https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f887df37543708990759b62e9f9bf79.pdf 864aef66465dfd31d18df9e80fe7e7c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2856 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2661 Title A name given to the resource Edgar, Duke of Nevermore i Bungo. Bronisław Malinowski jako postać w twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.29-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lech Sokół * E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... B ronisław M a l i n o w s k i (1884-1942), w y b i t n y an­ tropolog, był bodaj najbliższym przyjacielem LECH Stanisława Ignacego W i t k i e w i c z a (1885-1939) SOKÓŁ poczynając o d i c h zakopiańskiego dzieciństwa. W i t k a ­ cy utrzymywał burzliwe stosunki przyjaźni z M a l i n o w ­ s k i m w gruncie rzeczy do końca życia; i c h słynne ze­ Edgar, Duke of Nevermore i Bungo Bronisław Malinowski jako postać w twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza rwanie, j a k k o l w i e k głębokie i dramatyczne, nie było wszakże całkowite i ostateczne. Jest ważnym zagadnie­ n i e m biografii o b u , jak dalece ta przyjaźń, oparta na podobieństwach i różnicach, ukształtowała i c h . Sym­ b o l e m opozycji jest przeciwstawienie: nauka i sztuka, nauka to oczywiście M a l i n o w s k i , sztuka, wraz z litera­ turą, estetyką i filozofią to W i t k a c y . A l e przecież M a ­ l i n o w s k i był uczonym w y c h y l o n y m k u sztuce, zaś W i t ­ kacy artystą w y c h y l o n y m k u nauce. M a l i n o w s k i zajmuje ważne miejsce w życiu W i t k a ­ cego, ale - jak w i a d o m o - wszedł także do jego twór­ czości: pojawił się w jego powieści 622 upadki czyli Demoniczna Bunga, kobieta (1910-1911) jako Edgar, D u ­ ke o f N e v e r m o r e , był przywoływany przez postacie dramatów, k r y t y k o w a n y jako antropolog w tekstach Witkacego poświęconych jego k o n c e p c j o m sztuki młodego Bronia i niepokoił się o wpływ na syna. Doce­ i kultury. niał jego niezwykłą inteligencję i niezależność myśle­ Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa M a l i n o w ­ nia, która graniczyła jednak z cynizmem. Ojciec W i t ­ ski pojawił się w korespondencji W i t k a c e g o z ojcem kiewicza postrzegał Malinowskiego jako absolutnego jako L o r d Douglas w liście z 31 lipca 1900. egoistę, zaangażowanego w rozwój «teorii antyspolecz- Piszę: prawdopodobnie, gdyż W i t k i e w i c z o w i e ojciec i syn nych», w których nie było miejsca na uczucia i d u c h o ­ rozwinęli w swojej korespondencji grę słowną, którą w o ś ć " . O b a w y te znajdują odbicie w powieści, w któ­ obaj l u b i l i i w którą się głęboko zaangażowali: nadawa­ rej to m a t k a (w rękopisie: ojciec) m a r t w i się o wpływ li o n i rzeczywistym l u d z i o m przezwiska i pseudonimy, księcia Edgara na Bunga. W a r t o mieć w pamięci te są­ niekiedy niemożliwe już do rozszyfrowania. Ta gra dy, rozważając powieść Witkacego 622 upadki słów, swego rodzaju „ludolingwistyka", która miała a zwłaszcza jej bohaterów Edgara księcia N e v e r m o r e 2 Bunga, wielkie znaczenie dla twórczości przyszłego W i t k a c e - i Bunga. Pod postacią Bunga W i t k a c y wprowadza na go-pisarza, dzieciństwie karty powieści samego siebie, a raczej t e n obraz siebie, i wczesnej młodości w grach prowadzonych z ojcem. j a k i miał w latach 1910-1911, gdy pisał powieść. Z ko­ rozwinęła się już w jego Jej p r z e d m i o t e m były także cytaty i aluzje literackie. lei widzenie siebie nie zostało mechanicznie wprowa­ N i e l i c z n o n y c h przykładów dostarczają szczęśliwie oca­ dzone do powieści, ale dostosowane do jej kompozycji lałe i wydane listy Stanisława W i t k i e w i c z a do syna. i relacji postaci między sobą; żywy autor widzący siebie 1 w określony sposób stał się postacią literacką. Nadanie M a l i n o w s k i e m u pseudonimu Lord Douglas ma duże znaczenie dla m o i c h rozważań, jest to b o w i e m Nazwisko i imię Edgara jest oczywiście aluzją do aluzja do osławionego przyjaciela Oskara W i l d e ' a , Edgara A l l a n a Рое i jego poematu Kruk uważanego za złego ducha nieszczęsnego poety. Ten 1844), dobrze znanego i wysoko cenionego w Polsce pseudonim wyraża niepokój Witkiewicza-ojca związa­ i Europie schyłku X I X . w i e k u , z jego sławnym refre­ ny ze złym wpływem, j a k i Bronisław M a l i n o w s k i , zwa­ n e m „Never m o r e " - „Nigdy już". Wedle A n n y Miciń- ny zwykle „Bronio", miał jakoby wywierać na Stanisła­ skiej owo „never m o r e " jest reakcją W i t k a c e g o na do­ wa Ignacego. Jak słusznie zauważył Peter Skalnik w swoim artykule Science versus Art in the (The Raven, świadczenie stosunku homoseksualnego, który odbył Conceptuali­ o n z M a l i n o w s k i m , i którego powtórzenie wykluczał. „Wydaje się, że już w w i e k u młodzień­ N a t o m i a s t imię Bungo D a n i e l G e r o u l d w relacji M i - czym M a l i n o w s k i wykazywał cechy charakteru, które cińskiej wyprowadził „z angielskiego bung - czop, za- zation of Culture: przeciwstawiały go W i t k i e w i c z o w i [ . . . ] , co prowadziło tyczka do beczki, w który, w rozważaniach H a m l e t a , do konfliktów. Estreicher, którego ojciec znał dobrze obrócił się d u c h A l e k s a n d r a W i e l k i e g o («Why may młodego Malinowskiego, scharakteryzował Bronia ja­ n o t i m a g i n a t i o n trace the noble drust of Aleksander k o chłopca pracowitego, c h o ć pozbawionego wyobraź­ t i l l he f i n d i t stopping a bung-hole?», (Hamlet, n i , który szybko się uczy, lecz powściągliwość w wyraża­ [...] Koresponduje z t y m zresztą slangowe użycie wyra­ n i u myśli może u niego nagle przemieniać się w działa­ zu bung - bujda, kłamstwo, nieprawda; w o b u znacze­ nia stanowcze, c h o ć pozbawione odpowiedzialności. n i a c h imię W i t k i e w i c z o w s k i e g o bohatera - na równi Ojciec W i t k i e w i c z a jeszcze surowiej oceniał charakter ze sposobem, w j a k i autor traktuje go na k a r t a c h po- 29 V, 1 ) . �Lech SoM • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N C O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... wieści - podważa totalnie wiarę w autentyczność jego odwołując się do i n n y c h postaci tylko wtedy, gdy to działań, porywów, wzlotów". Trwające o d dzieciństwa konieczne. 3 zainteresowanie W i t k a c e g o Szekspirem wspiera o d ­ Pierwsze pojawienie się Edgara o f N e v e r m o r e jest czytanie G e r o u l d a . późniejsze niż Bunga oraz starannie przygotowane. 622 upadki Bunga to powieść z kluczem, ale także U w a g i poświęcone Edgarowi przez narratora są bardzo E n t w i c k l u n g r o m a n i Bildungsroman, podobnie jak charakterystyczne: jest o n określany jako „wielki zdo­ K u n s t l e r r o m a n (powieść o artystach). Najpełniejsze bywca życia". Wpływa na o b u przyjaciół w sprawach dotychczas rozwiązanie pseudonimów rzeczywistych „samej t e c h n i k i życia: kwestii masek i wytwarzania postaci wprowadzonych na karty powieści przynosi ar­ w o l i w k i e r u n k u opanowywania zawiłych s y t u a c j i " . 6 tykuł A n n y Micińskiej zatytułowany identycznie jak Jak widać, wpływ księcia N e v e r m o r e dotyczy „tech­ powieść W i t k a c e g o , ogłoszony w „Miesięczniku L i t e ­ n i k i życia", czyli sztuki życia, uprawiania i k o m p o n o ­ r a c k i m " (1967, n r 8 ) , ale odwołanie d o i n n y c h posta­ wania życia, podporządkowywania tej kompozycji w o ­ c i niż Edgar N e v e r m o r e i i c h rzeczywistych pierwo­ l i i n d y w i d u a l n e j , ma natomiast niewiele, jeśli w ogóle wzorów wykracza poza cele, jakie sobie stawiam. Po­ c o k o l w i e k wspólnego ze sztuką jako taką. Jeśli tak jest, dobnie bliższe rozważanie cech powieści rozwojowej Bungo, w swoim dążeniu do sformułowania własnej na przykładzie W i t k a c e g o rozmija się z m o i m i zamia­ metafizyki i sztuki opierającej się na niej jako na f u n ­ r a m i . Najważniejsze jest określenie gatunkowe Bunga damencie, znajduje się na biegunie przeciwnym do po­ jako powieści o artystach, na co wskazała Bożena D a ­ glądów Edgara. Istnieje wszelako między n i m i pewna nek-Wojnowska, a później D a n i e l G e r o u l d w swojej w o l n a przestrzeń, która dopuszcza dyskusje, a może książce o W i t k a c y m . Powieść o artystach rozwijała się n a w e t k o m p r o m i s ; dyskusja czy k o m p r o m i s są jednak zwłaszcza w latach 1890-1918, w Polsce uprawiał ją możliwe głównie z p o w o d u wahań Bunga i n i e d o m y ­ Przybyszewski. Szczytowe osiągnięcie g a t u n k u to Por­ ślenia do końca jego teorii, także wahań „praktycz­ Joyce'a, o p u b l i k o w a n y n y c h " : kuszony przez życie, głównie seksualne, stawia w 1916, ale napisany k i l k a lat wcześniej, n i e m a l rowie - sobie pytanie, czy jest możliwy wybór zarazem sztuki śny powieści W i t k a c e g o . metafizycznej i czystej, nie mającej związków z życiem, tret artysty z czasów młodości 4 i życia oraz użycia. Bungo chce zatem jednoczesnego Powieść o artystach przedstawia zwykle „zmagania wyboru o p c j i przeciwstawnych, natomiast Edgar ob­ młodego artysty z k o n w e n c j a m i i systemem wartości staje niewzruszenie przy s w o i m ostatecznym wyborze nie rozumiejącej go rodziny i wrogiego społeczeństwa mieszczańskiego", natomiast u Witkacego sztuki życia pojętej jako radykalnie przeciwna sztuce „temat tout court. Dyskusji na temat opozycji bądź związków sztuki i seksu rozwija się właściwie z wyłączeniem życia i sztuki, zagadnienia sztuki życia i sztuki po pro­ wszelkich i n n y c h tematów, niejako w próżni. Wszelkie stu bądź sztuki czystej poświęcono wiele miejsca w po­ k o n f l i k t y mają charakter wewnętrzny, estetyczny l u b wieści. egzystencjalny i zachodzą między różnym p o j m o w a ­ n i e m sztuki i jej stosunku do rzeczywistości: albo jako Pierwsze pojawienie się Edgara, jak pierwsze wejście samoistnego absolutu, albo jako narzędzia służącego na scenę postaci w teatrze, jest istotne; zgodnie z trady­ i n n y m c e l o m . Bohater nie jest osamotniony, ale jest cyjnym sposobem prezentowania bohaterów powieścio­ członkiem grupy p o k r e w n y c h dusz. O w i młodzi ludzie wych W i t k a c y opisuje i c h wygląd zewnętrzny, zwykle walczą z bezdennie głupim światem filistrów, nie mają w szczegółach, sugeruje określone cechy i c h charakte­ kłopotów finansowych, i c h przygody erotyczne nie są r u , podaje ogólne informacje o n i c h wychodzące poza protestem przeciwko mieszczańskim obyczajom a n i też to, co możemy zobaczyć czy odgadnąć, kiedy je już po­ nie spotykają się z potępieniem społecznym. Religia znajemy. oraz t l o społeczne, polityczne i narodowe - kolejne Wejściu Edgara do powieści warto poświęcić trochę dwa m o t y w y grające tak wielką rolę w portrecie Stefa­ na Dedala - nie występują w powieści W i t k a c e g o " . miejsca: „Tu dały się słyszeć szybkie k r o k i w b e t o n o w y m korytarzu i bez pukania wszedł pewnym, zimnym k r o ­ 5 k i e m książę Nevermore, ubrany w tyrolski kapelusik, N i c dziwnego zatem, że główne postacie powieści są niosąc na ramieniu prześliczny magazynowy karabin. arystokratami: majątek, pozycja społeczna, kosmopo­ lityczne niezakorzenienie ułatwia im żeglowanie Efekt był straszliwy. w próżni społecznej. N e v e r m o r e jest księciem, B r u m - Tymbeusz i B r u m m e l odskoczyli o d siebie jak para m e l de Buffadero-Bluff baronem, zaś Bungo, nie uży­ kochanków złapana na gorącym uczynku. Bungo, bę­ wający żadnego tytułu, ma także m o c n o błękitną krew dąc j e d y n y m przyjacielem niedostępnego księcia, aż w żyłach: jego m a t k a , z d o m u Fitz-Patrick, należy do wyciągnął się w rozkosznym dreszczu [ . . . ] . rodziny książęcej. N i e będąc zakorzenionymi i nie m a ­ jąc trosk życiowych, bohaterowie 622 upadków - G o o d evening - rzekł książę stłumionym, lecz Bunga t w a r d y m jak stal głosem. - Przerwałem, jak widzę, roz­ uprawiają bez przeszkód medytację o sztuce, nauce i f i ­ mowę niezwykle interesującą [ . . . ] . A l e proszę was, nie lozofii i rozmyślają n a d naturą i c h i n d y w i d u a l n y c h po­ przerażajcie się zbytecznie: a u t o m o b i l czeka na m n i e wołań. W m o i c h dalszych rozważaniach, zgodnie z i c h w alei. W r a c a m znad Białki. Zabiliśmy ze starym H o - tytułem, skupiam się na księciu N e v e r m o r e i B u n g u , henlohe parę ładnych niedźwiedzi. Jestem wściekle 30 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ .. zmem d o wytwarzania siły życiowej, j a k i m był pożerany przez siedem chronicznych chorób N e v e r m o r e . [...] - Zegnam panów - rzeki nagle [książę], biorąc dwie książki, które podawał m u B r u m m e l . - Czekam cię j u ­ t r o o piątej po południu, drogi Bungusiu. Mogę wysłać a u t o m o b i l - i wyszedł gwiżdżąc arabską piosenkę i zo­ stawiając osłupiałego B r u m m e l a na środku p o k o j u . [...] - Książę miał piękne wejście — rzekł nagle Tymbeusz" (B, 24-26). Jak widać z powyższego c y t a t u , prezentuje o n księ­ cia, ale mówi też wiele o stosunkach w grupie przyja­ ciół wprowadzonych na karty powieści. Pozwala także zaobserwować istotne cechy relacji Edgar - Bungo. O d samego początku Edgar zachowuje się jak praw­ dziwy arystokrata, ale także dekadent (w sensie zarów­ n o dekadencji przysługującej omalże z natury starym arystokratycznym r o d o m — a dzieje rodziny Edgara obejmują 36 pokoleń! - jak, przynajmniej d o pewnego stopnia, dekadencji artystycznej; odrzucający sztukę na rzecz n a u k i książę nie jest n a powaby sztuki całkowicie u o d p o r n i o n y ) . Jak przystało arystokracie, jest pewny Stanisław I . W i t k i e w i c z . Portret Bronisława M a l i n o w s k i e g o , siebie i arogancki (wchodzi bez p u k a n i a ) , t a k dalece o k . 1912, węgiel opanowany i zimny, że wchodzi - jak napisał W i t k a c y zmęczony, aber das Barenproblem existiert fur m i c h - „zimnym k r o k i e m " . C o k o l w i e k t o określenie miałoby m i c h t mehr. - Rzucił się na sofę obok Tymbeusza, ob­ znaczyć, podkreśla chłód Edgara, księcia i uczonego. serwującego sytuację z miną jakiegoś ptaka z podbie­ Jego strój i broń myśliwego A D 1910 wskazują na g u n o w y c h okolic, i n u c ą c aragońską «jotę» obcinał o l ­ oddawanie się tradycyjnemu zajęciu arystokracji, ja­ brzymie cygaro niemieckiego księcia. k i m o d wieków były łowy. Jest zaprzyjaźniony z księ­ Wejście księcia w t a k już zaawansowane w rozmo­ c i e m H o h e n l o h e , co wskazuje n a międzynarodowe k o ­ wie towarzystwo zrobiło wrażenie, jakby ktoś na grze­ neksje arystokracji i jej równie międzynarodową soli­ jące się n a p o w i e r z c h n i bagna r o p u c h y nalał stężone­ darność. Staranność stroju Edgara, podobnie j a k nie­ które jego cechy już tutaj zarysowane, na przykład nie­ go kwasu azotowego. N e v e r m o r e zapaliwszy cygaro rozglądał się p o p o k o ­ wzruszona pewność siebie, i n s t r u m e n t a l n e t r a k t o w a ­ j u . Głowę miał ostrzyżoną krótko maszynką; twierdził, nie ludzi i życie oddane przyjemnościom (erotyka, na­ że z tą fryzurą największe robił wrażenie n a kobiety, uka, polowania, podróże, co jest wyrażone wprost bądź szczególnie w krajach południowych. Jego zielone, sugerowane w o m a w i a n y m cytacie) wskazują n a jego zimne j a k u gada oczy, przeszywające szkła siedemna- przynależność d o kategorii dandysów. Należą d o niej s t o d i o p t r i o w y c h b i n o k l i stanowiły niepokojący k o n ­ zresztą i i n n e główne postacie powieści, co n a j m n i e j trast z d z i e c i n n y m uśmiechem o g r o m n y c h , czerwo­ w pewnym stopniu. 7 n y c h , prześlicznie narysowanych warg. K o s t i u m przy­ Opis wyglądu Edgara, zwłaszcza jego twarzy, przypo­ pominał przedziwną dezynwolturą sławnego ze smako- m i n a liczne portrety Malinowskiego wykonane przez szostwa i luksusowych polowań kniazia Stiwę O b ł o n - Witkacego, grafiki i fotografie. N i e brak także i n n y c h skawo z A n n y Kareniny Tołstoja. Miał na sobie jasno- szczegółów odnoszących się d o życia jego przyjaciela: kakowe ubranie, sztylpy swego nie żyjącego już dziad­ sugerowane w cytacie podróże Edgara są przekształco­ ka, pożyczoną o d H o h e n l o h e g o torbę d o ładunków n y m i literacko podróżami Malinowskiego, odbywany­ i również pożyczony tyrolski kapelusz. [...] m i dla poratowania zdrowia. Słabego zdrowia jest tak­ że książę, jego dolegliwości odpowiadają dolegliwo­ - Będę u ciebie w t y c h d n i a c h , Edgarze - rzekł d o ściom jego realnego pierwowzoru bądź są i c h grotesko­ księcia Bungo - otrzymałem znowu list z o c h r o n k i . w y m przekształceniem. W y l i c z m y je dla przypomnie­ - Dyskrecja przede wszystkim - przerwał m u książę. Z i m n y jego dotychczas wzrok zamącił się jakimś dziw­ nia: Edgar jest krótkowidzem w stopniu niesłychanym, n y m pomieszaniem, a usta skrzywiły się boleśnie. cierpi n a „siedem chronicznych chorób", na rupturę B r u m m e l , który założył już binokle i widział wszyst­ (zasłania antyrupturycznym paskiem „kolosalną ranę ko dokładnie, zmartwiał w oczekiwaniu. Spostrzegł, że z prawej strony brzucha", B, 35) i co r o k u odbywa k u ­ Bungo oprócz tego, że miał m o n o p o l na wyprowadza­ rację na nerwy (B, 3 6 ) . nie księcia z równowagi przy pomocy naprędce insceni­ Całokształt stosunków łączących Edgara i Bunga zowanych przeżyć artystycznych, znalazł wreszcie spo­ określa w bardzo dużym stopniu niekończąca się dys­ sób istotnego zachwiania t y m przedziwnym m e c h a n i ­ kusja o życiu, sztuce i i c h wzajemnym powiązaniu bądź 31 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... b r a k u powiązania oraz o relacji między sztuką i nauką; być. A r t y s t a p o w i n i e n całkowicie poświęcić się swojej powstaje także pytanie o t o , czy sztuka jest wyższa sztuce, żyć w ścisłej ascezie. Według Bunga sztuka po­ w h i e r a r c h i i zatrudnień i n t e l e k t u a l n y c h i możliwości wstaje w życiowej pustce, osiągniętej w w y n i k u długiej poznawczych człowieka, czy nauka. S t o s u n k i między i t r u d n e j p r a k t y k i ascezy, w t o k u której życie zostaje przyjaciółmi rozgrywają się na dwóch p l a n a c h : „teore­ w i r t u a l n i e zniszczone. Edgar pragnie zatem życie opa­ tycznym", nować i zwyciężyć, Bungo chce je przezwyciężyć i ob­ obejmującym wspomniane dyskusje, i „praktycznym", życiowym, odnoszącym się d o rzeczy­ rócić na rzecz sztuki takiej, jak j ą p o j m u j e . wistego życia jako przeciwstawionego sztuce, nauce Poglądy Edgara i Bunga zdają się całkowicie prze­ i wszelkiej „teorii". W sferze życia rzeczywistego p o d ­ ciwstawne, istnieje wszakże, jak już pisałem, pewna stawowe znaczenie m a doświadczenie homoseksualne przestrzeń, która jest i m wspólna: Edgara kusi sztuka, Bunga z Edgarem i tego ostatniego atak szaleństwa. co najmniej sztuka życia, Bunga kusi nauka, co naj­ Jak już wspomniałem, mniej n a u k i humanistyczne i ta wielce specyficzna ak­ Edgar jest przedstawiany w powieści jako mistrz „techniki życia" i „wielki zdo­ tywność i n t e l e k t u a l n a człowieka, jaką jest filozofia. bywca życia". Ta jego zdolność jest w istocie przede Bungo jest zatem uwrażliwiony na naukę, zaś Edgar wszystkim wyrazem jego skrajnego egotyzmu: k o n c e n ­ o t w a r t y na sztukę. Tomasz Bocheński nazwał go traf­ truje się o n n a swoich sprawach d o tego stopnia, że nie „artystą bez sztuki" w sensie zbliżonym d o tego, reszta świata znika, jeśli wychodzi poza krąg jego zain­ 0 j a k i m i idzie. 8 teresowań. Oglądana z tego p u n k t u widzenia, jego T r u d n a już w p u n k c i e wyjściowym przyjaźń Edgara przyjaźń jest po części oszustwem. I n n i ludzie nie dają 1 Bunga m a pewien aspekt szczególny: jest t o związek się wszakże całkiem usunąć poza krąg jego zaintereso­ dwóch młodych ludzi poszukujących dojrzałości, pró­ wań k u nicości. Stwarzają o n i możliwość obserwacji bujących zbudować własny system wartości, wykazują­ i c y c h głęboką empatię we wzajemnych stosunkach, eksperymentów, stają się źródłem przyjemności w szerokim sensie słowa, przyjemności i n t e l e k t u a l n e j umiejących się zrozumieć, a nawet pomagać sobie. I c h i seksualnej, są wreszcie potrzebni d o spełnienia f u n k ­ przyjaźń, ze względu na zasadniczo o d m i e n n e p u n k t y cji, o d której zaczyna się wszelkie myślenie i filozofo­ widzenia na kwestie zasadnicze, nosiła w sobie o d p o ­ wanie: d o stworzenia relacji ja - nie-ja. Filozofię życia czątku element sprzeczności, która musiała doprowa­ Edgara można ująć najkrócej w następujący sposób: dzić d o rozsadzenia jej i zniszczenia. Jest t o także wska­ celem życia jest osiągnięcie władzy i szczęścia, d o cze­ zówka dotycząca przyjaźni rzeczywistych pierwowzo­ go dojść można wyłącznie poprzez doskonałą technikę rów o b u postaci l i t e r a c k i c h . A n a l i z a Bunga i Edgara życia czy sztukę życia. Pomaga ona w przezwyciężeniu przez W i t k a c e g o jest jednocześnie dokonaną przez trudności n a drodze d o władzy i szczęścia, umożliwia niego analizą siebie samego i Bronisława M a l i n o w s k i e ­ całkowite podporządkowanie sobie życia, a poprzez go, 622 upadki Bunga są przecież powieścią z kluczem. uzyskanie władzy n a d życiem i ludźmi osiągnięcie moż­ A zatem już z perspektywy lat 1910-1911 W i t k a c y po­ liwie głębokiej, całkowitej przyjemności. Jak już wska­ kazuje nieuchronność zerwania przyjaźni z M a l i n o w ­ zywałem, nawet zainteresowanie Edgara nauką jest skim, zerwania m i m o fascynacji, obopólnej fascynacji. w znacznym stopniu pogonią za przyjemnością. Uści­ Ta fascynacja sprawiła, że i c h stosunki w szczątkowej ślając ostatnie sformułowanie, chciałbym dodać, że formie przetrwały słynne zerwanie z r o k u 1914, ale na­ nie oznacza to, iż jego zainteresowanie nauką jest nie­ wet gdyby M a l i n o w s k i wrócił po wojnie d o Polski, na­ autentyczne; jest o n o wszakże silnie zabarwione przy­ leży przypuszczać, że i c h przyjaźń nie zostałaby o d b u ­ jemnością: jeśli określimy cel n a u k i jako poszukiwanie dowana. Może tylko stosunki byłyby częstsze. prawdy, u Edgara jest o n ściśle związany z przyjemno­ Stosunek Edgara d o życia i n a u k i jest żarłoczny; ścią, także seksualną. Poszukiwanie prawdy, co brzmi pragnie je opanować, podporządkować sobie, by osią­ patetycznie, znajduje nieoczekiwanie swoje uzupełnie­ gnąć satysfakcję. Jest t y t a n e m i jego ogromne apetyty nie czy drugą stronę w hedonizmie. nie są łatwe do zaspokojenia. Zycie i nauka t o dwie domeny jego działalności, ściśle ze sobą powiązane: Bungo jest po stronie sztuki, wszelkiej sztuki, jest artystą na początku swojej drogi, ale kusi go także lite­ Edgar nie przeciwstawia życia i n a u k i j a k Bungo, któ­ ratura. Już w pierwszym rozdziale powieści pisze i czy­ ry radykalnie oddziela życie i sztukę. W bezkompromi­ ta B r u m m e l o w i swój utwór prozatorski; jego celem sowym dążeniu d o osiągnięcia przyjemności nie prze­ jest stworzenie sztuki metafizycznej i jej teoretycznej szkadza k o n c e p c j i ową metafizyczność uzasadniającej. Jego wszystkie, czy może prawie wszystkie, drogi wiodące m u wcale jego słabe zdrowie. A k c e p t u j e zdaniem istotą sztuki nie jest odtwarzanie rzeczywisto­ do przyjemności, poczynając o d przyjemności p r y m i ­ ści, ale wyrażanie jej metafizycznej esencji czy zawar­ t y w n y c h aż p o najbardziej wyrafinowane. W dziedzi­ tości. Odrzucając m i m e t y z m sztuki, artysta w i n i e n nie życia seksualnego Edgar uznaje relacje zarówno także odrzucić życie rzeczywiste, włączając seksualne, hetero- j a k homoseksualne, co całkiem logiczne w je­ co jest p r o b l e m e m dla Bunga i jego przyjaciół, w c h o ­ go bezkompromisowej p o g o n i za przyjemnością, a p o ­ dzących dopiero w życie p o d t y m względem, m i m o ja­ n a d t o homoseksualizm jest pociągający także dlatego, kiegoś doświadczenia erotycznego, które zdążyli zdo­ że wówczas zakazany i ścigany przez prawo (vide przy- 32 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... padek Oskara W i l d e ' a ) . O b j a w i a o n zatem d o d a t k o w y cego. Wyjaśni się wówczas sprawa Złotej Gałęzi walor: wyzwania rzuconego społeczeństwu. Należy ra, książki czytanej i dyskutowanej już nie przez fikcyj­ Fraze­ także do procedur dandyzmu: w dążeniu do osiągnię­ n y c h przyjaciół w powieści, ale przez rzeczywistych cia satysfakcji dandys nie cofnie się w razie potrzeby w Z a k o p a n e m . W i t k a c y znał zapewne pierwszą d w u t o ­ nie t y l k o przed niedozwoloną formą aktywności seksu­ mową wersję dzieła Frazera, ogłoszoną w 1890 г., być alnej, ale nawet przed zbrodnią, nie popełni jedynie może inną jego książkę wydaną po polsku jako podłości. rownik, kapłan, Cza­ król (Warszawa 1911). Jest wątpliwe, by czytał nadal Frazera po powrocie do Polski, w cza­ W dziedzinie seksualizmu relacje Edgar-Bungo były szczególnie bliskie, poczynając o d i c h razem spędzone­ sie gdy rozpoczął swoją dojrzałą twórczość. N i e ulega go dzieciństwa. Wspólnie przeżywali „perwersje" wła­ jednak wątpliwości, że te dramaty i fragmenty powie­ ściwe w i e k o w i dziecięcemu, jak je nazywają bohatero­ ści, które dzieją się - mówiąc ogólnikowo - w t r o p i ­ wie, a później i c h specyficzna, na poły seksualna b l i ­ kach, zawierają nie tylko relację z doświadczeń autora, skość trwała. S k u t k i e m tej otwartości ale problematykę antropologiczną, którą w a r t o prze­ połączonej z młodzieńczym ekshibicjonizmem pojawiła się w i c h śledzić także p o d kątem literatury n a u k o w e j , w t y m stosunkach silna skłonność do zwierzeń: bez więk­ głównie Jamesa Frazera. szych oporów opowiadali ze szczegółami o swoich Przypadek homoseksualizmu przedstawiony w po­ „perwersyjnych" doświadczeniach obejmujących star­ wieści jest zatem dla Bunga elementem rozwoju jego sze i młodsze panie, nie wyłączając n i e l e t n i c h . O w a seksualności, i n c y d e n t e m w r a m a c h zasadniczo hete­ „perwersyjność" jest zarówno n a t u r a l n y m procederem roseksualnych zachowań. Jeśli idzie o o b u powieścio­ poszukiwania silnych wrażeń erotycznych na podłożu w y c h przyjaciół, był to, nawet w przypadku Edgara, i n ­ młodzieńczego nienasycenia, j a k t r y b u t e m płaconym cydent w sensie nieoczekiwaności oraz gwałtownej kulturze epoki. Rola doświadczenia erotycznego, hete­ i spontanicznej reakcji na określoną sytuację silnego roseksualnego i homoseksualnego, jest zresztą u W i t ­ stresu. Szerszy kontekst tej sceny (rozdział: Bal w pała­ kacego wielka, co dobrze w i a d o m o ; o złożoności mate­ cu Bimam i jego skutki) r i i erotycznej w jego twórczości w ogóle wiele by trze­ zdenerwowanego i roztrzęsionego (określenia autora) ba Edgara Edgara, uwikłanego w bliżej nie określoną aferę miło­ i Bunga, czy - raczej - homoseksualny i n c y d e n t , zosta­ sną z księżniczką Keskeszydze, umęczonego namiętno­ pisać. Doświadczenie homoseksualne ukazuje udręczonego, wściekle ło zatem przygotowane i ułatwione przez t e n właśnie ścią do Fenixany (por. B, 112), zaplątanego w przygo­ aspekt i c h przyjaźni. D l a Bunga był to zdecydowanie dę erotyczną akt jednorazowy, dla Edgara początek albo k o n t y n u ­ w e m b r i o n a l n y m stanie" (В, 114). Bungo doznaje rów­ acja postawy biseksualnej. W zakończeniu powieści nież niecodziennych, niełatwych d o określenia uczuć, W i t k a c y pisze o Edgarze następująco: „Książę za jakieś które przetwarza na sztukę, tyle że... pornograficzną: z panną Saphir, nazwaną „sadystką niesłychane zbrodnie, których dopuszczał się po zauł­ „Bungo, w o l n y o d wszelkich pożądań realnych, błąkał k a c h W h i t e c h a p e l u z paroma l o r d a m i , skazany na de­ się jak cień za księciem, obserwując zwyrodniałe twa­ portację na Nową Gwineę, napisał tamże będąc dzie­ rze swoich przyjaciół i uwieczniając je w swoich k o m ­ ło [ t u przypis: „The Golden Edgar pozycjach, które w przeciwieństwie d o jego życiowej D u k e o f N e v e r m o r e ; Cambridge U n i v e r s i t y Press"] i m p o t e n c j i wkraczały coraz bardziej w sferę perwersyj­ tak genialne o perwersjach t y c h pozornie d z i k i c h l u ­ nej p o r n o g r a f i i " (B, 114). Bough of Pleasure, dzi, których z pogardą Papuasami nazywają, że wrócił Uogólniając sytuację Edgara i Bunga można powie­ po paru latach do A n g l i i j a k o M e m b e r o f B r i t i s h A s ­ dzieć, że stanowią o n i typowy obraz młodych męż­ sociation for A d v a n c e m e n t o f Science i Fellow [ o f czyzn udręczonych przez potrzeby seksualne, których the] Royal Society" (B, 4 6 6 - 4 6 7 ) . nie umieją a n i zaspokoić, a n i stłumić czy wysublimo­ N i e ma d o w o d u wprost w c y t o w a n y m fragmencie, wać. S t o r t u r o w a n i przez pożądanie, traktują zachowa­ że doświadczenia Edgara i lordów miały także charak­ nie homoseksualne jako ucieczkę i - pewnie tymcza­ ter homoseksualny, ale stereotyp upodobań seksual­ sowe - rozwiązanie trudności. Uważna l e k t u r a tekstu n y c h literackiego lorda i surowość kary (deportacja na prowadzi najpierw do w n i o s k u dość oczywistego: t o Nową Gwineę) wyraźnie na to wskazują. nie ciekawość popchnęła Bunga do akceptacji przyja­ ciela jako kochanka. Został o n łatwo (zbyt łatwo?) Te oczywiste aluzje do działalności i dzieł M a l i n o w ­ skiego weszły d o powieści w trakcie jej poprawiania „uwiedziony" przez Edgara, j a k t o określił Tomasz Bo­ i przygotowywania do publikacji, do której - j a k wia­ c h e ń s k i ; „uwiedzenie" Bunga interpretuję zresztą ina­ d o m o - za życia W i t k a c e g o nie doszło. 9 Zakończenie czej niż o n . Edgar bezwiednie obudził w B u n g u prze­ najprawdopodobniej powstało w r o k u 1919, podobnie śladujące go nieraz natręctwo zrobienia czegoś nagan­ j a k Przedmowa. Zabawna aluzja do dzieła Frazera nego, czego w istocie zrobić nie chce, a b o i się, że zro­ wskazuje na kwestię, która nie należy d o t e m a t u tego b i : „Miewał o n czasami chwile pokus w k i e r u n k u czy­ artykułu, a jest wielkiej wagi. Konieczne jest dokładne nów przeciwnych jego najgłębszej istocie, a nawet prześledzenie nie tylko relacji M a l i n o w s k i - W i t k a c y , zgubnych. Jadąc pociągiem na przykład musiał się czę­ ale także r o l i antropologii w dziele i myśleniu W i t k a ­ sto trzymać, aby nie sięgnąć d o kieszeni i nie wyrzucić 33 �Lech Sokół * E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... za o k n o pieniędzy i koniecznych dokumentów lub że­ planuje wykorzystanie swojego doświadczenia seksual­ by w towarzystwie zacnych m a t r o n i poważnych star­ nego: „Ciekawy jestem, co powie na to B r u m m e l [ . . . ] . ców nie wymówić nagle jakiegoś d o b i t n i e świńskiego Bądź co bądź było t o przeżycie" (B, 119). Jednakże wyrazu. Miewał też i n n e , groźniejsze, dotyczące naj­ Bungo powie ostatecznie „nie" homoseksualizmowi, ważniejszych kwestii jego życia. W tej c h w i l i , p o d a zdecydowanie „tak" doświadczeniom heteroseksual­ wpływem wzroku księcia, poczuł pokusę zupełnie tego n y m : zasada „never m o r e " — „nigdy więcej" obowiązu­ samego g a t u n k u . A l e była ona tak potężna, tak pocią­ je. Znaczy to także, że d e f i n i t y w n i e zamyka t e n późny gająco zbrodnicza, że jednocześnie pojął niemożność rozdział dojrzewania, w którym wybór zachowań sek­ wszelkiego o p o r u i że coś, co może m u zwichnąć całe sualnych może się jeszcze dokonać w sposób względnie życie, co decyduje może o całym jego losie, stać się w o l n y i łatwy. m u s i " (B, 116). N i e wydaje się zatem całkiem słuszne mówienie A zatem zgoda Bunga, podobnie jak oferta Edgara o prostym „uwiedzeniu" Bunga przez Edgara: z chwilą były przygotowane przez wcześniejsze doznania i d o ­ kiedy u r u c h o m i o n y przez niego mechanizm zaczął świadczenia o b u . Bungo w p e w n y m momencie odkrył, w Bungu działać, zrobił o n wiele, by uwiedzenie doko­ że dziwny i przerażający m e c h a n i z m w n i m zaczął dzia­ nało się; by tak rzec: dogonił i przegonił przyjaciela. Je­ łać. W s k u t e k przebudzenia się wewnętrznej dominują­ śli incydent Edgar - Bungo uznamy za jeden z 622 cej n a d n i m siły zaakceptował ofertę seksualną przyja­ upadków tego ostatniego, postarał się o n sam, by upaść. ciela prawie natychmiast. Wystarczyło, że zobaczył na­ W i t k a c y powraca w swojej późniejszej twórczości kilka­ gie ciało Edgara i odkrył, że jest o n seksualnie p o b u ­ krotnie do kwestii homoseksualizmu, wystarczająco dzony. Odpowiedział na podniecenie przyjaciela na­ często, by wskazać, iż jest to temat wart podjęcia. tychmiast, bez żadnej presji a n i nawet prośby z jego A t a k szaleństwa Edgara został poniekąd zapowie­ strony. Edgar zbliżył się do niego z „wyrazem zbrodni­ dziany wcześniej w powieści przez informację, że co ro­ czej żądzy, niemego błagania i jakiegoś wstrętnego k u odbywał kurację na nerwy; poniekąd: nie każda s m u t k u . Bungo patrzył na niego przez jakąś część se­ nerwica może doprowadzić do tak znacznego pogor­ k u n d y z artystycznym zadowoleniem. Twarz ta, prawie szenia zdrowia psychicznego. N i c dziwnego zatem, że obca m u w tej c h w i l i , podobna była do demonicznych wiadomość o ataku szaleństwa została przyjęta przez postaci, które rysował". Uświadomiwszy sobie, o co przyjaciół księcia j a k g r o m z jasnego nieba. Edgar wła­ naprawdę idzie Edgarowi, „nagle zdrętwiał z przeraże­ śnie wrócił do Polski z A n g l i i po okresie dzikiego w y ­ nia", a jednak to o n wyraził zgodę: „Chcesz? - spytał uzdania, przyjmującego prawie k r y m i n a l n e rozmiary. głosem, którego prawie nie poznał. Książę l e k k o skinął Początkowo zachowywał się n o r m a l n i e , był tylko t r o ­ głową" (wszystkie cytaty B, 116). chę nerwowy, aż t u nagle, po „ataku" na ulicy został wzięty d o szpitala dla obłąkanych. Wstępna diagnoza Jedyna trudność, jaką Bungo musi przezwyciężyć, to ograniczone uczucie obrzydzenia. Kiedy zdecydował nie jest pewna: „ostra paranoja; a może postępowy pa­ się, działa na zimno, w y m i e n i a k i l k a słów z Edgarem raliż" (B, 3 6 3 ) . Paraliż postępowy jest w y n i k i e m syfili­ „jakby się targował w sklepie" (B, 117). W i t k a c y , jak su, co kieruje naszą uwagę k u angielskim wyczynom się zdaje, z dużą precyzją opisał t e n przełomowy p u n k t erotycznym Edgara. Tomasz Bocheński wskazuje ana­ wszelkiego uwodzenia, w którym nagle zapada decyzja. logie między chorobą księcia a obłędem Nietzschego: W a r t podkreślenia jest akcentowany w opisie nadmiar obaj przeżyli pierwszy atak choroby na ulicy; Edgar po­ świadomości, która pozwala na chłodną analizę do­ daje jako przyczynę swego stanu „konieczność w y m y ­ znań, dostarczającą dodatkowej, ślenia ostatniej maski, dzięki której można by opano­ ponadzmysłowej, wać samo d n o zbrodni [ . . . ] . Psychiatryczna diagnoza czyli i n t e l e k t u a l n e j , przyjemności. choroby księcia ma znaczenie drugorzędne, ponieważ T e n stosunek seksualny przyjaciół jest także jakby cierpi o n na dolegliwość filozoficzną: tak jak N i e t z - na pół uświadomioną kontynuacją i c h „dziecięcych schemu «udało» m u się przezwyciężyć sprzeczności ist­ perwersji", może m n i e j n i e w i n n y c h , niż się t o mogło nienia za c e n ę schizofrenii. Można więc użyć metafo­ wydawać. Być może jest to powtórzenie i rozszerzenie wcześniejszego doświadczenia, a nie ry w stylu Heideggera: N e v e r m o r e zamieszkał w ist­ doświadczenie n i e n i u , które jest niemożliwe do zamieszkania". całkowicie nowe, zwłaszcza że, ściśle rzecz biorąc, nie 10 jest to pełny akt homoseksualny (por. B, 117). Ran­ G d y Bungo w towarzystwie dwójki przyjaciół o d ­ k i e m Bungo żałuje n o c n y c h przeżyć i jest to raczej re­ wiedził księcia w szpitalu, doznał głębokiego wstrząsu: akcja na seksualną represję panującą w społeczeń­ Edgar, król życia, został całkowicie złamany przez cho­ stwie, a nie poczucie w i n y w sensie religijnym czy robę: siedział w k u c k i na łóżku w szpitalnej separatce, choćby m o r a l n y m . Zal Bunga jest dwuznaczny także wypowiadając absurdalne bądź niezrozumiałe słowa; dlatego, że podszyty znowu satysfakcją płynącą z n a d ­ B u n g o w i zdawało się, że mówi do żywego trupa. K i e ­ świadomości i radością z nowego doświadczenia oraz dy, niespodziewanie, Edgar rozpoznał go, powiedział s k u t k i e m włączenia swojego przeżycia do gęstej siatki k i l k a czułych słów i pocałował go w usta. Potem nagle zwierzeń, niedyskrecji i gier u p r a w i a n y c h w powieści skoczył z łóżka na środek p o k o j u i zaczął wykonywać przez przyjaciół. Biorąc p o r a n n y prysznic, Bungo już jak a u t o m a t przerażający w swym mechanizmie taniec 34 �Uch Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... i śpiewać absurdalną piosenkę francuską: „Les plus be­ z obłędu, Edgar odszedł do świata niedostępnego B u n - au des mirliflores, c'est le due de N e v e r m o r e " . Byl to gowi. W t y m świecie wygtał; czy w ogólności wygrał początek nowego ataku choroby, w trakcie którego jako twórca k o n c e p c j i o p a n o w y w a n i a życia? Jeżeli tak, Edgar krzyczał rozpaczliwie, wzywając pomocy m a t k i . za jaką cenę? Czy tzeczywiście całkowicie wyzwolił się z obłędu? N a te pytania nie m a łatwej odpowiedzi. Jedyny fragment wypowiedzi księcia, który ma wy­ raźny sens i wpisuje się doskonale w kontekst w i e l u Bungo poświęcił wiele czasu rozmyślaniom n a d l o ­ stwietdzeń jego i Bunga, dotyczy kwestii maski, bardzo sem Edgara. W n i o s k i , do j a k i c h doszedł, lęki, jakie ży­ ważnej dla zrozumienia powieści. Szaleństwo księcia wił, podsumował zwięźle Bocheński: „Bungo o losie opisane jest w rozdziale 1 części I I I 622 upadków księcia myśli ze strachem, ponieważ wie już, że marze­ ga noszącym tytuł W poszukiwaniu Bun­ maski; rozdział 2 tej­ nie o życiowej potędze ptowadzi do obłędu; czuje za­ że części, ostatni w książce, zatytułowany jest Mas/ca, zdrość, która spada za książę, [...] wreszcie odczuwa radość, późno. gdyż pojmuje, że sam nie posiada tyle sił, co bo czym byłaby egzystencja bez nadziei na h a r m o n i ę " . Kiedy Bungo nachylił się n a d Edgatem, usłyszał: 11 O w a harmo­ szeptał książę. nia, której szuka Bungo, jest możliwa d o osiągnięcia - Tej nie mogę opanować. Patrzę w oczy w same d n o . jeśli nie w życiu, w sztuce w Czystej Formie, oderwa­ Muszę wziąć o v e r h a n d n a d wszystkim. Z b r o d n i opa­ nej o d życia, dostarczającej przeżyć metafizycznych, nować nie mogę. Muszę się nauczyć. Muszę jeszcze ekstazy, szczęścia. Tego szczęścia Bungo już nie osią­ mieć siłę. Jeszcze jestem za słaby na t o . Jeszcze tylko gnął: jego maska, j a k głosi tytuł ostatniego rozdziału jedna maska. Tylko jedna..." (B, 364-365). powieści, „spada za późno". „Jeszcze jedna maska, tylko jedna - W groteskowym końcu życia Bunga, przedstawia­ W n i o s e k z wypowiedzi Edgata jest t a k i , że nawet w chorobie zmaga się o n z żywiołem życia, który pra­ n y m w Zakończeniu, gnie opanować, a który go łamie. B o c h e ń s k i słusznie wymierza swojemu b o h a t e r o w i i swojemu wyobrażeniu należy widzieć karę, jaką autor stawia pytanie o rozumienie szaleństwa i przypomina 0 sobie z okresu młodości. Poderżnięcie sobie gardła o romantycznej k o n c e p c j i szaleństwa jako „niepojęte­ „nożem o d brzytwy G i l e t t e " było jego „ostatnim, defi­ go dla zdrowych przeżycia ttanscendencji", która to n i t y w n y m a k t e m w o l i " . Bungo umarł, Edgar wyjechał. koncepcja powróciła u schyłku w i e k u X I X . i na po­ „Zycie płynęło dalej swą tajemniczą i m ę t n ą koleją" czątku X X . W ramach takiego idealizowanego szaleń­ (B, 4 6 7 ) . Tylko o n o jest w pełni zwycięskie. stwa wypowiedzi c h o r y c h stają się wypowiedziami mę­ Edgar zniknął z kart powieści, dowiadujemy się o je­ drców, proroków, jasnowidzących. W d o d a t k u Edgar go n a u k o w y c h sukcesach, ale nie o t y m , k i m był „na- wyzdrowiał, niejako z własnej w o l i , wprawiając w po­ ptawdę". W sensie h i s t o r y c z n o l i t e t a c k i m był postacią mieszanie psychiatrów: opuścił swój obłęd, jak opusz­ utwotzoną z motywów obecnych w litetatutze i myśle­ cza się miejsce czasowego p o b y t u . n i u Młodej Polski, m o d e r n i z m u europejskiego oraz p e w n y c h cech rzeczywistego Bronisława Powtót Edgata do świata ludzi „notmalnych" ma Malinow­ skiego takiego, j a k i m go widział W i t k a c y w latach pewne cechy niesamowitości. Pozostaje widoczny ślad jego w a l k i z żywiołem życia. O t o jak opisane zostało 1910-1911 oraz w r o k u pisania Przedmowy i w powieści niespodziewane spotkanie Bunga z Edga­ nia, czyli w r o k u 1919. D l a Stanisława Ignacego W i t ­ r e m : „Tym samym, j a k zwykle p e w n y m , m i a r o w y m kiewicza był pewnie najważniejszym z przyjaciół jego Zakończe­ k r o k i e m zbliżał się k u n i m książę N e v e r m o r e , ubrany zakopiańskiej młodości, a k t y w n y m uczestnikiem dys­ w ogromne f u t r o i m e l o n i k na głowie. [...] Bungo zo­ kusji przyjaciół o życiu, sztuce i nauce, ptzyjacielem baczył tylko oczy księcia, wpatrzone w dal z wyrazem bardzo ważnym dla jego rozwoju, ponieważ fascynują­ niesamowitego napięcia w o l i , po czym światło l a t a r n i c y m , ale także t a k i m , któtemu W i t k i e w i c z ostro się błysnęło w jego o k u l a r a c h , czyniąc go na sekundę po­ ptzeciwstawiał, wreszcie przyjacielem rozumiejącym d o b n y m do jakiegoś strasznego trupa o fosforycznie 1 w i e r n y m , który go nie opuścił w rozpaczy po samo­ błyszczących oczodołach. N e v e r m o r e przeszedł koło bójstwie narzeczonej Jadwigi Janczewskiej. n i c h , nie widząc i c h wcale. Dyskusja powieściowych przyjaciół była etapem na - Edgarze! Edgarze! zatrzymaj się! — krzyczał za n i m drodze k u dojrzałości, a jednocześnie bodźcem do jej Bungo. A l e książę szedł dalej i w t y m nieubłaganym osiągnięcia. Ułatwiła i m ona przejście przez okres fer­ posuwaniu się dalej robił wrażenie jakiegoś pocisku m e n t u do stadium, w którym byli w stanie podjąć w o l ­ ślepo pędzącego na rozbicie mogących m u stać na d r o ­ ną decyzje dotyczącą i c h powołania. Edgar wybrał dze przeszkód". Bungo miał wrażenie, „że t o t t u p Ed­ błyskotliwą karierę naukową oraz szczególną, własną gara wstał z grobu i wieje o d niego jakieś zimno, już wersję bycia „królem życia" jak Oskar W i l d e , L o r d Douglas, książę des Esseintes z powieści Huysmansa nie z tego świata" (B, 4 3 9 - 4 4 0 ) . K i l k a d n i później Bungo otrzymał informację, że Na wspak. Bardzo i s t o t n y m aspektem osobowości po­ Edgar wyjechał do A n g l i i , nie szukając k o n t a k t u z żad­ wieściowego M a l i n o w s k i e g o jest to, że p o d koniec n y m z przyjaciół. O s t a t n i a informacja w powieści swojego życia na kartach 622 upadków o n i m była już cytowana; dotyczy ona jego londyń­ wrażliwy na sztukę w sensie, w j a k i m używał tego sło­ skich wyczynów i n a u k o w y c h osiągnięć. Wychodząc wa w odniesieniu do życia, że stał się „artystą bez sztuki". 35 stał się o n �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... Z p u n k t u widzenia Bunga zarówno mieszanie sztuki i demonicznie zazdrosna. Grzech przeciwko niej, j a k i życia, jak utrzymywanie, że sztuka jest naśladownic­ grzech przeciwko D u c h o w i Świętemu, nigdy nie bę­ t w e m natury, jest grzechem śmiertelnym. Bungo ostro dzie odpuszczony. przeciwstawia się t a k i m poglądom, przynajmniej wer­ balnie. Zycie kusiło go m o c n o , mocniej niż Edgara PS Znikając z powieści, Edgar o f N e v e r m o r e nie sztuka. zniknął z twórczości W i t k a c e g o . W Kurce wodnej p o ­ Trzeci z przyjaciół biorących udział w dyskusji o ży­ jawia się postać Edgara N e v e r m o r e , ale w n i e w i e l k i m c i u , sztuce i nauce, B r u m m e l , zaledwie przeze m n i e s t o p n i u m o d e l e m dla niego jest M a l i n o w s k i ; bardziej wspomniany, wybrał naukę (matematykę i logikę), nie przypomina o n C h w i s t k a , czyli barona B r u m m e l a wyrzekając się sztuki (sztuk pięknych i literatury) i nie z powieści 622 upadki Bunga. odrzucając całkiem życia. Być może wybór sztuki, na­ m i n a n y przez postacie W i t k a c e g o , ale wówczas to M a l i n o w s k i jest wspo­ u k i i życia jest d o zaakceptowania, gdyż nie prowadzi fikcyjna postać w y m i e n i a nazwisko realnej, Mali­ do katastrofy w przypadku B r u m m e l a . Wybór n a u k i nowski fikcji. i życia doprowadził do odwracalnej katastrofy Edgara, O b e c n o ś ć nazwiska, p o l e m i k a z jego poglądami jesz­ ale o n - co bardzo ważne - chciał zdominować życie, cze w Niemytych być tryumfującym artystą życia, a to nie interesowało k o i stałe obecny jest M a l i n o w s k i w myśleniu W i t k a ­ B r u m m e l a , przynajmniej nie w t a k i m stopniu. Edgar cego, we w s p o m n i e n i a c h z dzieciństwa i młodości. nie w c h o d z i wówczas duszach do domeny ( 1 9 3 6 ) , świadczy, jak głębo­ s k u t k i e m swoich zamierzeń i działań prowokował ży­ I c h przyjaźń została zerwana, ale - powtórzmy - moż­ cie, miał pewne cechy osobowości demonicznej w po­ na i trzeba powiedzieć, że m i m o dramatycznego ze­ jęciu Goethego: osobnik demoniczny to t a k i , który r w a n i a M a l i n o w s k i w p e w i e n sposób pozostał przyja­ wyzywa Los i musi w walce z n i m ponieść konsekwen­ cielem W i t k a c e g o , co n a j m n i e j przyjacielem lat mło­ cje wyzwania, a częstokroć klęskę. U W i t k a c e g o klę­ d y c h , którego o b e c n o ś ć jest często a k t u a l i z o w a n a ska nie jest całkowita. w jego świadomości. Grzechu śmiertelnego według Bunga: pomieszania życia i sztuki dopuścił się o n sam i dlatego został uka­ rany. Kara przyszła w m o m e n c i e jego nawrócenia na Przypisy właściwą drogę, ale nie dane m u było skorzystanie 1 z etycznego i estetycznego odrodzenia. N i e był już S. Witkiewicz, Listy do syna. Opracowały: B. Danek-Wojnowska i A . Micińska, Warszawa 1969. List z 31 lipca 1900, wspomnia­ w stanie naprawdę odrodzić się, gdyż życie, głównie ny przeze mnie, por. s. 39 życie seksualne, któremu się oddawał, doprowadziło 2 E Skalnik, Bronisław Kasper Malinowski and Stanisław Ignacy Witkiewicz. Science versus Art in the Conceptualization of Culture, do trwałego uszkodzenia jego świadomości. G d y d o ­ „Konteksty" 2000, nr 1-4, s. 54; cytuję wersję polską artykułu konał w y b o r u zarówno sztuki, jak i życia seksualnego, w przekładzie S. Sikory, tamże, s. 55. O złym wpływie Bronia na oddał swoje ludzkie (w istocie swoje męskie!) w a r t o ­ Stanisława Ignacego por. S. Witkiewicz, Listy do syna, s. 281; ści: świadomość i i n t e l e k t we władanie kobiet (kobie­ warto zwrócić uwagę, że Stanisław Witkiewicz, przestrzegając t y ) , która jest uosobieniem biologii i nieświadomości. syna przed Bronieni, uznaje siłę ich przyjaźni, powątpiewa jedy­ Jest niezmiernie charakterystyczne, że stan orgazmu nie w jej głębszą wartość: „Jeżeli Wasza harmonia i bliskość po­ Bunga jest zawsze opisywany przez narratora powieści lega na zgodności wyższych potrzeb duszy, na wspólności dążeń jako u t r a t a świadomości; w i e l o k r o t n i e powtarzane umysłowych, na podobnym tonie uczuć - zawsze wyższej skali, tym lepiej i niech ta harmonia trwa". stwierdzenie n i e o d m i e n n i e mówi, że Bungo „stracił ' przytomność". Początkowo B u n g o wraca do p r z y t o m ­ S. I . Witkiewicz, Dzieła wybrane, t. I : 622 upadki Bunga, czyli Demoniczna kobieta. Narkotyki. Niemyte dusze, Warszawa 1985, ności czy świadomości względnie łatwo i pozornie bez s. 37 (Wstęp A . Micińskiej do 622 szkody dla stanu świadomości; z czasem powrót staje 4 się coraz trudniejszy, aż następuje trwałe jej uszkodze­ upadków...). Por. B. Danek-Wojnowska, Problem artysty w powieści S. I Wit­ kiewicza" „622 upadki Bunga", „Pamiętnik Literacki" 1970, nr 3 nie, które można określić słowami, j a k i c h W i t k a c y 5 użył, by nazwać jeden ze swoich rysunków: „schujo- D. G. Gerould, Stanisław Ignacy Witkiewicz jako pisarz. Przeł. J. Sieradzki, Warszawa 1981, s. 59 wacenie mózgowia" (rysunek z r o k u 1931). M i m o po- 6 S. I . Witkiewicz, Dzieła zebrane. Wydanie krytyczne ze wstępem padnięcia w obłęd, Edgar dał sobie radę i z życiem, J. Brońskiego. Komitet redakcyjny: przewodniczący J. Degler i z chorobą, ostatecznie zwyciężył, natomiast Bungo oraz B. Michalski, A . Micińska, K. Puzyna, L. Sokół, 622 upad­ ki Bunga, czyli Demoniczna kobieta. Oprać. A . Micińska, Warsza­ poniósł klęskę totalną. Dlaczego? Odpowiedź, która wa 1992, s. 14- Wszystkie cytaty z powieści wg tego wydania, się nasuwa, jest bardzo m o c n o związana z epoką, z jej oznaczane bezpośrednio w tekście za pomocą skrótu В z poda­ poglądami estetycznymi, z estetyką W i t k a c e g o wresz­ niem strony cytatu. cie, właśnie się wówczas kształtującą. Z potęgą życia 7 można j e d n a k , przy całym niebezpieczeństwie, wał­ czyć i nie przegrać całkowicie, m i m o wielkiej ceny - 8 bokiej satysfakcji i n t e l e k t u a l n e j , jak wyrafinowanej Sztuka jest T. Bocheński, Powieści Witkacego. Sztuka i mistyfikacja, 1994, s. 31 uratować się. N a u k a może być źródłem zarówno głę­ dandysowskiej przyjemności. Por. L. Sokół, Dandyzm u Witkacego: gra i metafizyka w: Witkacy w Polsce i na świecie. Redakcja: R. Skwara, Szczecin 2001, s. 197-209 zaborcza 36 " Tamże, s. 30 10 Tamże, s. 32-33 11 Tamże, s. 34 Łódź �