https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c1d161db9ef32fa2d661c2737d2f10e.pdf 4ee45141c87eff42131cc6c7e37bc5ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2660 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2473 Title A name given to the resource Matczyny ból nie ma granic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.62-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grębecka-Ćwiek, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Matczyny ból nie ma granic Opis śmierci w czasopismach kobiecych Z u z a n n a Grębecka-Ćwiek Chcę tu zanalizować kilka opisów nagiej, tragicznej s'mierci zamieszczonych w pismach kobiecych. Abstrahuję od problemu, czy przytoczone wypadki rzeczywiście miały miejsce. Wystar­ czy mi, że są przedstawiane - i prawdopodobnie odbierane przez częs'ć audytorium - tak, jakby były prawdziwe. Podkreśleniu prawdziwości służy podawanie danych bohaterów - imion, ini­ cjałów nazwiska, wieku, miejsca zamieszkania - oraz zamie­ szczanie zdjęć. Pisma, z których pochodzą omawiane teksty, można podzie­ lić na dwa rodzaje. Do pierwszego należą Cienie i Blaski, Z ży­ cia wzięte i Sukcesy i Porażki. Zawierają one prawie wyłącznie opowiadania, przedstawiane jako prawdziwe historie opisywane przez czytelników. Historie dotyczące s'mierci pojawiają się głównie w rubryce Ludzkie dramaty lub podobnych - Rozstania i powroty, Na przekór przeciwnościom itp. Wyłom stanowi tutaj opowiadanie Straciłam przyjaciela - jest ono pracą na konkurs Największe osiągnięcie mojego życia. Opowiadania nie mają charakteru reportażowego. Jeśli nawet pojawiają się jakieś zdję­ cia, są one tylko umowną ilustracją. Zupełnie inaczej jest w przy­ padku artykułów z pism takich, jak „Życie na gorąco", „Naj", „Na żywo" i „Pani domu". Widać to już po nazwach rubryk, w których zamieszczane są tego typu teksty - „Reporterzy przed­ stawiają", „W tajemnicy", „Temat tygodnia". Pojawiają się licz­ ne zdjęcia i szczegóły, dzięki którym możemy umiejscowić opi­ sywane wydarzenia. Jak już zostało powiedziane, przedmiotem opisu jest śmierć nagła, najczęściej w wyniku wypadku samochodowego lub z po­ wodu nagłej i niespodziewanej choroby, zwłaszcza spotykająca osoby bardzo młode. Jeżeli mamy do czynienia z chorobą, to uważa się że ona sama zwykle nie jest śmiertelna, zgon następuje w wyniku błędu lekarskiego lub zaniedbania. Tylko trzy spośród przytaczanych historii dotyczą zabójstwa, jedna samobójstwa. Philippe Aries pisząc o stosunku do nagłej śmierci w średnio­ wieczu, przeciwstawiają śmierci zapowiedzianej, poprzedzonej znakami. „Skoro śmierć miała być w ten sposób zapowiedziana, nie mogła być nagła, repentina. Kiedy nie uprzedzała o sobie, przestawała być koniecznością groźną, ale oczekiwaną i chcąc nie chcąc akceptowaną. Burzyła wtedy porządek świata, w który wszyscy wierzyli, stawała się bezsensownym narzędziem przy­ padku, a czasem przejawem gniewu Bożego." W analizowanych artykułach przeciwstawia się nagłą śmierć raczej chyba śmierci ze starości, a przynajmniej w późnym wieku, ale również, jak u Ariesa, jest ona czymś, co burzy porządek świata. Dlatego naj­ pierw pokazuje się bohatera tuż przed nieszczęściem, jeszcze wpisanego w ten porządek.. „ [Dzieci] beztrosko wracały do do­ mu. Szły poboczem drogi, trzymając się za ręce..." [15] , „Przez kuchenne okno obserwowałam, jak mój synek wskakuje na rower i pędzi po naszej ulicy." [6] Nic nie wskazuje na zbliżające się nieszczęście, życie toczy się w pełni normalnie. Nie ma żadnych znaków zapowiadających tragedię. Podkreślony jest spokój pa­ nujący w naturze. „Wtedy przed rokiem też był piękny, wiosenny dzień." [6]. Znaki pojawiają się dopiero po fakcie, wskazują na to, że porządek już został naruszony. „Po półgodzinie usłyszałam syrenę karetki pogotowia." [6], ,J*rzed blokiem stał wóz policyj­ ny, klatka pełna była gapiów." [2] Śmierć w pewnym sensie zaburza następstwo czasów, w którym przyszłość jako oczywista konsekwencja teraźniejszo­ ści jest możliwa do przewidzenia, zaplanowania. Pokazuje dy­ stans, który w rzeczywistości je dzieli. Podważa wiarę w sens myślenia o dniu jutrzejszym. „Wszystkie nasze plany okazały się niewiele warte. Tamtego dnia mieliśmy pojechać do rodziców mojego ukochanego, by powiedzieć im, że będą mieli wnuka." [12] Zmarły powinien żyć, jest silnie związany ze światem. Te związki pokazuje się przez umieszczenie go w porządku spo[ 2 I Mimo złego stanu zdrowia po porodzie lekarze wypisali panią Barbarę do domu n 2 Rodzice 3-letniej Mitenki nie mogą pogodzić się ze śmiercią swego dziecka 62 �łecznym - zwykle jest osobą posiadającą liczną rodzinę, która go potrzebuje. „Bogdan osierocił dwoje dzieci: 10-letnią Zuzie, i 9-letniego Bartka. Na pogrzebie strasznie płakały." [10] Pod­ kreślają to zdjęcia rodziny zmarłego (il. 1.) To zachwianie po­ rządku szczególnie wyraźne jest w przypadku s'mierci dzieci. Daje się tu do zrozumienia, że zmarły one zbyt wczes'nie, nie przeżywszy w pełni swego życia. „Syneńku, w bólach cię urodzi­ łam, tyle cię pielęgnowałam, a teraz ja, matka, muszę przycho­ dzić na twój grób. Zamiast doprowadzić do pierwszej komunii, opłakuję ciebie..." [5] W tej wypowiedzi wyraźnie widać prze­ konanie, że sytuacja, w której dziecko umiera przed rodzicami, jest nienormalna, nienaturalna. Początkowo, aby ratować zagrożony porządek s'wiata, bliscy zmarłego odrzucają złą nowinę, nie przyjmują jej do wiadomo­ ści. „Ofiary? Jakiej ofiary?! - nic do mnie jeszcze nie docierało." [2] ,Moie to nie o ich dziecko chodzi? Milenka jeszcze wczoraj była przytomna (il. 2). Płukanie żołądka nie jest przecież aż tak skomplikowane?!" [9] Bliscy nie mogą uwierzyć, że ktos', kto je­ szcze do niedawna należał do s'wiata żywych, ich s'wiata, może umrzeć lub być zagrożony s'miercia. W opisie podkreśla się jego dobrą kondycję fizyczną. „To musi być pomyłka! Jesteś naj­ zdrowszym i najbardziej wysportowanym człowiekiem, jakiego znam!" [3] Również dołączone zdjęcia przedstawiają przyszłego zmarłego, gdy jeszcze jest żywy i zadowolony z życia. Sam opis s'mierci jest zazwyczaj bardzo oszczędny. Oczywi­ ście zdarzają się drastyczne szczegóły. „Widziałam, jak porusza­ ły się jego oczy, a potem Michał zaczął sinieć." [5] Ale to należy do rzadkos'ci. Moment s'mierci bywa czasem wręcz pomijany. „Po roku Jacek zachorował na AIDS. Minęło dziewięć miesięcy, zostałam sama." [4] Być może dzieje się tak dlatego, że nagła s'mierc stanowi wyrwę w normalnym funkcjonowaniu s'wiata, otwiera wrota chaosowi. Czytelnik chce zachować do tego dy­ stans, obserwować chaos tylko z daleka. Poza tym, tak jak opis cudzego cierpienia kieruje nasze myśli ku własnemu cierpieniu, opis cudzej s'mierci przypomina nam o własnej s'miertelnos'ci. Prawdopodobnie zresztą dokładny, kliniczny opis agonii byłby zbyt drastyczny dla odbiorców. Masowy odbiorca wcale nie pra­ gnie, by opis był bardzo realistyczny. Jak twierdzi Dwight Macdonald, kultura masowa „odbiera treść zarówno głębszej rzeczy­ wistości (seks, śmierć, porażka, tragedia) jak prostym, sponta­ nicznym uciechom, ponieważ rzeczywistość byłaby zbyt realna, a uciechy zbyt żywe ". 3 Czasem bliski dowiaduje się o nieszczęściu w ogóle dopiero po fakcie, od osób trzecich. „W słuchawce usłyszałem zapłakany glos szwagierki: „Bogdan... nie żyje. Rozbił się pod niemiecką granicą". [10], „Nazajutrz dowiedziałam się, że miał wypadek, prowadząc samochód po pijanemu. Uderzył czołowo w zaparko- waną ciężarówkę. Zginął na miejscu." [1] To dodatkowo oddala s'mierc. Zamiast szczegółowego opisu umierania pojawia się szczegółowy opis miejsca i okolicznos'ci s'mierci, często wzboga­ cony zdjęciami, ( i l . 3.) Zaspokaja to potrzebę uczestnictwa u czytelników. Zwłaszcza zdjęcia dają im możliwos'ć przeniesie­ nia się na miejsce tragedii. Przeniesienia intelektualnego, bo nie cielesnego, a też nie do końca emocjonalnego. Czytelnik może poznać i zrozumieć tragedię bez konieczności osobistego jej przeżywania. Staje się kimś' w rodzaju widza w stanie czystym, opisanego przez Edgara Morina. „Widz się przygląda. Widzem jest w równym stopniu czytelnik dziennika czy czasopisma. Nowe techniki wytwarzają typ widza w stanie czystym, to znaczy ode­ rwanego fizycznie od widowiska, ograniczającego się do bierne­ go patrzenia. Wszystko się rozgrywa przed jego oczami, ale on nie może niczego dotknąć, nie może włączyć się cieleśnie w to, co obserwuje. W zamian za to wzrok widza dociera wszędzie, zarów­ no do buduaru Brigitte Bardot, jak i do międzyplanetarnej rakie­ ty Titowa." A także na miejsce tragicznej s'mierci. To, co powiedziałam do tej pory, skłania do stwierdzenia, że w gruncie rzeczy to życie, a nie s'mierc, jest tematem tych histo­ rii. Wszystkie one koncentrują się wokół osób bliskich zmarłe­ mu, ich przeżyć. Wyrażają to choćby niektóre tytuły opowiadań - „Matczyny ból nie zna granic" czy „Nie chciałam ślubu, teraz bardzo żałuję". Podkreślają one więzi łączące bliskich ze zmar­ łym. Również na zdjęciach przyszły zmarły jest pokazany w oto­ czeniu rodziny. Przywoływane są przedmioty, które należały do niego. ,Mariola z kąta wyciąga rowerek. (...) Teraz dzieci jeżdżą po podwórku na rowerkach, a ja mojego synka jut nie zoba­ czę..." [5] Kontrast między trwałością rzeczy materialnych a nietrwalos'cia, ulotnos'cia życia ludzkiego podkreśla grozę s'mierci. W dodatku pamiątki pozostałe po zmarłym przypomi­ nają o nim, powiększając żal i ból bliskich. Duże wrażenie robi zdjęcie matki z rowerkiem należącym do jej zmarłego dziecka (il. 4.) czy rodziców w pokoiku, który od s'mierci dzieci nie zo­ stał przemeblowany. Takie przywoływanie pamiątek po zmar­ łych jest zgodne z tradycją. Odnajdujemy to choćby u Kocha­ nowskiego, który rozpoczyna tren V I I słowami: nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory/ mojej najmilszej cory!/ Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie,/ żalu mi przydajecie?" Warto odwołać się wlas'nie do Trenów, gdyż ich temat - nagła s'mierc dziecka - jest analogiczny do tematu rozważanych tu opisów ga­ zetowych. I podobnie jak w tych ostatnich chodzi o przeżycia osób bliskich zmarłemu, w Trenach s'mierc Urszulki jest w grun­ cie rzeczy tylko pretekstem do pokazania przeżyć Kochanow­ skiego. Ą 5 Aby uratować porządek s'wiata, bliscy udają, że zmarły nadal należy do s'wiata żywych, przynajmniej w takim sensie, że moż­ 3 Hżb/eta Шивка г Rom/adom nie może otrząsnąć się po trageśi, jaka ją spotkała ni �na coś dla niego zrobić, a tym samym włączyć go jako przyczy­ nę w swoje działania. Takim działaniem może być szukanie od­ powiedzialnych za nieszczęście. ,JMatczyny ból nie ma granic, może czas przyniesie ukojenie. Ale teraz Mariola szuka odpowie­ dzi na pytanie: kto jest winien." [5] Dość często odpowiedzialno­ ścią za nieszczęście obarczają siebie samych, jak w artykule pod znamiennym tytułem „Czy odpowiadam za śmierć mojego bra­ ta?". Jeśli istnieją jacyś faktyczni sprawcy tragedii, osoba bliska może czuć się współwinna, jak matka zamordowanej dziewczy­ ny, która wyznaje: „Do dziś nie mogę sobie wybaczyć, że odra­ dziłam Ani wezwanie policji. Może wtedy nic by się nie wydarzy­ ło... " [2] Znalezienie winnego jest ważne również dlatego, że do pewnego stopnia neguje przypadkowość śmierci. Staje się ona konsekwencją czyichś działań, a więc znajduje swoje miejsce w porządku świata. Inną tego typu działalnością jest dbanie o grób zmarłego. Grób jest czymś, z czego zmarły będzie niejako korzystał. Cza­ sem bywa to interpretowane bardzo dosłownie. „Grób Michała jest murowany: Mariola uczepiła się myśli, że trzeba zrobić tak, aby ziemia swoim ciężarem nie uwierała dziecka." [5] Wszystko to pozwala wierzyć, że zmarły jeszcze nie całkiem odszedł, a przynajmniej funkcjonuje w uporządkowanym świecie. Skoro ciągle można coś dla niego zrobić, jest w jakiś sposób obecny, quasi-żywy. Skrajnym przejawem tej tendencji jest udawanie, że zmarły żyje. Philippe Aries, opisując śmierć we współczesnym świecie, pisze o wystawianiu zwłok w sali domu pogrzebowego. „Czasem pokazują go w specjalnej inscenizacji, jak gdyby jeszcze żył, przy biurku, w fotelu, a nawet z cygarem w ustach." Ale jed­ nak kiedyś wreszcie życie wraca do normy. Może okazać się wte­ dy, że śmierć ta była dla bliskich w jakiś sposób przydatna. „To doświadczenie sprawiło, że patrzę na świat trochę inaczej niż moi 6 rówieśnicy. Na pewno rozumiem więcej i częściej zastanawiam się nad życiem" [3]. Podsumowując, schemat takich opisów wygląda następująco. Pokazane jest normalne życie zwykłych ludzi, na których nagle spada nieszczęście w postaci niespodziewanej śmierci kogoś bli­ skiego i kochanego. W pierwszy momencie odrzucają oni tę wia­ domość, potem cierpią, a cierpienie to jest zwiększane przez przedmioty przypominające o zmarłym. Następnie skupiają się na realnym działaniu, które ma i m ułatwić zaakceptowanie nie­ szczęścia - szukanie winnego, opieka nad grobem. W końcu ży­ cie wraca do normy. Opisywane zdarzenia nie są w żaden sposób niezwykłe, w tym sensie, że nie ma nic niezwykłego w sposobie przeżywania cierpienia przez ich bohaterów. Wiadomo, że prasa brukowa żywi się sensacją, niezwykłością. A jednak nie publiku­ je się tekstów o zmarłym, który byłby złym człowiekiem, które­ go śmierć stanowiłaby dla rodziny szczęśliwe zrządzenie losu. Bohaterkami nie bywają matki, które wiadomość o śmierci dziecka skwitowałyby wzruszeniem ramion. Dlaczego opis naturalnego sposobu przeżywania tragedii jest atrakcyjniejszy od opisu przeżycia niecodziennego? Tym, co najbardziej niepokoi czytelnika, jest moim zdaniem zagro­ żenie porządku świata. Nagła śmierć jest tym silniej przeżywa­ na, tym bardziej wstrząsa czytelnikiem, i m bardziej burzy ład. Dlatego ważne jest pokazanie harmonii, która panowała, zanim nastąpiło nieszczęście. Dlatego też podkreśla się, jak bardzo bliscy kochali zmarłego i jak wielki jest ich ból po jego stracie. Na myśl o tym, że takie nieszczęście mogłoby stać się kiedyś jego udziałem, czytelnik odczuwa lęk. Ale odczuwa też zado­ wolenie, widząc, jak wielkie cierpienie go omija. Aby czytelnik był w pełni zadowolony z artykułu, matczyny ból musi nie mieć granic. SPIS W Y K O R Z Y S T A N Y C H 1. Straciłam przyjaciela, „Cienie i Blaski", nr 6, czerwiec 1997, Praca konkursowa: Największe osiągnięcie mojego tycia. 2. Tragiczna miłość, „Z życia wzięte", nr 4 (37), 14 02 - 27 02 97, ru­ bryka „Ludzkie dramaty". 3. Zostanę z tobą aż do końca, „Sukcesy i Porażki", nr 10 (23), 02 05 - 15 05 97, rubryka „Na przekór przeciwnościom". 4. Tylko rodzice wiedzą, Że jestem nosicielką wirusa HIV, „Nąj", nr 28/97 (146), 7 lipca - 13 lipca 1997, rubryka „W tajemnicy". 5. Matczyny ból nie ma granic, „Ш}", nr 20/97 (142), 1 2 m ą j a - 18maja 1997, rubryka „Reporterzy przedstawiają". 6. Przed nami cale życie, „Sukcesy i Porażki", nr 14, 29.06 - 10.07.97, rubryka „Rozstania i powroty". 7. Czarna seria w tczewskim szpitalu, „Życie na gorąco", nr 43, czwar­ tek, 23 października 1997, rubryka „Temat tygodnia". 8. Zamordowano moją przyjaciółkę, „Z życia wzięte", nr 19, 12.09 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. ARTYKUŁÓW: - 25.09.97, rubryka „Ludzkie dramaty". W szpitalu szukali ratunku..., „Życie na gorąco", nr 1, wtorek, 30 grudnia 1997, rubryka „Temat tygodnia". Czy odpowiadam za śmierć mojego brata?, „Naj", nr 51/97 (173), rubryka „W tajemnicy". Popełniłam wielki błąd, „Z życia wzięte", nr 22, 24.10. - 06.11.97, rubryka „Ludzkie dramaty". Me chciałam ślubu, teraz bardzo żałuję, „Na żywo", nr 11, wtorek, 27 maja - 9 czerwca 1997, rubryka „To jest miłość!" Nie potrafdam ocalić jej przed śmiercią, „Cienie i Blaski", nr 11, li­ stopad 1997, rubryka „Wieczne wyznania". Rodzice oskarżają - Marcin byl torturowany! Popełnił samobójstwo!, „Pani domu", nr 15, środa, 9 kwietnia 1997, rubryka „Temat tygodnia". Pobocza śmierci, ,Życie na gorąco", nr 22, środa, 28 maja 1997, ru­ bryka „Temat tygodnia". PRZYPISY: 1 Philippe Aries, Człowiek i śmierć, tł. Eligia Bąkowska, PIW, Warszawa 1992, p. 24 Liczby w nawiasach kwadratowych odsyłają do numeru artykułu w spisie zamieszczonym na końcu tekstu. Dwight Macdonald, Teoria kultury masowej, [w:] Kultura masowa, red. Cz. Miłosz, Paryż 1958, s. 29 Edgar Morin, Kultura czasu wolnego, [w:] Antropologia kultury, 2 3 4 64 red. Grzegorz Godlewski, Wydawnictwa UW, Warszawa 1995, s. 494 Warto też zauważyć, że zarówno przedmioty należące do zmarłego, jak i miejsce śmierci (wypadku) mają charakter mediacyjny, należą zarówno do świata żywych, jak i do świata zmarłych. Za zwrócenie mi na to uwa­ gi dziękuję Tomkowi Rakowskiemu. Philippe Aries, op. cit., ss. 588-589 5 6 �