https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49a097e9e202cbca133d6d69adf3003d.pdf cc73503a76369e1dece7710f8e6f48d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4957 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4596 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.117-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N Roman Reinfuss: LUDOWE KAFLE MALOWANE, Kraków, 1966, Wyd. Llł. Cenię bardzo książki, które na dłuższy czas „załatwia­ ją" jakieś zagadnienie w danej dziedzinie nauki. Muszą one operować możliwie pełnym materiałem heurystycz­ n y m , muszą być najczęściej w p e w n v m stopniu p r z y ­ gotowane przez monografie czy bodaj artykuły pisane na dany temat przez k i l k u poprzedników, na koniec autor musi umieć dokonać poprawnej i pełnej analizy i interpretacji materiału. Powstała praca nabiera w ó w ­ czas charakteru monumentalnego pracy kapitalnej czy podstawowej. Do tego t y p u dzieł zaliczam właśnie Ludowe kafle malowane Romana Reinfussa. Spełnia ona w sposób niemal idealnv wspomniane w y m o g i : autor opiera się na dużym i już chyba t y l k o w drobiaz­ gach możliwym do uzupełnienia materiale zabytkowym k a f l i malowanych z całej Polski. Rozgryzł i zwięźle, ale wyczerpująco, przedstawił dzieje tego rodzaju kaflarstwa w k u l t u r z e europejskiej. Przeanalizował dokumentnie technikę w y k o n a n i a i zdobienia naszych malowanvch k a f l i ludowych, a także tematyko malarska występującą w t e j gałęzi sztuki ludowej, omówił wystarczająco do­ kładnie dla celów porównawczych podobne kafle z k r a ­ jów sąsiadujących z Polską i wreszcie we wszystkich rozdziałach rozsądnie i z umiarem interpretuje zebrane dane. T w o r z y w ten sposób zamkniętą całość, dla recenzenta aż niemal irytującą swoją pełnością, nie ma się bowiem czego „czepić", Dla podpisanego książka ta ma specjalne znaczenie, bo tworzy j a k b y ilustrację dla dwóch tez, które często w y s u w a m przy omawianiu sztuki l u d o w e j : j e j związki w k i l k u podstawowych dziedzinach z rzemiosłem cechow v m oraz czerpanie w zakresie motywów f i g u r a l n y c h , ale także w dużej mierze i zdobniczych z wzorców, będących wspólnym dobrem całej sztuki europejskiej. Reinfuss trafnie opisuje przejście z tego rodzaju podniet zewnętrznych do twórczości, którą już możemy nazwać ludową, uzupełniając słusznie moje spostrzeżenia różni­ cowaniem tych przejść zależnie od oddziaływania środo­ wiska społecznego, gdy omawia różnice między twór­ czością Oksitowicza i pracującymi dla w s i k a f l a r z a m i mazurskimi. Z drobiazgów, które można by inaczej interpretować, mogę wymienić jedynie k i l k a : ułan reprodukowany na rycinie 78 nie musi być polski, bo armia pruska miała także regimenty ułanów, których strój wzorowany był na polskim. Rycina 121 chyba nie przedstawia koniecz­ nie chłopów podleżajskich," bo — j a k m i się zdaje — trzymają obie jej postaci kartusz z jakimś napisem, a więc jest to chyba ludowa „parafraza" jakiejś ryciny może a p i t a r v i n e i 'w stvln l a t 40-vrh X I X w Infantyl­ n a " grupa k a f l i mazurskich też chyba oparta jest o wzot v Р Г Я Н Г 7 П Р t v l k n stonrpń i e i n d ^ k n k i i " ipqt stosunkowo znaczniei" większy niż w pozostałychГ kaflach teeo reeionu Wydaie m sie że stonieó r e a l i z m u " Do4c/eeolnvch Zitrtl^vJiL i ^ t rhvha Z Tłńwn^ m W V e S y od ^nm* гД^тп" ™ я TrtWn inności" niema na materiale zebranym przez a u t o r a , ^ wy¬ dająca m i się dosc prawdopodobnym w y m k i e m ogólnej sytuacji k u l t u r a l n o - p o l i t y c z n e j dawnej G a l i c j i , byc może Oksitowicz czerpał z Bachmmskiego po jego sukcesach z lat 80-ych X I X w., ale może tez było o d ­ wrotnie. Malarze m a n u f a k t u r wschodniogalicyjskich, których mozuwe inspiracje w majohce pokuckiej jakże trafnie podnosi Reifuss, m o g l i byc powiązani z cechem k r a k o w s k i m jeszcze u schyłku X V I I I w., kierunek bowiem i n f i l t r a c j i majstrów tej epoki szedł na wschód, gdy Kraków tego czasu stawał się coraz m n i e j a t r a k c y j ­ n y m środowiskiem dla rzemiosła artystycznego. Ksawery Piwocłci Fragm. pieca, Wierzawicc vow. Leżajsk. Fot. Jan Swiderski �Tóth Janos: NEPi TESZETUNG HAGYOMANYI (Tradycje naszej ludowej architektury), wyd. Muszakl kfinyvkiado, Budapeszt, 1 9 6 1 , s. 239, ilustr. 362 L u d o w e budownictwo węgierskie, któremu poświęcono już wiele prac etnograficznych, doczekało się nowego, tym razem syntetycznego opracowania w książce pod wyżej w y m i e n i o n y m tytułem. Pozycja ta jest t y m b a r ­ dziej interesująca, że autor — Tóth Janos uwzględnił dane a r c h e o l O E i c z ń e i historyczne rzutuiace na znaiomość najstarszych f o r m mieszkalnych, a ponadto u w i daczniaiace sieiróżniee r e e i o n a l n e w s y s t e m i e i soosohie budowy łączył stale z podłożom.ekonomicznym V spo- Krążka dzieli się na trzy główne rozdziały. W p i e r w ­ szym autor analizuje rozwój osadnictwa i budownictwa ludowego w średniowieczu i czasach nowożytnych. Dużo uwagi poświęca epoce tzw. arpadvjskiej, trwającei od X do końca X I I I w., w której l u d węgierski ze'stadium półkoczowniczego przechodzi do systematycznej uprawy r o l i i ogrodnictwa. 5 e Wykopaliska z pierwszego w i e k u epoki arpadyjskiej dowodzą, że już wówczas na terenie Węgier były domy dwuwnętrzne. Późniejsze cięższe w a r u n k i gospodarcze ludności, powodowane nieustabilizowaną sytuacja p o l i ­ tyczną, byłv często przyczyną r e d u k c j i b u d y n k u 'miesz­ kalnego do" jednego t y l k o pomieszczenia. Już w t y m iednak czasie dążenia artystyczne budowniczych l u d o ­ w y c h były b a r d ? 0 s i l n e a najpiękniejszymi m o t y w a m i dekoracyjnymi z tej epoki są palmety sasanidzkie. za­ chowane w zdobnictwie l u d o w y m do czasów dzisiej­ szych. Rozwój budownictwa ludowego na Węgrzech hamo­ wany był w dużym stopniu przez najazdy Turków, którzy na początku X V I w. opanowali znaczną część środkowych Węgier na przeciąg przeszło półtora w i e k u . W t v m czasie j a k wykazują badania archeologiczne, miszkalno b u d y n k i chłopskie miały dwa, a nawet trzy pomieszczenia. Można przy t y m zaobserwować wędrówkę, jaką odbyło ognisko ze środka izby domu jednownetrzneeo nod ścianę działowa z sienią w budynkach d w u wnętrznych. Jednocześnie następował rozwój a r c h i t e k ­ tonicznysamveh urządzeń ogniowych Zachowane obiekty z X V I I I stulecia świadczą że rozwói domów w prze­ szłości i w t v m czasieГ nastenowal orzede wszystkim przez dodawanie zewnętrznych przybudówek. L i k w i d a c j a okupacji tureckiej (koniec X V I I w.) jest początkiem nowego okresu w ewolucji węgierskiego budownictwa ludowego, którego najbardziej charak­ terystyczną cechą jest klasycvzm. Pryncvpalna zasadą tego stylu jest koncentracja zdobnictwa architektonicz­ nego, a j e j rezultatem b y w a np. rząd domów wzdłuż ulicy, posiadających jednakowe podcienia l u b ganki, co autor określa mianem „estetvcznv w i d o k u l i c v " . Charakterystyczne dla tego budownictwa podcienia mają różnorakie formv. Biegną one wzdłuż f r o n t u całego b u d y n k u , wzdłuż" fasadv szczytowe! i maią różna głębo­ kość. Są też podcienia' wgłębione (wnęki), narożne l u b ganki. Ponadto silnie zróżnicowana jest ich kolumnada, występująca badź w postaci sładkich kamiennych f i l a ­ rów oodtr/vmuiacych horyzontalny oulao m d c i e n i a filarów z dekoracja reliefowa badź k o l u m n połączonych łukami, rzeźbionych słupów drewnianych i t d . W klasvcvstvcznvm budownictwie l u d o w y m znalazła zastosowanie również dekoracja sgrafittowa, częstokroć o motywach k w i a t o w y c h i roślinnych, która spotvkamv na fasadach szczvtowych domów. Technika ta przeszła do a r c h i t e k t u r y ludowej ze zdobnictwa kościelnego, a rozpowszechnienie j e j wiązało się z ogolnvm odrodze­ niem narodowym po wypędzeniu Turków." Niezależnie od wpływów rożnych stylów własnym w y t w o r e m w ę ­ gierskiej a r c h i t e k t u r y ludowej jest dom z dachem nadwieszonym nad ścianą szczytową skierowaną do ulicy. Obserwuje się t u rośne formy. W jednych w y ­ padkach wysunięta część dachu ma'kształt półokrągły, rozszerzający się k u dołowi. K i e d y indziej m a m y do czynienia z dachem naczółkowym i pionowo szalowaną dolną jego partią l u b dachem o silnie skróconej płasz­ czyźnie połaci szczytowej i szalunku biegnącym ukośnie od brzegów strzechy do górnej krawędzi ściany. Szalo­ wana płaszczyzna b y w a zdobiona profilowaniem brzegów desek oraz bogata' dekoracja malarska z m o t y w a m i roślinnymi geometrycznymi a nawet zoomorficznymi Domy takie często znajdujemy w zachodnich Węgrzech W rozdziale d r u g i m autor syntetyzuje dotychczasowe cudze i własne w y n i k i badań nad l u d o w y m budownic­ t w e m Węgier i wyznacza cześć podstawowych jego typów wiążących się z regionami, a mianowicie: t y p wschodniowęgierski ze zbliżonym doń siedmiogrodzkim, północnowęgierski zachodniowęgierski z centralną g r u ­ pą zadunaiska nołudniowoweeierski środkowowęeierski tzw. alfóldski dom, i północno-wschodniowęgierski nad górna Cisa T v o v te różnią sie miedzv soba nie t v l k o drugorzędnymi cechami architektonicznymi ale też w kwestiach zasadniczych, t a k i c h j a k podział mieszkania i 7aburinwa аочппг!ягг7Я ' G o d n y uwa^i iest f a k t УР kucnnia iakn Domies7r7enie mieszkalne ro7w^rneła sie na Dółnoo у i I S m r l T i l таś sień nełn i а Л я n aloeir zna funkcie пя УяЛЛХ ! rmtuH ń i u kra i u c o w y n i k a z. odmiennych cech kTimatybny^ch v/ушка W trzeciej części pracy, w oparciu o czynniki fizjo­ graficzne, autor zwraca uwagę na sytuację społeczną i ekonomiczną, mającą wyraźny w p l v w na wiejskie budownictwo. Dalej zaś konstatuje, że l u d węgierski, mimo iż czerpał wzorv z budownictwa niemieckiego czy południowosłowiańskiego, realizował ie według włas­ nych koncepcji architektonicznych. Podobnie też prze­ twarzał na własny użytek elementy brane z różnych stylów oraz e p o k ' i zachował je w ' w i e l u o k o l i c a c h ' d o czasów n a m współczesnych I t a k stvl romański u t r z y ­ muje sie w podcieniach z poprzecznymi sklepieniami w domach nad brzegiem Balatonu, styl gotycki widocz­ n y jest w kompozycji bryły drewnianych dzwonnic, zaś na i c h izbicach Dozostawił ślad renesans który często obserwujemy również w szczytowych zwieńczeniach architektury" mieszkalne! i b r a m zamvkaiaevch r>oszczególne gospodarstwa oraz w malowidłach na szczy­ tach domów, zastosowanie na fasa­ dach szczytowych i f r o n t o w y c h zarówno w kształtowaniu oodcieni iak dekoracii П ! Я Ч 7 Г 7 У 7 П У (nr> m n t v w nłnńrał W nodcieniach dominuie iednak klasycyzm Natomiast z romantZu b u d o S T d o O T elementów z d o b n i c r v r t m o w a n c Ь У Ь ze Т П Я Г ^ П У Г П ^ onóźnieniem Tvnowa lik cecha weeierskiei a r c h i t e k t u r y l u d o w e r l p s t e nr/e mieszane w s c z ^ Praca T . Janosa oparta została' na dobrze p r z y ­ gotowanej dokumentacji naukowej, o czym świadczy duża ilość zamieszczonych ilustracji. Składają się na nie fotografie, r y c i n y czarne i kolorowe, a przede wszystkim plany domów i zagród oraz detale a r c h i t e k ­ toniczne. D l a celów porównawczych wprowadzono p r z y ­ kładowe ilustracje z terenu R u m u n i i i Czechosłowacji. Pracę zamyka bogaty zestaw l i t e r a t u r y naukowej, w y ­ korzystanej przez autora, oraz resume w języku f r a n ­ cuskim. W a r t o podkreślić, że zarówno przygotowanie naukowe książki, j a k i j e j wysokie w a l o r y techniczne (kredowy papier, d r u k i in.) mogą stanowić wzór dla tego rodzaju wydawnictw. Jerzy Czajkowski �