https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fe099f4c3c55236c9e0eb33800e2c47.pdf 4caefda4222e0351f6866c6cb852f047 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2666 Title A name given to the resource Dama z Elche / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.73-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grzybkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tomasz Grygiel • ZWYCIĘSTWO SZTUKI N A D CZASEM? S. Ossowski, U podstaw estetyki. W y d . E Warszawa 1933. Wyd. 1 8 1 9 2 1 • D A M A Z ELCHE Szerszego przeglądu spornych dziś stanowisk wobec istoty czasu 11, Warszawa 1958, za którym cyt. s. 267 n n . , 271-279: życie dostarczają: - R Coveney, R. Highfield, Strzałka czasu. Jak roz­ chwilą. Pojęcie to wiązało się z ujmowaniem czasu przez autora wiązać największą niekiedy w aspekcie świadomości „wiecznego teraz": B. Wójcik - Poznań 1997, s. 72 n n . , 261 n n ; R Davies, Czas, -Kartowicz, Czas w ujęciu Stanisława Ossowskiego [w:] Czas..., rewołucja Einsteina. Przekład L. Kallas, Warszawa 2002, s. 219 n n . s. 95-96 W odniesieniu do mechaniki kwantowej i jej mikroświata pod­ Ibidem, s. 272-273. Myślenie przyszłościowe trafnie również nosi się nawet dyskusyjną tezę o zatrzymywaniu czasu „gdy cią­ tajemnicę nauki. Przekład P. Amsterdamski, niedokończona charakteryzuje, ujmujący fenomenologicznie zjawisko czasu gle obserwujemy dany układ kwantowy": W. Itano, D. Heinzen, R. Ingraden, dostrzegający wszakże możność przeciwstawiania J. Bollinger, Quantum Zeno effect, „Physical Review", vol. A 4 1 , się sile jego upływu nie w konsumpcji sztuki, a nawet w jej 1990, nr 5, s. 2295-2300. Zob. też relacje między czasem i en­ tworzeniu, jako surogacie nieprzemijalności, lecz we wzro­ tropią w świetle adogmatycznie wyjaśnianej I I zasady termody­ ście podmiotowości jednosrki pielęgnującej w sobie „ślady by­ namiki: H . Korpikiewicz, Koncepcja wzrostu entropii a rozwój tu niepodległego czasowi - przemijaniu": tenże, Książeczka świata. U A M Poznań. „Filozofia i Logika", nr 79, Poznań 1999, i czas, s. 62-64, s. 31-40, czy rotacyjny model kosmologiczny K. F. Gódla, do­ 67. Filozoficzne treści problematyki czasu omawia w szerokim puszczający przez reinterpretację równań polowych Einsteina, o człowieku, 2 0 Teresa Grzybkowska Kraków 1998, rozdz. Człowiek ujęciu: P. J. Zwart, About Time. A Philosophical Inquiry into the potencjalną możność podróży w przeszłość: K. F. Godeł, A n Origin and Nature of Time, Amsderdam 1976, Por. też G . J. example of new type of cosmological solutions of Einstein's field equ­ Whitrow, o.c. ations of gravitation [w:] Collected Works. Edited by S. Feferman. Zob. też: В. Dziemidok, Teoria..., s. 75-78, gdzie też o reakcjach Vol. I I , New York-Oxford 1990, s. 190-198; S. W. Hawking In­ na koncepcję Ossowskiego. troductory note... (Cosmic rotation and „objective" time) [w:] ibi­ Ilość miar tych jest zaś we wszechświecie nieskończona: J. Czer­ dem. Vol. I l l , New York-Oxford 1995, s. 262-264. Aspekt przy­ szłościowy zagadnienia w oparciu o przesłanki współczesnej ko­ ny, W. Zipper, Podstaury filozofii fizyki. „Prace Naukowe Uniwer­ sytetu Śląskiego w Katowicach", nr 1716, Katowice 1998, s. 15 smologii: I . Nowikow, Rzeka czasu. Czarne dziury, białe dziury n . Zob. też: E. Klein, Czas. Przekład M . Jarosiewicz, Katowice i podróże w czasie, Warszawa 1998, s. 238-265. Zob. też: P. Davies, o.c. s. 263-281 1999, s. 35, 40 n . i aneks: Elastyczna czas teorii względności, s. 109-112 Każda rzecz ma więc dla mnie podwójne trwanie i w czasie i kiedy czasu już nie będzie Czesław Miłosz M TERESA uzeum A r c h e o l o g i c z n e - M u s e o A r q u e o l o g i - Dama z Elche co N a c i o n a l , położone blisko Plaża de C o l o n , pomieszczone zostało w wielkim GRZYBKOWSKA budynku w z n i e s i o n y m w l a t a c h 1866-1892 z f u n d a c j i królowej Izabelli I I . D o m u z e u m przylega równie o g r o m n a B i ­ niezbyt wyraziste k o n t u r y zwierząt nabierają cielesności b l i o t e k a N a r o d o w a . Zgodnie z ówczesnymi g u s t a m i dzięki barwnej ochrze i czerwieni ( i l . 1). M i m o świado­ obie b u d o w l e m a j ą c h a r a k t e r świątynny i już samym zestawieniem przypominają ateński A k r o p o l mości, że nie znajdujemy się w leśnym d z i k i m ostępie, łączący naturalnym galerię obrazów z biblioteką. miejscu prawdziwej groty, wspaniałej majestatycznej lecz c e n t r u m stolicy ogromnego niegdyś Jednak z a n i m znajdziemy się we wnętrzu m u z e u m , i m p e r i u m , m r o k t u panujący daje głębokie poczucie ob­ wstąpimy do podziemnej groty A l t a m i r a , wiernej k o p i i cowania z jedną z tajemnic archaicznego k u l t u płodno­ tej, jaka znajduje się w odległych górach k a n t a b r y j - ści i życia. Łania d o m i n u j e w tej przestrzeni, symbolizu­ skich. I t u o d razu czeka nas tajemnica, jaka łączy się za­ j ą c pierwiastek żeński w świecie przyrody. wsze z w i e l k i m i dziełami sztuki. Okazuje się, że człowiek Jaskinię sprzed tysięcy lat, którego nazywamy p i e r w o t n y m p o ­ trafił osiągnąć w malarstwie finezję, ekspresję, syntezę. Jaskinia w Altamirze liczy 18 metrów odkryła p r z y p a d k o w o mała dziewczynka M a r i a de Sautuola w r o k u 1879. D z i e c k o , bawiąc się, nagle wpadło do g r o t y blisko S a n t i l l a n a d e l M a r , na długości Wybrzeżu K a n t a b r y j s k i m . Początkowo malowidła w y ­ i 9 metrów szerokości, przy wysokości około 2 metrów. dawały się t a k niezwykłe, że zastanawiano się n a d i c h Ponieważ malowidła bizonów i k o n i znajdują się na jej sklepieniu, została rozstawiona j a k o Kaplica S^kstyńska Prehistorii. Malowidło powstało 12-10 tysięcy lat przed naszą erą. Jego bohaterką jest prawie 12-metrowa łania, * Tekst t e n jest f r a g m e n t e m przygotowanej przez autorkę p o d nią kłębi się tłum bizonów skaczących lub leżących. książki o jej podróży d o H i s z p a n i i , A z j i Mniejszej i n a Sycy­ Kiedy z bliska oglądamy te prehistoryczne gody, czarne, lię. Książka ta nosi tytuł Podróże tajemne. 73 �Teresa Grjybkowska • DAMA Z ELCHE autentycznością. O d tego czasu badania uczonych D e chelette, M a t c e l l i n o de Santuola, markiza de C a r r a l ba, wreszcie księdza Breuil, uczyniły z tej małej groty pierwsze dzieło dające początek dziejom sztuki wyła­ niającej się z otchłani czasu. D o dziś jednak nie znale­ ziono odpowiedzi na pytania dotyczące powodów po­ wstania tego artystycznego czynu; obyczajów, k u l t u , magii ludzi, któtzy je stworzyli. Zdumiewa talent obsetwacyjny twórców A l t a m i r y . Artyści ci potrafili uchwycić rozpęd skaczącego byka i ukazać w pełnym r u c h u , rozciągnięte w biegu ciało zwierzęcia. Malowidła w A l t a m i t z e można porównać z t y m i , jakie w t y m czasie powstawały w A f r y c e i we Francji w grocie Lascaux. Chłód wnęttza groty kontrastuje z gorącym powie­ trzem upalnego dnia, ale te patę kroków dzielących Altamirę o d m o n u m e n t a l n y c h schodów zdobionych żeliwnymi sfinksami ( i l . 2) wprowadzającymi do m u ­ zeum to prawdziwy szok spowodowany wejściem do swoistej kapsuły czasu, przenoszącej k i l k a tysięcy lat bliżej naszych czasów, bliżej naszej rzeczywistości. Oślepiająca jasność słonecznego dnia już w h a l l u sa­ mego M u z e u m ustępuje miejsca półmrokowi i chłodo­ w i przyjaznemu myślom. M a d r y c k i e M u z e u m Archeologiczne zawiera obrazy najwspanialszych dzieł sztuki, jakie zrodziły się na t y m półwyspie, oddzielonym o d Europy masywem Pirene­ jów, ale o t w a r t y m na Morze Śródziemne, skąd przypły­ w a l i Fenicjanie, Kartagińczycy, Grecy, Rzymianie, W i zygoci, wreszcie M a u r o w i e — zdobywcy, kupcy, dalecy poszukiwacze n o w y c h ziem, bogactwa i przygód. M o ­ żemy więc oglądać dzieła pochodzące z Egiptu, Grecji, E t r u r i i , Rzymu, także średniowieczny Skarb Guarraza, będący zbiorem złotych w o t y w n y c h k o r o n wizygock i c h , odnaleziony blisko Toledo, ceramikę islamską o d ­ krytą w M e d i n a A z Zahata, w pałacu blisko Kotdoby. A l e jest t u dzieło najbardziej tajemnicze i magne­ tyczne, o którym wiedziałam i dla którego zobaczenia podjęłam hiszpańską podróż, myśl o n i m przejmowała m n i e pewnego rodzaju trwogą, jak przed spotkaniem z kimś bardzo ważnym, a nieznanym. W głębi m u ­ zeum, pośrodku wielkiej sali, tak że wchodząc podąża się k u n i e m u , w osobnej gablocie oświetlonej p u n k t o ­ w y m światłem stoi wyrzeźbiony w k a m i e n i u wizerunek kobiety nazwanej D a m ą z Elche ( i l . 3 ) . Otacza ją szczególna aura majestatu zmuszająca przybysza do zwolnienia k r o k u , zattzymania się, c h o ć ­ by na chwilę, by oddać jej hołd. K i m była D a m a z El­ che? Czy jest to p o r t r e t idealny, czy też wizerunek nie­ i l . 1. Malowidło na stropie w grocie w A l t a m i r z e . znanej n a m władczyni lub kapłanki? O d pierwszej Kopia w M u z e u m Archeologicznym w Madrycie. c h w i l i , kiedy ją o d k r y t o , wzbudzała zachwyt nadal 12-10 tysięcy lat przed naszą erą. Strop w tej grocie trwający. W m a 18 metrów długości i 9 metrów szerokości stulecie jej odnalezienia w 1997 w paryskim G r a n d Palais zorganizowano wystawę roku Les Iberes. To niezwykle dzieło sztuki stało się znów p o w o ­ i l . 2. Sfinks u wejścia d o M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w Madrycie dem do refleksji i rozważań nad sztuką iberyjską. Wciąż panuje niepewność co do istoty tej sztuki. i l . 3. D a m a z Elche, wapień p o l i c h r o m o w a n y , c m wysokości. Pod nazwą Iberowie kryją się rozmaite p l e m i o n a . Pół- Muzeum Archeologiczne w Madrycie 74 �Teresa Grzybkowska * D A M A Z ELCHE wysep Iberyjski był o t w a r t y na Morze Śródziemne, E u ­ ropę i Afrykę - mieszały się t u wpływy różnych kultur, a to u t r u d n i a jednoznaczną definicję. O Ibetach za­ chowały się sprzeczne wiadomości przekazane przez H e r o d o t a , Tukidydesa, Strabona, wynikające ze złożo­ ności i c h kultury. Dotychczas nie udało się odczytać i c h pisma, W i l h e l m H u m b o l d t w 1821 t o k u uważał, że Iberowie to Baskowie, a n i e m i e c k i filozof H u b n e r sta­ rał się zebrać zachowane napisy w dziele Monumenta Lingve de Iberica. Przez długi czas Iberia była pomijana przez archeologów, których bardziej pociągały Grecja i Bliski Wschód. D o p i e r o wielkie międzynarodowe w y ­ stawy w 1873 r o k u w W i e d n i u i w 1878 w Paryżu o d ­ słoniły tajemnicze piękno sztuki iberyjskiej. W Paryżu pokazano wówczas odlewy rzeźb o d k r y t y c h w 1860 ro­ ku w miejscowości C e r r o de los Santo ( A l b a c e t e ) . A l e ich autentyczność podważono. D o p i e r o L e o n Heuzy, konserwator sztuki orientalnej z L u w r u , po podróży do M a d r y t u wskazał, które z tych rzeźb były prawdziwe, a które fałszywe. W latach 1880-1890 dwóch młodych archeologów francuskich, członków szkoły archeolo­ gicznej w A t e n a c h Ecole d'Athenes - Artur Engel i Pierre Paris - penetrowało Hiszpanię, badania trwa­ ły długo. D o p i e r o w 1982 r o k u wykopaliska z Cerro de los Santos, Osuną i A l m e d i n i l l a wystawiono w m u ­ zeum a Sainr-Germain-en-Laye. Czerpiąc z Fenicji, Kartaginy, Grecji i Etrurii, Ibero­ wie wytworzyli fascynującą sztukę. Łączyli cywilizację preindoeuropejską z indoeuropejską, szczególnie celtyc­ ką. W A n d a l u z j i istniały kolonie greckie i fenickie. Ibe­ rowie i Celtowie byli ludem walecznym mieli, świetną broń, wśród niej oryginalne miecze z zakrzywioną głow­ nią zwane falcata, której strasznie bali się Rzymianie. D o kształtowania rzeźby używali kamienia, brązu, cera­ m i k i . Orientalizujący styl rzeźb powstawał zwłaszcza w Andaluzji, wytwarzano t a m też ceramikę zwaną wła­ śnie „orientalizująca" ( i l . 4-5). Zachowane przedmioty pochodzą od V I I I - I w. p.n.e. N a wspomnianej wystawie paryskiej można było oglądać kamienną tzeźbę lwa ze zbiorów prywatnych datowaną na V w. p.n.e. ( i l . 6 ) . Z M u z e u m N a c i o n a l d ' A r t de Catalunya w Barcelonie i l . 4. Waza ceramiczna o d e k o r a c j i orientalizującej zaś pochodzi niewielkie terakotowe naczynie na perfu­ odnaleziona w C a r m o n a , S e w i l l i , 6 5 0 - 5 5 0 p.n.e. my, w kształcie głowy. Istniały też tego typu naczynia 49 x 75 c m . M a i r i e de C a r m o n a wykonane z btązu, jak te z końca V I w. p.n.e. wykopa­ i l . 5. C e r a m i c z n a waza z m o t y w e m ptaków, odnaleziona ne w Albacete. Rzeźbiona głowa pięknego wojownika w C a r r a l de Saus, M a g e n t e ,Valencia, I I I - I I w. p.n.e., z pierwszej połowy V w. p.n.e. z M u s e u m w Jaen ( i l . 7) 12 x 13,4 c m , M u s e u m Prehistoryczne, D o m i n g o F l e t c h e r nosi wyraźne znamiona orientalne. W tymże muzeum w Walencji znajduje się fragment innej tzeźby - w o j o w n i k w zbroi prowadzi konia za uzdę ( i l . 8 ) . Fragment innego reliefu i l . 6. Lew, A n d a l u z j a , 5 0 0 - 4 3 0 p.n.e., piaskowiec, z I w. p.n.e. z M u z e u m Archeologicznego w Madrycie 75 x 132 c m , k o l e k c j a p r y w a t n a ukazuje młodzieńca dmącego w róg (ił. 9). Wszystko to i l . 10. Fragmenty d i a d e m u z V I I - V I w. p.n.e. znalezione są ułomki d a w n y c h c a ł o ś c i , jednak i c h wysoka klasa ar­ w Sanlucar de Barrameda, Evora,16,3 x 7,7 c m . M u z e u m tystyczna i zawarty w tych głowach i torsach niebywały A r c h e o l o g i c z n e w S e v i l l i oraz k o l c z y k i znalezione w La wdzięk, elegancja każą myśleć o tajemniczych arty­ C o n d o m i n a V i l l e n o A l c a n t e V I - V w. p.n.e. średnica 3,8 c m , stach, których nazwisk i losów nigdy nie poznamy. A l e M u s e u m A r c h e o l o g i c z n e Jose M a r i a Soler w V i l l e n a . D r u g i kolczyk znaleziony w Castillarejo de Penarroja, V i l l a r d e l popiersie kobiety zwanej D a m ą z Elche przewyższa A r z o b i s p o , W a l e n c j a , V I I - V I w. p.n.e., złoto, 4,5 c m wszystko swoją urodą, majestatem i nie ma żadnych o d - V w. p.n.e., M u z e u m Prehistoryczne w W a l e n c j i 75 �Teresa Grzybkowska * DAMA Z ELCHE niesień. O d k r y t a została w końcu X X wieku i prawie stycznych k u l . Wzdłuż policzków zwisają sznury za­ natychmiast wywieziona do Paryża, stolicy ówczesnego kończone m o t y w e m przypominającym n i to amfory, n i świata. pazury lwa. D a m ę okrywa szeroki płaszcz, silnie roz­ chylony na piersi. Pod płaszczem głęboko wycięta p o d 11 sierpnia 1897 r o k u na święto Wniebowzięcia do przybył Pierre szyją t u n i k a . Szyję zdobią trzy rzędy grubych, plastycz­ Paris, by zobaczyć rzeźbę niezwykłej piękności, tydzień nie wyrzeźbionych łańcuchów d e k o r o w a n y c h zwisają­ wcześniej odkrytą w wiosce A l c u i d a (blisko Elche) c y m i małymi a m f o r k a m i . K l e j n o t y te, przypominające w posiadłości d o k t o r a C a m p e l l o , na terenach dawnej nieco złote ozdoby z V I - V w . p.n.e. z muzeów archeolo­ k o l o n i i rzymskiej. Hiszpanie nazwali j ą Królową M a u ­ gicznych w Sewilli i W a l e n c j i (ił. 10), stanowią opra­ retańską. Egzotyczność stroju i dekoracji głowy zdu­ wę dla wspaniałej, ponadczasowej twarzy o m o c n o za­ miała archeologa. Tego samego wieczoru 11 sierpnia znaczonych Paris wysłał fotografię do L u w r u . Z pomocą bankierów zgrabnym w y d a t n y m nosie, ustach nieco Salomona i N o e l Bardac zakupiono rzeźbę do tego trycznych, jakby nagle zatrzymanych w poruszeniu, m u z e u m za sumę 4 tysięcy franków. Operacja ta prze­ w trakcie wypowiadania życzenia lub zaklęcia. Elche jako reporter pisma Illustration, łukach brwi, oczach l e k k o skośnych, niesyme­ biegła szybko przy niezadowoleniu Niemców i A n g l i ­ Ta olśniewająca postać dzięki doskonałości formy ków. W t y m czasie bogate państwa, opłacające bada­ wytwarza psychiczną więź z patrzącym. D w a tysiące nia archeologiczne, czyhały tylko, by wyrwać dzieła sześćset lat, które nas o d niej dzieli, wydaje się nie­ sztuki z rąk b i e d n y c h narodów, t a k i c h jak wówczas istotne, bez znaczenia wobec f a k t u głębokiego porozu­ Hiszpanie. W t y m klimacie międzynarodowej k o n k u ­ mienia z tą kobietą symbolizującą, jak łania z groty rencji Pierre Paris utworzył w Bordeaux Ecole des hau- w A l t a m i r z e , wieczną kobiecość. N i e ulega wątpliwo­ przekształconą później w presti­ ści, że stoimy przed bóstwem nieustająco żywego m i t u żową Casa de Valaztjuez- U c z e n i t a m s k u p i e n i prowa­ ponadczasowej kobiecości, realizującym się w wiecznej tes etudes hispaniąues, dzili wiele wykopalisk, w y d a w a n o też fachowe p u b l i ­ teraźniejszości. Ta rzeźba opowiadająca czasy dawne kacje. W 1914 r o k u powstała instytucja Service des an- jest jak u t r w a l o n a w k a m i e n i u sentencja Tablicy tiquites espagnoles. Ta służba wzbogaciła o wiele dzieł Szmaragdowej. To co jest niżej, jest jak to, co jest muzea Hiszpanii. N o t a b e n e w Luwrze D a m a nie zna­ a to co jest wyżej, jest jak to, co jest niżej, dla lazła szczególnie wyeksponowanego miejsca, ginęła cia cudów jednej rzeczy- w natłoku i n n y c h rzeźb. wyżej, przeniknię­ Rzeźba ukazuje kobietę-bóstwo w c e r e m o n i a l n y m W czasie I I w o j n y światowej, w sytuacji międzyna­ stroju. Wspaniała biżuteria, majestat jej pięknej, d u m ­ r o d o w y c h napięć, generał Petain oddał D a m ę z Elche nej twarzy zapowiada patos i archaizm hieratycznego generałowi Franco. Jako embłematyczną figurę tajem­ ceremoniału d w o r u toledańskiego i madryckiego kró­ niczych Iberów rzeźbę przekazazano Prado, a p o t e m lów hiszpańskich czasów nowożytnych - Karola V i je­ przeniesiono do M u z e u m Archeologicznego w M a d r y ­ go syna Filipa I I . Spokojna twarz D a m y wyraża suro­ cie, gdzie pozostaje do dziś. Z n a m y dokładnie dzień wość, ale też ponadczasową moc wiecznej kobiecości. p o w r o t u D a m y do Hiszpanii. Stało się to w niedzielę D a m a z Elche ukrywa tajemnicę nieprzemijającej mło­ 9 lutego 1941 r o k u . K a r o l Estreicher w swoich Dzien­ dości będącej a t r y b u t e m bogini. N i e można oderwać na stronie 314 zanotował oczu o d tej jednej z najpiękniejszych twarzy kobiecych nikach wypadków 1939-1945 pod datą 11 listopada: „Słynna D a m a z Elche (moje świata, jakie przekazała n a m sztuka. O b o k egipskiej wrażenie, że jest to rzeźba jońska, a nie iberyjska) zo­ Nefretete, królowej Hatszepust, U t y z fasady katadry stała zwrócona z L u w r u Hiszpanii i przyjechała przed­ w N a u m b u r g u , pięknych M a d o n n , M o n a Lizy i prze­ wczoraj do Prado, gdzie będzie wystawiana. N i e wia­ pięknej C e c y l i i Gałerani zwanej D a m ą z gronostajem d o m o dlaczego ta rewindykacja ma miejsce. Czy to z M u z e u m Czartoryskich w K r a k o w i e , stoi D a m a z El­ N i e m c y Francuzów zmusili, czy Francuzi postępują tak che, a jednak różni się o d t y c h wszystkich z n a k o m i ­ dobrowolnie?" - pytał polski historyk sztuki, jednak t y c h kobiet bezwzględną dumą bóstwa, jej surowa uro­ w jego w s p o m n i e n i a c h nie ma już słowa o D a m i e . N i e da nie wykazuje najmniejszego śladu k o k i e t e r i i . Może w i a d o m o , czy Estreicher złożył jej wizytę. Zapewne to też brak p o l i c h r o m i i rzeźby przydaje Hiszpance maje­ uczynił, b o w i e m należał do tego rodzaju ludzi, którzy statu. Zachowały się tylko ślady farby na ozdobach w t r u d n y c h i niebezpiecznych m o m e n t a c h życia zwra­ i czerwieni na ustach. Ta kobieta stała się dla m n i e cali się właśnie ku sztuce, w niej szukali wsparcia symbolem całego tajemniczego k r a j u . Wszystko i n n e i znajdowali radę. łączy się z jej postacią. Wspomniane w i z e r u n k i kobiet można bardziej lub mniej związać z jakąś szkołą arty­ K i m była ta kobieta, boginią czy i d e a l n y m wizerun­ styczną. A l e wizerunek niezwykłej D a m y z Elche po­ k i e m władczyni Posągiem k u l t o w y m czy urną f u n e r a l 7 zostanie na zawsze anonimowy, będąc esencją pełnego ną? Piękną spokojem twarz zamknięto w ramy nieby­ spokoju bóstwa królewskiej kobiecości. wałej złotej zapewne biżuterii, najbardziej wyraziste są dwa koła w i e l k i c h zausznic o formie zbliżonej do amo­ nitów. Ciężką ozdobę podtrzymuje szeroka, wielowar­ stwowa przepaska na czole, zdobiona m o t y w e m pla­ 76 �Tcresu Grzybkowska • DAMA Z ELCHE Kadzielnica, Camarles, Tarragone, I V w. p.n.e. różowa g l i n k a , 16,1 c m . M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e . Barcelona Kadzielnica z brązu. L a Q u e j d a San Pedro, A l b a c e t e , к. V I w. p.n.e., 25,7 c m wysokości, M u z e u m w A l b a c e t e 8. Jeździec prowadzący k o n i a , C a r r i l a Blanco, Porcuna, Jaen, V w. p.n.e. wapień, 9 0 x 105 x 4 0 c m . M u z e u m w Jaen 7. G ł o w a młodego w o j o w n i k a , C a r r i l l o B l a n c o , Porcuna, Jaen. l.poł. V w. p.n.e., wapień, 37 x 20 x 24 c m , M u s e u m w Jaen 9. Młodzieniec d m ą c y w róg , O s u n ą , Sewilla, I w. p.n.e. wapień, J08 x 56 x 3 1 c m , M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e w M a d r y c i e 77 �Barbara Czarniawską • O ZAPOTRZEBOWANIU N A SYMETRYCZNĄ Peter B r e u g h e l starszy, Przysłowia flamandzkie, 1559, 78 ETNOLOGIĘ B e r l i n , Deutsches M u s e u m �