https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a9e8f729ea18b9b7aaf421fe63e2b92.pdf 9f420870812403615ba64222bfee3d3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5645 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource gender antropologia ciała antropologia jedzenia jedzenie - aspekt antropologiczny bulimia anoreksja antropologia płci Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5248 Title A name given to the resource Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy / Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubat, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kubat B Doktorantka W y d z i a ł u Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka s t u d i ó w podyplomowych z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje się pozyskiwaniem ś r o d k ó w ma działalność organizacji p o z a r z ą d o w y c h . Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy nformacje o śmierci nikomu wcześniej nie­ znanej urugwajskiej modelki Luisel Ramos obiegły świat, wywołując konsternację i obu­ rzenie. W sierpniu straciła przytomność podczas pokazu, lekarze nie zdołali uratować jej życia. Aby utrzymać linię, żywiła się wyłącznie liśćmi sałaty - takie dane podaje internetowa encyklo­ pedia . Kolejna tragedia wydarzyła się w listo­ padzie w szpitalu w Sao Paulo, gdzie zmarła 21-letnia Ana Carolina Reston. Karierę modelki rozpoczęła w trzynastym roku życia, nowe kre­ acje prezentowała w Japonii, Turcji i Meksyku, a przez ostatnie miesiące życia jadła jedynie po­ midory i jabłka. W chwili śmierci przy wzroście 174 cm ważyła zaledwie 40 kg. Temat podjęli nie tylko publicyści, sprawą zajęli się również 1 1 2 http://pl.wikipedia.org/wiki/Luisel_Ramos. B M I (ang. Body Mass Index) jest to wskaźnik będący ilorazem masy ciała liczonej w kilogramach i kwadratu poważni urzędnicy państwowi, którzy domagają się, aby dziewczęta o „rozmiarze zero" przestały się pojawiać na wybiegach. Władze Madrytu za­ kazały miejscowym kreatorom zatrudniania na wybiegu kobiet bez właściwego zaświadczenia lekarskiego oraz z BMP wskazującym na znacz­ ną niedowagę . Kolejne doniesienia o niebez­ piecznej chorobie, która szaleje w świecie mody, systematycznie potęgowały nastrój grozy. Do krucjaty włączyły się gwiazdy srebrnego ekranu - jedna z aktorek przyznała, że czasopisma ze zdjęciami chorobliwie chudych dziewcząt ukry­ wa przed sześcioletnią córką. Tajemnicza przypadłość dotyka kolejne oso­ by. Problem dostrzeżono w szkołach, pedago­ dzy robią wszystko, aby mu zapobiegać . Jeden 3 4 3 4 http://wiadomosci.onetpl/1384102,2678,kioskart.html. „Gazeta Olsztyńska", 2A0.2007, http://wiadomosci. wp.pl/kat,31314,wid,8665437,prasaWiadomosc.html. wzrostu podanego w metrach (przyp. red.). BARBARZYŃCA PDQ8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy z poradników dla kobiet w rubryce „gorący temat" alarmuje, że wśród uczennic szkół ponadgimnazjalnych zapanowała dziwna moda na grupowe odchudzanie. Kilka nastolatek po­ stanawia zgubić „dodatkowe" kilogramy, infor­ mują o swoim pomyśle koleżanki - te następnie dołączają do zespołu. Po kilku tygodniach poja­ wiają się rywalki - na początku w klasie, później w sąsiedniej szkole. Dziewczęta, dopingowane do osiągania coraz lepszych wyników, rywalizują i prześcigają się w wymyślaniu własnych diet. Wspólnie się ważą, po czym porównują rezulta­ ty. I chociaż chudną, to uważają, że ciągle zbyt mało . Podobny problem mają kobiety, które pra­ cując na odpowiedzialnych stanowiskach i wy­ chowując dzieci, muszą nieustannie dbać o swój wygląd. Należą do pokolenia wychowanego na supermenki i wydają się mieć idealnie ułożone życie. Doskonale radzą sobie w trudnych sytu­ acjach, lecz w chwilach słabości, kiedy nikt nie widzi, objadają się tylko po to, aby za moment móc wszystko zwrócić. W ten sposób funkcjo­ nują przez lata, nie budząc żadnych podejrzeń wśród najbliższych . Autorstwo terminu anoreksja przypisuje się dwóm osobom, które niemal równocześnie opi­ sały podobny zespół fizycznych objawów. Jed­ nym z badaczy jest William Guli, angielski lekarz, drugim - francuski neurolog Charles Lasegue. Bulimia od samego początku kojarzo­ na była raczej z moralnym, a nie medycznym wymiarem żarłoczności. Wczesne przypadki głodzenia wyrażały pogardę i wstręt do ciała oraz 5 6 5 „Tina", 16-18.04.2007, s. 20. 6 J. Podgórska, „Polityka", 7.10.2006, s. 106. 7 Por. S. Kurowski, Od ascezy do obżarstwa, 7 8 9 10 11 12 9 [w:] Oczywisty Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 52. R. Przybylski, Pustelnicy i demony, Znak, Kraków 1994, s. 77. jego biologicznych funkcji. Ciało jako byt niedo­ skonały stanowiło siedlisko zła oraz przeszkodę w wyzwoleniu dla duszy, zasługiwało zatem na agresję. Asceza miała w sposób symboliczny wyobrażać walkę z Szatanem i być potępieniem grzesznego świata . Zjawisko umartwiania ciała obecne było na początku chrześcijaństwa i w ca­ łym średniowieczu. Anachoreci, dążąc do zba­ wienia, poddawali się rozlicznym torturom, mię­ dzy innymi głodowali: „Niektórzy jadali bowiem co drugi dzień, chociaż byli i tacy, którzy przyj­ mowali pokarm co piąty" . Osiemnastowieczni medycy podobne praktyki będące demonstracją pobożności i wyrzeczeniem się potrzeb zmysło­ wych określali mianem anorexia mirabilis . R. Bell w swojej książce Święta anoreksja przedstawia kronikę przypadków osób, które świadomie rezygnowały z jedzenia i narzucały sobie długotrwałe posty. Przypuszcza się, że na anoreksję i bulimię chorowała między innymi Joanna d'Arc. Święta Katarzyna z Sieny tortu­ rowała ciało, aby ujarzmić niższą część swojej natury - przepasana łańcuchem nabitym gwoź­ dziami spała godzinę co dwa dni . Żywiła się jedynie łyżką ziół dziennie, a kiedy zmuszana była do spożycia czegoś więcej, wkładała patyk do gardła i wymiotowała . Prawdopodobnie chciała się w ten sposób zbuntować przeciwko rodzinie, która zmuszała ją do małżeństwa. Odmawiała jedzenia córka węgierskiego króla Małgorzata. Podobnie jak w historii Katarzyny, głodówka miała być wyrazem sprzeciwu wobec postanowienia ojca o wydaniu jej za m ą ż . 10 BARBARZYŃCA Gdańskie J.N. Vuarnet, Ekstazy kobiece, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 63. 11 J.R. Bemporad, Cultural and Historical Aspects of Eating Disorders, [w:] Eating Disorders, New York 1995, s. 407. 12 nu M . M . Jablow, Anoreksja, bulimia, otyłość, Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2001, s. 30-31. urok biesiadowania, red. P. Kowalski, Towarzystwo 8 61 Ibid., s. 406. �62 Katarzyna Kubat O d m o w ę jedzenia u t o ż s a m i a n o z wielką siłą woli, głodujące osoby adorowano i podziwiano. Niektóre, jak Katarzyna czy Małgorzata, uzna­ ne zostały za uosobienie pobożności i wyniesione do godności świętych. Wierzono, że rezygnacja z cielesnych przyjemności i umartwianie stano­ wią jedyną słuszną drogę godnego, religijnego życia oraz prowadzą do nieśmiertelności i przynoszą wieczną chwałę. Dzięki wynalazkowi druku rozpowszechniło się w Europie wiele legend o „cudownych pannach" żyją­ cych bez jedzenia. Podobne przypadki zostały odnotowane również po dru­ giej stronie Atlantyku, gdzie purytanie natknęli się na sprawę czarownic z Massachusetts - donoszono, że su­ rowe głodówki sprawiały tym kobie­ tom „dziwną przyjemność" . Między X V I a X V I I I wiekiem barwne historie o pierwszych anorektyczkach zostały wchłonięte przez kulturę ludową. Niektórzy lekarze, podobnie jak du­ chowni, poddawali poszczące dziew­ częta wnikliwej obserwacji, chcąc do­ ciec, czy one rzeczywiście nie jedzą. Znany jest przypadek jednej z „cu­ downych panien", którą przyłapano na potajemnym jedzeniu, a następ­ nie stracono . Anoreksja przybierała postać coraz bardziej jarmarczną FOT. HUBERT FRANCUZ wygłodzone niewiasty prezentowano na dworach i odpustach, składano im wizyty i obsypywano podarkami. Sensacyjne towały wychudzone ciała swoich córek i sióstr informacje o głodujących kobietach rozbudzały za odpowiednią opłatą. Jednym z takich przy­ ogromną ciekawość, dlatego rodziny prezen- padków była Sara Jacob, dziecko angielskiego 13 14 13 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 1 4 A. Gromkowska, Kobiecość w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, s. 180. BARBARZYŃCA E(1E| �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy farmera - rodzice czerpali zyski z pokazywania córki gapiom dopóty, dopóki dziewczyna nie umarła z wycieńczenia . W X I X wieku termin „poszczące dziewczęta" wszedł do powszechne­ go obiegu oraz zadomowił się na dobre w euro­ pejskich czy amerykańskich słownikach i leksy­ konach. Poszczące panny ciągle były obiektem zainteresowania i podziwu, a opisy ich sylwetek przedstawiano w prasie. Wielka popularność „niejadków" inspirowała coraz więcej kobiet i stymulowała do naśladowania podobnych za­ chowań . Epoka wiktoriańska jest momentem, kiedy wśród elit pojawia się nowy ideał kobiecego piękna i stylu życia. Idealna dama, zamknięta w czterech ścianach bawialni, miała ucieleśniać delikatność, słabość i podległość. Dziwne zacho­ wania przypominające zaburzenia jedzenia tłu­ maczono wyjątkową podatnością na załamania nerwowe. Typowym problemem była sitofobia - chorzy odmawiali przyjmowania pożywienia, które rzekomo było zatrute. Kolejna jednostka chorobowa to chlorosis (blednica), odznaczająca się brakiem apetytu, ogólnym zmęczeniem oraz anemią - w potocznej świadomości kojarzyła się z niezaspokojeniem płciowym i miała wy­ stępować u ludzi zamożnych . Kwestią, która wydaje się szczególnie interesująca, jest stosunek objawów do obowiązującego wówczas pojęcia kobiecości oraz ideału urody. Symptomy chlorozy odbijały się w modelu kobiecego piękna utożsamianego z „mdlejącym urokiem", bla­ dością i kruchością. Popularnym schorzeniem, które pod wieloma względami mogło przypomi­ nać dzisiejszą anoreksję, była przede wszystkim histeria . 15 16 17 18 63 Sposoby przejawiania się zaburzeń jedzenia oraz ich rozumienie są historycznie zmienne - wszelkie interpretacje odzwierciedlają głów­ ne poglądy i wierzenia obowiązujące w danej epoce. Problem został ostatecznie opisany w ka­ tegoriach medycznych i zdiagnozowany jako choroba psychosomatyczna. Oznaki pobożno­ ści zaczęto postrzegać jako objawy chorobowe. Głodówki przeniesiono ze sfery religijnej do świeckiej, następnie poddano medycznej obrób­ ce. „Właściwa" anoreksja rozpowszechniła się wraz ze zmianą standardów urody w latach trzy­ dziestych X X wieku, kiedy pojawiły się mody na rozmaite diety będące nową formą manifestacji określonego stylu życia . Bulimia nie doczekała się tak barwnego i szczegółowego opisu jak anoreksja, chociaż jej obecność została odnotowana j u ż w I I w. n.e. przez Galena, który użył słowa bulimis do opisu jednostki chorobowej objawiającej się nienatu­ ralnie dużym apetytem. Na przestrzeni dziejów termin bulimia sporadycznie pojawia się w pi­ śmiennictwie medycznym, mimo iż indukowa­ ne wymioty były przez wieki znane jako druga, obok upuszczania krwi, technika odtruwająca organizm . Problem został jednoznacznie zdefiniowany. Poza oficjalną wiedzą medyczną funkcjonuje „drugi nurt" - pełna niespójności i ąuasi-teoretycznych uproszczeń wiedza potoczna. Kultura popularna jest głównym źródłem danych na temat obydwu chorób, zwykle są to informacje pobieżne i fragmentaryczne, stanowią kompila­ cję obiegowych opinii, plotek, dawnych wierzeń i wątków medycznych. Mamy tutaj także do czy­ nienia z pewnym przetworzeniem naukowych 19 20 15 J.R. Bemporad, op.cit., s. 403. 18 A. Gromkowska, op.cit., s. 180-182. 16 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 19 A. Giddens, Nowoczesności 17 M . Pilecki, Historia zaburzeń odżywiania się, [w:] Ano­ reksja i bulimia psychiczna, red. B. Józefik, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1996, s. 17. {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA 2002, s. 145. 20 M . Pilecki, op.cit., s. 18. tożsamość, P W N , Warszawa �Katarzyna Kubat 64 sądów, które umożliwia racjonalizację fenomenu jak gwiazdy filmowe. Najpierw zaczynają Uczyć na poziomie „zdroworozsądkowego myślenia" kalorie. Potem szukają diet. W końcu zaczynają się i zredukowanie jego złożoności. W takiej formie głodzić i chorują . Dzieje się tak dlatego, że w na­ wyobrażenie o anoreksji i bulimii jest powszech­ szej kulturze atrakcyjność fizyczna jest większym nie przyswajalne, a zjawisko staje się czymś oczy­ atrybutem kobiet niż mężczyzn. Przedstawiane wistym. Za przykład mogą posłużyć fragmenty przez media sylwetki chudych kobiet są dla wielu tekstu zamieszczonego w pewnym portalu in­ nastolatek synonimem urody i atrakcyjności sek­ ternetowym: Anoreksja [...] jest jedną z nowych sualnej ^. Dziewczęta chcą za wszelką cenę zyskać chorób cywilizacyjnych [...] Osoby wykazujące figurę top modelki (• • - j . A wszystko zaczyna się zaburzenia łaknienia zwykle charakteryzują się tak niewinnie. Kilka nastolatek zauroczonych fi­ takimi cechami osobowości, ja\ perfekcjonizm, gurą znanych z telewizji modelekpostanawia się wysoki poziom aspiracji i ambicji [...] Uważa się, odchudzić. Cóż w tym złego? że anoreksja może być objawem schizofrenii lub Przedstawione poglądy odzwierciedlają kul­ choroby afektywnej. [...] Bulimia (bulimia ne­ turowy mechanizm - zagadkowe i niepokoją­ rvosa) to odwrotność anoreksji [...] Waga chorych ce zjawisko zostaje wytłumaczone i przez to waha się. Od wyniszczenia stosunkowo szybko do­ oswojone. Mamy tutaj do czynienia z czymś, co chodzi do patologicznej otyłości. [...] Chorzy na Peter L . Berger i Thomas Luckmann określili bulimię są głodni zaraz po zjedzeniu. [...] Często mianem „terapii" - zastosowaniem takich me­ objadają się w nocy. [...] To dążenie do idealnego chanizmów pojęciowych, które umożliwiają za­ wyglądu jest naturalne dla naszego gatunku. Od chowanie aktualnych czy potencjalnych dewian­ tysięcy lat stawiano wyżej walory fizyczne nad tów w obrębie ustalonej definicji rzeczywistości. umysłowymi. Mężczyźni zawsze oglądali się za Dewiacja zostaje zracjonalizowana przez „nie­ pięknymi kobietami [...] W ten sposób rodzi się fachowców" w ramach obowiązującej potocznej fobia. Kobiety posiadają bardziej złożoną psychikę wiedzy o świecie i włączona do symbolicznego niż mężczyźni [.. J . uniwersum, co gwarantuje jego trwanie. Na Komunikaty preparowane przez kulturę ma­ „poziomie ekspertów" stworzona zostaje teoria sową przedstawiają zaburzenia jedzenia jako dewiacji, aparat diagnostyczny i system lecze­ zjawisko dziwne i niezrozumiałe. Przyczyna nia . Ponadto potwierdza się tutaj przekonanie Susan Sontag o tym, że choroby najbardziej ta­ chorób - w dalszym ciągu nie do końca j asna dla profesjonalistów - w odniesieniu do najprost­ jemnicze, czyli uważane na gruncie medycznym szych skojarzeń znajduje poręczne wyjaśnienie. za wieloprzyczynowe, niosą w sobie ogromny Nadmierna koncentracja na wyglądzie, ciągłe potencjał jako metafory zła moralnego czy spo­ odchudzanie oraz zapatrzenie na celebrytów łecznego . popkultury to podstawowe składniki zdrowo­ Z jednej strony choroby przedstawione są rozsądkowej etiopatologii: Marzą, by wyglądać jako bardzo niebezpieczne, z drugiej otacza się 22 2 24 25 2 1 26 27 21 22 23 http://prace.sciaga.pl/50481.html. „Rzeczpospolita", 14.04.2006. http://www.słowo.com.pł/?dod=3&id=5881. 24 „Zdrowie", 3/2007, s. 54. 25 „Tina", op.cit., s. 20. 2 6 P.L. Berger, T. Luckmann, Społeczne rzeczywistości, 2 7 tworzenie PIW, Warszawa 1983, s. 179-183. S. Sontag, Choroba ja\o metafora. AIDS i jego metafory, PIW, Warszawa 1999, s. 65. BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy je aurą sensacji. Podobnie jak kiedyś „cudowne panny", tak dzisiaj kobiety z oznakami anoreksji, zwłaszcza gdy należą do „wyższych sfer", wzbu­ dzają niezdrowe zainteresowanie połączone z fascynacją: Zapadnięte policzki, wystające żebra i łopatki- Tak dziś wygląda jedna z sióstr Olsen, Mary-Kate. W dorosłość weszła ze 150 milionami dołarów na koncie, była szczęśliwie zakochana [...] W prasie zaczęły się pojawiać pierwsze ko­ mentarze dotyczące problemów, jatye Mary-Kate ma z jedzeniem. Reporter jednej z gazet tak ' cjonowal kolację jednej z sióstr Olsen w modnej restauracji: „Zamówiła pomidora. Pokroiła go na sześć części i bardzo powoli, kawałek po ka­ wałku, starała się go zjeść. Widać było, że sprawia jej to trudność. W końcu jedna\ńc udało. To było wszystko, co zjadła tego wieczoru" . Anoreksja jest jednym z najmroczniejszych sekretów świata mody. Teraz jej ofiarą może paść wielki koncern projektancki. To, o czym do tej pory plotkowało się w sieci, teraz podano w formie oficjalnej infor­ macji: Allegra Versace, 20-letma cóĄa Donatelli i spadkobierczyni imperium Versace, jest chora na anoreksję Opisy prezentujące zjawisko bulimii wywo­ łują raczej negatywne skojarzenia. Sama nazwa „wilczy apetyt", wskazując obecność niepoha­ mowanych impulsów, w sposób jednoznaczny odwołuje się do wyobrażeń o zwierzęcej naturze człowieka. Choroba poprzez metaforyczne „odczłowieczenie" postrzegana jest jako bardziej złowroga . Jedna z młodych gwiazdek show-businessu, Lindsay Lohan, wyznała, że była do tego stopnia chora i obolała, że nie miała siły się u m y ć . Znajomy cierpiącej od 16. roku życia na r e l a 29 29 30 31 28 http://katalog.bizz.pl/index. php?engine=tekst&nid=5892&cid=118. 29 http://zyciegwiazd.onet.pl/1409398,l,allegra_krolewna_ anoreksji,artykul.html. 30 S. Sontag, op.cit., s. 125. nu BARBARZYŃCA 65 bulimię Britney Spears opowiada, jak objadała się chipsami, lodami, słodyczami i colą, po czym z poczuciem winy zmuszała się do wymiotów . Z wyniszczającą chorobą zmagała się Jane Fon¬ da: Byłam bułimiczką prawie trzydzieści łat. Zwracałam niemał każdy posiłek, k y zjadłam. Kiedy to się zaczęło, nie było jeszcze nazwy na tę chorobę. A ja przez wszystkie te łata nie po­ wiedziałam o tym nikomu. Ta\ strasznie się tego wstydziłam. Uważałam, że jestem obrzydliwa. Wiem też, że ze względu na chorobę rozpadały się moje związki . Sam sposób, w jaki mówi się o znanych ko­ bietach dotkniętych chorobą, wywołuje ambiwa­ lentne odczucia. Zwłaszcza anoreksja przestaje być traktowana jako coś złego - w otoczeniu dworów, fleszy i czerwonych dywanów nabiera atrakcyjności, zaczyna być postrzegana jako eks­ kluzywna forma kreacji, model tożsamości wyra­ stającej ponad przeciętność. Co istotne, choroby przedstawia się obok wiadomości o środkach odchudzających i dietach oraz zdjęć wychudzo­ nych modelek. To wprowadza dziwne napięcie i dodatkowo neutralizuje negatywne skojarze­ nia związane z anomalią. Kontekst, w jakim podaje się informacje o chorobach - nacisk na modelowanie ciała połączony z prezentacją arsenału narzędzi koniecznych do osiągnięcia idealnego wizerunku, komunikaty utożsamiają­ ce powodzenie ze szczupłą sylwetką - sprawia, że zaburzenia jedzenia mogą zostać uznane za środek umożliwiający stworzenie pożądanego image. Media, przedstawiając groźne zjawisko przy równoczesnym lansowaniu patologicznego piękna oraz nacisku na autokreację - dostarczają 32 tór 33 31 http://wwwAinomaniak.pl/ploAi/ploAi/ploAa. php?p=3992. 32 http://muzyka.onet.pI/l 33 „Twój Styl", 12/2006, s. 47. 0172,1501975,plotki-html. �Katarzyna Kubat 66 pewnego wzorca ułatwiającego osobom o okre­ ślonych predyspozycjach ekspresję intrapsychicznych problemów Objawy bulimiczne i anorektyczne prezen­ tuje się coraz częściej na łamach książek. Na anoreksję cierpi, stworzona przez M . Gretkowską, Sandra K. - pracownica agencji reklamowej, która po kolejnej kuracji odchudzającej odkrywa w sobie dar jasnowidzenia, następnie staje się etatową wieszczką przepowiadającą notowa­ nia giełdowe. Ważne miejsce zajmuje literatura dydaktyczna dla nastolatek, która z założenia powinna zniechęcać i odstraszać - opisy kon­ kretnych przypadków, oprócz funkcji ilustracyj­ nej, mają stanowić potwierdzenie teorii o przyczynowo-skutkowym związku kultu szczupłej sylwetki i autodestrukcyjnych zachowań. Jed­ ną z bardziej popularnych pozycji jest książka W Lachowicz Przeklinam cię, ciało. Jak można się domyślić, jest to tekst o nastolatce, u której burza dojrzewania wyzwala patologiczne skłon­ ności - bohaterka głodzi się, potem sięga po narkotyki, zapada na anoreksję, później bulimię. Kolejnym przykładem jest książka H . Hassemuller W sidłach anoreksji. Tutaj znowu młoda i delikatna dziewczyna przeżywa kryzys zwią­ zany ze zmianami zachodzącymi w jej ciele. Postanawia je kontrolować, pragnie schudnąć, w efekcie doprowadza się do anoreksji. Anorektyczki zostają ikonami masowej wy­ obraźni - przykładem mogą tu być słynne bliź­ niaczki Samanhta i Michaela - „współczesne święte anoreksji". Siostry obiecały sobie, że tak długo będą się odchudzać, dopóki jedna z nich nie umrze. Ich przerażające zdjęcia obiegły cały 34 Por. M.F. Rogers, Barbie ja\o i\ona kultury, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa 2003, s. 139. 35 3 6 34 36 - człowiek maszyna, red. A. Celińska, K. Fidler Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury", Kraków 2005, s. 201. http://porcelanowe.lap.pl/site/pro.php. Por. K. Moskwa, www.obsesje.kompulsje.manipulacje.com, Anoreksja i bulimia w sieci, [w:] Człowiek świat. Podobne znaczenie przypisuje się postaci Karen Carpenter, zmarłej na anoreksję w 1983 roku wokalistki The Carpenters, popularnego duetu z lat 70. Kontrowersyjny reżyser Todd Haynes nakręcił fdm krótkometrażowy Super¬ star: The Karen Carpenter Story, opowiadający 0 umieraniu piosenkarki. Niezwykłość projektu polegała na tym, że w fdmie zagrały lalki Barbie - reżyser zestawił chorobę z lansowanym pato­ logicznym ideałem piękna . Prawdziwą „kopalnią" - nietrwałych wpraw­ dzie, ale atrakcyjnych z punktu widzenia an­ tropologa - tekstów są internetowe pamiętniki anorektyczek i bulimiczek oraz strony „pro-ana" propagujące alternatywny sposób odżywiania: Pro-ana to styl życia, dążenie do doskonałości, perfekcji, panowanie nad sobą i nad własnym ciałem*. Błogi są relacjami z prywatnych wojen toczonych codziennie z własną cielesnością, autorki informują o wykonanych ćwiczeniach 1 składzie przyjętego pokarmu. Czytając swoje dzienniki, dziewczyny kontrolują się i dopingują nawzajem, śledzą sukcesy i porażki towarzyszek, wymyślają nowe strategie w walce ze wspólnym wrogiem. Ujawniając publicznie wstydliwe se­ krety, świadomie narażają się na krytykę i ka­ rzące spojrzenia, co ma zwiększać motywację do kolejnych zmagań oraz skuteczność wykorzy­ stywanych technik. Dziewczynom przyświeca ten sam cel : musze być chuda musze po prostu musze;] a z waszą pomocą i moją motywacją na pewno się to uda;) nie mogę zawieść siebie dość użałania się;) czas zacząć prawdziwą wałkf o to co kocham ... kości... chudość... :) do zobaczenia moje siostrzyczki:*:*:™ 37 http://chuda-bede.blog.onet.pl/. zwierzę BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy Fora internetowe pełnią funkcję centrów informacyjno-doradczych, gdzie każdy może zgłosić problem lub zwrócić się z zapytaniem, a poruszona kwestia jest poddawana dyskusji. Najczęściej konsultuje się sprawy diet, środków odchudzających oraz innych wypróbowanych metod redukowania wagi. Bywalczynie forów czy blogów tworzą w sposób spontaniczny zwarte gro­ no i afirmują patologiczny sposób bycia - niektóre 38 E. Goffman, Piętno. nU Rozważania o zranionej tożsamości, BARBARZYŃCA 67 rzeczywiście są chore, niektóre do tego aspirują. Posługują się slangiem, konstruują własne stereo­ typowe wzorce zachowań, mają silne poczucie przynależności do grupy i są przekonane o jej elitarnym charakterze. Odwołując się do Goffmanowskiej klasyfikacji dewiantów, podobne subspołeczności można by określić mianem sekciarskich - ze względu na kolektywne i demonstracyjne zaprzeczanie społecznemu porządkowi . Warto 38 Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk2005, s. 186-188. �Katarzyna Kubat 68 jednak zwrócić uwagę, że chociaż negują niektó­ re tradycyjne wartości - takie jak życie i zdrowie, przez co muszą ukrywać swoją działalność - to jednak doprowadzają do skrajności ideały akcep­ towane w kulturze dominującej, takie jak orien­ tacja na sukces, szczupła sylwetka. Istotny jest sposób, w jaki chore postrzegają siebie i swoje zaburzenia. Anorektyczki są z sie­ bie zadowolone - w ich własnym mniemaniu anoreksja jest manifestacją skrajnego perfekcjonizmu i siły charakteru: ty NIE POTRZEBU­ JESZ jedzenia [...] głodowanie jest przykładem siłnej wołi [...] medowaga odpowiada perfek­ cyjnemu ciału . Wychudzone ciało i sterczące kości symbolizują triumf nad popędami i wy­ mykającą się spod kontroli cielesnością oraz apetytem, tym samym gwarantują sukces i dobre samopoczucie: będziesz mogła zobaczyć swoje piękne, piękne kości [...] kości są czyste i gładkie/ wyraźne. Tłuszcz jest brudny i wisi na tobie jak spadochron . Masz kości „na wierzchu", a to jest piękne". Bulimiczki uważają swoje praktyki za dys­ funkcjonalne i wstydliwe, czują wstręt do sie­ bie. Żyją z poczuciem porażki: Ja wałczę z tym ścierwem juz kupę czasu ciągłe powtarzam sobie ze to ostatni raz ałe zawsze wychodzi inaczej :( nie potrafię sobie z tym poradzić jest to bardzo uciążłiwe [...] mam przez to baaaardzo niska samoocenę popadam w stan monotonni i małej depresji nic mnie nie cieszy tak jak kiedyś bo nie czuje się ładna atrakcyjna tylko jak hipopotam z opuchniętym gardłem" . Anoreksja postrzegana jest w tym kontek­ ście jako najlepsza metoda pozwalająca osią­ i9 40 2 39 40 http://www.umierajaca-dusza.blog.pl/. d http://porcelanowe.lap.pl/site/dlaczego.php. 42 http://users.nethit.pl/forum/read/necrosa/4096116/. http://Ąsiegi.emix.net.pl/wyswietl.php?user=bulimia. m 43 44 45 46 44 http://forum.gazeta.pl/forum/72,2. html?f=11181&w Ibid. 41 43 gnąć wymarzoną sylwetkę - nie tylko szczupłą, ale wręcz chudą: ja chce schudnąć! nienawidzę swojego odbicia w lustrze, przy wzroście 164 mam 67 kg masakra ...każdego dnia czuje się jak ohydna świnia!!! przez ostatnie kilka byłam na głodówce, ale niestety miałam napad-a raczej kiłka-me mogę juz tak żyć....ja chce mieć anę, marze o tym codziennie i nic nie wychodzi... , ja na prawdę chcę schudnąć!!!!! pomóżcie mi. co mam zrobić?? ja też chcę być taka jak wy -Ano­ rektyczki- chudość jest piękna a me takie zwały tłuszczu jak ja mam. przy wzroście 170 ważę 61 kg jestem grubą Świnią . Niewłaściwe zachowania żywieniowe mogą być w odczuciu osób chorych źródłem rzeko­ mych korzyści, co sprawia, że trwanie przy nich staje się wygodne . Przede wszystkim zarówno anoreksja, jak i bulimia stanowią znakomity sposób na sterowanie otoczeniem i unikanie sytuacji trudnych. Należy tutaj powtórzyć za Goffmanem, nawiązując do jego teorii piętna, że możliwość usprawiedliwiania swoich niepo­ wodzeń stanowi wprawdzie drugorzędną, ale jednak konkretną korzyść dla nosiciela skazy. Dodatkowo doświadczenie męki, w kontekście powszechnych przekonań o związku cierpienia z życiową mądrością, ewokować może wyobra­ żenia ukrytego błogosławieństwa . Manipulacje jedzeniem zasadniczo wypełniać mają emocjo­ nalną pustkę, ucieczka w jedzenie lub „niejedzenie" pozwala odizolować się od problemów i otaczającego świata. Wypowiedzi zaburzonych internautek odzwierciedlają jednak jeszcze inne, szersze zjawisko, które dotyczy całej kultury ponowoczesnej, a mianowicie problem z okre- 45 = 42128842. S. Abraham, D . LIeveIlyn-Jones, Anoreksja ...op.cit. [TA PRACA N I E BYŁA CYTOWANA], s. 104. 4 6 E. Goffman, op.cit., s. 41-42. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy śleniem własnej tożsamości i nieustanny trud jej konstruowania . Materiały zamieszczone w sieci jednoznacz­ nie wskazują, że patologię można potraktować jako jedną z wielu ofert dostępnych na szerokim rynku image ow . Wszelkie niekonwencjonalne zachowania żywieniowe, dając poczucie nie­ powtarzalności i kontroli, stają się tym samym elementem kreacji i pozwalają skonstruować atrakcyjny dla niektórych osób wizerunek . Charakterystyczny wygląd czy sposób bycia po­ zwala wyróżnić się spośród innych, daje złudze­ nie bycia oryginalnym i przekonanie o wyjąt­ kowości własnej osoby. Jednocześnie znajduje potwierdzenie i uzasadnienie w systemie obo­ wiązujących w grupie norm i wartości. Przej­ mując aprobowane i stypizowane wzorce za­ chowań, identyfikując się z resztą „plemienia", jednostka realizuje gotowy projekt tożsamości - nieustające manipulacje jedzeniem oraz cia­ łem są elementem rozpaczliwej walki o to, aby tę tożsamość utrzymać. Rozpatrując zjawisko z a b u r z e ń jedzenia, należy przede wszystkim przywołać koncepcje reakcji społecznej. W przeciwieństwie do teorii etiologicznych nie koncentrują się one na przy­ czynach patologii, kładą za to nacisk na procesy, podczas których dochodzi do uznania konkret­ nych jednostek za dewiantów . Wedle założeń interakcjonizmu symbolicznego, gdzie zwykle wykorzystuje się metaforykę zaczerpniętą z te­ atru, rzeczywistość społeczna utożsamiona jest 47 48 49 50 4 7 Por. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią, 69 z nieustannym działaniem, którego istotą jest ciągła definicja sytuacji. I co szczególnie ważne w kontekście tych rozważań, elementem central­ nym interakcji jest wyobrażanie sobie tego, jak jest się widzianym z perspektywy drugiej osoby. W konsekwencji stabilizuje się lub modyfikuje własną rolę, wykorzystując zestawy gotowych identyfikatorów, i dostosowuje ją do oczekiwań grupy^ . Odwołując się do powyższych ustaleń, moż­ na przyjąć, ze teksty kultury definiują rolę, dostarczają środek, za pomocą którego osoby 0 pewnych predyspozycjach mogą demonstro­ wać wewnętrzny problem, równocześnie redu­ kując rzeczywistość do granic własnej słabości . Wypreparowany wzorzec - ściśle powiązany z systemem znaków i symboli, określając i na­ rzucając społecznie aprobowane ramy ekspresji, powoduje, ze patologia przejawia się w taki, a nie inny sposób. Tworzy powszechnie zrozumiałą 1 czytelną fasadę szaleństwa, stereotypowe wy­ obrażenie choroby umożliwiające klasyfikację. Jest składnikiem zarówno subiektywnego, jak i obiektywnego świata. Mechanizm ten został opisany przez Bergera i Luckmanna: Opętanie mieszkańca haitańskiej wioski, który zinternalizujepsychologię voodoo, zaczyna się od momentu odkrycia pewnych dobrze zdefiniowanych oznakPodobnie nerwica nowojorskiego intelektualisty, który zinternalizuje psychologię freudowską, za­ czyna się od stwierdzenia pewnych dobrze znanych symptomów . 1 52 53 Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków s. 78-81. 2001, s. 136-137. 50 48 49 Ibid. 1993, s. 261-262. Por. I . Wojciechowska, Kiedy ciało ma decydujący w sprawie wartości tożsamości człowieka - drogi prowadzące glos do anorektycznej, [w:] A. Suchańska, Podmiotowe ispoleczno-kulturowe uwarunkowania anoreksji, W) A. Siemaszko, Granice tolerancji, PWN, Warszawa PD08 BARBARZYŃCA 51 Ibid., s. 268-269. 52 R. Bastide, Socjologia chorób psychicznych, PWN, Warszawa 1972, s. 368. 53 P.L. Berger, T. Luckmann, op.cit., s. 270. �Katarzyna Kubat 70 Choroba jest społecznie wytwarzana, powsta­ je w procesie komunikacji, oddziaływań pomię­ dzy jednostką a otoczeniem w odniesieniu do zbiorowych wyobrażeń i obowiązującej wiedzy. Objawy przekształcają się w przekazy, chory odgrywa swoją rolę według przygotowanego scenariusza, który będąc częścią symbolicznego uniwersum, odzwierciedla powszechne wartości i niepokoje . Kultura popularna, dostarczając informacje na temat obydwu chorób, nie tyl­ ko proponuje gotowy sposób na demonstrację wewnętrznego konfliktu, ale daje gwarancję, że zostanie on poprawnie odczytany, ponadto umożliwia racjonalizację zjawiska. Włączenie go w system wiedzy potocznej sprawia, że de­ wiacja przestaje zagrażać spójnemu obrazowi świata i tym samym umożliwia jego trwanie. Komunikaty o zaburzeniach jedzenia z jednej strony odzwierciedlają niespójności i kulturo­ we ambiwalencje, z drugiej poddają dewiację kontroli . Warto zwrócić uwagę, że problem przeraża i budzi strach, ale również fascynuje. Element chaosu, irracjonalność kojarzona z patologią od wieków wywołują pewną ekscytację. Tym, co przy­ ciąga, jest ciemna strona psychiki, element tajem­ nicy związany z obcością. Dewiacja, należąc do innego porządku, wieloznaczna i przepełniona symboliczną głębią, pociąga i odpycha jedno­ cześnie. Wyzwala emocje będące połączeniem podziwu i trwogi, zaciekawienia i niechęci. Ta ambiwalencja jest odzwierciedleniem nie tylko stosunku do obcości . Przede wszystkim przy­ pomina postawę wywołaną obecnością sacrum . 54 55 56 57 54 R. Bastide, op.cit., s. 366-367. 55 K. Moskwa, Zaburzenia jedzenia w ujęciu antropologicznym, [w:] Problemy psychologii i kultury, „ALBO albo", 4/2004, s. 51. 56 Por. Z. Benedyktowicz, Portrety „obcego". Już Stary Testament tłumaczy pojawienie się sza­ leństwa boską ingerencją, choroba psychiczna greckich herosów miała być karą zesłaną przez rozgniewanych bogów, koncepcję „boskiego sza­ leństwa" można odnaleźć w pismach Platona . Chorobie przypisuje się więc znamiona świętości, nieziemski - czasem boski, czasem demoniczny charakter dewiacji powoduje, że lęk i groza w jej obliczu przeplatają się z chęcią zbliżenia. Dziw­ na, niebezpieczna i niesamowita stanowi swoisty ekwiwalent sacrum - tym należy tłumaczyć jej siłę oddziaływania, ciągłą obecność i niezmienne zapotrzebowanie na szaleńców. Przenosząc problem na poziom psychologii kultury, można się dopatrzyć związku dewiacji z doświadczeniem ofiary i opisać zjawisko we właściwych mu kategoriach. Istotą tego zbioro­ wego i uniwersalnego w swym wymiarze rytuału jest poświęcenie jednostki dla jakichś wyższych celów - zwykle przebłagania sił nadprzyrodzo­ nych. Postać kozła, wokół której koncentruje się cykl ofiarniczy, powinna być personifikacją ar­ chetypowego, transkulturowego pod względem formy i treści syndromu cienia. Ofiara, której wy­ bór ma publiczny charakter, konfrontuje jednost­ ki z doświadczeniem granicznym - tematami śmierci, cierpienia, życia czy lęku, odpowiadając tym samym na najbardziej pierwotną ludzką potrzebę. W figurę kozła ofiarnego wpisywać się mają najbardziej destrukcyjne tendencje tkwiące w kulturze. Spośród wielu następujących kolejno sekwencji procesu szczególnie ważny wydaje się tutaj moment demonizowania ofiary, kiedy to na wytypowaną jednostkę przerzucane są zbiorowe 58 59 57 Ibid, s. 160. 58 W A . Brodniak, Choroba psychiczna w społecznej, świadomości Oficyna Naukowa, Warszawa 2000, s. 65-83. Od stereotypu do symbolu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 5 9 Por. M . Sznajderman, Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Semper, Warszawa 1994, s. 5-7. Kraków 2000, s. 148-150. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy winy, lęki i nieszczęścia. Kolejnym etapem jest unicestwienie, dzięki któremu społeczność inte­ gruje się i odradza na nowo . Kozioł ofiarny staje się ważną figurą wy­ obraźni zbiorowej, cykl ofiarniczy odtwarza proces stworzenia kosmosu, oczyszczenia i od­ nowy. Projekcja elementów chaosu na zidentyfi­ kowany uprzednio obiekt umożliwia zbiorowo­ ści uwolnienie i zneutralizowanie potencjalnie dezintegrujących składników. I chociaż związki z archetypowym jądrem uległy degradacji, to w pozornie niewinnych zachowaniach, takich jak plotkowanie czy publiczne poniżanie, moż­ na się dopatrzyć archaicznych śladów - podob­ ne reakcje mają wyrażać kolektywną tęsknotę za doświadczeniem granicznym . Należy tutaj wspomnieć również o figurze błazna, roli odgry­ wanej zwykle przez małomiasteczkowego pijaka czy wiejskiego idiotę . Stabilizacyjną funkcję dewiacyjnych zachowań podkreśla K.T. Erikson. Zapotrzebowanie na aberracje wiąże się z ko­ niecznością nadawania systemowi większej spój­ ności i wyrazistości, o uznaniu pewnych postaw za patologiczne decyduje widownia społeczna, kierując się swoim kapryśnym i selektywnym zainteresowaniem. Co szczególnie istotne, celem formalnych instytucji kontroli nie jest wbrew pozorom zwalczanie nietypowych zjawisk, ale utrwalanie i utrzymywanie ich na stałym po­ ziomie . Egzemplifikacją przedstawionych powyżej teorii mogą być wydarzenia związane z włoskim tygodniem mody, kiedy to na ulicach miast poja­ wiły się billboardy przedstawiające zdjęcia nagiej anorektyczki - francuskiej aktorki Isabelle Caro. Założeniem kampanii promującej jedną z firm 60 61 62 63 6 0 Z.W Dudek, A. Pankalla, Psychologia kultury, Eneteia, Warszawa 2005, s. 272-281. 61 Ibid., s. 283-288. W) PD08 71 odzieżowych było, obok celów marketingowych, uczulenie na problem zaburzeń odżywiania wśród młodych kobiet. Zwierzenia bohaterki projektu, która - jak podkreślano - zna pięć języków, jest specjalistką w jeździe figurowej na lodzie i gra na skrzypcach, zamieszczono we włoskim wydaniu magazynu „Vanity Fair", 0 cierpieniu i trudnym dzieciństwie informo­ wała dodatkowo na swojej stronie internetowej. Kontrowersyjna akcja wywołała falę dyskusji, mimo że uzyskała oficjalne poparcie włoskiego ministerstwa zdrowia. Podawano w wątpliwość zasadność projektu, alarmowano, że jest bez­ użyteczny, a nawet szkodliwy. Napięcie wzmoc­ nił fakt, że autorem przedsięwzięcia był fotograf 1 prowokator Oliviero Toscani, który wsławił się użyciem w kampanii reklamowej Benettonu zdjęć skazańców czekających na wyrok śmierci i mężczyzny umierającego na AIDS . 64 # # # # Jak widać, antropologiczna analiza dostarcza argumentów, które uniemożliwiają redukcję fe­ nomenu zaburzeń jedzenia jedynie do parame­ trów medycznych. Systemy znaczeń i symboli skoncentrowanych wokół zagadnienia, a także mechanizmy, które je generują i utrwalają, po­ zwalają ulokować zjawisko w porządku m i ­ tycznym - bardziej n i ż w lekarskim rejestrze. Aberracje nie tylko stanowią element kultury. Są przede wszystkim specyficznym sposobem komunikacji i pełnią ważną funkcję społeczną. Można więc stwierdzić, że szaleństwo - będąc wspólnym wytworem - rozgrywa się tak samo w psychice chorego, jak i w wyobraźni całej zbiorowości. 62 Por. E. Goffman, op.cit., s. 184. 63 A. Siemaszko, op.cit., s. 283-292. 64 BARBARZYŃCA http://www.tvn24.pl/'-2,1522526,wiadomosc.html. �