwości: nagranie Harnoncourta z Concentus Musicus nie ma sobie równych. Czy inne są złe? Wolne żarty! Każde ze wspomnianych nagrań ma swoje nieza­ przeczalne zalety (są wcale liczni i nieprzejednani entu­ zjaści wykonania Savalla, a istnieją przecież jeszcze na­ grania Junghanela, Berniusa czy Rademanna), ale tyl­ ko słuchając Harnoncourta odnoszę wrażenie że słyszę prawdziwego" Monteverdiego że głębia i geniusz tej muzyki dopiero w nagraniu austriackiego dyrygenta objawiają się w pełni K t o usłyszał raz Gloria Patris z tej płyty ten już zawsze będzie wiedział co znaczy werty kalny wymiar muzyki Rekonstrukcja i wykonanie Har noncourtanie należą (tylko) do faktów z dziedziny m u dziej. A l e bez uwewnętrznienia tej muzyki, bez nasyce­ nia jej własnymi emocjami, do grania zostają tylko nu­ ty. Efektem jest solenna i nudna jak flaki z olejem mu­ zykologiczna poprawność. 4. Powróćmy zatem do nagrania Metamorfoz. Czy mu­ zyka tam pomieszczona, to „prawdziwe" dźwięki staro­ żytnej Grecji? Czy tak właśnie ona brzmiała? Czy tak ją wykonywano? Kwestie nierozstrzygalne z powodów wskazanych wyżej. Skądinąd sam Maciej Rychły nie ma złudzeń: „Nie uważam mojej pracy za rekonstruk­ cję. Rekonstrukcja jest t u po prostu niemożliwa. Nie twierdzę, że tak brzmiała muzyka antyku". Powiedzmy przy tym, że kompozytor-rekonstruktot miał t u o wiele trudniejsze zadanie, niż muzykolog-wykonawca muzyki dawnej dysponujący często pełną, bądź prawie pełną partyturą utworu, nierzadko też mający dostęp do trak­ tatów muzykologicznych z epoki. Tutaj z paru nut, z domysłów i domniemań, została wyczarowana ż y w a muzyczna rzeczywistość. Może więc zamiast zO" bowiązującego pojęcia rekonstrukcji, lepiej byłoby uży­ wać w t y m przypadku pojęcia i n s p i r a c j i , tym bar­ dziej że w jego etymologii pobrzmiewa niejasno tak ważna dla twórców gardzienickiego nagrania idea przywracania życia ożywiania re-animacji (łac inspl rare — dąć w coś nadymać natchnąć) rłr\ nnflimat-nlnoii TY\ J n ym i znac zn i e ' wiecei ę j n iz' nodb p udo wana m uzyk o l ogez racjami „gra na autentycznych instrumentach, w zgo• z praIn/k • kusprawie : d zie ty ą wyk onawczą epo k i" . A le ja Gliwic racjonalnieswoją tezę. Uczywiscie, można by znaleźć naprędce kilka argumentów, ogromna tempe¬ ratura nagrania wynikająca z rejestracji Iwe, wspaniale wygrana przestrzenność chorow, świetnie brzmiąca sekcja dęta, eteryczne głosy i olzer Knabenchor, oszala­ ły Kurt bąuiluz, i t d itd. A l e czy te argumenty mają moc zniewalającą. Uczywiscie, nie. Jak zawsze w tego typu rozważaniach, argumentem ostatecznym i rozsttzygającym pozostaje, bo pozostać musi: podbudowa­ na wiedzą intuicja. Myślę jednak, że tym, co najbardziej zniewalające w rejestracji Vespro przez Harnoncourta jest - trudno tego nie usłyszeć - jego emocjonalny, niezwykle osobi­ sty stosunek do arcydzieła Monteverdiego. Nic z muzy­ kologicznej pedanterii, raczej akcent na walory ekspre­ syjne i żywość przekazu. W uwagach na temat wyko­ nawstwa muzyki Monteverdiego pisał Harnoncourt: „Oczywiście pragniemy posiąść znajomość ówczesnej praktyki wykonawczej, poznać warunki, w jakich wy­ konywane były utwory Monteverdiego, ale nie chcemy popaść w fałszywy puryzm., w fałszywy obiektywizm, Kompozytot nie twierdzi, że zdeszyfrował muzykę greckiej starożytności. Nie udaje Greka. Zaprasza ra­ czej słuchacza do imaginacyjnej podróży w świat grec­ kiej fonosfery przefiltrowanej przez wrażliwość współ­ czesnego muzyka. Słuchając płyty obcujemy tedy z „muzykologią światów możliwych", wobec których najbardziej stosowna wydaje się kategoria prawdopo­ dobieństwa, a nie prawdy czy autentyczności. Ważne jest co innego. Niezależnie od opinii fachow­ ców, którzy - nie da się wykluczyć - zaczną precyzyjnie odmierzać linijką odległość jaka dzieli muzykę Meta­ morfoz od domniemanej Prawdy Historycznej, ten mu­ zyczny projekt jest przekonujący. Ta muzyka pulsuje, 453 �Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI Metamorfozy. Fot. Zbigniew Bielawka tętni, ściera się w dysonansowych współbrzmieniach. Naprawdę żyje. Nie dysponujemy, jak dotąd, wehikułem czasu. Nie dowiemy się już jak rzeczywiście btzmiała muzyka Monteverdiego, muzyka średniowieczna, a tym bar­ dziej muzyka starogrecka. W naszym odniesieniu do minionych tradycji duchowych zawsze będziemy skaza­ n i na niebezpieczeństwa dwóch skrajnych postaw, za­ wsze będziemy musieli dryfować między naiwnością kustosza-archiwisty, wierzącego, że możliwe jest niekonfliktowe ustalenie „jak to było naprawdę" a swawo­ lą badacza-prezentysty, który nie licząc się zupełnie z oporem materii, wpisuje w historyczny przekaz głów¬ nie własne projekcje. Co lepsze? Jeszcze raz Harnoncourt: „Z dwojga złego lepsze są już wykonania historycz­ nie całkiem fałszywe, ale żywe muzycznie" (Muzyk mową dźwięków). W miejsce archiwalnej martwoty, w miejsce złudy autentyzmu, hermeneutyczne z ducha, twórcze p t z y s w o j e n i e . D o takiego właśnie mode­ lu czytania znaków przeszłości bez wątpienia należą gardzienickie Metamorfozy. ' „Lękać się chłodu...", przestrzegał Harnoncourt. Co jak co, ale zmora zimnej muzykologicznej poprawności i pedantycznego historyzmu temu nagraniu nie grozi, j �