https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/106809f60d6b7f696d800deeb2d77239.pdf 8fbd300756b9ab61bf37bb4025aadcb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2863 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2668 Title A name given to the resource "W cieniu wieżowca": próba antropologicznego spojrzenia na nową architekturę Warszawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.94-103 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wit - Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CIENIU WIEŻOWCA"... Tomasz Wit Szerszeń • Claude Levi-Strauss, w napisanym w latach 40 ese­ TOMASZ WIT SZERSZEŃ j u Nowy ]ork post i prefiguratywny, tak opisuje swoją wizytę w „stolicy świata": „kilometrami przemierzałem ulice M a n h a t t a n u , głębokie kanały, nad którymi nawisły fantastyczne urwiska drapaczy c h m u r . . . " . W relacji 4 „W cieniu wieżowca": próba antropologicznego spojrzenia na nową architekturę Warszawy tej, ulice są „kanałami", zaś ściany wieżowców — „urwi­ skami". To nie tylko wyobraźnia antropologa: opis ten pokazuje, jak bardzo zmienił się p u n k t widzenia. Czło­ wiek wielkiego miasta „oswoił" wysokość - już nie pa­ trzy z poziomu ulicy. Teraz jego horyzont wyznaczają da­ chy wysokościowców. M i r o n Białoszewski - pilny obser­ wator rzeczywistości społecznej — konstruuje, w swych wierszach, p o d m i o t liryczny, który „pisze" z p u n k t u w i ­ dzenia „mrówkowca", spogląda na świat z dziewiątego piętra. „ P A T R Z Ę W Z W Y Ż , t a m gdzie kończy się h o t e l Bonaventura. Jego metalowa, przeszklona bryła obraca się p o w o l i nad hotelo­ „Miasto się odrąbało. w y m cocktailbarem.(...) W końcu zaczynam widzieć, jak całe Ja w y w i n d o w a n y . N a dziewiąte. miasto wiruje wokół nieruchomego b u d y n k u . Zawrót (...) głowy wzmaga wnętrze h o t e l u z l a b i r y n t o w y m i zawirowaniami prze­ Reszta dalej n o r m a l n i e , strzeni. (...) Między wnętrzem i zewnętrzem nie ma łączności. j e d e n na c z u b k u na o b c o w a n i e z bóstwem. Szklane fasady odsyłają otoczeniu jego własny obraz. S ą bar­ Zobaczę teraz na s w o i m n o w y m p u n k c i e w niebie z łóż­ dziej nieprzekraczalne niż j a k i k o l w i e k m u r z kamienia. Przypo­ k i e m , czy t o p r a w d a . ( . . . ) " minają ludzi w czarnych okularach. Spojrzenie ukryte za barie­ rą c i e m n y c h szkieł, w których można dostrzec rylko własne o d ­ 5 A r c h i t e k t u r a wyznacza nowe doświadczenie czło­ bicie. B u d y n k i takie jak h o t e l Bonaventura próbują być jak do­ wieka - życie „na wysokościach", jest u Białoszewskie- skonałe i samowystarczalne m i k r o m i a s t a . " go ciągłym t r u d e m , n i e u s t a n n y m wysiłkiem, by „oswo­ Jean B a u d r i l l a r d i ć " wysokość. O d d a j m y głos poecie: Ameryka „Niebo m n ą kołuje. N Słońce mnie muruje a X V I I I - w i e c z n y c h w e d u t a c h niebo zajmowa­ t e n potwór ło blisko 2/3 p o w i e r z c h n i obrazu. U B e l l o t t a tur tur t u r " 1 wizerunek miasta to zaledwie wąski pas, w c i ­ 2 N o w y p u n k t w i d z e n i a — p o z i o m d a c h ó w wieżow­ śnięty między niebo i wody rzeki. Budowle odcinają się ców, t o już „inna rzeczywistość", rządząca się t r o c h ę ostro o d tła, obwiedzione wyraźnymi k o n t u r a m i . To pewien wzorzec przedstawiania - o d m i e n n y m i p r a w a m i („życie na wysokościach" j a k o dzieło wyobraźni. a l t e r n a t y w a wobec życia na ziemi - w mieście, t o D l a porównania - wizerunek współczesnego miasta: m o t y w pojawiający się w m o d e r n i s t y c z n e j pocztówka z N o w e g o Jorku. Powierzchnia k a r t k i „wy­ W pełniona" jest przedstawieniami o g r o m n y c h wertykal­ Białoszewski w wierszach N a n o w y m punkcie („róże Doskonale widać zmianę: przez te 200 lat człowiek t u n a górze/ z d y c h a j ą " ) i Nawołują 7 „utracił" kawałek nieba. Zachowanie proporcji klasycz­ ziemskiemu nej weduty byłoby niemożliwością: by doskonale naśla­ po jakiemu?/ po („na w y s o k o ś c i upał / na niskości nie wiem" ). 8 dować rzeczywistość, trzeba więc z czegoś zrezygnować. W wizji poety opisującego doświadczenie egzysten­ Można „uciąć" kawałek nieba (jeśli chcemy zachować cjalne mieszkańca wielkiego miasta, wjeżdżanie windą właściwe proporcje budynków), lub „zmniejszyć" m i a ­ jest codzienną „wspinaczką", natomiast sam wieżo­ sto (by zachować niebo). wiec może być „drabiną"(niebios?): Taki sposób przedstawiania miasta, jak na XVIII-wiecz­ nych „sylwetach" Bellotta - czyli horyzontalnie, z dużej odległości — stracił więc rację b y t u . Wyjątkiem jest chy­ ba jedynie nowojorska sky-line. Popularność tego przed­ „Może b r a k n ą ć szczebli, można zamknąć oczy i wchodzić, można w t e d y spać, stawienia to swoisty fenomen: sylweta ta stała się wręcz dwudziestowiecznego m i a s t a , utopii. ( 1 9 2 3 ) , Boris A r w a t o w sorach", by „odciążyć z i e m i ę " ) , na co zwraca uwagę B u d y n k i pną się w górę, p i o n zastępuje poziom. wizerunkiem Utopii urzeczywistnionej postuluje w y b u d o w a n i e „powietrznych miast na re­ n y c h b u d o w l i , w o l n e j przestrzeni pozostaje niewiele. ikoną, 6 przyśni się w c h o d z e n i e 3 i spadanie (...)" podobnie jak N o w y Jork stał się wzorcowym „miastem (Drabina nowoczesnym". 94 do wchodzenia wyżej). 9 �Tomasz Wit Szerszeń * „W CIENIU WIEŻOWCA"... Wysokość fascynuje, ale i wywołuje strach. N i e ma Ze w t y m d o m u dostatek mieszka i porządek. w t y m nic dziwnego - w tradycji ludowej niebo nigdy B r a m a na wciąż o t w a r t a p r z e c h o d n i o m ogłasza, nie było domeną ludzką. W m i t o l o g i a c h większości l u ­ Ze gościnna i wszystkich w gościnę zaprasza." dów to sfeta działania żywiołów i przeróżnych sił n a d ­ (Adam Mickiewicz Pan Tadeusz) przyrodzonych. Gwiazdy natomiast, utożsamiane były z bogami - były i c h „wizerunkiem". Fritz Lang w relacji Oczywiście opis t e n , więcej niż o rzeczywistym w y ­ z podróży do A m e r y k i (1924) tak opisywał N o w y Jotk: glądzie d w o r u , mówi nam. o p e w n y c h tendencjach „drapacze c h m u r ukazują się w błękicie i złocie, bieli w naszej kulturze. Mieszkanie w d w o r k u , jakby auto­ i purpurze, a jeszcze wyżej ciągną się neony r e k l a m , matycznie „zmusza" do życia poza miastem. Peter M a r ­ swym światłem P R Z E W Y Ż S Z A J Ą C E t y n , w swym eseju Miejskość: GWIAZDY...". mit i rzeczywistość, 14 zwra­ Wieżowce przewyższyły (przezwyciężyły) „bogów", za­ ca uwagę na brak poważniejszych tradycji miejskich stąpiły i c h . Le Corbusier mawiał, że N o w y Jork „przyj­ w Polsce. Tadeusz C h r z a n o w s k i muje człowieka na s t o j ą c o " . M e t a f o r a ta, wskazuje na tradycję przybudówki w polskiej architektutze, a także 10 15 z kolei, podkreśla zasadniczą c e c h ę w i e l k i c h miast współczesności - i c h „horyzontalność" polskiego k t a j o b r a z u . W i e ż o w c e wettykalność. L i n i a wertykalna zaś, „zwraca wzrok k u (podobnie jak m i n i - m i a s t a , czyli b i u r o w c e ) w y m y k a ­ niebu, k u B o g u " . 16 C e n t r a w i e l k i c h miast stały się ją się więc t a k i e m u doświadczeniu d o m u , jakie stało „skupiskiem" p i o n o w y c h l i n i i , odsyłających wzrok k u się naszym udziałem - to „dziwa", któte odmieniły zu­ górze - co więcej, nigdy nie występowało i c h tak wiele pełnie przestrzeń Warszawy. I c h nagłe pojawienie się jednocześnie. O d czasu, gdy pojawiły się wieżowce - to wyzwanie, jak uporać się z czymś, co jest zupełnie „potwory, któte N O W E , INNE, OBCE. 11 17 zapładniają się w nieskończoność i prowokują się wzajemnie w przesttzeni ogarniętej dra­ matyzmem i c h zawodów" 12 To zadanie poznawcze. 1 8 Zgodnie z hasłem C l i f f o r d a Geertza, by badać zjawi­ - „PATRZENIE W Z W Y Ż " ska T U i T E R A Z , wyruszam więc na wędrówkę o d stało się więc codziennym doświadczeniem człowieka. biurowca do biurowca, zagłębiam się w niedostępne wnętrza, wjeżdżam na dach... • •• Materiały Wysokościowce, o d m o m e n t u gdy zaczęły powsta­ wać, nieustannie wzbudzały emocje. B u d o w a wieży „Nowy C i t r o e n jawnie spada z nieba, gdyż najpierw Eiffla wywołała równie wiele zachwytów jak i sprzeci­ wów. 13 prezentuje się jako przedmiot doskonały. Trzeba pamię­ Pierwsze nowojorskie wieżowce dla j e d n y c h były bluźnierstwem, dla d r u g i c h - tać, że przedmiot jest najlepszym zwiastunem n a d n a t u - znakiem czasów, ry: w przedmiocie z łatwością można zauważyć dosko­ symbolem postępu. nałość i nieobecność źródła, zamknięcie i blask, prze­ W Polsce pomysł by budować „aż do c h m u r " , znalazł mianę życia w m a t e r i ę . . . " realizację dopiero w latach 1931-1933, gdy Watszawa 19 (Roland Barthes Mitologie) zyskała swój pierwszy wysokościowiec - gmach zakładu „Architektura jest sztuką zapełniania p t z e s t r z e n i " ubezpieczeń Prudential. Budynek nie był zbyt okazały — - w Ameryce należałby ledwo co do „średniaków" - ale 20 t y m , co tę przestrzeń zapełnia, jest forma, czyli i tak wzbudzał emocje. Dziś możemy go podziwiać (ze kształt i materiał. Materiał jest poznawalny zmysłowo: zmienioną fasadą) jako hotel Warszawa i osobiście prze­ wztok jest bardziej magiczny, zaś dotyk - batdziej de- konać się, jak słabo zakorzeniona w naszej kultutze jest mistyfikatorski. idea „podniebnych" domów (jak nisko było zawsze „pol­ natury", ttzeba oszukać zmysły, lub stworzyć „mate­ skie niebo"), jak słabo jesteśmy „zaznajomieni" z kate­ riał d o s k o n a ł y " . W swoich Mitologiach Roland Bar­ 21 By b u d o w l a była „zwiastunem nad- utrwalonym thes tak pisze o N o w y m C i t r o e n i e : „Wiadomo, że gład­ w naszej wyobraźni zbiorowej wyobrażeniem idealnego kość jest zawsze a t r y b u t e m doskonałości, ponieważ jej gorią wysokości. Swoistym symbolem, przeciwieństwo zdradza techniczną i ludzką operację d o m u , jest mickiewiczowski dworek szlachecki. dopasowywania: t u n i k a Chrystusa była pozbawiona „Na pagórku n i e w i e l k i m , we b r z o z o w y m gaju, szwów, podobnie jak s t a t k i kosmiczne S t a ł dwór szlachecki, z drzewa, lecz p o d m u r o w a n y ; science f i c t i o n , których powierzchnia pozbawiona jest jakichkolwiek połączeń". Świeciły się z daleka pobielane ściany, 22 z powieści W Warszawie jedynie N o r ­ way House (na rogu Koszykowej i Poznańskiej) nie o d ­ (...) gradza się o d przechodnia ścianą szkła i m e t a l u D o m mieszkalny n i e w i e l k i , lecz zewsząd chędogi, - wprost ptzeciwnie, do środka można „wejrzeć", zoba­ I stodołę miał wielką, i przy niej trzy s t o g i " czyć, jak f u n k c j o n u j e . W t y m wypadku szyba łączy, a nie dzieli: ludzi wewnątrz widać doskonale, „pojawia­ I jeszcze jeden fragment: j ą " się na ścianie, niczym na w i e l k i m ekranie, podczas gdy przechodzień jest również doskonale w i d o c z n y . „I widać z liczby kopie, (...) widać z liczby pługów 23 Generalnie jednak biurowiec „ukrywa" swą k o n s t r u k - (...) 95 �Tomasz Wit Szerszeń * „W CIENIU WIEŻOWCA"... cję: ukazuje fasadę pozbawioną łączeń. Szklano-meta- trza, dokąd gościnnie zapraszał gościa d o m nieozdobny lową, więc gładką i błyszczącą. M a m y t u do czynienia na zewnątrz". z całą „mitologią błyszczącego szczegółu b u d o w l a n e ­ o jego wnętrzu - patrząc z semiotycznego p u n k t u widze­ go", 31 Lustrzana fasada biurowca nie mówi n i c która stwarza poetykę wypowiedzi o b i u r o w c a c h nia, to znak pozbawiony znaczenia. Lustra na ścianie o d ­ („srebrzysty p t a k " , „wieżowiec połyskujący w słońcu", bijają rzeczywistość - przegląda się w n i c h miasto (fasa­ „szklane piramidy odbijały s ł o ń c e . . . " - o t o próbka tej dy warszawskich biurowców stały się swoistymi „ekrana­ p o e t y k i ) . Błysk daje prestiż - błyszczą tylko powierzch­ m i przemian"), odbija się również niebo - wieżowce zle­ nie gładkie (więc „doskonałe"), błyszczy t o , co n o w e . wają się z n i m : przy odpowiedniej pogodzie trudno wła­ Doskonałość całkowicie gładkich powierzchni ścian ściwie wskazać miejsce, w którym kończy się budynek, wieżowców sprawia, że nie wydają się one stworzone a zaczyna powietrze. To prawdopodobnie najbardziej i l u - przez człowieka - są obce i nadprzyrodzone (ale zara­ zjonistyczna architektura, jaka kiedykolwiek powstała. zem wiecznie nowe, więc wiecznie d o s k o n a ł e ) . „Ma­ Wielkie powierzchnie lustrzane odbijają rzeczywistość gia" materiału polega właśnie na jego niezniszczalno- przetworzoną, zniekształconą, „powodują pomieszanie ści. I dlatego dyrektor supernowoczesnego biurowca dwóch porządków: obrazu i rzeczywistości". Raiffeisen może ogłosić d u m n i e : -lustro wtapia się w środowisko, odzwierciedlając j e " , 24 25 26 2 7 „jesteśmy t u na za­ 32 „Budynek33 wsze!" (co praktycznie znaczy tyle: „nasz budynek zbu­ c h o ć przecież refleksy nie oddają żadnego naprawdę re­ dowany jest z mitycznego materiału d o s k o n a ł e g o " ) . alnego kształtu. Pora zadać pytanie o ontologiczny sta­ 28 tus odbicia. D l a przykładu, w tradycji scholastycznej Czym jest biurowiec dla przechodnia? Wrogą m u odbicie zajmowało niższe miejsce na „drabinie bytów" T W I E R D Z Ą ze szkła i metalu. „Metal i szkło" - warto niż przedmiot odbijany. „Granica między rzeczywistą prześledzić dzieje tego hasła. Zajmuje ono trwałe miej­ przestrzenią miejską i jej symulowanymi powtórzeniami sce w poetykach modernizmu, jest j e d n y m z jego czoło­ tworzącymi przestrzeń iluzji, rozpada się na szereg ekra­ wych postulatów („budujmy ze szkła i stali"). W Utopii urzeczywistnionej nów, n a których wyświetla się miasto - zauważa Ewa (1923), Boris A r w a t o w zapowiada Rewers. stworzenie „miast w powietrzu, miast ze szkła, miast na resorach". „Szkło i m e t a l " mają więc budować nową „skradzione". Lustro jest synonimem „labiryntowych za­ hasło to pojawia się również na początku lat 90. (w roz­ wirowań przestrzeni": odbicia stwarzają labirynt. Ekra­ m o w a c h o architekturze Warszawy), stając się synoni­ 35 ny na ścianach wieżowców są jakby wariacją na temat m e m zmian. Jednocześnie materiały te stały się zbyt po­ barokowego pałacu jego gabinetów lustrzanych i „iluzjo- pularne: nie mogą już pełnić f u n k c j i mityzowanego „do­ nistycznych" korytarzy, „których ściany zwielokratniają skonałego budulca". N a to miejsce pojawiło się jednak w nieskończoność swoje odbicia". W filmie A l a i n a Re- nowe hasło - obco brzmiący t e r m i n high-tech. To nowy snais'go Zeszłego roku w Mańenbadzie, „niezniszczalny" materiał, ukazywany jako „substancja właśnie barokowy pałac staje się metaforą labiryntu czasu - „zawirowania", myśląca". Zbudowany w tej technologii Raiffeisen В С którego człowiek nie może opuścić. Labirynt to prze­ to „... naprawdę inteligentny budynek (kontrolujący nawet dostęp do k a w y ) " , - Ekrany miejskie produkują przy t y m (...) cych się w projekty innego miasta". Jest to miasto gorsze, rzeczywistość. Jakby na potwierdzenie tego postulatu, 29 34 obrazy architektonicznych kompozycji i detali układają­ strzeń groźna dla człowieka, przestrzeń nieoswojona. podobnie biurowiec Focus W w i e l k i m mieście początku X X I wieku, człowiek może („najnowocześniejszy budynek Europy...") - „zbudowa­ go zaznać - może znaleźć się nagle między lustrzanymi ny z kosmicznych materiałów"(które jednak pozostają - ekranami, tworzącymi „przestrzeń iluzorycznej perspek­ dla przechodnia - tajemnicą. Tak naprawdę tylko nie­ t y w y " i stracić - choćby na m o m e n t - orientację w prze­ wielu wie, co kryje się pod nazwą high-tech. W i a d o m o strzeni, doświadczyć Chaosu (pogłębianego przez fakt, jedynie, że są to materiały i technologie „kosmiczne"). że odbicie przedstawia „widok odwrócony", który pozba­ Wypowiedzi te „pokazują", że „substancja myśląca" po­ wiony jest przestrzenności). Odbijające miasto ściany trafi zastąpić człowieka. Również dlatego, biurowiec wy­ wieżowców zaburzają więc przestrzenny ład - są jakby daje się miejscem „nie dla ludzi" - przestrzenią wrogą. przeciwko urbanizmowi. Plątanina Swoistym fenomenem (i t o nie tylko na naszą - lokal­ wąskich uliczek, z którą tak uparcie walczył modernizm, powraca więc ną - skalę) są wieżowce-biurowce, o ścianach obłożo­ w postaci plątaniny odbić. nych wielkimi lustrzanymi powierzchniami, odsyłający­ m i otoczeniu jego odbicie. Gładkość materiału i jego Ściany, które „kradną miasto": t o znak prestiżu. „nieprzejrzystość", są czynnikami, które jeszcze bardziej „ M i e ć " taką ścianę, t o budować swój prestiż. Pokazać, podkreślają obcość biurowca - jego „wrogość" wobec że „stać nas" na odgrodzenie się o d miasta nieprzekra­ otoczenia, stanowiąc zarazem granicę między światem czalnym m u r e m . Lustro zrobione jest ze szkła. Wyrób a wnętrzem. Baudrillard pisze: „Między wnętrzem a ze­ szkła był przez w i e k i procederem o k r y t y m tajemnicą, wnętrzem nie ma łączności. Szklane fasady odsyłają oto­ czynnością alchemiczną. Jest więc lustro „materiałem" czeniu jego własny obraz. S ą bardziej nieprzekraczalne prawdziwie magicznym. niż jakikolwiek m u r z k a m i e n i a " . Taki budynek zaprze­ Charakterystyczna jest „droga", jaką przebyło lustro, cza więc doświadczeniu domu, które zostało zapisane by znaleźć się na fasadach biurowców. Bierze ona oczy­ w tradycji: „szlachecka wspaniałość zwracała się do wnę­ wiście swój „początek" w micie narcystycznym. 30 96 ��Tomasz Wit Szerszeń * „W C I E N I U WIEŻOWCA" 98 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA". N a r c y z m związany jest nierozerwalnie z wodą. N a d bina kąpielowa" - dziwne to skojatzenie, ostatnio bar- wodą ludzie budują i b u d o w a l i miasta. Z a n i m p o j a w i ­ dzo w Warszawie popularne. W a r t o przypomnieć jego ły się lustrzane ekrany, miasta „przeglądały się" w ta­ dzieje: trzy lata t e m u , wśród taczej niskiej zabudowy flach pobliskich rzek. Ochoty, 36 M i a s t a „od zawsze" były więc R e f o r m Plaża - wieżowiec k o n t r o w e r s y j n y m kształcie, własność wyrósł nagle tureckiego swoistymi N a r c y z a m i . N a t o m i a s t na „narcyzm" współ­ 0 czesnej a r c h i t e k t u r y zwraca uwagę Charles k o n s o r c j u m . B u d y n e k powstał „z d n i a na dzień", nie Jencks („Jego delikatna, błyszcząca jakość jest znakiem nar­ cyzmu..." 37 licząc się z s e n t y m e n t a m i i przestrzennymi przyzwycza­ - t o fragment opisu b u d y n k u , zbudowane­ j e n i a m i mieszkańców okolicy. „Przypominający wielką go z „połyskujących" materiałów). Lustra na fasadach kabinę kąpielową t u t e c k i wieżowiec" 41 poddany został budynków: to dla człowieka zupełnie nowe zjawisko, totalnej krytyce: wyszydzony został zwłaszcza jego poza sferą jego doświadczenia. Zwierciadła b o w i e m n i ­ kształt - wiele, spośród dotyczących go określeń we­ gdy nie były źródłem zbiorowego samopoznania. szło do języka mieszkańców Warszawy. „Kabina kąpie­ W poetykach wypowiedzi o b i u r o w c a c h można się lowa", „prysznic", „toi-toi", „komórka", „turecka pała", spotkać z wyobrażeniem wieżowca jako „szklanej pira­ czy wreszcie to najbardziej dosadne - „fallus": to tylko m i d y " . Zgrabna to metafora. Wieżowiec - podobnie niektóre ze skojarzeń, jakie wywołuje kształt b i u r o w ­ jak p i r a m i d a - zbudowany jest cały z jednego materia­ ca. łu, równomiernie umieszczonego ze wszystkich s t r o n . swoista „czarna legenda" — „okazało się", że b u d y n e k 42 R e f o r m Płaza wzbudza wrogość: szybko powstała N a t o m i a s t - jak podkreślał Y i - F u T u a n - „typowy d o m t e n t o „centrum h a n d l u n a r k o t y k a m i " , „turecka pral­ mieszkalny przedstawiciela klasy średniej m a na ogół nia b r u d n y c h pieniędzy". atrakcyjną fasadę wejściową, która m a sprawić wraże­ „Turek" to f e n o m e n : przez trzy lata zdążył stać się nie (...) i skromną fasadę tylną, z wejściem używanym „negatywnym symbolem" Warszawy, wywołał dyskusję przez ludzi o niższym statusie...". n a d c h a r a k t e r e m zmian w latach 90. Jarosław Zieliń­ 38 Ten klasyczny („na­ t u r a l n y " ) podział na fasadę „główną" i „tylną", na ski poruszał t e n temat w „Res Publice N o w e j " : „Przy­ przód i tył, nie występuje a n i w piramidzie, ani w b i u ­ pominający wielką kabinę kąpielową t u r e c k i wysoko­ r o w c u . Budowle te wzbudzają konsternację: nie wia­ ściowiec R e f o r m Plaża jest k o l e j n y m przykładem b u ­ d o m o , z której strony „należy" podejść, nie w i a d o m o , d y n k u , któtego p r o j e k t przywieziono do Polski w tecz­ która ze s t r o n jest tą „najważniejszą". Człowiek czuje ce i który mógłby stanąć w d o w o l n y m k r a j u . Z n a k o m i ­ się zdezorientowany przestrzennie - budynek w y k o n a ­ ta większość warszawskich wysokościowców wzniesio­ ny w t a k i sposób, z t a k i c h materiałów w y m y k a się je­ n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h była p r o j e k t o w a n a przez za­ go doświadczeniu d o m u , jest obcy. B u d y n e k t a k i w y ­ graniczne zespoły związane z z a c h o d n i m i i n w e s t o t a m i , daje się niedostępną twierdzą, jest „zwiastunem n a d - które nie miały zamiaru oddawać p o l s k i m architek­ n a t u r y " . „Jawnie spada z nieba". tom krociowych honorariów". 43 Kształt zostaje wyszy­ dzony, ponieważ „nie jest swój". Ponieważ t a k i m c h c ą Kształty go zobaczyć. Obce, niepolskie pochodzenie warszaw­ skich wieżowców, podkreślane jest w wielu wypowie­ dziach o architekturze W a r s z a w y : „Rzeczywistość może być całkowicie drugorzędna, można zauważyć swoisty paralelizm O B C O Ś C I kształtów, nazw i wła­ zaś m i t jest wszechobecny. Każdy widzi to, co chce zo­ baczyć". 44 ścicieli biurowców („... najwyższy z n o w y c h budynków 39 T r u d n o nawet uwierzyć, jak „płynna" może być ka­ - 184-metrowy Warsaw Trade Tower siedziba Daewoo tegoria K S Z T A Ł T U . „Trójkątne" piramidy ( c h o ć rów­ - zwraca uwagę niezwykle dynamiczną bryłą, typową nie rozległe jak wysokie) na pustyni, dają poczucie dla wieżowców a z j a t y c k i c h " ) . 45 wertykalizmu (ich wymiar horyzontalny t r a c i znacze­ W poetykach rozmów o nowej architekturze W a r ­ n i e ) . N a amerykańskiej prerii wielkie, pękate zbiorni­ szawy kategoria kształtu zostaje często poddana języ­ k i na wodę, postrzegane są jako coś naturalnego. W y ­ k o w y m m a n i p u l a c j o m , bywa o b i e k t e m „retorycznej" dają się wręcz niezbędnym akcentem, „równoważą­ gry. C i e k a w y m na to przykładem jest, ptowadzona c y m " horyzontalność więc widać, m . i n . na łamach „Gazety Stołecznej", „dyskusja" doty­ kształt jest - w dużej mierze - wyobrażeniem. To nie cząca n o w o otwartego Raiffeisen Business Center. Je­ krajobrazu. Jak tylko cecha myślenia ludzi k u l t u r tradycyjnych - jego go przeciwnicy atakują właśnie jego kształt, podkreśla­ „pogłosy" możemy zaobserwować również dziś, w w i e l ­ ją, że jest o n agresywny, że zdominował okolicę. B i u r o ­ k i m mieście. Analizując, co warszawiacy mówią i piszą wiec zyskał sobie nawet w p e w n y c h kręgach nieoficjal­ o kształtach biurowców, d o w i a d u j e m y się również, jak ną nazwę: „(warszawska) dupa", co miałoby jakoby je widzą. A widzą tak, jak c h c ą zobaczyć. Paweł Śpie­ opisywać jego charakterystyczne wybrzuszenie. A o t o w a k tak opisuje stołeczne miasto: „Warszawa r o b i nie­ głos zwolenników: „nowy biurowiec u zbiegu Kruczej kiedy wrażenie, czym m a l u b chce być - może M a n ­ hattanem Środkowo-Wschodniej 1 Pięknej jest niczym srebrny statek kosmiczny, który Europy usianym wylądował w sąsiedztwie domów z przełomu X I X i X X brzydkimi wieżowcami, z których większość przypomi­ na wysokie kabiny k ą p i e l o w e " . 40 w i e k u . Wyróżnia go łagodny owal narożnika, pasy „Budynek jako ka­ szkła na przemian z pasami a l u m i n i u m " . 99 4 6 To,co j e d n i �Тотшвд Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... nazywają „dupą", dla d r u g i c h może być „łagodnym dowy nowej siedziby Banku Raiffeisen zużyto „... około o w a l e m " . Rzeczywistość jest t u kwestią drugorzędną... 15tys. metrów sześć, betonu. Wykorzystano 1200 t o n Raiffeisen В С to „srebrny statek kosmiczny": nie­ stali zbrojeniowej, co równa się pojemności o k . 45 wa­ znany (kosmiczny) kształt staje się symbolem nakiero­ gonów kolejowych. Całkowity koszt inwestycji równy w a n y m na P R Z Y S Z Ł O Ś Ć . „Sąsiedztwo domów z prze­ jest 37,5 m i n dolarów". Wszystkie te dane, cała ta „re­ łomu X I X i X X w i e k u " ukazuje całą wspaniałość b i u ­ toryka ilości", służyć mają budowie prestiżu (charakte­ rowca, uwydatnia jego kształt. D y r e k t o r Raiffeisena rystyczne, że metafora „budowy-budowania" jest tak 47 trwale związana z „tym co ideologiczne"; w przypadku N a zawsze, ponieważ „budujemy z m e t a l u , ponieważ warszawskich biurowców mniej ważne jest „co" i „w ja­ używamy kosmicznych technologii, które pozwalają k i m celu" budowano - ważne „za ile"), nadaniu budow­ stworzyć t e n właśnie K S Z T A Ł T " . Otaczające biuro­ li „dodatkowych" znaczeń. To wręcz zabieg magiczny. ogłasza podczas otwarcia: „jesteśmy t u na zawsze". wiec b u d y n k i są mniejsze, starsze, nie błyszczą w słoń­ Znamy więc ilość budulca zużytego do budowy wieżow­ cu (nie mają również „kosmicznego kształtu"). Można ca, wiemy, ile co kosztowało. „Wiedza" ta (tak hojnie W tej poetyce przyszłość (nowe) musi udzielona), nie satysfakcjonuje nas, ponieważ nie może­ zatriumfować więc n a d przeszłością (stare). Jak w m o ­ my jej zweryfikować: szklane ekrany i metalowe, błysz­ dernistycznym micie postępu. Jest o n stale je wyburzyć. 48 obecny czące fasady uniemożliwiają przechodniowi skuteczny w poetyce rozmów o architekturze Warszawy lat 90. „wgląd" do środka. Granica między wnętrzem a zewnę­ Podobnie zresztą jak i n n e m i t y i postulaty m o d e r n i ­ trzem pozostaje w zasadzie nieprzekraczalna, „pieniądz" styczne. A m b i w a l e n t n y stosunek wobec kształtów n o ­ pozostaje w ukryciu. O Raiffeisen В С możemy przeczy­ wej architektury nie jest jednak niczym n o w y m , zaś tać: „po prostu kosmiczny wystrój! Z masą tajemni­ głosy, w toczącej się wokół niej dyskusji, doskonale czych k o n s t r u k c j i " wpisują się do trwającego (stale) o d 200 lat dyskursu. aurą tajemnicy i niezwykłości. „Wnętrza warszawskich Dyskursu, którego t e m a t e m jest nowoczesność. biurowców, bez względu na to czy udane, czy nie, nie budynków..." r o k u , wieża Eiffla. „To co ideologiczne, jest również se49 - budowla o d razu stała się symbolem. 50 czywistości". Ciągłość doświadczenia przestrzeni miej­ skiej zostaje przerwana - jednych była „pomnikiem świeckiego geniuszu", dla i n ­ A więc „pomnik" czy „penis"? Tych strzeń wydzieloną": należą do niej cmentarz, świątynia i muzeum. Każde z tych miejsc jawnie „przeciwstawia jeden, jedna jest rzeczywistość... się" przestrzeni miejskiej. Cmentarz - nekropolis - Jak już pisałem, wieżowce-biurowce są dla warsza­ przestrzeń zorganizowana jest jednak podobnie (ulice - poza sferę i c h doświadczenia. Być może właśnie to jest alejki, domy — groby). Świątynia jest natomiast symbo­ przyczyną popularności t a k i c h określeń jak „szklana kosmiczny", licznym modelem świata, mikrokosmosem. Przestrzeń „srebrny świątyni przeciwstawia się „temu, co na zewnątrz", prze­ okręt". Wszystkie opisują kształty biurowców. Mówią strzeni miejskiej. M u z e u m natomiast, to „ świątynia pa­ też wiele o stosunku do n i c h . Zarówno okręt, statek mięci" - miejsce, którego przeznaczeniem jest zachowa­ kosmiczny, jak i piramida, to miejsca w których nie da nie przeszłości. Stoi więc w opozycji do „zewnętrza" - się żyć - miejsca „nie dla l u d z i " . S ą to również miejsca, t a m „panuje" teraźniejszość. które silnie przeciwstawiają otaczającej je przestrzeni (piramida - pustyni, statek kosmiczny - to przeciwieństwo miasta - metropolis, w obu wypadkach wiaków zjawiskiem zupełnie n o w y m , wykraczającym statek w środku panuje C I S Z A . Miejskie strefy ciszy, zawsze jednak stanowią „prze­ określeń nie da się pogodzić, a przecież kształt jest tylko „srebrny fasady odbijając, „kradnąc" miasto strzeni miejskiej. „Tajemnicze" wnętrze (niewidoczne wiedzi o Wieży Eiffla pełne były uwag o jej kształcie: dla piramida", - przecież z zewnątrz) zdaje się już należeć do „innej rze­ bel" i porażki „skarlałych kleryków". Ówczesne wypo­ 51 54 wchodzą z n i m w „dialog": są ciągle elementem prze­ Symbolem „wszechpotęgi n a u k i wznoszącej Wieżę Ba­ n y c h - „penisem". - wnętrze biurowca otoczone jest mają z reguły nic wspólnego z zewnętrznym wyglądem W tę samą tradycję wpisuje się, wybudowana w 1889 miologiczne" 53 otchłani, „Przestrzeń wyłączona" tworzy więc własny m o d e l okręt - morzu), które są ostoją człowieka (kultury) świata. T a k i m właśnie miniświatem, „doskonałym i sa­ wobec żywiołów ( n a t u r y ) . mowystarczalnym m i k r o m i a s t e m " , próbuje być b i u ­ 52 Jak więc widać, odczucia 55 warszawiaków wobec biurowców ( i i c h kształtów) są rowiec. a m b i w a l e n t n e : o d wrogości po podziw i uznanie. 56 Jednym z kluczowych zagadnień poruszanych w pracy Zbigniewa Benedyktowicza Widmo Świątynie pieniądza świata. Przyczynek do antropologii współczesności , 57 środka jest pytanie: „jak dalece P R O F A N U M może się zmienić Niektóre budowle stają się symbolami. Z różnych re­ w S A C R U M ? " . Przestrzeń biurowca ukształtowana lacji możemy się dowiedzieć, że 184-metrowy wieżowiec jest podobnie jak przestrzeń świątyni- na wzór prze­ Daewoo to najwyższy biurowiec Europy Srodkowo- strzeni świętej. Cechuje ją „wyłączenie", jest „mode­ -Wschodniej (i nie ma większego znaczenia fakt, że po­ l e m świata". N o s i cechy „(pseudo) sakralizacji". W i e ­ nad połowa powierzchni pozostaje niezagospodarowa- lokrotnie już nazywano biurowiec Ś W I Ą T Y N I Ą . Czy na), Focus Filtrowa jest najnowocześniejszy, zaś do b u ­ można jednak mówić o H I E R O F A N I I P I E N I Ą D Z A ? 100 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... w sfetę słowa pisanego: napisy zdobią szklane szyby „Wrota" i posadzki (jak w w y p a d k u Warszawskiego C e n t r u m Finansowego), umieszczane są p o n a d wejściem ( n p . Biurowiec jest więc świątynią. Jest ona niedostępna w i e l k i napis „Focus" n a d wejściem do b i u r o w c a Focus niczym twierdza. Człowiek, który chce wejść do środ­ F i l t r o w a ) , n a słupach koło „wrót". D o w i a d u j e m y się ka, napotyka na swej drodze nieprzekraczalny m u r z n i c h przede wszystkim, o nazwie b u d y n k u - są to z żelaza i szkła, który nie pozostawia zazwyczaj szansy, swoiste „wizytówki". by choćby zerknąć, co kryje się we wnętrzu. Staje bez­ hybrydyczne: składają się z w i e l u członów, często są radny niczym wobec sacrum - podobnie jak do każdej zbitką słów p o l s k i c h i angielskich. Również załogi w y ­ 60 A nazwy biurowców są iście świątyni, tak również do tej, wejść można tylko przez sokościowców są międzynarodowe. To „pomieszanie jedyne, główne w r o t a . O i c h symbolicznym znaczeniu języków" zmienia b i u r o w c e we „współczesne Wieże pisze M i r c e a Eliade: „Wrota otwierając się k u wnęttzu Babel"... zaznaczają przerwanie ciągłości. Próg dzielący dwie Wejście, do tego samowystarczalnego m i k r o m i a s t a , przestrzenie wskazuje zarazem na dystans między d w o ­ jest więc bardzo nasycone semiotycznie: biurowiec m a sposobami istnienia - świeckim i r e l i g i j n y m . Próg „daje n a m z n a k i " . Przyjrzyjmy się i n n y m m i e j s k i m jest zatazem słupem granicznym, granicą, która odróż­ przesttzeniom „wyłączonym": w r o t a cmentatza, m u ­ nia i przeciwstawia d w a światy, oraz miejscem para­ zeum czy świątyni chrześcijańskiej są granicą przede doksalnym, w którym owe światy nawiązują ność". 58 łącz­ wszystkim symboliczną - Wszystkie te cechy, charakterystyczne d l a faktyczne odgrodzenie o d otaczającej je przestrzeni pełni funkcję drugorzędną wrót świątyni, posiada również wejście do b i u r o w c a : (człowiek niereligijny, wkraczając do kościoła, nie za­ rozdziela bardzo silnie d w a typy przestrzeni ( c h o ć , wsze zdejmie czapkę. Również cmentarz nie zawsze w t y m wypadku nie możemy, rzecz jasna, mówić o roz­ jest miejscem wyłącznie sakralnym - znam ludzi, któ­ graniczeniu przestrzeni świętej i świeckiej), jest grani­ rzy regularnie chodzą na cmentarz, by spacerować). cą swoistego universum N a t o m i a s t granica, która wyodrębnia biurowiec, jest ( j a k i m jest b i u r o w i e c ) , lecz za­ razem miejscem, które łączy je z „prawdziwym" świa­ przede wszystkim realna, „dosłowna". t e m . Ciągłość doświadczenia przestrzeni zostaje prze­ W b i u r o w c u zamknięcie symboliczne (tak chatak- rwana bardzo dosłownie: w większości biurowców w e j ­ ścia do środka to k i l k a par przeszklonych drzwi (o p r z y c i e m n i o n y c h szybach) l u b obracające się p o w o ­ o n „pseudoświątynią" - zaledwie powtarza strukturę kraczanie granicy wiąże się zawsze z rytuałami przej­ próg świątyni czonych, tworzących własny „model świata") zostaje „zastąpione" przez zamkniecie rzeczywiste. A więc jest l i drzwi r u c h o m e . Wszystko doskonale strzeżone. Prze­ ścia. Przekraczając terystyczne dla wszystkich m i e j s k i c h przestrzeni wyłą­ przestrzeni świętej... chrześcijańskiej, człowiek religijny zdejmie czapkę, uczyni znak krzyża. Atrium Wejście do b i u r o w c a wymaga „rytów" o i n n y m cha­ rakterze. Wchodzący nie m u s i wykazywać się „inicja­ tywą": żaden symboliczny gest nie otworzy wejścia do wnętrza. To o c h r o n a czujnie obserwuje każdego, k t o zmierza do środka, równocześnie śledzą go kamery. O d Relacja między „wnętrzem" a „zewnętrzem", między t y m , co widać na fasadzie (czyli t y m , co jesteśmy w stanie zobaczyć na pierwszy rzut oka), a t y m co k r y ­ je się wewnątrz, zawsze intrygowała, zawsze była za­ m o m e n t u przekroczenia „granicy", wchodzący staje gadkowa. „Wejrzeć do środka" - t o zadanie poznaw­ się „teleobecny" - „istnieje" na ekranie kamery. B i u r o ­ cze. Istnieje wiele legend opisujących „ukryte raje", wiec jest więc przestrzenią zwielokrotnienia - p o d w a ­ podziemne miasta, k r a i n y szczęśliwości „skryte w d o l i ­ jają przecież zarówno lustrzane ekrany na ścianach nie". (na i c h p o w i e r z c h n i a c h „obecny jest" świat zewnętrz­ 6 1 W y p t a w y do t a k i c h „alternatywnych światów" miały zazwyczaj charakter n y ) , jak i kamery (na i c h ekranach pojawia się z kolei inicjacyjny: sforsowanie wszystkich barier, „zmierzenie się" z mało obiecującym t y l k o t o , co jest wewnątrz). M a m y więc do czynienia „zewnętrzem" dawało nagrodę w postaci zaskakujące­ z cztetema (!) „rzeczywistościami" - d w o m a r e a l n y m i go, tajskiego „wnęttza". To, co czekało ukryte w środ­ i d w o m a przetworzonymi... k u , było ostatecznym celem. Jean H a n i tak opisuje ikonosfetę wrót świątyni: Claude Levi-Sttauss tak opisuje N o w y Jotk w la­ „sakralność przejścia i bramy nabiera pełni znaczenia t a c h czterdziestych: „Wzorem t k a n k i miejskiej t k a n k a w świątyni i dlatego właśnie przed wejściem do b u ­ społeczna i k u l t u r a l n a miała mnóstwo dziur. W y s t a t - d o w l i sakralnych stawiano 'strażników progu' czyło je wybrać i wślizgnąć się przez nie, żeby, niczym (...). O w i strażnicy m i e l i za zadanie, przypominać groźny A l i c j a po drugiej stronie lustta, znaleźć charakter k r o k u , j a k i miał uczynić wkraczając do sa­ T A K C Z A R O D Z I E J S K I E , że wydawały się N I E R Z E ­ crum" CZYWISTE". 5 9 - „strażnikami" wrót wieżowców są właśnie ŚWIATY 6 2 wszechobecne kamery. Ikonosfera drzwi jest jednak Dziś t a k i m i czarodziejskimi, nierzeczywistymi świa­ o wiele bogatsza: są one pokryte logami, nazwami t a m i wydają się wnętrza biurowców: i c h attia. W sta- f i r m . T o oczywiście znaki prestiżu. W k r a c z a m y t u r o i t a l s k i c h d o m a c h a t r i u m było nie t y l k o minidzie- 101 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... dzińcem: pełniło też funkcję poniekąd sakralną - t a m wi) doskonałe f u n k c j o n o w a n i e . We wszystkich k u l t u ­ znajdowały się nisze z posągami przodków, t a m czczo­ rach to, co ukryte, jest W S T Y D L I W E (i na odwrót). n o bożków-opiekunów ogniska domowego. A t r i u m Biurowiec skrywa to, co obaliłoby m i t jego doskonało­ wieżowca jest również „ołtarzem" - t u „czczony" jest ści, piękna, samowystarczalności. pieniądz. To zdecydowanie najważniejsze miejsce • •• w strukturze przestrzennej b u d y n k u , to c e n t r u m „mikroświata": dlatego otacza je aura tajemnicy. N a ze­ „W cieniu wieżowca" wnątrz docierają jedynie relacje o t y m , co jest we­ wnątrz - przypadkowy przechodzień ma małe szanse, by „poznać" (zwiedzić) b i u r o w i e c . „Nikt się nie przejmuje n a w y k a m i lub sentymenta­ 63 A o t o jak opisano a t r i u m n o w o otwartej siedziby m i mieszkańców miasta l u b dzielnicy. N i k t nie wie, jak banku Raiffeisen: „Zwraca uwagę a t r i u m p o d szklanym zapadają te żywotne dla warszawiaków decyzje. K a p i ­ dachem, skąpane w świetle. M a po prostu kosmiczny talizm i władze miasta przyzwyczajają nas do tego, że wygląd - z całą masą tajemniczych k o n s t r u k c j i . N a żyjemy w cywilizacji r a d y k a l n y c h zmian i podwyższo­ górnym tarasie został urządzony ogród. W styczniu po­ nego ryzyka. N i k t nie może czuć się bezpieczny u sie­ sadzono bambusy. Wszystkich intryguje t e n b a l k o n n a d bie, w dobrze oswojonej przestrzeni". bambusami. D o czego może o n służyć?". 65 Wieżowce-biurowce powstają błyskawicznie. Szyb­ 64 a t r i u m jest jego c e n t r u m kość i sprawność budowniczych to również znak presti­ - w tej „krainie cudów" możemy zobaczyć nie tylko żu, tworzący m i t t e c h n i k i , m i t nowoczesności - m i t biu­ Biurowiec jest universum, bambusowe ogrody: są również minikaskady, m i n i j e - rowca. Robotnicy pracujący przez cały czas, w dzień ziora, wielkie donice z drzewkami. Są restauracje (dla i w nocy, najnowocześniejsze technologie użyte do budo­ pracowników), balkony i zawieszone wy - mieszkaniec pobliskiej kamienicy ma bardzo mało w powietrzu m o s t k i (niczym góry). Jest „sztuczne n i e b o " (w posta­ czasu, by przyzwyczaić się do wyrastającego tuż za jego c i przeszklonego d a c h u ) . Każdy „model świata" ma o k n e m „olbrzyma". W oswojoną przestrzeń, która go swoją „oś kosmiczną" - w b i u r o w c u jest nią, łącząca otaczała, wdarł się chaos - ład przestrzenny zostaje zbu­ wszystkie piętra i poziomy, w i n d a (winda kształtuje rzony. Wieżowiec wdziera się również w przestrzeń pry­ również sposoby posługiwania się ciałem przez pra­ watną - zabiera światło. Paradoksalnie m o m e n t e m , kie­ cowników b u d y n k u - dy „wszystko wraca do n o r m y jest noc - wtedy biurow­ „człowiek b i u r o w c a " prawie wcale nie chodzi. M a ł o porusza się również po osi h o ­ ce „wyłączają s i ę " , ryzontalnej; z k o l e i nadzwyczaj często porusza się po go nieba. Przestają zagrażać. „Zycie w cieniu wieżowca", osi góra - dół, pokonuje różnicę wysokości bardzo w nieoswojonej przestrzeni, stało się już doświadczeniem szybko - w i n d a w wieżowcu działa tak sprawnie i c i ­ mieszkańców wielu metropolii. N o w y Jork (a także De­ 66 stają się niewidoczne na tle ciemne­ cho, że ciężko się nawet zorientować, że jest ona w r u ­ t r o i t ) , na przykład, to miasto w którym ład przestrzeni c h u ) . T e n egzotyczny „świat w m i n i a t u r z e " to nie t y l ­ nie panował nigdy dłużej niż chwilę: na miejscu dopiero ko symbol prestiżu. To również alternatywna (wobec co wybudowanych wieżowców już stawia się nowe. W y ­ miasta) rzeczywistość z „własnym" czasem. burza się b u d y n k i stare - „wiek" nie jest t a m kryterium. Kategoria trwania, przyzwyczajenia nie istnieje w N o ­ w y m Jorku: N O W E wiecznie wypycha S T A R E . Dach W D a c h y wieżowców znajdują się „prawie w niebie", Warszawie sytuacja jest szczególna: panujący przez kilkadziesiąt lat l a d organizowany przez Pałac a więc umieszczanie t a m r e k l a m jest manifestacją pre­ K u l t u r y uległ nagle rozbiciu. Z kolei ludzie chyba jesz­ stiżu i symbolem d o m i n a c j i n a d i n n y m i b u d y n k a m i , cze nie przyzwyczaili się do życia „na w y k o p i e " , „w cie­ n a d miastem, n a d wysokością, n a d naturą. n i u wieżowca" - w nieoswojonej przestrzeni. Zamiana chaosu w kosmos, nowego w stare jest jednak czymś Aż do k o ń c a lat 80. Jedyną szansą dla mieszkańca Warszawy, by spojrzeć na świat „z l o t u ptaka", był n a t u r a l n y m . Człowiek „ujarzmił" wysokość, podobnie wjazd n a szczyt Pałacu Kultury. Teraz t a k i c h punktów jak warszawiacy przyzwyczaili się już kiedyś do Pałacu w i d o k o w y c h jest wiele, miasto można oglądać z róż­ Kultury, zaś mieszkańcy Paryża „oswoili" wieżę Eiffla. n y c h miejsc - P K i N stracił m o n o p o l na jedyną możli­ Za jakiś czas n o w a warszawska a r c h i t e k t u r a nie będzie wą panoramę. budziła już t a k i c h emocji. Wieżowiec pozostanie jed­ nak wyzwaniem r z u c o n y m naturze - zawsze będzie Podziemia wzbudzał ambiwalentne uczucia. Lęk i fascynację. Skoro biurowiec odwzorowuje strukturę świata, m u ­ • •• si mieć również swoje P I E K Ł O . S ą n i m (oczywiście) podziemia b u d y n k u - t a m mieszczą się parkingi, k u c h ­ nie (z całą sferą zapachową), zaplecza, 1 magazyny. Myślę tu ptzede wszystkim o obrazie Widok Warszawy od strony Pragi, jako dziele wzorcowo wpisującym się w kanon gatunku, Wszystko to, co zapewnić ma organizmowi (biurowco­ 102 będącym zatazem „modelowym" przedstawieniem Watszawy. �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA". Na XVIII-wiecznych wedutach, przedstawienie miasta zajmo­ " B. Frydyczak, op. cit., s. 112 wało zazwyczaj nie więcej niż 1/6 powierzchni obrazu. 54 E. Rewets, Język i przestrzeń w poststmkturalistycznej filozofii kul­ nież mieszkańcy Warszawy mogą jej „doświadczać". i 3 J. Baudrillard, Ameryka, op. cit., s. 79 C. Levi-Strauss, Nowy Jork post- i prefiguratywny w: Spojrzenie 3 6 Zwraca na to uwagę E. Rewers. z oddali, Warszawa 1993, s. 417 37 Architektura późnego modernizmu, Warszawa 1989, s. 68 „Nowojorska" sky-line podnosi prestiż miasta. O d kilku lat rów­ tury, Poznań 1996, s. 99 (za B. Frydryczak, op. cit.) Moje nowe miejsce; Odczepić się, Warszawa 1978, s. 14 ' Ja lubię ciemno, ciemno/ a tu jasno, jasno; Odczepić się s. 14 8 3 9 Białoszewski, op. cit., s. 9 Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce, Watszawa 1987, s. 60 Z poslowia do książki L. Stommy Antropobgia kultury wsi pol­ skiej XIX wieku, Watszawa 1986 Białoszewski, op. cit., s. 17 Białoszewski, op. cit., s. 16 C. Levi-Strauss op. cit. s. 418 4 0 Bez korzeni, „Res Publica Nowa" 6/2000 4 1 J. Zieliński, Idzie Nowe, „Res Publica Nowa" 6/2000 4 2 Jakże „bogata" jest wyobraźnia warszawiaków! J. Hani, Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków 1994, s. 73 4 3 J. Zieliński, Idzie Nowe, op. cit. J. Baudrillard, Ameryka, Warszawa 1998, s. 27. „Przestrzeń 4 4 N p . J. Zieliński, op. cit. ogarnięta dramatyzmem zawodów" przypomina przesttzeń te­ 4 5 J. Zieliński, op. cit. atralną (lub przestrzeń sportowego widowiska). Ptzestrzeń „gry" 4 6 D. Bartoszewicz, „Gazeta Stołeczna", 17/04/2001 nigdy nie jest przestrzenią neutralną - przyciąga uwagę, „anga­ 4 7 D. Bartoszewicz, op. cit. żuje" zmysły. Dla człowieka kultur ttadycyjnych, niebo nie było 4 8 Można wręcz stworzyć antologię watszawskich wybutzeń doko­ ogarnięte „dtamatyzmem zawodów": było sferą natury, sferą sa- nanych w latach 90: do najbardziej rażących należy m . i n . zbu­ kralności — miejscem niezmiennym, o stałej symbolice. rzenie legendarnego klubu jazzowego Akwarium pod budowę 0 wieży Eiffla jako o symbolu pisze Ludwik Stomma w nawpół wieżowca, czy nielegalne „zniknięcie" zabytkowej fabryczki C i ­ żartobliwym tekście Uroda ludzkiej pomyłki troena na Górnośląskiej, czy (ostatnio) - kamienicy przy placu („Konteksty" Zbawiciela. 1/1991) s. 11-13 4 9 Jak podsumował Krzysztof Kłosiński we wstępie do Mitologii Ro­ 5 0 L. Stomma Uroda ludzkiej pomyłki „Konteksty" 1/1991, s. 11-13 51 Refotm Plaża nie jest więc jedynym budynkiem, który wzbudza „drapaczem chmur", ale nic więcej ich nie dzieli. Poza tym „wy­ 5 2 Co wartościuje te okteślenia pozytywnie. obraźnia zbiorowa" ttwale połączyła te tetminy. 5 5 Bardzo cwany budynek w: „Gazeta Stołeczna" (17/04/2001) Np. swe centralne miejsce w strukturze przestrzennej Warszawy 3 4 J. Zielińskijdzie nowe, „Res Publica Nowa" 6/2000 (o tej nie- „Ostatnia dekada X X wieku przyniosła Warszawie rewolucyjne 5 3 J. Baudrillard, op. cit., s. 80 zmiany w architekturze (...). O d końca lat osiemdziesiątych 5 6 „Kwartalnik Filmowy" 27/28 (2000) T. Chrzanowski, Wędrówki landa Barthes'a. po Sarmacji europejskiej, Kraków 1988, s. 14 W mojej pracy będę się posługiwał terminami „wieżowiec" takie skojarzenia... 1 „biurowiec" wymiennie; co prawda nie każdy biurowiec jest adekwatności wnętrza i „zewnętrza" już pisałem). stracił Pałac Kultury — warszawski axis mundi. każdy nowy budynek, najczęściej biurowiec lub hotel, wznoszo­ Idea samowystarczalności była stale obecna w myśleniu utopij­ nym. Swoistym „mikromiastem" była przecież corbusierowska ny z nowoczesnych materiałów, bez normatywnych ograniczeń unite d'habitadon. był powszechnie komentowanym wydarzeniem i prowokacyjnie 3 7 „Konteksty" 1/1991 s. 18: „W obliczu Pałacu Kultury stajemy odcinał się od tła" (j. Zieliński, Nowe Idzie, „Res Publica Nowa" wobec pytania, jakie Claude-Henri Rocquet stawiał Eliademu 6/2000) o mauzoleum Lenina-czy jest ono obiektem sakralnym? Jak da­ lece Profanum może stać się Sacrum?". R. Barthes, Mitologie, Warszawa 2000, s. 190 H . Read, O pochodzeniu formy w sztuce, Warszawa 1973, s. 103 38 Sacrum, mit, historia, Watszawa 1974, s. 52-53 R. Barthes, op. cit., s. 84 3 9 J. Hani, op. cit., s. 86 R. Batthes, op. cit., s. 190-191 6 0 Podobne funkcje pełniły, w miastach barokowych, gigantyczne kattusze, z godłami rodowymi. Natomiast w książce Yi-Fu Tu- Idea jawności procentuje: ludzie zaakceptowali Norway House, uznali go za „swój"- biurowiec wygrywa lokalne konkursy, pod­ ana (Przestrzeń i miejsce) możemy ptzeczytać: „Bramy miasta kreśla się jego świetne wpasowanie w otaczającą zabudowę. Jest miały najwyższe znaczenie symboliczne, któte (...) wyrażało się „ulubieńcem", ponieważ jest przyjazny człowiekowi. ogromnymi budowlami - ich rozmiary znacznie przekraczały J. Wujek, Mity i utopie architektury XX wieku, Watszawa 1986 pottzeby wynikające z praktycznej funkcji..." (w The Pivot of Fo­ ur Quartes Chicagol971 s. 435). „Gazeta Stołeczna" - fragmenty różnych wypowiedzi o nowych biurowcach. 6 1 Do najbardziej znanych należą: skryte wśród niedostępnej dżungli złote miasto El Dorado, oraz chrześcijańskie miasto Bo przecież płaskie ściany biurowców nigdy nie staną się chro­ szczęśliwe ukryte pod (w) jeziorem Kitieź. powate: na tym polega „magia" materiału. W dniu jego otwarcia; „Gazeta Stołeczna"(17/04/2001) 6 2 Nowy Jork post- i prefiguratywny, s. 421 Pod pewnymi względami, takim materiałem jest PLASTIK sub­ 6 3 Sam się o tym ptzekonałem: by otrzymać pozwolenie na wyko­ stancja, którą Barthes podziwiał za „dat błyskawicznego zmie­ nanie zdjęć we wnętrzu Focus Filtrowa, musiałem zjeździć kilka niania wyglądu zewnętrznego" (fregolizm): Barthes, op. cit., s. pięter, wykonać kilka telefonów, odwiedzić siedzibę administra­ 76. Plastik „stworzył" własną mitologię: to jedno ze slów-kluczy tora budynku. Zgody i tak nie otrzymałem... do popkultury. Artykuł pt. Niezwykle 6 4 D. Bartoszewicz, „Gazeta Stołeczna", Bardzo cwany budynek 6 3 R Śpiewak Bez korzeni, „Res Publica Nowa" 6/2000 cwany budynek; „Gazeta Stołeczna" 17/04/2001 (17/04/2001) J. Baudtillard, Ameryka, s. 79 6 " Wygaszanie świateł w biurowcach staje się rytuałem: w Watsza- T. Chrzanowski, op. cit., s. 107 wie, każdego wieczoru, mniej więcej o tej samej godzinie „zni­ B. Frydyczak, Ulica jako przestrzeń artystyczna, w: Formy estety- ka" kilkadziesiąt budynków. zacji przestrzeni publicznej red. A . Zeidler-Janiszewska, Warsza­ wa 1998, s. 112 103 �