https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd6cbb021e478459ab8c3489b4764e41.pdf deed180d4d18e2946b0048ee54531f62 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2660 Title A name given to the resource Cywilizacja Transatlantyk. Ocean, Okręty, Przystanie Norwida i Gombrowicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.17-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Melbcclmwska-Luty » C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A O d rezultatów mylnego zamętu Z kagańcem w ręku do przyczyn zstępuję, ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Jak smutny żeglarz po schodach okrętu, Kiedy kotwicy szuka... burzę czuje... Cyprian N o r w i d W Cywilizacja Transatlantyk iosną 1958 r o k u M a r i a Dąbrowska pisała do Jerzego Giedroycia: „Gombrowicz, podobnie jak N o r w i d i Wyspiański, jest świetnym do­ Ocean, Okręty, Przystanie Norwida i Gombrowicza starczycielem cytat wchodzących o d razu w potoczną mowę, czym nieczęsto bywają nawet najwięksi pisarze [ . . . ] . Gombrowicz swoje myśli roztęczył i rozjarzył n a d wyraz sugestywnie. Odcięty o d źródeł, z których wypły­ wa, sam sobie jakby w sobie wydrążył praźródło i aż dziw, jak obficie z niego czerpie. W jego postawie jak w losie widzę - m i m o oceany różnic — pewne podo­ bieństwo z N o r w i d e m " . Jest rzeczą oczywistą, że upływ 1 Dedykuję czasu oddzielający Gombrowicza o d N o r w i d a określił Lubię i Edwardowi Wassermannom - moim i Zbyszka wiernym i c h różnice duchowe, ontologiczne i odmienność języ­ przyjaciołom ka. Warsztat literacki i poglądy o b u pisarzy zostały ukształtowane przez zupełnie inne okoliczności i ducha dziejów X I X i X X w i e k u . Dlatego t r u d n o porównywać i c h dokonania literackie. Estetyka tragifarsy, parodia, wa, a także cechy charakteru, pasje, imperatywy, myśli, antynomia, groteska, żart, ironia Gombrowicza zasad­ wybitna umysłowość, wysoki poziom intelektualny, ory­ niczo różnią się o d filozoficznych i profetycznych „prze­ ginalność, samoistność, nowatorstwo, niepokorna i nie­ kładni", paraboli, metafor i i r o n i i N o r w i d a , który po­ pospolita osobowość oraz szczególne chylał się n a d Historią, Sztuką, Religią, M i t e m , Ideą, N a r o d e m i Cywilizacją ludów. Gombrowicz na przekór snego życia i krytycznym stosunku do otoczenia. I to, że kpił z t y c h uniwersalnych pojęć, a na pewno odnosił się każdy z n i c h wniósł do życia umysłowego swej epoki coś do n i c h sceptycznie. Wszystko widział i opisywał „na niepowtarzalnego - własną wizję świata. N o r w i d był opak", wbrew obiegowym o p i n i o m , życie i twórczość prekursorem niezwykłych naówczas idei, myśli, pojęć podporządkował własnemu „ja", mawiał, że „jeżeli klę­ i trudnej do przecenienia teorii sztuki-pracy, podjętych kać, to tylko przed sobą". Jednak t e n egocentryk, N a r ­ później przez modernistów, cyz, ironista, mistrz absurdu i paradoksu, a zarazem ra­ a Gombrowicz stał się współtwórcą stylu powieści „świadomej siebie", wyprze­ cjonalista, który całe życie kreował swój wizerunek dzającym sztukę „doświadczenia ujemnego". i udawał przed ludźmi (a może i przed sobą?) kogoś i n ­ 2 Gombrowicz znał dzieła N o r w i d a i wysoko oceniał nego, był twórcą podszytym smutkiem, zwątpieniem, niepewnością, walczącym o swoje powinowactwo ujawniające się w bezkompromisowej ocenie współcze­ jego ingenium, może nawet po części identyfikował się człowieczeństwo. z n i m w swoich zmaganiach z otoczeniem; w tekście N o r w i d był poważny i zasadniczy; nieustępliwie poszu­ Ferdydurke kiwał swojej Veritas, propagował idee proroctwa i odno­ przywołał jego imię, które prowokuje „no­ woczesnych" mieszczuchów, a w Dzienniku wy moralnej człowieka, a pojęcia o ideale (przejawiają­ wymienił go jako jednego z najbardziej szlachetnych i wzniosłych c y m się w życiu i sztuce) lokował zawsze w najwyższych pisarzy. W i n n y m miejscu zastanawiał się, jak t r u d n o rejestrach. W jego świadomości przełamywało się d o ­ jest geniuszom unieść swą niezwykłość, jak i c h przytła­ świadczenie mistyczne i racjonalne; na równi czerpał cza stygmat własnej wielkości: „Piłsudski był przygnie­ z zasobu i n t e l e k t u i uczuć, darów rozumu i wiary. U l e ­ ciony a nawet przerażony Piłsudskim, Wyspiański nie gał silnym emocjom, ale starał się działać zgodnie z kar- mógł się ruszyć p o d ciężarem Wyspiańskiego, [a] N o r ­ tezjańską zasadą porządkowania myśli, tego naturalne­ w i d jęczał, dźwigając na barkach N o r w i d a " . go światła umysłu. Wszelako emocje często brały górę, 3 N i e można uciec o d biografii artysty. Przyjmując za b o w i e m - jak mówił Blaise Pascal - serce ma swoje ra­ temat t y c h rozważań głównie osobowość twórcy, jego cje, o których rozum nic nie wie. wewnętrzne przeżycie i motywacje, możemy się wes­ Jakiego więc pokrewieństwa można doszukać się przeć słowami samego Gombrowicza: „Jakże katastro­ między N o r w i d e m a Gombrowiczem? Czy istnieją jakieś falna okazała się metoda polegająca na zajmowaniu się p u n k t y styczne i czy coś łączy autora Vade-mecum z au­ samym tylko dziełem, w o d e r w a n i u o d osoby autora - torem Kosmosu! Jak pisała M a r i a Dąbrowska, zbliżają za tą abstrakcją poszły i n n e , odrywając jeszcze bardziej i c h do siebie powikłane losy i podobna postawa życio- dzieło o d osoby [ . . . ] , przenosząc wszystko na teren fał- 17 �Aleksandra Melbechowska-Luty * CYWILIZACJA, T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A szywej, kulawej p s e u d o - m a t e m a t y k i estetycznej [ . . . ] . To wszystko budziło opór środowiska, ale podsycało N i e w i e l e obchodzą m n i e romanse Szopena z George jeszcze skłonność poety do profetycznych i dydaktycz­ Sand - ale poza muzyką Szopena szukam samego Szo­ n y c h wystąpień. Klęski życiowe sprawiły, że rychło stał pena, c h c ę z dzielą zrozumieć twórcę, poza bajką, któ­ się nieszczęśliwym, podejrzliwym n e u r o t y k i e m , nie­ rą m i opowiada Рое, muszę odnaleźć tego, który opo­ znośnie uciążliwym dla otoczenia. Postrzegano go jako wiada, jako - zrozumcie to - jedyną rzeczywistość, je­ pyszałka, dziwaka i szaleńca piszącego trudne, niezro­ dyny k o n k r e t . Tak tedy z dzieła muszę wnioskować zumiałe teksty. Został zaszczuty przez prasę i koterie, 0 twórcy". odrzucony i zapomniany na długie lata. 4 Warszawie Gombrowicz przez całe życie grał z ludźmi i z sobą. dwudziestoletni C y p r i a n objawił się jako obiecujący O b a j pisarze d e b i u t o w a l i w k r a j u . W To, co myślał o własnym talencie, twórczości i miejscu poeta, który „do wszystkiego miał niepomierną zdol­ w literaturze, najlepiej wyrażają fragmenty listów pisa­ n o ś ć " , cieszył się uznaniem elit i n t e l e k t u a l n y c h , uzy­ n y c h - z przymrużeniem oka - do Jerzego Giedroycia. skał wstęp do salonów literacko-artystycznych i n a j ­ Ferdydurke lepszych domów. Sporo publikował, chociaż nie u n i k ­ runującym" (10 I I 1954), „jestem nieco zaniepokojony nął zatargów z cenzurą. W i t o l d miał start dużo t r u d ­ własną wielkością [ . . . ] , Argentyńczycy leżą przede m n ą niejszy; jego wczesne u t w o r y bywały akceptowane, na­ p l a c k i e m " (6 V I I 1954), „już nie ma wątpliwości, że w e t podziwiane, ale budziły też zdumienie, k o n t r o w e r ­ wyskoczyłem na wieszcza, sje i złośliwą krytykę. Po wyjeździe z Polski resztę życia (25 spędzili na emigracji, po części z w y b o r u , po części N A J W I Ę K S Z E G O P I S A R Z A P O L S K I E G O " (18 V I „to bomba atomowa, utwór o działaniu pio­ I I I 1958), „jestem geniusza za granicą i objawiciela" uważany za z konieczności. W 1939 r o k u Gombrowicza odcięła o d 1961), Dziennik „to książka mająca rzeczywiście wpływ k r a j u w o j n a ; p o t e m już nie chciał wracać a n i przeno­ na umysły [ . . . ] , na k i e r u n e k rozwojowy polskiej i n t e l i ­ sić się do „polskiego L o n d y n u " . N o r w i d wyjechał za gencji" (26 X 1962), „już wyskoczyłem na Mickiewicza granicę w 1842 r o k u , aby „doskonalić się w sztuce N . 2" (23 V 1962). Tak budował sobie p o m n i k , praco­ rzeźbiarskiej". Parokrotnie zamierzał powrócić do Kró­ wał usilnie n a d autokreacją, ale też kpił z siebie, bo­ lestwa; w 1855 r o k u ukazem władz carskich został w i e m sądził, że wszelkie poczynania ludzkie, także pisar­ uznany za wygnańca. I c h codziennością było ubóstwo, stwo, powinny wnosić w życie luksus śmiechu, bezinte­ zabieganie o pożyczki, poniżenie, walka o przetrwanie. resownej zabawy i „szał rozkoszowania się absurdem". 7 N o r w i d nigdy nie zaistniał na emigracji tak, jak n p . M n i e j zabawne były te głosy k r y t y k i , które boleśnie C h o p i n czy M i c k i e w i c z ; przez czterdzieści lat wegeto­ go dotykały i poniżały. Miał apologetów, ale i zajadłych wał na granicy nędzy i umarł w przytułku. G o m b r o ­ przeciwników. Po w y d a n i u Ferdydurke wicz żył w A r g e n t y n i e z urzędniczej pensji w Banco Polaco, ze s k r o m n y c h honorariów i stypendiów uzyski­ utwór cząstkowo, zawsze p o d kątem bieżącej potrzeby niejszych latach doczekał się sukcesów, sławy, nagród. i pozostają tylko „w luźnym, raczej towarzyskim, sto­ O b a j uważali, że twórcy należy się pomoc o d społe­ sunku ze światem ducha", nie dorastają do poziomu czeństwa, które w i n n o m u zapewnić choćby elemen­ sprawy, którą mają o c e n i ć . Z tego „rodzi się cały skan­ tarną egzystencję, jeżeli to „społeczeństwo polskie jest dal k r y t y k i i jej niemoralność". W j a k i sposób człowiek M a t k ą , Siostrą, a nie jędzą piekielną, płaczącą n a d [...] odmawiającą „jest zofią"), zarzucał i m , że nic nie rozumieją, odczytują t e n w a n y c h dzięki staraniom Jerzego Giedroycia. W póź­ umierającymi (która książką o degradacji i niedojrzałości, c y r k i e m a nie filo­ niższy może krytykować wyższego? „Iksiński, osądzają­ i m kruszyny życia cy człowieka tej klasy, na przykład, co N o r w i d , umiesz­ cza siebie w sytuacji karkołomnej, niemożliwej. Gdyż, 1 chleba, i uznania, n i m u m a r l i " . „Niech Pani powie 5 każdy artysta, co bezinteresownie dla prawdy coś pra­ aby sądzić N o r w i d a , musi być powyżej N o r w i d a - a jed­ cował, przez co przeszedł [ . . . ] , jeżeli wpierw z nędzy nie nocześnie jest poniżej N o r w i d a . Ten zasadniczy fałsz umarł albo w szpitalu wariatów nie zamknięty". G o m ­ wywołuje nie kończący się łańcuch dalszych fałszów". 6 8 browicz, który w okresie trudności finansowych bia­ G o m b r o w i c z został za życia uznany za w i e l k i e g o dał, że czeka go „bryndza, klęska, katastrofa", z naci­ pisarza i myśliciela, a N o r w i d nie doczekał się tej sa­ skiem podkreślał, że społeczność polska zobowiązana tysfakcji. W 1850 r o k u , odpowiadając na zarzuty d o ­ jest do stworzenia artyście na emigracji o d p o w i e d n i c h tyczące Promethidiona warunków twórczej pracy. stwo", „ciemność i zawiłość", „gmatwanina wyrazów (ocenianego j a k o „szał i głup­ I N o r w i d , i Gombrowicz czuli się niedocenieni, nie- i myśli" biednego szaleńca), pisał z rozpaczą d o Jana rozumiani, odrzuceni, t y m bardziej że żywili niewzru­ Koźmiana: „miejcie t r o c h ę p o k o r y i wyznajcie żem szone przekonanie o własnej wartości, a nawet wielko­ nie w a r i a t - że nie c i e m n o piszę, ale w y c i e m n o czy­ ści. A u t o r Promethidiona chciał się stać nauczycielem t a c i e " . W y p o m i n a ł k r y t y k o m , że nie wiedzą, j a k m ó ­ n a r o d u , p r o r o k i e m , a u t o r y t e t e m m o r a l n y m . Pragnął wić o rzeczach sztuki, bo nie znają warunków tworze­ 9 o d n o w y społeczeństwa, próbował wpływać na świado­ nia, umieją t y l k o „beczeć i szkodzić". Tymczasem za­ mość i światopogląd otaczających go ludzi. W i e l e wy­ d a n i e m k r y t y k i jest „wszystko postawić na właściwym magał o d siebie i i n n y c h , a gdy doznawał zawodu, upo­ miejscu i otworzyć o k n o - pozostawiając resztę świa­ minał się o zasady choćby elementarnej przyzwoitości. tłu i czasowi - n i c w i ę c e j ! " . Jeżeli artysta nie widzi 18 �Aleksandra MeUxchowska-Luty * C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A „zbiorowego obrazu swej rzeczy względem p u b l i c z n o ­ nie odsłaniają się „Prawdy, Hasła, Filozofie, M o r a l n o ­ ści, nie jest w stanie dalej trwać, i t y m sposobem za­ ści, Religie, Kodeksy - wszystko to już było" biera się człowiekowi więcej niż utwory, bo twór- 1955). czosc . wał z tej k l a t k i " . M i c k i e w i c z „wykuł kształt polskiego u (Dziennik Uciekał o d p o l s k i c h królów duchów, „wylaty­ ducha, dziś ja, jak Mojżesz, wyprowadzam Polaków N o r w i d a i Gombrowicza łączy w i e l o l e t n i a w a l k a z krytyką, ale najbardziej wyraziste analogie rysują się z n i e w o l i tego k s z t a ł t u " . w i c h „naprawczym" stosunku do społeczności p o l ­ do niego Giedroyć - ma Pan t a l e n t wzbudzania na­ skiej, krajowej i emigracyjnej, w skłonności d o perswa­ miętności. zji i sprawowania „rządu dusz" n a d r o d a k a m i . A u t o r 14 D r o g i Wieszczu - pisywał I r o n i a N o r w i d a przesycona była cierpieniem, a po­ Zwolona kategorycznie rozprawiał się z przywarami Po­ rażająca laków i wypowiedział wiele ostrych słów o narodzie śmiech, o k r u t n y żart, groteskę i absurd. Wszelako, nie i społeczeństwie (które to pojęcia rozdzielał). Pisał, że w i a d o m o do końca, j a k i G o m b r o w i c z był naprawdę, arystokracja nasza to salon francuski, demokracja to jak myślał i czuł, kiedy zdejmował maskę. W 1961 ro­ karczma flamandzka, a szlachta - k u pisał w Dzienniku, parafiańszczyzna. Polska to tylko w i e l k i sztandar narodowy, „ostatnie na ironia G o m b r o w i c z a wyrażała się przez że był kimś „z nieprawdziwego zdarzenia", człowiekiem, który siebie szukał, m i m o że globie społeczeństwo, a pierwszy na planecie naród [ i ] zawsze wynosił się p o n a d i n n y c h . Niezależnie tak, jak dziś jest, to Polak jest olbrzym, a człowiek wszystkich negacji i bluźnierstw przeciwko obiegowym w Polaku jest karzeł - i jesteśmy k a r y k a t u r y " . od Mówił a nadużywanym k r y t e r i o m wartości wcale nie uciekał więc N o r w i d o „człowieku zbiorowym" swojej epoki, o d Niepojętego i Niewyrażalnego, o d spraw D u c h a o ludziach lękliwych sumień, nikczemnych, i o środo­ i A b s o l u t u . Wyznawał, że przeżywa niepokoje metafizycz­ wisku, w którym „każda książka wychodzi za późno, ne. Fascynowały go „otchłanne" doznania Nietzschego a każdy czyn za wcześnie". G ł ę b o k o go poruszała spra­ i myśl Heideggera, „przepaść istnienia", tajemnica by­ 11 wa powstań polskich; popierał zrywy niepodległościo­ t u i ingerencja Złego w świecie. Uważał, że ma prawo we, ale sprzeciwiał się bezsensownej ofierze k r w i : „do do „metafizycznej powstania mieczem trzeba powstania siłą myśli [ . . . ] . Ja i transcendentalnego deszczu", po w a r u n k i e m że nie nie wierzę, ażeby krew zdobywała przyszłość. Ja wierzę, sprzeniewierzy się codzienności. że pot czoła, ale nie k r e w " . 1 2 Odrodzenie n a r o d u m o ­ burzy, do kosmicznej katastrofy D u c h o w a wspólnota naszych rozdzielonych stule­ że dokonać się t y l k o przez pracę, a elity umysłowe m u ­ c i e m pisarzy u j a w n i a się też w i n n y c h kwestiach. O b a j szą przekształcić się w inteligencję zawodową zdolną opatrywali k o m e n t a r z a m i swoje u t w o r y bądź występo­ do przebudowania polskiej świadomości. w a l i w r o l i narratorów, wykazywali również upodoba­ Gorzka i r o n i a N o r w i d a przejawiała się w wyrazi­ nie do słowotwórstwa. N o r w i d dociekał „pierwszego stym zarysie charakterów i postaw l u d z k i c h zarówno wygłosu" wyrazów, obnażającego i c h późniejszy, se­ w słowie pisanym, j a k i satyrycznych szkicach. G o m ­ mantyczny pozór, a Gombrowicz bawił się n i m i , żon­ browicz równie silnie j a k N o r w i d był uwikłany w spór glował, używając fraz paradoksalnych, z polskością, ale wyrażał swoje protesty inaczej. Prze­ i słów-dziwolągów, czasem sprowadzanych tylko do nikliwie gardził dźwięku. Podobnie d o t y k a l i spraw zasadniczych o d n o ­ miernotą i p a r t a c t w e m , gromił, szydził, prowokował, szących się do historii, współczesności i k o n d y c j i ludz­ z lubością szargał fałszywe świętości i autorytety, sto­ kiej, zastanawiali się n a d upływem i przezwyciężaniem sował „odświeżającą chłostę i uzdrawiający śmiech", czasu. C y p r i a n intensywnie przeżywał etos historii, bo mniemał, że „wszystko co dotyczy Polaków jest mówił o wiecznym powrocie do źródeł, a W i t o l d pisał rozpoznawał zjawiska społeczne, archaizmów kretyńsko głupie i p o n u r o śmieszne" (list do J. Gie­ o dwoistości życia i myślenia, o hołdowaniu dwóm o d ­ droycia z 18 V I I 1954). Uderzał w zasadę n a r o d o w e ­ m i e n n y m systemom - światu magicznemu i racjonal­ go s a m o u w i e l b i e n i a , w „niewiarygodne spłycenie n e m u . Przecięcie przyszłości i przeszłości „w samym głów p o l s k i c h " . C h c i a ł wyzwolić Polaków z polskości, punkcie przemijania pozwala odczuć, że t o , co było, z i c h chorej przeszłości dziedzicznie obciążonej „nie­ ciągle u s t a n n y m u m i e r a n i e m " i presji życia zbiorowego na z przeszłością jest więc ciągłym d o p r a c o w y w a n i e m się jednostkę, wypracować dystans d o „stylu polskiego", jej, powoływaniem do b y t u . Przeszłość t o p a n o p t i k u m «jest», jest j a k o coś «byłego». Obcowanie wynieść o s o b ę p o n a d masę. O b a l a ł stereotypy i zdzie­ zrobione z okruchów, rał maski przez „parodię f o r m y i parodię d u c h a " . Prze­ wszystko, mieć pełną, żywą, wypełnioną osobami, k o n ­ w r o t n i e rozprawiał się z zastaną i dawną kulturą (cho­ kretną". ciaż w gruncie rzeczy był wierny starej t r a d y c j i ) , de­ twórców: maskował naiwną grę polskiej i n t e l i g e n c j i i doraźne C h o p i n a . Stworzyli też równoległe pojęcia ezoterycz­ cele pisarzy. Wiedział, że po w o j n i e polscy twórcy nego pierwiastka, zwanego przez N o r w i d a „Kształtem" 15 [ale] m y ją chcemy, mimo O b a j pisarze m i e l i t y c h samych u l u b i o n y c h Dantego, Szekspira, Goethego, „znaleźli się w k l a t c e " , ale nie mógł znieść, że niektó­ (wizyjna postać ducha h i s t o r i i w n o w e l i rzy zmieniali osobowość j a k m a r y n a r k i . Byrona, Stygmat), Przyznawał a przez Gombrowicza „Formą" l u b „Kształtem", który się do sceptycyzmu wobec t a k i c h wartości j a k p a t r i o ­ jest c z y n n i k i e m burzącym bądź porządkującym wszel­ tyzm, wiara, zacność, honor, wykazywał, j a k ironicz­ kie przejawy życia i działalności człowieka. 13 19 16 �Aleksandra Melbechowska-Luty * C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Jeszcze inną analogią i c h myśli było postrzeganie kokieterii i pilnie strzeżonych pozorów tego świata p u ­ n a r o d u Izraela i jego znaczenia dla ludzkości. N o r w i d stoty, masek, „woskowych łez" i ślicznie wiązanych kra­ przypisywał Żydom starszeństwo w historii, czerpał i n ­ watów. Gombrowicz bez pardonu atakował salony; t a m spiracje z B i b l i i , która była dlań świętą księgą mistycz­ spotyka się t e n styl szarmancki, podrygiwanie fraków, nego poznania i źródłem O b j a w i e n i a ; wierzył, że Judea taniec peruk, perfumy, konfekcję Złotousta wniosła niezniszczalne wartości do życia d u ­ „w miarę opieprzoną". Należy zniszczyć, rozbić salony. chowego człowieka. G o m b r o w i c z uważał, że Żydzi za­ W 1953 r o k u pisarz obserwował na koncercie w C o l o ­ w a r l i w sobie najważniejsze inspiracje świata i odcisnę­ nie: hrabiostwo, znakomity tłum, paradę nazwisk, god­ l i pieczęć swoją na dziejach. Ten naród stał się tak ności, tytułów, pieniędzy i władzy, ale gdy zbliżył się do męską i damską w i e l k i przez poniżenia, które przetwarzają się w twór­ n i c h „nastąpił zmierzch bogów, zniknęła wielkość i po­ czość i postęp, w ciągłe odradzanie się. waga". D a m y wpinały sobie Wagnera we włosy jak bry­ W istocie ludzkiej Gombrowicza ekscytowała przede lantową agrafę; niemiecki pianista galopował jak koń, wszystkim triumfująca „młodość wiecznie naga", po­ grał jak bokser, który dosiadł Mozarta. A p o t e m rozle­ czątek życia, rozkwitająca cielesność, piękno dziewcząt gły się oklaski znawców, amatorów, ignorantów i „sta­ i „giętkie h a r m o n i e " chłopców, a także dziecięcość dowe". Każdy klaszcze, bo wszyscy klaszczą. 20 tkwiąca w człowieku. N o r w i d kochał młodość i urodę Polskie środowiska emigracyjne często bywały nie­ ciała, ale ponad wszystko podziwiał i czcił starość, jej spójne, skłócone, rozpolitykowane, niszczące talenty. mądrość, doświadczenie i smutek, dlatego w całej swej N o r w i d i G o m b r o w i c z , dramatycznie zmagając się twórczości - literackiej i plastycznej - stale powracał z emigracją, starali się ulokować na t y m pograniczu, do archetypicznych figur starców, mędrców, proroków, gdzie sztuka styka się z życiem, a nawet je przewyższa. kapłanów, pielgrzymów, z którymi się identyfikował. A u t o r Trans-Atlantyku był przekonany, że siła twórcza W jeszcze i n n y m obrazie rzeczywistości obaj z wielką przezwycięża wszelkie okoliczności i oderwanie o d wrażliwością odczuwali wspaniałość i piękno miast, ale swego naturalnego miejsca nie może zaszkodzić praw­ również dostrzegali i c h antynaturę, drugie, „podziem­ dziwie w i e l k i e m u artyście. „Rimbaud? N o r w i d ? Kafka? n e " życie - Gombrowicz slumsy i śmietniki Buenos Słowacki?... (rozmaite bywają wygnania). Sądzę, że ża­ Aires, N o r w i d labirynty i lochy Wenecji, r u i n y jej b u ­ d e n z n i c h nie przeraziłby się zbytnio t y m właśnie ga­ d o w l i . Miasta „sklepią się, budują i rozwijają na k l o ­ t u n k i e m piekła. Przykrą jest rzeczą nie mieć czytelni­ akach [ . . . ] . Leniwe ramię rozkładającego się olbrzyma ków - bardzo nieprzyjemnie nie m ó c wydawać swoich przeciąga się, ale nieustającą walkę co dnia i co chwila utworów - wcale nie jest słodkie być nieznanym, [...] toczy - coś jakby wciąż gnijący L a o k o o n , przewraca się ale sztuka naładowana jest pierwiastkami samotności w pieczarach stolic p o d u m i e c i o n y m i gładko ulica­ i samowystarczalności, znajduje ona swoje zadowole­ mi". nie i swoją rację b y t u w sobie s a m e j " . 1 7 Urzekała i c h „zielona natura świata". M i e l i też 21 podobny stosunek do zwierząt. Gombrowicza raniła „otchłań i c h bólu", ów bezsens i bezkres cierpienia, • •• które jest „nagim f a k t e m ziejącym absolutem rozpaczy" i ta łatwość w odbieraniu i m życia dla własnych za­ chcianek lub p o t r z e b . 18 Bezpowrotne odejścia, wychodźstwo, podróże spi­ N o r w i d , który rozmawiał ze nają biografie N o r w i d a i Gombrowicza, m i m o że roz­ zwierzętami, bo nawet „psalmy mówił z koralem, mijały się w czasie, miały o d m i e n n e motywacje i p u n k ­ a z delfinem pacierz", traktował je z sympatią i zrozu­ ty docelowe. Peregrynacje morskie o b u pisarzy można m i e n i e m . Widział w n i c h „parabolicznych braci na­ uznać za zbieżność czysto przypadkową, l u b - jeśli k t o szych", należących do wspólnej familii żyjących i czują­ w o l i - postrzegać je jako zjawisko metafizyczne, tajem­ cych istot, studiował i c h mowę i zachowania, i napisał 0 n i c h piękne opowiadanie Ostatnia niczą okoliczność, impuls, który uruchomił w i c h z bajek. Wyłożył twórczości oceaniczne wątki ogarniające obszary u n i - w n i m tezę, że „wszelki żyjątek" posiada uczucia praw­ versum. dy, a jego pierwotne „spół-położenie" z człowiekiem o d samego siebie, o d miejsca stałej egzystencji, pracy, przestało istnieć, gdy t e n zaczął wszystko podstępem otoczenia, chwytać, zabijać i „dla samego siebie z-użytecznić". szczęść. Trzeba uciekać, bo „tu" jest źle, a „tam" będzie 19 Z y g m u n t Freud sądził, że podróż jest ucieczką monotonii, rutyny, niepowodzeń i nie­ Wśród różnych przejawów życia, N o r w i d a i G o m b r o ­ lepiej l u b choćby inaczej i my staniemy się i n n i . Złud­ wicza szczególnie zajmowała kwestia obyczajowości elit ne wrażenie. Ludzie wędrowali, pielgrzymowali, po­ snobizmów dróżowali o d najdawniejszych czasów szukając o d ­ 1 konwenansów. Obracając się w tych środowiskach nie mienności (a więc różnicy), ale przede wszystkim wła­ towarzyskich, „stylu" salonowego, jego byli w stanie i c h zaakceptować, chociaż sami ulegali snej tożsamości. M a r z y l i o d o t a r c i u na wyspy szczęśli­ n i e w i n n y m snobizmom — Cyprian wywodził swój ród o d we, odbywali podróże p o d y k t o w a n e rozpaczą bądź na­ n o r m a n d z k i c h przodków i szczycił się parantelą z rodzi­ dzieją, podejmowali eskapady awanturnicze, senty­ ną Sobieskich, a W i t o l d przechwalał się drzewem gene­ mentalne i „malownicze". W epoce N o r w i d a , do ka­ alogicznym i uważał za „Plantageneta". N o r w i d odcinał n o n u literatury weszły rzeczywiste bądź imaginacyjne się o d powierzchownego b l i c h t r u , wyszukanych manier, opisy w y p r a w J o h a n n a W o l f g a n g a G o e t h e g o 20 do �Aleksandra Melbechowska-Lury • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Pocztówka w y d a n a w 6 0 rocznicę wypłynięcia m/s „Chrobry" d o A r g e n t y n y , 1999, N a d b a ł t y c k i e C e n t r u m Kultury w Gdańsku W i t o l d G o m b r o w i c z przy p a r t i i szachów, Vence, 1967, fotografia W 60. rocxnkq w b i c i a x Gdyni m / » Chrobrz Marjanam Witoldem Gombrowiczem na pokłodch w M u z e u m Literatury w Warszawie W i t o l d G o m b r o w i c z z żoną R i t ą , Vence, maj 1969, fotografia w M u z e u m Literatury w Warszawie Cyprian N o r w i d , fotografia z k w i e t n i a 1856 r o k u 21 �Aleksandra Mdbechowska-luly • C Y W I L I Z A C J A , TRANS-ATLANTYK O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A 22 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A W ł o c h , Juliusza Słowackiego do Z i e m i Świętej, C h a r - od „bezhonoru les'a Baudelaire'a na Cyterę, Etienne'a Cabeta do I k a - i „hańby domowej", o d tych ludzi, którzy później wszczy­ rii nali bójki na pogrzebie Mickiewicza i tańczyli na balu ( u t o p i j n e j k r a i n y sprawiedliwości i przede wszystkim Wędrówki Chude i równości) Harolda Byrona. polskiego", „trywialnego p o l a c t w a " w Hotel Lambert po zgoriie Krasińskiego. Wiązał duże necesse est. D o przemierzania o g r o m n y c h nadzieje z pobytem w Stanach Zjednoczonych, bo pocią­ przestrzeni wód służył okręt, który utrwalił się w świa­ gał go demokratyczny ustrój tego kraju, wizja wolnego domości państwa, które było niejako „przedłużeniem" Europy, ale Navigare zbiorowej jako archetyp, figura mityczna dawało każdemu równe możliwości pracy i awansu. i magiczna, przypisana pojęciu drogi i żeglugi życia. Był łodzią płynącą przez morze namiętności do Góry O c a ­ ... p r z e r y w a m C i , Panie, lenia, a jego maszt kojarzono z osią świata i drzewem B o w żagle dmiesz, a n i e chcesz dobywać k o t w i c y : kosmicznym. W świecie symboli oznaczał m . i n . żywot A m e r y k a n i e któż są?... i los człowieka, przemijanie, śmierć, trumnę, zmar­ twychwstanie, nieśmiertelność, nieskończoność, d u ­ Europejczycy! G d y już poczułem, że spod mojej stopy szę, naczynie, świat snu, wielkie myśli, stateczność, Usuwała się ziemia E u r o p y - n a t c h n i e n i e poetyckie, potęgę, ojczyznę, państwo, na­ I albo morza zostawały głębie, dzieję, szczęście, wszechświat „zamknięty" oraz S ł o ń c e A l b o azjackiej łaska ambasady, i Księżyc jako dwie łodzie pływające po niebiańskim Ja - oceanie. O k r ę t y zawijały do portów H i s t o r i i , M i t o l o g i i odleciałem, jak czynią gołębie, Wężom i płazom zostawując i L i t e r a t u r y począwszy o d A r k i Noego, „wiosłoskrzydłych" okrętów Odysa i Argonautów, aż do czasów, Wcześniej gdy pojawił się Statek pijany R i m b a u d a „Prądem Rzek poeta zdrady. odbył dwie podróże morskie; w 1845 r o k u płynął z Senigalii do Triestu, w obojętnych niesion w ujścia s t r o n ę " i wyszły w morze 1848 ogromne m a c h i n y naszej cywilizacji - z N e a p o l u do Palermo, a następnie przez Morze Sród- oraz jej prawdziwa historia - niezliczone wyprawy w o ­ kierkę, L o n d y n i P o r t s m o u t h . N a d Tamizę przybył lotniskowce i łodzie p o d w o d n e o napędzie a t o m o w y m . W t y c h gra­ I ziemne i Egejskie aż do K r e t y i w pobliże południo­ w y c h wybrzeży G r e c j i . Za ocean wyruszył przez D u n ­ n i c a c h mieści się wielowiekowa legenda i m i t żeglugi 3 g r u d n i a 1852 r o k u , a trzynastego wszedł na pokład jenne, h a n d l o w e , rozbójnicze, odkrywcze i badawcze. okrętu towarowego - Trwa pamięć o statkach K o l u m b a , Vasco da Gamy, Magellana, Francisa Drake'a i Jamesa Cooka. Po oce­ d a w n y służący jego ojca. N o r w i d miał przy sobie t y l k o i skazanego na wieczną wędrówkę Latającego H o l e n ­ dwie gwinee i m o d l i t e w n i k ofiarowany m u w 1845 r o ­ dra, a k a p i t a n N e m o wciąż penetruje głębiny na swym k u przez Marię Kalergis. Statek zawinął do p o r t u N a u t i l u s i e . Pływają do dziś, bo żyją w tradycji. w N o w y m J o r k u 11 lutego 1853, po, bez mała, dwóch Morze i okręty fascynowały naszych romantyków, miesiącach męczącej i obfitującej w dramatyczne m o ­ m . i n . M i c k i e w i c z a i Słowackiego, który chciał być mój). m e n t y żeglugi. W czasie rejsu umarła nagle „piękna (Testament I r l a n d k a " i dwoje niemowląt; początkowo nie sprzyjał W polskiej poezji tego czasu, bodaj najpiękniej­ wiatr, później, koło I r l a n d i i , zaskoczyły i c h burze, roz­ szym u t w o r e m , poświęconym walce z żywiołem morza, trzaskał się maszt i c z t e r o k r o t n i e zerwały żagle. Rozbi­ jest wizyjny sonet M i c k i e w i c z a Burza. ły się płynące w pobliżu okręty. N o r w i d opisywał te dramatyczne m o m e n t y w listach d o M a r i i Trębickiej Z d a r t o żagle, ster prysnął, r y k wód, szum zawiei, i powracał do n i c h w s p o m n i e n i e m , m . i n . w Głosy trwożnej gromady, p o m p złowieszcze jęki, i Białych O s t a t n i e l i n y m a j t k o m wyrwały się z ręki, kwiatach oraz l i c z n y c h wierszach. S ł o ń c e k r w a w o zachodzi, z n i m reszta nadziei, W i c h e r z t r y u m f e m zawył, a na m o k r e góry, M u s i a ł e m rzucić się za t e n O c e a n , W z n o s z ą c e się piętrami z m o r s k i e g o o d m ę t u , N i e a b y m szukał A m e r y k i - ale Wstąpił genijusz śmierci i szedł do okrętu, Ażebym nie był t a m . . . O ! wierz m i , Pani, Jak żołnierz szturmujący w p o ł a m a n e mury. Ze dla zabawki nie szuka się g r o b u [...] N a pólokręgu przeciwległym g l o b u . [...] Horacy pisał w Listach, że ci „którzy pływają po m o ­ rzach, odmieniają klimaty, ale nie myśli". W 1852 roku D n i e były głodu, p r a g n i e n i a i i n n e , N o r w i d postanowił wyjechać do A m e r y k i , która stała D n i e m o r u , dzieci konały n i e w i n n e się jego Ikarią - ziemią wyobrażoną. 22 Evans" porności). Odprowadził go w tę podróż ubogi szewc, anach błąkają się jeszcze cienie Sindbada Żeglarza „sternikiem d u c h a m i napełnionej łodzi" żaglowca „Margaret ( k a p i t a n Isaiah Pratt, 168 pasażerów, 1000 t o n w y ­ Decyzja opuszcze­ D l a m l e k a m a t e k , które niewczas psowa. nia Francji została podyktowana rozczarowaniem i roz­ Widziałem także o k r ę t a rozbite paczą, a złożyło się na nią wiele powodów: fatalna sytu­ I twarze m a j t k ó w wątpiących o naszym; acja materialna, brak stałego zajęcia, depresja i uczucie W i d z i a ł e m m a r n o ś ć ludzką tak, j a k n i g d y ! obrzydzenia do społeczności emigracyjnej. Poeta uciekał A l e - bez kłamstwa - ale w prawdzie nagiej; 23 Czarnych �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Wrażenia z oceanicznego szlaku utrwalił N o r w i d w dzienniku podróżnym ilustrowanym rysunkami, które zachwyciły J. I . Kraszewskiego wrażliwością i au­ tentycznością przeżycia. Dziś znamy tylko k i l k a t a k i c h szkiców: dwa z „Margaret Evans" i jedną akwarelę m a ­ lowaną na parowcu „Pacific". N a żaglowcu poeta o d ­ tworzył w i d o k pokładu z pracującymi marynarzami i s a m o t n y m człowiekiem wspartym o burtę oraz wnę­ trze p o d pokładem, z kobietą karmiącą niemowlę przy rozwieszonych pieluszkach, postaciami i n n y c h podróż­ n y c h , drabiną i l i n a m i . K i l k a lat później narysował już „z n a t u r y wspomnień" większą kompozycję, przedsta­ wiającą u b o g i c h emigrantów, gromadę znękanych mężczyzn, kobiet i dzieci drzemiących lub czuwających w ciasnym pomieszczeniu p o d pokładem kruchego ża­ glowca. Z p o w r o t n e j podróży parostatkiem pochodzi barwny szkic, podpisany „na Oceanie małym", z w i d o ­ k i e m wysokiego o l i n o w a n i a , zarysem błękitnych fal, postacią marynarza i sylwetkami szybujących mew. Wspomnienie atlantyckiej podróży, jej przyczyn i k o n ­ tekstów, powróciło jeszcze po l a t a c h w dwóch symbo­ licznych rysunkach N o r w i d a . Alegorią jego „odejścia" o d paryskiej egzystencji jest późna kompozycja „z k l u ­ czem", wyobrażająca energicznie naszkicowany pejzaż m o r s k i z kołyszącą się na falach łodzią żaglową, i - co znaczące - porzuconą na brzegu lirą. Poeta podpisał tę pracę g r e c k i m alfabetem: „Kipar «i» ssos N o r w i d 1876", przyrównując swe imię do greckiej nazwy ża­ łobnego drzewa - cyprysa. Dużo wcześniej, bo w 1858 r o k u , „rzucił na papier" dynamiczny, ekspresyjny szkic biegnącego mężczyzny. Z e n o n Przesmycki nazwał t e n rysunek Rozpoczną ucieczką pędzącego na oślep czło­ wieka „z kurczowo zaciśniętymi n a d głową rękoma w wichurze wzbijającego się p y ł u " . ' 2 N o r w i d miał jeszcze jeden prywatny powód, by wyjechać do dalekiego kraju - chciał stracić z oczu Marię Kalergis, zapomnieć o swojej zawiedzionej miło­ ści, „pochować łzy w O c e a n i e " . D w a d n i przed w y j ­ ściem w morze wysłał do Jana Koźmiana konfesyjny wiersz, z wyraźnymi aluzjami i n u t ą żalu do „białej cza­ rodziejki", towarzyszki jego włoskich „dni l a u r o w y c h " . C o k o l w i e k s ł o ń c a w żaglach się prześwieca, O m u s k a maszty lub na fale s-pryska: Mgły n i k n ą n i b y z a s ł o n a kobieca, O b ł o k i widać za nią j a k z w a l i s k a ! . . . „Czemu zwaliska? i czemu zasłona? C z e m u niewieścia?..." - k r y t y k n i e c h już pyta, I n i e c h oskarża Muzę, że zmącona W h a r m o n i i - p o j ę ć - s w o i c h ta k o b i e t a Ja — nie w i e m . . . widzę i rzecz kreślę s m u t n o , J a k b y m był j e d n y m z c i ą g n ą c y c h żurawi, C o cień swój wiodą przez masztowe p ł ó t n o , N i e m y ś l ą c , czy s t ą d o b r a z się zostawi!... W N o w y m Jorku N o r w i d zatrzymał się zrazu w ja­ kimś zajeździe, razem z grupą ubogich emigrantów, C y p r i a n N o r w i d , żeglarz. Z inicjału „D" ( D e t e r m i n a t i o n ) d o a l m a n a c h u W y s t a w y Światowej w N o w y m J o r k u , 1853 a później w wynajętym mieszkaniu, gdzie miał pracow- 24 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A nię z w i d o k i e m na cmentarz oraz mały ogródek. M o ­ nego najstaranniej gwoździa okrętowego aż do gwiaz­ delował płaskorzeźby, rzeźbił krucyfiks z bukszpanu dy w niebiosach jak gwóźdź błyszczącej". „Oto i widzisz i malował kajutę kapitana na okręcie „Black W a r r i o r " . [wiele rzeczy] Ozdobił ściany swojej izdebki fryzem en grisaille, a które spoczywają na samym dnie łodzi okrętowej; ze budowanie arki przypominających, scenami historycznymi, p o r t r e t a m i „mężów w i e l k i c h " przeszedłszy następnie miejsca ciemne, gdzie ordza- i w i z e r u n k i e m Safony. Jego najkorzystniejszym zatrud­ w i o n e wodą słoną łańcuchy k o t w i c się pierścienia l u b n i e n i e m zarobkowym była wówczas praca przy alma­ wyciągnięte są podłużnie w niedbałym na posadzce n a c h u W y s t a w y Światowej w N o w y m Jorku 1853/54- odpocznieniu; przeszedłszy jeszcze wyżej, do korytarzy Wykonywał r y s u n k i do drzeworytów według fotografii k a b i n , i wyżej, na pokład okrętowy, którego każda de­ eksponatów; był bardzo zadowolony z tego zajęcia, ska biała jest i miękka o d umywań, a wszystkie są ja­ które przynosiło m u 5 do 6 dolarów dziennie. Pomyśl­ koby w i e k o skrzypiec pięknie wygięte; i podniósłszy ny okres trwał k i l k a miesięcy, ale almanach zosta! oczy t a m , gdzie l i n w i e l u okrętowych niewzdrygliwe ukończony i N o r w i d znów pozostał bez środków do ży­ siatki się przekreślają na niebiosach, albo i gdzie po­ cia, zdecydował się więc na powrót do Francji. Dzięki wietrze rozbija n a m i o t y swoje szerokimi żaglami, albo wsparciu Marcelego Lubomirskiego 24 czerwca 1854 i gdzie trzy masztów krzyże kończynami s w o i m i podob­ r o k u odpłynął do Europy na p a r o w c u „Pacific". O w a ne są jakiejś mistycznej troistości, kiedy umierają we podróż „najpogodniejszym morzem" trwała niespełna mgłach r a n n y c h , w m ę t a c h opalowego światłocienia dwa tygodnie; 5 lipca „Pacific" zawinął do p o r t u w L i - a wilgoci ciepłej i słonawej, m ę t a c h niekiedy przedar­ v e r p o o l u . N a statku napisał poemat Szczęsna t y c h zgubionymi przez odeszłe słońce p r o m i e n i a m i " . i czytał poezje Byrona. 25 W pojęciu N o r w i d a , okręt żaglowy jest bezcen­ n y m dziedzictwem kultury, symbolicznym znakiem, Takie są głębie t a m , na O c e a n i e a zarazem rzeczywistym p r z e d m i o t e m użytkowym, w y ­ Ze f a l i o g r o m , gdy p o r n i e się z dołów, znacznikiem najgłębszych l u d z k i c h potrzeb, dążeń, O d r z u c a - ć z szumem wypuszczony ołów - idei i wartości, łączącym historyczny obszar człowie­ B o - p i o n u już się kończy p a n o w a n i e . . . czego b y t u , pracy, powinności i nieodzownego impera­ I g w i a z d o m odtąd zwierzony a słońcu t y w u podróży ze sferą duchowości, metafizyki i m i ­ N i e z ziemią radzisz o wędrówki k o ń c u . . . stycznego doznania tajemnic Kosmosu. Bo „prze­ strzeń, w której płynie żaglowiec, odznacza się stereo- N o r w i d często przywoływał w różnych u t w o r a c h i listach bosko-kosmiczny obraz morza, jego przestrzeń metryczną pełnią, ujęta jest w transcendentne ramy, i czas, oraz magię okrętu i figurę żeglarza. W jej oś w e r t y k a l n a sięga n i e b a " . 24 Autobio­ 26 grafii z dumą podkreślił, że oprócz wielu krajów również Ludzi X I X w i e k u fascynował rozwój nowoczesnej „zwiedził Ocean". Wszelako poetycka wyobraźnia pod­ t e c h n i k i , ogrom, siła i pęd potężnych m a c h i n , dlatego powiadała m u , że „Ocean by przepadł, gdzie łza drobna inne jeszcze odczucia budziły n p . koleje żelazne i paro­ płynie". W Białych kwiatach wspomniał m o m e n t , kiedy statki. W to na „Margaret Evans" doświadczył dojmującego o d ­ w swojej Legendzie w i d m o takiego olbrzyma. W wigilię czucia k o n t e m p l a c j i , przeżycia niezwykłej „wielkiej c i ­ Bożego Narodzenia bohater tej opowieści zobaczył, jak 1840 r o k u Z y g m u n t Krasiński przywołał chości" ogarniającej i stapiającej w jedność „otchłanie „daleko na w o d a c h stała plama czarna, jakby żywa, co­ niebios i morza otchłanie". W liście do M a r i i Trębickiej raz większa i lecąca k u m n i e - wreszcie ogromna [ . . . ] . z k w i e t n i a 1853 r o k u opisywał rekiny ogromne, mewy, W i e l k i to i posępny okręt bez płócien i masztów którym drogi", a wszystkie fale kołami rozbija na pianę - a z pośrodku i „słońce czerwone, za płaszczyzną ruchomą zachodzą­ jego bucha słup d y m u , który leci nazad w nieskończo­ słabną skrzydła „od przestworów ce tyle a tyle razy". - ność. Coraz to ciemniej — o n jak w i d m o czarne, toczy 1861 r o k u N o r w i d napisał paraboliczną przy­ się, grzmiąc - dwa o g n i k i nocne spadły przed n i m powieść Cywilizacja. Legenda, w której stworzył wizyj­ w morze". N o r w i d a najwidoczniej urzekła ta wizja, bo­ ny obraz okrętu żaglowego i nowoczesnego parowca, w i e m zacytował fragment owego tekstu w I V Lekcji - jako dwóch wytworów dawnej i nowej cywilizacji; po­ 0 Juliuszu Słowackim, równał obydwa statki, aby uchwycić i pokazać i c h ten jest to arkan cywilizacji całej, w której żyjemy: w o ­ wzajemne relacje i różnice. Równocześnie wprowadził zy i okręty parowe, mechanicznie wiążące i popędzają­ do fabuły wątki autobiograficzne, zapis własnego d o ­ ce l u d y " . świadczenia, „dotknięcia ręką" tego wszystkiego, co śladem poety na parostatku zwanym się wiąże z podróżą oceaniczną. N a początku u t w o r u który jest p r o d u k t e m dziewiętnastowiecznego racjona­ zamieścił niezrównany, romantyczno-symboliczny opis lizmu, r o z k w i t u myśli technicznej i przemysłu, ale też „podwalin żaglowego okrętu", zadziwiający precyzją niebezpiecznego, szczegółów i d u c h o w y m stygmatem. N o r w i d - n a r r a t o r , nawet zaanektował ówczesną sztukę). N a nowocze­ który miał kiedyś „klucze piękności o n y c h " , opowiada snym, wygodnym, szybkim okręcie, tak sprawnie „łą­ o żaglowcu młodemu przyjacielowi, bo „poezja t y c h czącym świata części", wszystko jest „równo, pięknie rzeczy bezpośrednio była m u znana [...] o d oczyszczo­ 1 gładko", ale nie ma w n i m tego ducha tradycji, który W 25 2 7 dodając swój komentarz: „Okręt W Legendzie N o r w i d a , narrator podróżuje, bezdusznego „Cywilizacją" „mechanizmu" (który �Aleksandra Melbechowska-Luty * CYWILIZACJA, T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Gombrowicz opromienia okręt żaglowy. Jego pasażerowie zatracają szukał d l a siebie wewnętrznego więzi międzyludzkie, są zróżnicowani klasowo, obcy so­ usprawiedliwienia: „Ja b y m do Polski popłynął, ale po bie, samotni. A l e czują się bezpiecznie, przekonani, że co m n i e do Anglii? lub do Szkocji?". Później zarzuco­ nic i m nie zagraża. Podziwiają przestrzeń oceanu, białe n o m u niewłaściwą postawę, tchórzostwo, uchylanie grzbiety fal i ogromną tęczę „podobną do ukośnie się o d patriotycznego obowiązku: „Idź p a n do wojska! wspartego gotyckiego o k n a " ; nawet burze wydają i m Bij się p a n za Ojczyznę!". A l e „ja nie jestem d o tego się „do widzenia możebne jak opera". Jednak t e n wspa­ stworzony [ . . . ] , jako żołnierz byłbym katastrofą [ . . . ] . niały olbrzym ulega nagle katastrofie - idzie na d n o po Może wystarczyłoby powiedzieć, że w c h w i l i w y b u c h u zderzeniu z górą lodową, „krągłą bryłą jakoby kryształ w o j n y miałem kategorię wojskową «С», a p o t e m , gdy jaśniejącą". Opis d r a m a t u , j a k i rozegrał się na „Cywili­ stawiłem się w Poselstwie w Buenos A i r e s przed k o m i ­ zacji", chwile dezorientacji, p a n i k i , rozpaczy i stanu sją lekarską, zaliczono m n i e do kategorii «D» Kapitana, który, być może, „pomylił się w r a c h u n k a c h nik 1954). Przyznawał, że bał się okropności wojny, (Dzien­ swoich", jawią się jak „wspomnienie z przyszłości", bo lecz osąd emigracyjnych publicystów głęboko go zranił przywodzą na myśl relacje z katastrofy „Titanica", jaka i tkwił w n i m jak cierń przez całe życie. Deklarował, że wydarzyła się pół w i e k u później. Metaforyczne porów­ na emigracji usiłuje „wywiązać się ze swoich zadań d u ­ nanie odwiecznej stateczności żaglowca i zagłady n o ­ c h o w y c h i artystycznych możliwie najrzetelniej, a tak­ woczesnego parostatku, brzmi jak prorocze ostrzeżenie. że z największą szczerością", tymczasem postrzegany N o r w i d o w a pochwała konstruktywnej myśli i pracy zo­ jest jako „dekadent, destruktor i dezerter, gorszyciel stała t u zmącona lękiem przed bezmyślną pogonią za si­ i łą materii, empirii, m e c h a n i k i . „Utwór N o r w i d a gorzko w s w o i m zgniłym « j a » " . ironiczny i tragicznie dwuznaczny w ocenie cywilizacji i Narcyz zakochany 31 W lecie 1939 r o k u atmosfera w kraju była już napię­ jako możliwości postępu i katastrofy jednocześnie, o d ­ ta i Gombrowicz musiał sobie zdawać sprawę z zagroże­ krywa przed n a m i oblicze «smutnego żeglarza», który nia wojną. Wspominając sierpniowy rejs „Chrobrym", pojął wszystkie ironie: rzeczy, h i s t o r i i i losu, a z i r o n i i «zdarzeń i czasów» wysnuł ironię tragiczną". zdrajca, i n f a n t y l n y egotysta opowiadał w Dzienniku 28 1954, jak statek mijał „brzegi niemieckie, francuskie, angielskie, wszystkie te ziemie Europy zastygłe w lęku nie narodzonej jeszcze zbrodni, Pożegnałem, co k o c h a ł e m - w klimacie duszącym oczekiwania, zdawały się krzyczeć: U p o m i n e k złączy nas: bądź lekkomyślny, nic nie znaczysz, nic nie zdziałasz". J e d n ą ręką p r z e s t r z e ń dałem, To, że Gombrowicz bez oporów wyjechał z kraju, było za­ R ę k ą drugą dałem c z a s . pewne spowodowane jeszcze inną okolicznością; chciał 1939 r o k u W i t o l d G o m b r o w i c z został zapro­ - podobnie jak N o r w i d - odciąć się i odetchnąć o d pol­ szony przez polską linię żeglugową na ekskluzywną skiego środowiska, o d obciążenia Polską, aby wypraco­ W do wać w sobie dystans do rodzimego zaścianka, wyrazić A m e r y k i Południowej. Wypłynął z G d y n i 1 sierpnia, człowieka, nie naród, wyprzedzić swój czas. Z małymi a 21 przybił do Buenos A i r e s . Miał zabawić t a m k i l ­ wyjątkami nie akceptował literatury ka t y g o d n i , a pozostał 24 lata. Później w k i l k u sło­ i jej twórców. Był przekonany, że są to ludzie, którzy swe­ wycieczkę dziewiczym rejsem m/s „ C h r o b r y " międzywojennej w a c h opisał tę „lekkomyślną" i „przypadkową" po­ go życia nie przeżyli, byli niedouczeni, niewyraźni, nie­ dróż: „Żegluga była nadzwyczaj rozkoszna... i n a w e t pełni, e m b r i o n a l n i , b o t r w a l i w n i e c h ę t n i e m i się na ląd wysiadało, bo przez d n i d w a ­ w znieruchomieniu świadomości, czym przyczynili się do dzieścia, człowiek między n i e b e m a wodą, niczego nie późniejszej Wielkiej Maskarady. Irytowały go środowiska pamiętny, w p o w i e t r z u , w f a l i r o z t o p i o n y i w i a t r e m Skamandra i awangardy, i c h - jak sądził - niski poziom przewiany". intelektualny, „minimum sprawności umysłowej". 29 N a cztery d n i przed w y b u c h e m wojny, nierzeczywistości, 32 Ka­ k a p i t a n o w i „Chrobrego" p o l e c o n o , by odpłynął do wiarnia Ziemiańska przed wojną była kuźnią haseł: A n g l i i . Według relacji Jeremiego Stempowskiego, dla Awangarda, Proletariat, Surrealizm, Socrealizm, Poezja, G o m b r o w i c z a było to traumatyczne przeżycie. N i e Sztuka, ośrodkiem zapotrzebowania na „ideę i wiarę", wiedział, jaką podjąć decyzję. „Witold był bardzo zde­ „ckliwą ludzkość kobiet" i szały estetyczno-filozoficzne. n e r w o w a n y - wahał się, czy wracać d o Polski, czy też Spotykając w A r g e n t y n i e przyjezdnych Polaków, przeczekać działania w o j e n n e w A r g e n t y n i e [ . . . ] . pisarz słuchał i c h głosu, który brzmiał „obco i dziko Odprowadziłem go do p o r t u . O d d a ł rzeczy tragarzo­ na brzegu milczącej A m e r y k i , był j a k ryba wyrzucona w i , pożegnał m n i e i wszedł na statek. S t a ł e m na m o ­ na t e n brzeg, o, był j a k ryba wyjęta z P o l s k i " . l o . W 10 m i n u t później rozległ się dźwięk pożegnal­ I wreszcie, z bolesną przekorą odnotował w nej syreny, a ja zobaczyłem W i t o l d a : z d w i e m a waliz­ ku 1960: k a m i w ręku zbiegał po trapie na m o l o . Była t o ostat­ Dzienni­ „Składam d a n k Najwyższemu, że wydobył m n i e z Polski, gdy m o j a sytuacja l i t e r a c k a zaczęła się nia c h w i l a do podjęcia decyzji i skorzystał z n i e j . polepszać i przerzucił na ląd amerykański, w obcy j ę ­ Drżał i powtarzał: «Nie mogę» [ . . . ] . A l e m o r a l n i e zyk, w samotność, [...] w k r a j bardziej zasobny w k r o ­ cierpiał n a d s w o i m położeniem; [...] był w rozpaczy, ale nie okazywał t e g o " . 33 wy niż w sztukę [ . . . ] . Dzięki C i też, Najwyższy, za Dziennik". 30 26 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A „Chrobry" przeniósł Gombrowicza na brzeg amery­ kański, gdzie narodził się jego literacki będący następnym po Ferdydurke rze; jego Trans-Atlantyk „płynął po zmurszałych w o ­ Trans-Atlantyk, dach", ale w rzeczywistości ocean dostarczał m u eks­ bojem pisarza z Pol­ cytujących wrażeń, darzył „błogosławieństwem wód ską, przesłaniem skierowanym do rodaków „poprzez olbrzymich, rozbełtanych w wieczności, które m n i e A t l a n t y k " . Tytuł tego u t w o r u nawiązuje do oceaniczne­ oddzielały o d europejskiej h i s t o r i i ! " . Stygmat wód pły­ go statku widzianego jako terytorium i p u n k t spinający nących, materię i siłę mórz odnosił do własnych losów, życie polskie w kraju i Argentynie, a zarazem jako stre­ do żeglugi życia. Polska i A r g e n t y n a były jak „dwie fa­ fa przepływu zdarzeń i przejścia do innej rzeczywistości. le przewalające się po m n i e i pustoszące przeraźliwym W t a k i m metaforycznym miejscu dokonuje się zderze­ n i e b y t e m [ . . . ] . Pochyl się n a d rzeką czasu przepływają­ nie dawnej polskiej mentalności, „naiwnej, ciasnej i po­ cego, Narcyzie, i próbuj złowić migocącą w wodzie czciwej" z prawdziwym n a r o d o w y m kataklizmem i pro­ uchodzącej, nieubłaganie czarującą twarz..." i swoją blemami współczesności. Gombrowicz rozpoczął pracę nagość transoceaniczną (Dziennik nad t y m dziełem w 1948 r o k u , łącząc m o t y w autobio­ 8 k w i e t n i a 1963 r o k u Gombrowicz opuścił Buenos graficzny (pamiętnik) z powieścią utrzymaną w stylu Aires i powrócił do Europy na statku „Federico". Po­ tragifarsy rodzinno-obyczajowej i kryminalnej, z prowo­ czątkowo mieszkał w Berlinie, p o t e m osiadł we Fran­ kacyjnym wątkiem homoseksualnym. „Trans-Atianty/c c j i . Przybył na Stary K o n t y n e n t „przeżarty czasem jest fantazją. Wszystko - wymyślone w bardzo luźnym i przestrzenią [ . . . ] . Czułem się zgubiony, g d y m wypły­ związku z prawdziwą kolonią polską w Buenos A i r e s " . wał z Buenos A i r e s , [boj zanadto tkwiłem jednak Jest o n „po trosze wszystkim, co chcecie: satyrą, kryty­ w A r g e n t y n i e . W i ę c gdy A r g e n t y n a za m n ą cofa się, ką, traktatem, zabawą, absurdem, dramatem - ale n i ­ odpływa, wyrastająca przede m n ą Europa jest jak pira­ czym nie jest wyłącznie, ponieważ jest tylko mną, moją «wibracją», m o i m wyładowaniem, moją mida, jak Sfinks i obca planeta, jak fatamorgana" egzystencją (Dziennik [ . . . ] ; zgadzam się, że to statek korsarski, który przemyca 34 wówczas The Trans-Atlan­ tyku obejmuje okres sierpnia i początku września 1939 wydarzeń, które radykalnie odmieniły bieg jego życia. „«Spotkanie» nastąpiło dziś o wczesnym świcie, na morystycznej instrumentacji", wydała się G o m b r o w i ­ północny wschód o d Wysp Kanaryjskich [ . . . ] . W nocy czowi najbardziej oczywistą i stosowną formułą, gdyż nie spałem, wyszedłem na pokład zanim jeszcze dzień w utworach artystycznych szczególnie m u odpowiadało się zapowiadał, [...] ujrzałem światła k i l k u statków, „to tajemnicze odchylenie, które sprawia, że utwór prujących ocean k u A f r y c e [ . . . ] ; t u i ówdzie pojawiłby przylegając do swojej epoki, jest jednak dziełem wyod­ się białe zagęszczenia, które w surowości coraz obojęt- rębnionej jednostki, żyjącej własnym życiem". niejszej przedświtu wypełzły niczym wata i morze zaro­ iło się o d t y c h białych icebergów z mgły, pośród któ­ „Figury" powieści są wielce znaczące: w relacjach rych ujrzałem to, w co zawsze można się wpatrywać, f a m i l i j n y c h ojciec uosabia Starca, Kościół, Ojczyznę, wodę, fale rozkogucone Boga i Tyrana, jest reprezentantem H o n o r u , Czysto­ bielą. Wtenczas wypłynął z białych opatuleń, też biały, z dużym k o m i n e m , który ści, Męstwa i Wierności, „prawości wszystkich spraw", zaraz rozpoznałem, w odległości jakichś 3-4 k i l o m e ­ a zatem nienaturalności i celebracji. Syn-Młodzieniec, trów. Zaraz zapadł w kłąb mgły, znowu się wychylił, ja to b u n t o w n i k , skłonny do najdzikszych wybryków (na­ co prawda nie patrzyłem, w wodę raczej byłem zapa­ wet ojcobójstwa), a zarazem przedstawiciel f e r m e n t u trzony... wiedząc dobrze, że to się nie dzieje, tego nie i deformacji, Sromoty, Hańby, B r u d u , Zdrady, T c h ó ­ ma, wolałem nie patrzeć, ale niepatrzenie moje jak rzostwa, zaś uwodzący go Gonzalo jest psychopatą, złym gdyby potwierdzało jego o b e c n o ś ć [ . . . ] . Tymczasem 35 zjawisko przepływało - nie przepływało w fantasmago­ Groteskowe „dramaty" bohaterów kończą się pojed­ r i i rozwichrzonych kłębów z o p e r o w y m prawie pato­ n a n i e m i w y b u c h e m oczyszczającego śmiechu. Tak sem i coś, jak zatracone braterstwo, jak brat zabity, właśnie pod „gęsie, zwariowane pióro" Gombrowicza brat umarły, brat niemy, brat zagubiony na zawsze i zo­ wjechała zwiewna, urojona polskość transatlantycka. bojętniały - coś takiego ujawniło się i zapanowało N a pokładzie statku znalazła się też „ta trzpiotka Fer­ dydurke i t e n niepokojący Mariage. Ship, swojego Holendra-Tuła- A m e r y k i . Było to dojmujące przeżycie, wizja odległych zująca i nie stroniąca o d kiczu fabuła, rozegrana w „hu­ i zbrodni. Phantom cza, w i d m o „Chrobrego", którym przed laty płynął do r o k u w stolicy Argentyny. Jego dwuznaczna, skandali- duchem, nosicielem m o t y w u zboczenia 1965). W k r ó t c e na oceanie nastąpiło m i ­ styczne „Spotkanie" pisarza z przeszłością. Dostrzegł sporo d y n a m i t u , aby rozsadzić nasze dotychczasowe uczucia n a r o d o w e " . Czas i miejsce akcji 1965). w rozpaczy, głuchej i doszczętnie oniemiałej, wśród A dla n i c h nie ma kłębów białych. Pomyślałem w końcu o sobie na t a m ­ innej Ojczyzny, jak t y l k o Zachód E u r o p y " (List do Je­ t y m pokładzie - i że dla tamtego ja jestem tutaj praw­ rzego Giedroycia z 9 V I I I 1951). dopodobnie taką samą zjawą, jak o n dla m n i e . Potem G o m b r o w i c z przez całe życie uciekał o d ludzi, j a k b y m sobie przypomniał, że przed laty, płynąc na szkoły, ojczyzny, wojny, a także o d czasu i przestrzeni, C h r o b r y m do A r g e n t y n y , jednej nocy w pobliżu Wysp natomiast intensywnie przeżywał urodę świata; „z na­ Kanaryjskich nie mogłem spać i o świcie wyszedłem na pięciem o k r o p n y m przyjmował w siebie krajobrazy", pokład, aby wpatrywać się w morze... i czegoś szuka- oddychał pejzażem. Szczególnie fascynowało go m o ­ 27 �I Aleksandra Melbechowska-Luly • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A łem [ . . . ] . C o za m a n i a : wpatrujesz się w kulę szklaną, 1 0 w szklankę wody, i n a w e t t a m coś c i się z niczego w y ­ snuje, k s z t a ł t . . . " . 1858 г., Pwsz., t. 8, s. 367 swego 11 List C. Notwida do Michaliny z Dziekońskich Zaleskiej z 14 X I 12 List C. Norwida do Józefa I . Kraszewskiego z 3 I V 1863 г., Pwsz., pierwszego statku, gdyż „Chrobry" już nie istniał. T e n 1862 г., Pwsz., t. 9, s. 63 wspaniały m o t o r o w i e c pasażersko-towarowy (154 me­ try długości, 1098 miejsc, 260 członków załogi) został t. 9, s. 91; List C. Norwida do Karola Ruprechta po 5 X I 1863 г., Pwsz., t. 9, s. 117 zbudowany w 1939 r o k u w D a n i i dla l i n i i żeglugowej G d y n i a - A m e r y k a . W przededniu w o j n y odpłynął z A r ­ gentyny do A n g l i i , gdzie przebudowano go n a transpor­ " W. Gombrowicz, Dzienni/c 1953-1956, op. cit., s. 59 1 4 O stosunku Gombrowicza do polskich elit intelektualnych i pisatzy zob. S. Gębala, Diagnoza stanu świadomości Polaków zawar­ towiec dla wojska. Służył w k a m p a n i i norweskiej; zapa­ ta w „Dzienniku" Witolda Gombrowicza, [w:] Pisarz na obczyźnie, lił się o d b o m b n i e m i e c k i c h w rejonie Bodoe, a w nocy praca zbiorowa pod redakcją T. Bujnickiego i W. Wyskiela, z 14 na 15 maja 1940 r o k u został omyłkowo zatopiony Wrocław 1985, s. 139-155 przez brytyjski samolot z lotniskowca „Ark R o y a l " . „Pacific", który został t a k przejmująco zobrazowa­ ny przez N o r w i d a w Cywilizacji, 15 W. Gombrowicz, Dziennik 1961-1966, op. cit., t. 9, s. 230 16 Temu zagadnieniu poświęcił tozprawę J. Jarzębski, Pojęcie Jormy" u Gombrowicza, [w:] Gombrowicz i krytycy, op. cit., s. 313-346 również poszedł na 17 d n o . Zaginął w styczniu 1856 r o k u w niewyjaśnionych okolicznościach (być może zderzył się z górą l o d o w ą ) . W Pwsz., t. 6, s. 538; List C. Notwida do Antoniego Zaleskiego z gtudnia 36 G o m b r o w i c z nie mógł wówczas zobaczyć List C. Norwida do Józefa I . Kraszewskiego z października 1868 г., Pwsz., t. 9, s. 373; C. Notwid, [Sztuka okolicznościowa], r o k u 1861 paryski d z i e n n i k „Le M o n i t e u r U n i v e r - C. Norwid Tajemnica lorda Singelworth, Pwsz., t. 6, s. 158, 159 1 8 W. Gombrowicz, Dziennik 1957-1961, op. cit., s. 37 19 C. Norwid, Ostatnia z bajek, Pwsz., t. 6, s. 90, 94 2 0 sel" zamieścił krótki tekst o katastrofie słynnego pa­ W. Gombrowicz, Dziennik 1953-1956, op. cit., s. 53, 54 21 j . w., s. 64-65 r o w c a wraz z odnalezioną w butelce n o t a t k ą . N o r w i d 22 O tekstach Notwida poświęconych mofzu i oktetom zob. M . bardzo przeżył tę wiadomość, która przypomniała m u Śliwiński, Peregrynacja morska, [w:] Tenże, Szkice o Norwidzie, powrotną podróż z A m e r y k i Warszawa 1998, s. 71-95; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz. swojej Książki pamiątek d o Europy. W k l e i ł do Twórczość artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwida, Warsza­ w y c i n e k prasowy, „list z b u t e l ­ wa 2001, s. 107-113, 180-182 k i , która dotąd jest jedyną pozostałością tegoż s t a t k u " i b i l e t pasażerski z „ P a c i f i c u " . 37 2 3 N i e ulega wątpliwości, że ta tragedia, zaprzeczająca złudnej potędze nowocze­ 1911, s. 1085-1086 snej t e c h n i k i , stała się dla N o r w i d a i m p u l s e m d o n a ­ pisania oceanicznej Legendy o mirażach 2 4 cywilizacji. C. Norwid, Cywilizacja. Legenda, Pwsz., t. 6, s. 46, t. 7, s. 519-522 2 6 M . Śliwiński, op. cit., s. 86-97 (komentatz J. W. Gomulickiego) wynurzył się w jego wyobraźni z oceanicznej mgły. C y - 2 7 Słowackim, Lekcja IV, Pwsz., t. 6, s. 440 Przypisy Cyt. za: jerzy Giedroyć, Witold Gombrowicz, Listy 2 8 M . Janion, op. cit., s. 15 2 9 W. Gombtowicz, Trans-Atlantyk, Watszawa 1957, s. 11 3 0 Zapis z wywiadu przeprowadzonego z Jeremim Stempowskim, [w:] Rita Gombrowicz, Gombrowicz w Argentynie. 1950-1969, 1993, s. 244, 245 3 Świadectwa i dokumenty 1939-1963, Wroclaw 1991, s. 13 wybrał, opracował i wstępem opattzył A . Kowalczyk, Warszawa 2 Z. Ktasiński, Legenda, [w:] Trzy myśli pozostałe po śp. Henryku Ligenzie, wyd. 3, Paryż 1863, s. 47-48; C. Norwid, O Juliuszu i Trans-Atlantyk uległy zagładzie. W t a k i o t o sposób okręty i ludzie doświadczyli d o t k n i ę c i a losu. 1 2 5 zapamiętać, skoro po 24 l a t a c h zatopiony statek, ów „brat zabity", wilizacja Pisała o tym Maria Janion, Jak smutny żeglarz...", [w:] C. Not­ wid, Cywilizacja. Legenda, Gdańsk 1978, s. 5-15 Również G o m b r o w i c z musiał wiedzieć o w o j e n n e j ka­ tastrofie „Chrobrego" i dobrze t e n f a k t Z. Przesmycki, Opis dodatków artystycznych, [w:] Cypriana Nor­ wida Pisma zebrane, wydał Z. Przesmycki, Warszawa - Kraków 31 W. Gombrowicz, Wspomnienia polskie. Wędrówki po Argentynie, Warszawa 1990, s. 7 Z. Łapiński, ja Ferdydurke, Lublin 1985, s. 103; Tenże, wstęp do: Gombrowicz i krytycy, wybór i opracowanie Z. Łapiński, Kraków 3 2 S. Gębala, op. cit., s. 139-155 1984, s. 22 3 3 W. Gombtowicz, Risum teneatis. Od autora, [w:] J. Giedroyć, W. 3 4 W. Gombrowicz, Przedmowa do „Trans-Atlantyku", W. Gombrowicz, Ferdydurke, Gombrowicz, Listy..., op. cit., s. 456 [w:] Tenże, Dzieła, t. 2, redakcja naukowa tekstu J. Błoński, Kraków 1987, s. 152, 153, 171. [w:] Tenże, Trans-Atlantylc, op. cit., s. 6-7 W Gombrowicz, Dziennik i953-J956, [w:] Tenże, Dzieła, t. 7, tedakcja naukowa tekstu J. Błoński, Ktaków 1988, s. 18, 245 35 Z. Malić, „Trans-Atlantylc" Witolda Gombrowicza, [w:] Gombro­ wicz i krytycy, op. cit., s. 235-256 4 W. Gombrowicz, Dziennik 1957-1961, op. cit., t . 8, s. 177 s List C. Notwida do Jana Szwańskiego przed 6 IX 1876 г., [w:] 5 6 W. Gombtowicz, Dziennik 1961-1966, op. cit., t. 9, s. 106-107 Cyprian Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem 37 J. W. Gomulicki, Komentarz do Cywilizacji Norwida, Pwsz., t. 7, s. 519-522 i uwagami krytycznymi opattzył Juliusz W. Gomulicki, t . 10, Warszawa 1971, s. 78. Dalej cytuję: Pwsz., tom, strona. 6 List C. Norwida do Marii Trębickiej z maja 1854 г., Pwsz., t . 8, s. 213. ' Za udostępnienie mi tocznicowej pocztówki, poświęconej wypłynię­ Jerzy Giedroyć, Witold Gombrowicz, Listy..., op. cit., s. 100, 112, ciu m/s „Chrobry" do Ameryki, dziękuję p. prof. Teresie Grzybkow- 241,317,340,352 8 W. Gombtowicz, Dzienni/c 1953-1956, op. cit., s. 122 9 List C. Notwida do Jana Koźmiana z około 7 X I 1850 t., Pwsz., skiej i p. prof. Andrzejowi Grzybkowskiemu. Za przekazanie m i dwóch fotografii Witolda Gombtowicza dziękuję p. dt Annie Lipie. t. 8, s. 102 28 �