https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93a11aa14c5225a9f0773e594dc7ac97.pdf 2ddf27ba310ce332003fa77dbe48eccd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5641 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5244 Title A name given to the resource O przestrzeni i porządku pisma/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.91-101 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jakubowska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka lakubowska I F Absolwentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej przy Uniwersytecie Wrocławskim. Poza szeroko rozumianą antropologią słowa, w którą wpisuje się niniejszy tekst, interesują ją tubylcze kultury Stanów Zjednoczonych, a w Polsce kultury górali Beskidów i Podhala oraz zjawisko postfolkloryzmu w muzyce. ormalną konsekwencją wynalazku pisma było związanie słowa z przestrzenią , czego z biegiem czasu definitywnie dokonała technika druku. Dalekowschodnie ideogramy, podobnie jak litery alfa­ betu fonetycznego, „poważnie przekształciły umysłowość i organizację społeczną" , wytwarzając swoisty typ kultury, a nie tylko system praktyk komunikacyjnych. Propagatorami tego poglądu byli autorzy Wielkiej Teorii Piśmienności (ang. Great Literacy Theory), znajdującej się niejednokrotnie pod obstrzałem antro­ pologicznych kontrargumentów. Jej pomysłodawcy - Harold Innis, Eric Havelock, Marshall McLuhan , Walter Ong oraz Jack Goody - tworzyli niejedno­ rodne środowisko naukowe (Goody był jedynym antropologicznym duchem tego interdyscyplinarnego grona), tzw. szkołę komunikacji z Toronto . Brała ona za swój cel „kulturową perspektywę refleksji nad systemami komunikacji" . Gwoli wyjaśnienia należy podkreślić, że uznanie ogromnych możliwości nie zachodnich (nie fonetycznych) modeli pisma było rewizją poglądu, że idealną formę i pełnię swych możli­ wości osiągnęło ono w Grecji klasycznej, jako linearny Kordian Bakuła wskazuje na konieczność rozróżnienia „przestrzeni" i „powierzchni". Mimo, że sytuuje pismo na płaskiej, pozbawionej wymiaru głębi „powierzchni", pojęciem „przestrzeni" posługuję się w odniesieniu do niego w dalszym ciągu, uznając materiał piśmienniczy za pewien o b s z a r , Kanadyjski teoretyk komunikacji, autor głośnej Galaktyki Gutenberga (1962) oraz metafory „globalnej wioski"; żył wiatach 1911-1980. 1 2 3 4 5 6 1 w którym słowo zyskuje zupełnie nowy (płaski?) w y m i a r . K. Bakuła, Mówione ~ pisane: komunikacja, jeżyk, tekst, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2008, s. 42. 2 G . Godlewski, Słowo -pismo - sztuka słowa. Perspektywy antropologiczne, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008, s. 195. 1 (18) PD1P BARuARZtWCA 3 4 Amerykański jezuita, profesor literatury angielskiej, filozof, autor Oralności i piśmienności (1982); żył w latach 1912-2003. 5 Określenia tego użył po raz pierwszy Jack Goody w odniesieniu do Innisa, Havelocka i McLuhana, związanych z życiem naukowym Uniwersytetu w Toronto. 6 G . Godlewski, Słowo..., op. cit, s. 155. �Agnieszka Jakubowska 92 ciąg znaków i odpowiadających im dźwięków Uznano sąd, iż rozwój piśmienności zachodniej wcale nie musi stanowić wzorca wobec innych jej form. Jednakże nie wnikając w szczegóły debat i polemik toczących się wokół jądra „wielkich teorii" oraz nie rozstrzygając 0 zasadności podziałów na Zachód i W s c h ó d tkwią­ cych w tle - założeniem tego tekstu jest refleksja nad językowością człowieka, człowieka piszącego {homo scriptor). Spojrzę na linearny sposób graficznego orga­ nizowania przestrzeni słów, który stał się jednym z wielu czynników determinujących, w założeniach McLuhana i Onga, charakter kultury Zachodu. S 1 o w e m... definiujący jej „zachodniość". w czasie, narażona jest na ciągłą niepewność ujarz­ mienia czegoś, co jest żywe, spontaniczne i pełne energii. Rodzaje wypowiedzi pozostają d o m e n ą naturalnej mowy, wystawionej na p u ł a p k i czy­ hającej nieświadomości, drwiącej - w skojarze­ niach i błędach językowych - z reguł i konwencji. Zagadnienie różnicy, oddzielającej m ó w i o n e od pisanego, wspierającej się na opozycji świadome nieświadome, rozwija Ong: Mówienie uzupełnia świadome życie i nadaje mu moc, ale dociera z głębin nieświadomości, choć, rzecz jasna, dzięki świadomej i nieświadomej współpracy społe­ czeństwa. Reguły gramatyczne żyją w nieświadomości w tym sensie, że wiem, jak ich używać (...). Pismo czy zapis różnią się tym od mowy, że nie wynikają bezpo­ średnio z nieświadomości. Procesem przekładu języka mówionego na pismo rządzą reguły świadomie wytwo¬ rzone i możliwe do wyartykułowania . ** * Dążność do usytuowania żywej mowy w materii pisarskiej, j u ż w świetle myśli sokratejskiej (zgodnie z przekazem Platona) było redukcjonistycznym pojmowaniem jej właściwości, niemożliwych do ogarnięcia żadną ramą. Pismo - pisze Walter Ong - „sprowadza dynamiczny dźwięk do bezgłośnej przestrzeni, oddziela słowo od żywej teraźniejszości mowy" , czyniąc je podporządkowanym regułom pisania . 7 8 M o w ę , m i m o wszelkiej frazeologii, s t y l ó w 1 gatunków wypowiedzi, cechuje wyzwolenie z rygo­ rystycznego przestrzegania formy, w której grzęźnie „myśl uwięziona przez farbę drukarską" . W ł a d z a środków retorycznych, w tym formuł kostniejących 9 W J . Ong, Pismo a struktura świadomości, tłum. M . Pęczak, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R Sulima (red.), Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 370. 7 Walter Ong podkreśla jednocześnie nobilitujący fakt ogromnej rewolucji umysłowej, której dokonała technologia pisma, uznając ją za „nieocenioną i w istocie kluczową dla pełniejszego urzeczywistnienia ludzkich możliwości. Transformacja tego rodzaju była swoistą dźwignią podnoszącą świadomość na wyższy poziom". Nb. „determinizm technologiczny" (przekonanie, że panująca technologia przekazywania informacji wpływa na kształt i charakter kultury) wyraźnie dostrzegalny w słowach Onga, niejednokrotnie poddawany był krytyce. Ibid. 8 •> M . McLuhan, Stówo pisane, czyli oko zamiast ucha, tłum. K.Jakubowicz, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 381. 10 Kordian Bakuła (filolog, językoznawca) pod­ kreśla, że dychotomiczny podział na m o w ę oraz p i ś m i e n n o ś ć jest „ n i e p o t r z e b n y m konstruktem" i uznaje go za rezultat strukturalistycznego myślenia opozycjami binarnymi . Dekonstrukcji tego prze­ ciwstawienia dokonuje Jacques Derrida, m.in. wska­ zując na tożsamość wielu cech mowy oraz pisma (zdolność do funkcjonowania pod nieobecność autora i adresata, możliwość zmiany kontekstów 11 WJ. Ong, Pismo..., op. cit., s. 370. Przywołaną myśl Onga skonfrontować można z dużo wcześniejszym poglądem Marshalla McLuhana przesuwającym „świadomość" ku „językowości, nieświadomość zaś - technice druku, uznając ją za rosnącą hałdę odpadów świadomości". Autor pisze, że „koncepcja posuwania się w równym tempie wyłącznie na poziomie narracji jest zupełnie obca naturze języka i świadomości, ale 1 0 jest całkowicie zgodna z istotą słowa drukowanego. Tego typu układ linearny obnaża i ogałaca język, czemu towarzyszy efekt mechanicznego powtarzania i jednostajności, który wywierał coraz silniejszy wpływ na umysły ludzi epoki Odrodzenia (...). Nawet ograniczona świadomość jest znacznie ciekawsza niż głębie nieświadomości (...)". M . McLuhan, Galaktyka Gutenberga, tłum. K. Jakubowicz, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit., s. 517. 1 1 K. Bakuła, op. cit., s. 41. B A RB A R ZV H G A 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma 93 oraz wytwarzania w nieskończoność nowych czy powtarzalność i zmienność znaków - uznaje je za ogólne cechy języka). Skupiając się wokół „krytyki Saussureowskiej zasady uprzywilejowania mowy względem pisma" , wypracowuje nowy aparat ter­ minologiczny (wprowadza pojęcia „śladu", „różni" oraz „iterowalności"), z pomocą którego konstruuje tezę o n i e d o m k n i ę t y m systemie językowym, pełnym nieustabilizowanych znaczeń . 12 13 Wytworzenie zasad gramatyki tekstu i odpo­ wiedniej kompozycji pisma, możliwe dzięki wysoko rozwiniętemu umysłowi piśmiennemu, jest tym, co zdaniem Waltera J. Onga umożliwia konstruowanie „tekstu, który naprawdę staje się tekstem: słowami ułożonymi w jedną, spójną całość na papierze" . Jedność i spójność wywołują w tej sytuacji arbitralne skojarzenie linearności, która stała się zasadą struk­ turalną urzeczywistnionego ideału pisma. Wtrącenie słów w pułapkę przestrzeni pisma, możliwe dzięki uporządkowaniu zbioru znaków w ABeCaDło, stało się tym, czego z uporem chciał uniknąć Sokrates, 14 zredukowaniem nieprzestrzennei ze swej istoty mowy do kategorii przestrzennych" ' nastaniem zgubnych czasów dla ludzkiego umysłu i pamięci wskutek niewolniczego uwielbienia milczących liter bogaTeuta Sprowadzenie słów na ziemie" lub iak Dowiedziałby One uorzedmiotowienie - ooorzez wizualizacie-matenałuwerbalnePO o d k s z t a ł c e n i e efemerycznego świata dźwięku w milczący niby 1 16 wiecznv świat nrzesrrzeni" ńowvm nrakrvkom 17 17 nwarnnko D . Howarth, Dyskurs, tłum. A. Gąsior-Niemiec, Oficyna Naukowa, Warszawa 2008, s. 66. 13 Ibid., s. 68-72. 1 4 W J . Ong, Pismo..., op. cit., s. 374. 1 5 M . McLuhan, Galaktyka...., op. cit., s. 515. 1 6 Platon, Pajdros, [w:] idem, Dialogi, tłum. W. Witwicki, Tower Press, Gdańsk 2000, s. 34. 1 7 W J . Ong, Pismo..., op. cit., s. 372. 1 (18) PD1P 18 To przyoblekanie można by rozważyć w kon­ tekście Barthesowskiej metafory „tkaniny tekstu" , uznając za j e d n ą z m o ż l i w y c h jej interpretacji. Składanie „pustych semantycznie liter" w nowe formacje, ewokujące odpowiednie sensy, stwarza fizyczną możliwość obcowania z tekstem i tkania kolejnych poziomów jego rozumienia. Staje się to literalnym w y o b r a ż e n i e m konstrukcji pajęczyny, jeszcze wcześniejszym niż to, które stworzył Roland Barthes. Tak pojęta metafora, w odróżnieniu od bar­ dziej abstrakcyjnych interpretacji, oferuje bliższe, techniczne skojarzenie. Tekst tka się w procesie pisania w trakcie rozciągania od lewej k u prawej rzędów znaków, „widzialnie utrwalających zanurzonc w dźwięku, powikłane, subtelne struktury i odniesienia" . Tekst tka się w chwilach namysłów i aktach w y b o r ó w Barthesowska n i ć pa ęcza" wiie sie wokół ooiecia tekstu" tożsamego ze sola t a n i e r r k ł o s ó w w oółuczestnictwem interoretacia rozumieniem 'a wskutek rozumienia z wvrwarza niem nrzez czvrelnika wvnosażonepo w komne rencie Anrora-Tkacza-Paiaka nowvch wvohrażeń na temat dzieła.Tutaj właśnie r o z p Z y n a s i ę utkana 19 20 21 22 dało noczarek z n n e ł n i e wvmalaiacvm - 7 h ™ k Ir 1 i w A, kr er s i "e posiugin ł •" wanycn r or w o reguiacjr w a m a s r ę p zestrzemątworzeniateKstow w nowym świecie autonomicznego dyskursu (Walter Ong) 1 2 ukonstytuowanym jako swoisty „mikrokosmos zna­ czenia" (Grzegorz Godlewski), linearne i rozciągłe w czasie signifiant rządzi się „właściwą sobie eko­ nomiką, własnymi prawami ruchu i struktury" , przyoblekającymi myśl w zupełnie nowy kształt, jakość i sens. BARBARZYIICA 18 Ibid, s. 376. 1 9 R. Barthes, Przyjemność tekstu, tłum. A. Lewańska, Wyd. K R , Warszawa 1997, s. 92. 2 0 M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 382. 2 1 W J . O n g Oralnośćipiśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J . Japola, Redakcja Wydawnictw K U L , Lublin 1992, s. 121. Robert Bringhurst w Elementarzu stylu w typografii wskazał na funkcjonalne podobieństwo warsztatu tkackiego i przyrządu do składania tekstu, z pomocą którego typograf przędzie go, niczym poeta myśli (nici) - w opowieść (tkaninę). Autor pisze, że „dobrze dobrane formy liternicze tworzą żywą, jednolitą fakturę; beztrosko wstawiane odstępy między literami, wierszami i wyrazami potrafią sprawić, że tkanina się rozejdzie". R. Bringhurst, Elementarz stylu w typografii, tłum. D . Dziewońska, Design Plus, Kraków 2007, s. 27. 2 2 �Agnieszka Jakubowska 94 w Przyjemności tekstu metafora. Tutaj także dociera kosmogoniczna opowieść afrykańskiego szamana 0 „tkaninie, która była słowem" . W Zrozumieć media Marshall McLuhan, ubole­ wając z powodu zaniedbań, jakich dopuścił się świat Zachodu w „badaniu lub zrozumieniu wpływu alfa­ betu fonetycznego na ukształtowanie podstawowych wzorów swej kultury" , dokonuje analizy kulturo­ wych konsekwencji wynalazku pisma fonetycznego. Podobne wyzwania podejmowali także inni twórcy szkoły z T o r o n t o (Walter O n g w s k a z y w a ł na konieczność przeprowadzenia studiów nad zna.czeniem wertykalności i horyzontalności tekstów). Nie wypuszczając się jednak dalej pozs. M c L u h a n o w s k ą myśl, warto wskazać na kilka kolejnych, konsty­ tuujących ją założeń, poświęconych alfabetyzacji 23 24 25 1 racjonalności. Kluczowe dla interpretacji McLuhana stają się założenia o dominacji wzroku w życiu zmysłowym kultur wyrosłych w tradycji pisma alfabetycznego (analizuje to również Ong przy okazji opisywania zmian spowodowanych wynalazkiem d r u k u ) . Miało ono, zdaniem McLuhana, powodować „ana­ lityczne rozszczepienie zmysłów i funkcji", działając, przede wszystkim, na niekorzyść słuchu: 26 alfabet, będący formą intensyfikacji i przedłużenia zmysłu wzroku, ogranicza znaczenie pozostałych zmy­ słów: słuchu, dotyku i smaku . 27 Starożytne hieroglify czy dalekowschodnie ideogramy m i a ł y b y służyć zachowaniu „bogactwa 2 3 M . Griaule, Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim, tłum. E . Klekot, A. Lebeuf, Kęty 2006, s. 67. 2 4 Z a : M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 381. Błędem byłoby nie wspomnieć o osiągnięciach Jacka Goody'ego, który w The Logic ofWriting and the Organization oraz w The Domestication ofthe Savage Mind, dokonał szerokiej analizy następstw piśmienności, zarówno w kwestii instytucjonalnej organizacji społeczeństwa (1), jak i struktur myślowych i poznawczych jednostki (2). 2 5 2 6 W.J. Ong, Orałnoić..., 2 7 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, op. cit, s. 160-167. s. 383. FOT. P. S Z U B A BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �1 (18) PDIP BARBARZYŃCA �Agnieszka Jakubowska 96 znaczeń i postrzegania" oraz u m o ż l i w i a ć „pełną zmysłowo, głęboką percepcję doświadczenia" , nie­ dostępną kulturom posługującym się zapisem fone­ tycznym. R ó w n i e ż McLuhanowska konfrontacja Zachodu i kultur plemiennych uwypukla różnice między nimi, wspierające się na fundamencie prze­ życia zmysłowego. Podstawą rozróżnienia staje się „zimne, neutralne oko oraz nadczuły, delikatny, sprzężony z innymi zmysłami słuch" i powiązane z nimi pary słów, stanowiące jednocześnie element kulturowego opisu: rozczłonkowanie - jedność, indywidualność - wspólnota swoboda osobista podporządkowanie. Słowo pisane czyli oko zamiast ucha- pod takim tytułem Tacek Fuksiewicz opisuje rozprawę McLuhana w dokonanym przez siebie Wyborze pism jego autorstwa . 28 29 30 Tezę o „rozszczepieniu wrażliwości wewnętrznej człowieka Zachodu" wskutek używania alfabetu fonetycznego, można by uzupełnić jeszcze o póź­ niejszy pogląd Waltera J. Onga nt. ogromnej roli, jaką odegrał druk w pogoni człowieka do indywi­ dualizmu (dzięki ustanowieniu praw autorskich „druk stworzył nowy sens prywatnego posiadania słów") czy utowarowienia słowa przez wprzęgnięcie go w proces technologii („typografia u c z y n i ł a słowo towarem") . Alfabetyzacja, dokonująca się w łonie struktur plemiennych, spowodowała roz­ kład ustroju rozpad więzi rodzinnych oraz izolacje Wiele p r o d u k t ó w naszej racjonalności, traktowa¬ nych przez na.s jak forma udogodnienia (np system 31 kanalizacyjny), w kulturach słuchowo-dotykowych uchodzi za barierę uniemożliwiającą zachowanie ciągłości życia wspólnotowego (np. chodzenie po w o d ę sprzyja rozwijaniu z n a j o m o ś c i ) . Ponieważ upowszechnienie pisma nie dokonało się z dnia na dzień, pierwotnie umiejętność ta miała cha­ rakter elitarny. Piśmienni pięli się po szczeblach kariery ku władzy, stając się coraz bardziej ambitni i samodzielni. Wrażenia zamknięcia, samowystar­ czalności czy kompletności dzieła, wzma.ga.ne zda­ niem Onga przez druk, można by z powodzeniem odnieść do charakteryzowanych przez McLuhana zachodnichspołeczeństwposłueuiacychsiezapisem fonetycznym Uzależnienie od pisma alfabetycznego spowodo­ wało, że zdołaliśmy podporządkować rządzącej n i m zasadzie linearności również naszą racjonalność, co zdaniem McLuhana „uwikłało nas w wewnętrznie spójny system". Autor pisze: Świadomość nie jest procesem werbalnym, a jednak, przez całą wielowiekową historię pisma fonetyczne­ go, najwyżej stawialiśmy łańcuch wnioskowania jako oznakę logiki i rozumu. (...) W społeczeństwie za­ chodnim, w kulturze opartej na przekazie pisemnym, można jeszcze powiedzieć, że coś z czegoś „wynika", jak gdyby następstwem tym rządziła jakaś przyczyna sprawcza. (...) [A]ni Hume, ani Kant nie dostrzegli, że ukrytą p rzyczyn 3^ zachodniej tendencji do utożsa­ miania następstwa z „logiką" jest technika alfabetu przenikająca absolutnie wszystkie dziedziny życia . 32 33 34 28 Ibid. McLuhan wyraża tu jedną ze swych słynnych tez o „przedłużeniu zmysłów człowieka przez środki przekazu" (więcej na ten temat: M . McLuhan, Zrozumieć media. Przedłużenie człowieka, tłum. N . Szczucka, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 2004). 29 Idem, Słowo..., op. cit., s. 384. 3 0 M . McLuhan, Wybór pum, tłum. K.Jakubowicz, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1975. 31 Ibid, s. 385. 3 2 Zresztą już McLuhan posłużył się określeniem druku jako To podporządkowanie najlepiej chyba w i d a ć w przypadku zachodniej koncepcji czasu, rachowa­ nego w abstrakcyjny sposób. Głęboka internalizacja pisma spowodowała, że u l e g l i ś m y władzy klep­ sydr, zegarów i kalendarzy, umieszczających każdy moment ludzkiego życia na o s i czasu . 35 „techniki indywidualizmu". 3 3 W J . Ong, Druk, przestrzeń i zamkniecie, dum. J . Japola, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 506. 3 4 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 383. 3 5 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 136-137. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma Jednolitość, uniformizacja, ciągłość - podsta­ wowe właściwości alfabetu - odpowiadają cechom zachodniej umysłowości, stały się punktem wyjścia organizacji życia społeczno-psychicznego oraz m.in. źródłem władzy Zachodu nad człowiekiem i przy­ rodą (podobnie pisał Walter Ong, powołując się na Erica Havelocka ). Dążność do ujednolicania sytuacji oraz nadawania i m cech ciągłości - charak­ terystyczne dla kultur pisma fonetycznego - wynika więc z całkowitego podporządkowania logice alfa­ betu . Jego dalekosiężną konsekwencją jest 97 stronie druku, skłaniających ludzi do przenoszenia tego podejścia na problemy wszelkiego typu . 36 37 38 poddawanie kultury procesowi przetworzenia i ujed­ nolicenia (...) [poprzez - A.J.] zdolność narzucania wzorów jednolitości i ciągłości wizualnej (...) oddziela­ nia treści semantycznej i werbalnej od dźwięku i strony graficznej . 39 Zasady te (zwłaszcza jednolitość i powtarzal­ ność, typowe dla techniki druku), stały się cha­ rakterystycznymi wyznacznikami kultury czasów Gutenberga (nowej nauki i sztuki odrodzenia). P r z y c z y n i ł y się do „ w y k s z t a ł c e n i a w i ę k s z o ś c i zachodnich form produkcji i organizacji społecz­ nych zapewniających dobrobyt" . To, co McLuhan wyraża skrótowo, ale dosadnie, w sposób nieco enigmatyczny nt. „rur i kranów, ulic i taśm monta­ żowych" jako wyobrażeniowych p r o d u k t ó w naszej racjonalności, rozwija i tłumaczy w innych miej­ scach. W Galaktyce Gutenberga m ó w i o 40 przyzwyczajeniu [zachodniej umysłowości - A.J.] do jednostajnych, linearnych układów wzorowanych na Cechy te McLuhan uznał za kluczowe dla mentalności kulturowej Greków i Rzymian; kluczowe w pozyskaniu władzy nad niepiśmiennymi barbarzyńcami, osłabionymi m.in. przez pluralizm kulturowy; autor przypisał je również „wiekowi Gutenberga" jako cechy dlań charakterystyczne. M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 385. 3 6 41 Oskarżenie „ludzi Orientu" o „braki w zakresie logiki", wysuwane przez Europejczyków, które przy­ tacza Edward Said w Orientalizmie, brało się z faktu ignorowania przez społeczeństwa Wschodu zachod­ niego sposobu architektonicznego wykorzystywania przestrzeni. W niepodporządkowywaniu się euro­ pejskim regułom doszukiwano się braku świado­ mości funkcjonalnego przeznaczenia c h o d n i k ó w i dróg (na sytuację oporu wobec podziałów ziemi „od linijki" i „w kratkę" niejednokrotnie natykali się kolonizatorzy A b o r y g e n ó w Indian). „Drogi i chodniki, po to właśnie zbudowane, by chodzić po nich co Europejczycy pojmują od razu" staja się w i ę c ' p o m n i k a m i władzy zachodniej racjonalności nad irracionalnościa" Wschodu trwałymi zna¬ kami jej niepodważalnej wszechobecności. Aspekt zachodniej dominacji łączy poelady Saida (przeko nanie Zachodu o własne, wyższości i racjonalności) z myślą McLuhana (ekspansywny pochód" unifor mizującej alfabetyczności). 42 Poza przewodami linii telegraficznych czy wodo­ ciągami, przykłady i kolejne argumenty wskazujące na słuszność tez McLuhana m o ż n a by mnożyć. O n sam przywołuje system jednolitych cen, nasze wyobrażenia o związkach przyczynowo-skutkowych czy historycznych okolicznościach i motywach znie­ sienia różnic stanowych . 43 Jeżeli uznać za różnicę między m o w ą a pismem - pozostając w zgodzie z przekonaniem Waltera O n g a - fakt, że źródła tej pierwszej drzemią głęboko w ludzkiej nieświadomości, to czy można utrzymać pogląd o zapomnieniu reguł pisma? Przeszło 2500 lat mija, odkąd kultura starożytnej Grecji przyjęła pismo fenickie, przekształcając je na swój własny u ż y t e k (Grecy rozwinęli pełną wersję alfabetu, 3 7 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 127. 41 Ibid, s. 512. 3 8 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 384. 4 2 E . Said, Orientalizm, tłum. W. Kalinowski, PIW, Warszawa 39 Ibid., s. 383-384. 40 Idem, Galaktyka..., op. cit, s. 510. 1 (18) PD1P 1991, s. 76. BARBARZYŃCA 4 3 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 384. �Agnieszka Jakubowska 98 uzupełniając go o samogłoski). Ruszyliśmy wówczas w drogę ku istnemu kosmosowi Teuta, w k t ó r y m - współcześnie całkowicie zanurzeni - dumnie wznosimy imponujące Pałace Kultury. Trwamy we wszechogarniającej kulturze słowa pisanego, mimo ekspansywności świata elektronicznych obrazów, ikon, fotografii, emotikonów, gifów (warto jednak przypomnieć, że idea pisma początkami sięga obra­ zowej p r z e d s t a w i e n i o w o ś c i ) . Maryla Hopfinger podkreśla, że we współczesnej kulturze audiowizu­ alnej zmianom uległy kontekst i charakter słowa. Dzięki elektronice przeżyło ono swój renescins, umożliwiając „pośrednią k o m u n i k a c j ę interperso­ nalną" . Z upływem czasu słowo stało się multime­ dialne i zyskało nową (cyber)przestrzeń, przestrzeń wielogłosowych hipertekstów i dynamicznych typografii, sytuujących je w nowych, nieliniowych ukła­ dach przestrzennych. 44 Właściwości pisma fonetycznego - jak zakłada McLuhan - stają się źródłem kulturowej normatywności. Qak stwierdza Grzegorz Godlewski, słowo jest „sednem kultury" ). Przyjmujemy je bezrefleksyjnie jako normę kulturową, codziennie piszemy w okre­ ślony sposób i w określonym kierunku. Tak, jak regułę 45 �O przestrzeni i porządku pisma linearnego pisania od lewej do prawej akceptujemy bez zastanowienia i sprzeciwów, tak odpowiednie litery z alfabetycznego paradygmatu komponujemy w słowa i w przyjęty sposób, bezrefleksyjnie organizujemy je w przestrzeni tekstu. Porządkujemy je pomiędzy nagłówkiem a stopką, stanowiącymi tekstualny wyraz naszej cielesności („tekst upodabnia wypowiedź do ciała ludzkiego" ), między początkiem i końcem; po dwukropku, przecinku i myślniku, sygnalizujących ton wypowiedzi. Większość z nas nie ulega pokusie refleksji nad mechanizmem wytwarzania tekstu . Można uznać, £g pewne reguły posługiwania się jego przestrzenią, 46 47 99 reguły pisania, zakodowaliśmy w sobie, traktując je, przy wszelkiej sposobności, w sposób zupełnie natu­ ralny, bez potrzeby uświadomienia sobie ich konwencjonalności i arbitralności . Wieki życia w konstelacji Teuta spowodowały pewną naturalność w posługi­ waniu się technologią pisma, a naszemu doświadczeniu przestrzeni - poczuciu tekstowości - nadało określony charakter. Faktem pozostaje to, że „przeniesienie słowa ze świata dźwięku do świata przestrzeni widzialnej" , stwarza możliwość analizy reguł ortografii czy składni, co w rezultacie daje przefiltrowany obraz pozbawiony marginesu błędu i przypadkowości. Z wynalezieniem pisma wiązało się również wynalezienie gramatyki, umożliwiającej refleksję nad regułami językowymi oraz ich racjonalizację. Wskutek wyostrzenia analizy możliwej dzięki graficznemu zapisowi słowa nastąpiło zdaniem^Waltera Onga, „sprzężLe zwrotne z mową"' ! 48 49 0 Kierunek lewa - prawa, wyznaczający porządek piśmienny przyjmowany przez nas dzisiaj w sposób bezrefleksyjny, był efektem długotrwałych, ludzkich wysiłków: Derrick de Kerckhove sugeruje, że wzrost dominacji lewej półkuli mózgu [linearnej, co w kategoriach neu­ rofizjologicznych sprzyja myśleniu abstrakcyjnemu, analitycznemu - A.J.] powodował (we wczesnogreckim piśmie) przejście od porządku »od prawej 51 M . Hopfinger, Kultura audiowizualna u progu XXI wieku, Wyd. Instytutu Badań Literackich, Warszawa 1997, s. 84. 4 4 G . Godlewski, Wstęp, [w:] G . Godlewski, A . Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 10. 4 5 4 6 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 140. W J . Ong zwraca uwagę na to, jak mało czytelników zdaje sobie sprawę ze skomplikowanej „lokomocji wytwarzania tekstu drukowanego [dającego - AJ.] zupełnie inny obraz słowa w przestrzeni, aniżeli daje pismo". Idem, Druk..., op. cit, s. 499. 4 7 Pomijam kwestię prac habilitacyjnych, bibliografii, podań, formularzy etc, szczególnie mocno wpisanych w obowiązujący bezwzględnie kanon reguł kompozycji tekstu. 4 8 4 9 Ibid. 50 Idem, Oralność..., 5 1 Ibid, s. 128. op. cit, s. 144-145. �Agnieszka Jakubowska 100 do lewej« do porządku »orzącego wolu« (jedna linijka idzie w prawo, następnie skręca w dół do drugiej l i ­ nijki zmierzającej w lewo, przy czym litery zachowują kolejność według kierunku linii pisma), dalej do stylu wertykalnego i wreszcie do ostatecznego porządku »od lewej do prawej« w linii horyzontalnej . 52 Ustalanie przestrzennych pozycji słów (niezwykle istotnych zwłaszcza w przypadku techniki druku, gdzie „kontrola pozycji jest sprawą nadrzędną" ), układanie ich wedle określonej kolejności i wyzna­ czonego kierunku sprawia, że myśl zyskuje kontur zupełnie inny od tego, który kształtuje oralność . 53 54 Na całym świecie alfabet, bezlitośnie skuteczny w re­ dukowaniu dźwięku do przestrzeni, ustala nowe, okre­ ślone przestrzennie porządki i sekwencje . 55 Inaczej niż mowa, która wymyka się wszelkim próbom dokładnego określenia kierunkowości, nie dąży od lewej do prawej, nie przebiega od góry w dół, co dzieje się w przypadku pisma. Zdaje się jednak, że mimo wszystko nasze wyobrażenie mowy - jeśli można ją uchwycić w jakimkolwiek wyobrażeniu - uprzestrzennia ją, bezpowrotnie gna d o p r z o d u , w p ę d z a w czas (czytanie od końca e n r a e n i l o m s i p - n i e cofa i nie wstrzymuje przecież ruchu wskazówki zegara). Zgodnie z myślą Marshalla McLuhana potwierdza to tylko pod­ porządkowanie logice pisma naszej racjonalności skłonnej rozczłonkowywać rzeczywistość i składać ja na nowo w ciągi linearne. Nie wykluczając powyż¬ szego m o ż n a by wskazać także, za Kordianem 52 Idem, Pismo..., op. cit., s. 376. Ciekawie pisze o tym również McLuhan, chociażby w Prawie mediów. Zob. M . Bakułą, na fizyczny fakt wielokierunkowego roz­ chodzenia się dźwięków, przypominającego koliste rozchodzenie się fal . 56 „Określone przestrzennie porządki i sekwencje", 0 których pisał Walter Ong, nierzadko prowoko­ wały sprzeciw wobec ich „określoności". Rozbijanie struktury zdania, zmiana porządku piśmiennego 1 tradycyjnego u k ł a d u liter, hipersemantyzacja tekstu czy posługiwanie się elementami grafiki , słowem redefiniowanie (lub obalanie, jak woleliby twórcy) odwiecznych reguł wersyfikacji, to tylko niektóre z wielu rewolucyjnych wręcz założeń futu­ rystycznej grafo-manii . Literackie eksperymenty formalne, których podejmowali się awangardyści w latach 20. X X wieku, zarówno w kwestii grama­ tyki językowej, jak i przestrzennego uporządko­ wania tekstu, mogą być wymownym argumentem, potwierdzającym tezę Onga, że „druk prowadzi do daleko bardziej pomysłowego wykorzystania prze­ strzeni jako struktury wizualnej" oraz że poezja konkretna jest wytworem właśnie typografii 57 58 59 Jednolity układ przestrzenny strony homogénéité de la page, jak pisał McLuhan, był tym, do czego z uporem dążyli pierwsi drukarze . Próby wyzwalania słów z okowów reguł gramatycznych, wysiłki wiązania elementów graficznych ze słowami w niemalże orga­ niczne całości, miałyjednak podstawy. Podejmowano je w celu osiągnięcia większej swobody ekspresji języ­ kowej, ale także i dla zamanifestowania awangardo­ wego zwrotu anty-tradycjonalistycznego. Poruszenie fundamentu zasad pisania było jak poruszenie funda­ mentu zasad myślowego postrzegania rzeczywistości. Dezintegracja układów słów (co posiadało mimo wszystko, swą własna logikę, nawet gdyby miała być 60 5 6 K. Bakuła, op. cit., s. 51. 5 7 T . Skubalanka, Polska poezja futurystyczna w oczach McLuhan, Prawo mediów, [w:] E . McLuhan, F. Zingrone językoznawcy. (red.), McLuhan. „Przegląd Humanistyczny" 5 (164) 1979, s. 2. Wybór tekstów, tłum. E . Różalska, J . M . Stokłosa, Zysk i S-ka, Warszawa 1997, s. 527-539. Przyczynek do przemian poezji współczesnej, Ukształtowanej w Polsce pod wpływem przede wszystkim myśli rosyjskiej. 5 8 5 3 W J . Ong, Druk..., op. cit., s. 499. 54 Ldem, Pismo..., op. cit., s. 374. 5 9 W J . Ong, Druk..., op. cit., s. 501. 55 Ibid., s. 376. 6 0 M . McLuhan, Galaktyka..., op. cit., s. 510. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma nią zupełna przypadkowość), dowodziła futurystycz­ nego wypaczenia estetyki i wykluczenia racjonalności. Futuryzm uchodził za kpinę i absurd; budził niechęć społeczeństwa i środowisk literackich tak wielką, że Stanisław Ignacy Witkiewicz określił go „destrukcyjną robotą szakali dadaizmu" . W atmosferze buntu, prze­ ciwko krępującej semantyczną i przestrzenną wolność słowa konwencjonalności układów graficznych, two­ rzyli również amerykańscy poeci nurtu poezji kon­ kretnej z lat 50. X X wieku, inspirowani osiągnięciami wcześniejszego ruchu futurystycznego. Współcześnie w u ciszym kraju fascynacjom hipnotyzującej, pełnej irracionalności i tajemnicy awangardy ulegają zwolen­ nicy literatury totalnej tzw liberatury skupieni wokół Zenona Fajfera i Katarzyny Bazarnik 61 ** * Wkroczenie w epokę odległych, globalnych, elektronicznych podróży przez kontynent Google'a, „sekwencyjne i przestrzenne przetwarzanie słowa (...) uczyniło bardziej intensywnym" . Maksymalizacji 62 101 uległy związki (hiper)słowa i (cyber)przestrzeni. Pisane stało się klikane, w y p o s a ż o n e nie tylko w znaczenia i sensy, ale również w bagaż odwołań i skojarzeń (czyniących przestrzeń hipertekstualną), które „dla czytelnika tradycyjnego, »płaskiego« tekstu umieszczonego na papierze (...) mają cha­ rakter czysto ideacyjny, m y ś l o w y " . Możliwość nie­ liniowego zapisu elektronicznych (e)kartek stwarza rozległą przestrzeń dla typograficznych wariacji i technik animacyjnych, n a s u w a j ą c y c h na myśl awangardowy bunt przeciw k o n w e n c j o n a l n o ś c i . Znaki w wirtualnej przestrzeni, niczym a.wa.ri g a.rdowe „kreski-futureski", łączą się w wielowymia­ rowe u k ł a d y . Rzeczywistość audiowizualna oraz media postawiły jednakże, nie tylko wobec nowej formuły tekstu, tekstu pozbawio nego tradycy nych wyznaczników delimitacii" ale również wobec „nowej formy uczestnictwa komunikacyinego" (Walter Ong pisał szeroko o Doieciu oralności wrórnei") wvkszrałcaiac nowv model percepcyjny oraz odmienny tryb myślenia 63 64 65 The Order and Space of Writing The main focus o f the article lies on factors determining the so-called Western rationality. These reflections come from the ideas o f Marshall McLuhan and Walter Ong. The author demonstrates that the order of words in writing space is not entirely accidental. The way in which we write clearly defines the culture o f the West, subordinated to the logic o f alphabet. We think exactly in the same way as we write, i.e. we divide reality in order to compose it in linear cause-and-effect chains. Similarly, we construct lines of wires and pipes or street lanes. By contrast, Far Eastern ideograms, which also created a specific type o f culture, are a completely different phenomenon. It appears that writing serves not only as a communication tool. For an anthropologist it might contain an unfathomable definition o f culture. K. Jaworski, Katalog wystawy Mieczysława Szczuki zapomniany manifest futurystyczny z 1920 roku, „Przegląd Humanistyczny" 4 (409) 2008, s. 126. 6 1 6 2 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 640. 1 (18) PD1P BARBARZ?flCA P. Leyinson, Od tekstu do hipertekstu, tłum. H . Jankowska, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel i R. Sulima (red.), op. cit, s. 654. 6 3 6 4 G . Godlewski, Wstęp, op. cit., s. 15. 65 Ibid. �