https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17bdfc7a1d0d20bb9263083c1928c194.pdf ac1bcc729efb550337acabec9cb6b86d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2473 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2297 Title A name given to the resource Ars Erotica / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.172-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARS EROTICA Aleksander Jackowski 1 Eros w Muzeum Narodowym Bilans - setki w p i s ó w do księgi zwiedzających, dziesiątki a n o n i m ó w , telefonów, listy protestacyjne do w ł a d z p a ń s t ­ w o w y c h i kościelnych, k r a d z i e ż pracy b u d z ą c e j zgorszenie, k i l k a recenzji pochwalnych, więcej krytycznych. Nie zamierzam pisać jeszcze jednej recenzji, oceniać p o s z c z e g ó l n e prace. Interesuje mnie to, co wystawa m ó w i , o czym świadczy. T r a k t u j ę więc j ą j a k o test, k t ó r y pozwala na s f o r m u ł o w a n i e p y t a ń , d o m y s ł ó w . Z a c z n ę od z w r ó c e n i a uwagi na fakt, iż w pięćdziesięcio­ leciu powojennym, dwa rodzaje wystaw w y w o ł y w a ł o zbioro­ we emocje, g r o m a d z i ł o t ł u m y : - jedne: p r e z e n t u j ą c e wielkie dzieła sztuki, z a r ó w n o dawnej, j a k i współczesnej (sztuka M e k s y k u , Francji, Picasso, Henry M o o r e ) , - drugie: w a ż n e ze względu na swoje treści patriotyczne. Pierwsze były wydarzeniami artystycznymi, drugie k u l ­ t u r o w y m i , politycznymi. W y m i e n i ę t u przede wszystkim pokaz w salach „ Z a c h ę t y " p r o j e k t ó w na p o m n i k B o h a t e r ó w Warszawy. Przez wiele d n i nie u s t a w a ł n a p ó r zwiedzających, ludzie stali w kilkusetmetrowej kolejce, m i m o c h ł o d u z od­ k r y t y m i g ł o w a m i , j a k do sanktuarium. Później, w latach r o z l u ź n i e n i a ideologicznego wielkie zainteresowanie w y w o ­ łał Polaków Portret Własny. W podobnej patriotycznej otoczce odbierano Romantyzm i Romantyczność . Była w niej prawda historii zawarta nawet w dziełach bardzo słabych. W P a r y ż u - d o k ą d przeniesiono w y s t a w ę , nie 2 rozumiano, o co chodzi, czemu znalazły się na niej tak oczywiste kicze, j a k Apoteoza Cesarza Napoleona. Nas i n t e r e s o w a ł a historia, ich sztuka. W a ż n ą , szczególnie dla a r t y s t ó w , stała się wystawa Jesteś­ my. A l e była ona faktem przede wszystkim politycznym, k u l t u r o w y m - nie artystycznym. W z r u s z a j ą c e były spot­ kania, zetknięcia zwłaszcza z Polakami p r z y b y ł y m i z Syberii, Kazachstanu. W ł a ś n i e wtedy oganizatorki, Elżbieta D z i k o w s k a i Wies­ ł a w a Wierzchowska p o s t a n o w i ł y , że ich n a s t ę p n y m dziełem, k t ó r e „rzuci na k o l a n a " będzie Ars Erotica. Po demonstracji politycznej, przyszła kolej na o b y c z a j o w ą . Wystawa w M u z e u m N a r o d o w y m szokuje. Być m o ż e właśnie dlatego, że znalazła się w miejscu, k t ó r e w ś w i a d o m o ­ ści społecznej jest świątynią sztuki, zbiorem dzieł j u ż „ u c u k r o w a n y c h " , s t a n o w i ą c y c h dorobek narodu. Eksperyment, k t ó r y by nie budził sprzeciwu w jakiejś galerii czy w C e n t r u m Sztuki W s p ó ł c z e s n e j , tu m ó g ł w y d a w a ć się nie na miejscu. T y t u ł z o b o w i ą z u j e . Ciągłość k u l t u r y , to i poszanowanie tradycji. Oczywiście w r o z s ą d n y c h granicach, więc - jeśli z t e m a t y k ą erotyki w sztuce, to w szerszym zasięgu, z Szalem P o d k o w i ń s k i e g o , Siemiradzkim, Malczewskim, wyekspono­ waniem tak w a ż n y c h k o n t e k s t ó w , j a k c h o ć b y Eros i Thanatos. P o m i ń m y jednak te r o z w a ż a n i a . Wystawa stanowi fakt dokonany, poruszenie tematyki erotycznej wydaje się niewą­ tpliwą zasługę autorek. Jeśli więc zwracam u w a g ę na l o k a l i ­ zację imprezy, to z tej racji, że nie była bez znaczenia dla reakcji publiczności. Te same prace, nie b u d z ą c e zdziwienia 3 П. 1. Eros w X V I w. Francja, Szkoła Fontainebleau, Gabrielle d'Estrees z siostrą 172 �1 gdzie indziej, w salach M u z e u m Narodowego m o g ł y się w y d a ć nie na miejscu. Z w a ż m y przy t y m , że wystawa szokuje nie przez fakt o b n a ż e n i a tego, co w i n n o być zakryte, lecz przez to, że dzieje się to w s z t u c e (a więc też dziedzinie, k t ó r ą się traktuje na specjalnych prawach, m i m o iż artyści wiele r o b i ą , by o b a l i ć ten m i t , n a r u s z a j ą c wszelkie tabu, k w e s t i o n u j ą c istniejące d o t ą d kategorie artystyczne, samo pojęcie sztuki, arcydzieła, artysty). W kioskach leżą pisma z g o ł y m i panienkami. „ Ż y c i e Warszawy", informuje o pisemku (polskim), k t ó r e ogłasza k o n k u r s „czyja to k a ś k a ? " , z w r a c a j ą c się do c z y t e l n i k ó w , d o k ł a d n i e zapoznanych z a n a t o m i ą wcześniej pokazywa­ nych dziewczyn. Pierwszy numer niemieckiego pisma dla polskich nastolatek zawierał reklamowy podarek - prezer­ w a t y w ę . W filmach, zwłaszcza polskich, sceny rozbierankowe występują nawet bez ż a d n e g o uzasadnienia. N a g o ś ć p r z e s t a ł a s z o k o w a ć . Nie znam pani F i g u r y ani S z a p o ł o w s ­ kiej, ale wiem gdzie m a j ą pieprzyk na piersi, j a k i kształt p o ś l a d k ó w . Jak „ t o " się r o b i , wiedzą z telewizji nawet dzieci. W i ę c - co tak d z i w i , a nawet szokuje na wystawie? Nie lekcja, ale fakt p r z e ł a m y w a n i a pewnych „ t a b u " . W i ą ż e się to z w y r a ź n y m przesuwaniem w ostatnich latach granic tolerancji : - na n a g o ś ć , zachowania seksualne, - na o c h r o n ę i n t y m n o ś c i , - na brutalizację, ukazywanie o k r u c i e ń s t w a (i to j a k o n a t u r a l n ą cechę rzeczywistości), - na b r z y d o t ę , - na perwersje, - na zło, - na to, co niegdyś nazywano „ d o b r y m smakiem", - na d e l i k a t n o ś ć uczuć. O t ó ż w ś w i a d o m o ś c i wielu ludzi pojęcie sztuki wiąże się z t y m , co estetyczne, p i ę k n e , w d o b r y m smaku, ale też i konwencjonalne. A r t y s t a p r z e ł a m u j e te n a w y k i , szokuje, ale wciąż oczekuje się od twórczości plastycznej innego dystansu do rzeczywistości, niż np. w filmie. Oczekuje - f o r m y . Dlatego to, co naturalne w życiu p r y w a t n y m , budzi z a ż e n o ­ wanie na wystawie w M u z e u m N a r o d o w y m . Z w r ó ć m y u w a g ę też na to, iż pojęcia takie j a k wstyd, same stają się wstydliwe. W sztuce obserwujemy coraz częściej p r z y k ł a d y szokowania b r u t a l n o ś c i ą , o k r u c i e ń s t w e m , obrzy­ dliwością; happeningi unurzane we k r w i , oswajają z o k r u ­ c i e ń s t w e m , p o w o d u j ą przesuwanie się granic t e m a t ó w do­ zwolonych i zakazanych, rzeczy naturalnych i zbrodniczych. Szokowanie niszczy wrażliwość. W s z e l k ą . Z tego w a r t o z d a w a ć sobie s p r a w ę . Uderza mnie (rok urodzenia 1920) przekraczanie granic p r y w a t n o ś c i , p r z e ł a m y w a n i e konwencji, k t ó r e t w o r z ą ciąg­ łość k u l t u r y , c h o ć wciąż p o d l e g a j ą przemianom. Dlatego czułem się nieswojo c h o d z ą c po wystawie. Nie jestem pewny, czy np. w przypadku r y s u n k ó w Stajudy (świetnych), nie n a s t ą p i ł o przekroczenie granicy i n t y m n o ś c i . C h r o n i m y twarz, jest nawet jej prawna ochrona, a co z resztą? z d o l n y m i p a r t i a m i naszego jestestwa? Zastanawiam się, dlaczego zachwyca erotyka, pokazana w M u z e u m A z j i i Pacyfiku. Sądzę, że w p ł y w a na to jej kontekst - religijny, filozoficzny. W naszej kulturze o prowe­ niencji j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j , o b y c z a j o w o ś ć jest inna, ciąży pojęcie grzechu, a więc i z a k a z ó w . S t ą d zapewne seks spychany poza nawias, obrzydzany, wyklinany, znajduje ujście w „ ś w i e r s z c z y k a c h " , sex-shopach, rozbieranych fil­ mach, reklamach, j u ż nie tylko k o s m e t y k ó w , ale i samo­ chodów. E r o t y k a w sztuce Wschodu, I n d i i , Pacyfiku nieodłącznie z w i ą z a n a jest z p i ę k n e m . K o b i e t y dorodne, gibkie, r a d o ś ć a k t u , c h o ć i powaga. Tymczasem erotyka na „ n a s z e j " wystawie jest smutna, nieraz b u d z ą c a wręcz obrzydzenie. Z m y s ł o w o ś ć , r a d o ś ć dostrzegam w niewielu pracach na 4 II. 2. Tadeusz Boruta, Małżeństwo według obrazu van Eycka, 1986 wystawie: u Jerzego Jaworowskiego, u Jana Dobkowskiego, ale przede wszystkim u Barbary Falender (jej rzeźby są przy t y m piękne) i Teresy P ą g o w s k i e j . N a pewno i w r z e ź b a c h A l i n y Szapocznikow, ale o nich za d u ż o wiem, przejmuje więc ś w i a d o m o ś ć ż e g n a n i a ciała, k t ó r e się chce wbrew chorobie i śmierci ocalić. Stykamy się tu z k a t e g o r i ą p i ę k n a . T r u d n o w y o b r a z i ć sobie, że artyści, też przecież ludzie, uciekają w życiu od niego. Jest problem - p i ę k n a i brzydoty. P o m i n ą ć się go zupełnie nie da, c h o ć oba pojęcia w c h o d z ą ze s o b ą w skom­ plikowane relacje. W s p ó ł c z e s n y artysta brzydoty się nie b o i , więcej - poszukuje jej. L ę k a się ł a d n o ś c i , tandety, kiczu. B r z y d o t ę m o ż n a uwznioślić, n a d a ć jej wręcz patetyczny w y m i a r (jak to czyni w swych filmach Fellini), ale erotyka w kategorii brzydoty po prostu budzi wstręt, nie podnieca. A czymże jest i n n y m , j a k nie stanem podniecenia? R a d o ś c i ą , ale i m ę k ą . P i ę k n o jest w sztuce niemodne, zwłaszcza w malarstwie. A l e j a k bez niego p o k a z a ć stan zachwycenia? kokieterię? perwersje? Z w a ż m y , że erotyka, oczywista i cudownie poka­ zana w filmie, fotografii, teatrze, literaturze - w plastyce sprowadzona bywa zazwyczaj do aktu. A czym jest akt? Wystarczy obejrzeć wystawy doroczne wyższych szkół plas­ tycznych. A k t jest ćwiczeniem, trzeba akt z b u d o w a ć , określić cechy modela, ale ten akt nikogo nie zachwyci. T y m bardziej, że na modeli bierze się z reguły ludzi wyrazistych, starych, u ł o m n y c h , zdeformowanych. A k t nie jest więc ani szkołą, ani p u n k t e m wyjścia. R ó w n i e dobrze m o ż n a n a r y s o w a ć starą komodę. C ó ż więc robić? Simone Weil z a u w a ż y ł a , że istotą sztuki jest d y s t a n s . A więc i aluzja, szukanie asocjacji. Takie wyjście przyjęli Jan K o s i ń s k i i M a ł g o r z a t a Terlikowska umieszczając na wystawie ł a w e c z k ę a przed nią p i ę k n e , 173 �czerwone j a b ł k o . O d k t ó r e g o zresztą wszystko się zaczęło. W r ó ć m y jednak do wystawy, do jej nazwy. A r s erotica. Przypomnienie tego pojęcia jest d u ż ą zasługą teamu D z i k o wska-Wierzchowska. A l e erotyka, to c o ś więcej niż seks, niż w y b ó r pozycji. E r o t y k a to t a k ż e flirt, bicie serca na w i d o k ukochanej, pragnienie w s p ó l n o t y , miłość, uczucie, zaan­ g a ż o w a n i e emocjonalne, a nie tylko chęć r o z ł a d o w a n i a napięcia. W ł a ś n i e - erotyka, to przede wszystkim powstawa­ nie tych n a p i ę ć . T o , co dzieli ludzi ( n i e k t ó r y c h ) od zwierząt (też n i e k t ó r y c h ) , to potrzeba zbudowania sytuacji emoc­ jonalnej, gry m i ł o s n e j , w k t ó r y c h seks jest w a ż n y m finałem. Upraszczam, ale chodzi m i o z w r ó c e n i e uwagi na o t o c z k ę u c z u c i o w ą , k t ó r ą ł a t w o wyrazić w poezji, prozie, filmie, nawet w fotografii, ale - j a k w i d a ć na wystawie - trudno w plastyce. Jest to zresztą tendencja w y s t ę p u j ą c a znacznie szerzej, w p r o p o n o w a n y m p o d r ę c z n i k u szkolnym m ó w i się 0 rodzajach ś r o d k ó w ochronnych, sposobach z a k ł a d a n i a prezerwatyw i t d . , ale ani odrobiny miejsca nie p o ś w i ę c o n o rodzeniu się i k u l t y w o w a n i u uczuć, o d p o w i e d z i a l n o ś c i za partnera, za drugiego c z ł o w i e k a . Podobnie w j e d n y m z pro­ g r a m ó w L u z u , przez g o d z i n ę m ó w i o n o o wszystkim, tylko ani razu nie wspomniano o uczuciu, pierwszym urzeczeniu, miłości, rzeczywistych problemach. Oczywiste, że nie m o g ę o c z e k i w a ć od rzeźby czy obrazu ujawnienia uczuć, to było kiedyś, a teraz k t o wie, czy nie m o g ł y b y się znaleźć na wystawie o i n n y m tytule (Ars Amandi?). W c i ą ż m a m w pamięci rzeźbę Magdaleny Więcek, chyba z lat sześćdziesiątych - j a k się ona n a z y w a ł a ? Wiosna? M ł o d o ś ć ? Przebudzenie? N a o b r o n ę a r t y s t ó w trzeba powiedzieć, że sztuka współ­ czesna nie zajmuje się pozytywnymi uczuciami, a n a g o ś ć występuje w d w ó c h postaciach: konwencjonalnego a k t u 1 alegorii, związanej ze złem i obrzydlistwem czasu, w k t ó r y m żyjemy, a nieraz i miejscem, w k t ó r y m przyszło n a m istnieć. O akcie w s p o m n i a ł e m , alegorię m o ż e m y dostrzec na wy­ stawie, c h o ć b y w obrazie Małżeństwo według obrazu Van Eycka. Tak opisuje tę p r a c ę k r y t y k z „ T y g o d n i k a Powszech­ nego": „ P o c z ą t e k wystawy to przejście przez piekło, w k t ó ­ r y m straszą wykonane w skali 1:1 autoportrety Tadeusza Boruty i jego ż o n y A l d o n y Mickiewicz. Portretowani stoją nadzy na tle okna z p ę k n i ę t ą , rzecz jasna, szybą, w j a k i m ś peerelowskim M-ileś tam. Za oknem inny b l o k . " Z a s t a n ó w m y się, czy to A r s Erotica? Pytanie nasuwa się wiele razy, a to o czymś świadczy. O czym? M o ż e właśnie 0 obronie i n t y m n o ś c i , o p o t r a k t o w a n i u jej j a k o pretekstu do m ó w i e n i a o świecie. Tak jest, tacy j e s t e ś m y , tacy są i n n i (przecież D w u r n i k nie m ó w i ł o sobie). Czy ś w i a d o m y w y b ó r brzydoty, asocjacji o d b i e g a j ą c y c h od erotyki, gry miłosnej - nie jest w istocie ucieczką od tematu, od z a c h o w a ń intymnych? P R Z 1 Ars Erotica, Muzeum Narodowe w Warszawie, styczeń-marzec 1994; Publikacja: album przedstawiający większość prezentowanych prac: Ars Erotica, opr. Elżbieta Dzikowska i Wiesława Wierzchowska, Warszawa 1994. Obie wystawy przygotował Marek Roztworowski w krakowskim Muzeum Narodowym. Romantyzm... przeniesiono później do Warszawy 1 pokazano w ,,Zachęcie". Być może warto by zorganizować ekspozycję w Centrum Sztuki Współczesnej lub w Muzeum Etnograficznym, pokazującą problem erotyki we współczesnej kulturze, i to w pełnym spektrum, z prasą, reklamą, pornografią, i oczywiście sztuką, na różnych jej poziomach, od graffiti klozetowych do dziel takich, jakie się znalazły na omawianej wystawie. Przesuwanie granic tolerancji jest zjawiskiem naturalnym, w ostat­ nich 10-20 latach przyśpieszonym inwazją wzorów kultury amerykańs2 3 4 174 I Nie, wystawa nie jest portretem w ł a s n y m a r t y s t ó w , ich portretem i n t y m n y m . Raczej b y m j ą n a z w a ł lustrem, w k t ó ­ r y m p r z e g l ą d a m y się wszyscy: świat, k t ó r y nas otacza; artyści; widzowie; sztuka. Nie winię nikogo za to, że z wystawy wyziera smutek, że jest odarta z poezji. Nie ż ą d a j m y za wiele od a r t y s t ó w . N i e spodziewajmy się, że m o g ą p r z e k r o c z y ć granice konwencji epoki. T y m bardziej, że nie m u s z ą . Są inne media, lepiej do tego przysposobione - fotografia, a przede wszystkim film. Znaczenie wystawy, reakcje na nią w s k a z u j ą , że mamy t u do czynienia nie t y l k o ze s z t u k ą , ale i z przemianami w modelu obyczajowości. Toczy się nieustanne zmaganie, w k t ó r y m j e d n ą s t r o n ę reprezentuje kościół („chrześcijańskie w a r t o ­ ści"), d r u g ą ci, k t ó r z y z r ó ż n y c h (to p o d k r e ś l a m ) p o w o d ó w walczą o wyzwolenie seksualne. W praktyce z a r ó w n o jedna, j a k i druga postawa sprowadza się do fizjologii, spermy, aborcji, prezerwatywy. Ginie w t y m sporze to, co najważniejsze - uroda życia, k t ó r e j akt jest tylko zwieńczeniem. E r o t y k a nie m o ż e być sprowadzona t y l k o do seksu, u t o ż s a m i o n a z pieprzeniem, radosnym rysowaniem k u t a s i k ó w i cipek. Smutek wystawy nie w y n i k a z d o b o r u prac, a przynajm­ niej nie t y l k o . W i ą ż e się z ograniczonymi ś r o d k a m i ekspresji współczesnej sztuki, zwłaszcza gdy je p o r ó w n a m y z m o ż ­ liwościami filmu. F i l m w n i e p o r ó w n a n i e bogatszy i ciekaw­ szy s p o s ó b wprowadza nas w a t m o s f e r ę gry erotycznej, przynosi sceny, z a p a d a j ą c e na d ł u g o w p a m i ę ć . Sekwencje z Brzeziny Wajdy nasycone są e r o t y k ą w stopniu n i e m o ż ­ l i w y m do osiągnięcia w plastyce, k t ó r a zawsze jest t y l k o aluzją, znakiem, symbolem. Te same sytuacje w obrazach Jacka Malczewskiego i filmie Wajdy mają inną t e m p e r a t u r ę , inny s p o s ó b działania na n a s z ą psychikę. Jedno nie zastąpi drugiego. Powaga i hieratyczność płócien Jerzego Nowosiels­ kiego nie da się zastąpić ruchem filmowej klatki, ale tworzenie napięcia, stanu, w k t ó r y m u t o ż s a m i a m y się z emocją t w o r z o n ą na ekranie, nie jest możliwe przy kontemplacji obrazu. K t o ś , k t o oczekiwał, iż Ars Erotica p o d z i a ł a na niego j a k afrodyzjak, m u s i a ł d o z n a ć nieuniknionego rozczarowania. W a r t o ś c i ą wystawy jest bowiem to, iż ukazuje granice i możliwości d z i a ł a n i a obrazu czy rzeźby. Traktowanie ich j a k o intymnego p a m i ę t n i k a byłoby nonsensem, nawet gdy w e ź m i e m y pod u w a g ę szkice Stajudy. Sztuka m ó w i o świecie, o mnie, o tobie, o u d r ę c e artysty, o smutku i niespełnieniu, o szczęściu, do k t ó r e g o się d ą ż y , o samej sobie - ale b ę d ą c f o r m ą , m ó w i o t y m z dystansem. U t o ż s a m i e n i e z sytuacją p r z e d s t a w i o n ą , tak istotne w przeżyciu filmu, w zasadzie nie istnieje we w s p ó ł c z e s n y m obrazie czy rzeźbie. Dlatego nie m o ż n a o c z e k i w a ć od wystawy, nawet najpięk­ niej z a t y t u ł o w a n e j , tego, czego nie jest w stanie n a m ofiaro­ wać. PISY kiej, reklamami, filmami. Jednak nawet w tym okresie daje się zauważyć zmiana w tym, co „wolno" i „nie wolno". Przykładem - zdjęcia „Playboya" z lat pięćdziesiątych przedstawiały ciało „porcelanowe", zabronionych włosków, widocznych por skóry. Później odblokowano ten zakaz redakcyjny. Dziś zabroniona jest pornografia posługująca się dziećmi. W londyńskim Hyde-Parku jeszcze w latach siedemdziesiątych pilnie baczono, by leżące pary (w dowolnych pozycjach) nie wykonywały żadnego ruchu. Dziś już ruch nie szokuje. Tolerancja na okrucieństwo, brutalność, krew inna jest np. w Japonii, niż w Europie, chociaż filmy amerykańskie w ostatnich latach eksponują okrucieństwo wojny, mor­ derstw, napadów w sposób, jeszcze kilka lat temu, niemożliwy do pokazania na ekranie. Daje się zauważyć (u nas) szybsze przesuwanie granic tolerancji na brutalność, okrucieństwo, niż na erotykę. Świadczy o tym ustalana granica wieku przy oglądaniu filmów. �Eros w opłotkach Są rzeczy, k t ó r e się r o b i , ale o k t ó r y c h się nie m ó w i . Przynajmniej g ł o ś n o . P o z o s t a j ą w sferze p r y w a t n o ś c i . K u l ­ tura m i ę d z y i n n y m i w t y m się przejawia, że zakreśla granice s p o ł e c z n e g o przyzwolenia. Toczy się nieustanna gra o te granice, zawężenie - b ą d ź poszerzenie obszaru spraw nie ujawnianych, intymnych. Jednym z e l e m e n t ó w tej gry jest t w ó r c z o ś ć , właśnie ona, obok komercyjnych p r z e j a w ó w k u l t u r y masowej, rozsadza dotychczasowe granice akcep­ tacji, przy czym j e d n y m z najważniejszych ś r o d k ó w d z i a ł a n i a współczesnej sztuki jest szokowanie widza. Szok należy do strategii d z i a ł a n i a , zdarza się, że w istocie t y l k o do niego ogranicza się sens wypowiedzi t w ó r c y . Zwraca u w a g ę , podobnie j a k reklama. W kulturze współczesnej n a g ł o ś n i e n i e spraw z w i ą z a n y c h z e r o t y k ą wiąże się przede wszystkim z sekularyzacją życia: odchodzeniem od z a k a z ó w i n a k a z ó w religii oraz z interesem wielkiego biznesu. Tego od p r z e m y s ł u ś r o d k ó w antykoncep­ cyjnych, pism takich j a k „ P l a y b o y " , „ C a t s " , reklam, kaset video, s e x - s h o p ó w i t d . W p r o w a d z a j ą one t e m a t y k ę erotycz­ n ą w j a w n у obszar naszego życia. Z a s i ę g wkraczania erotyki w ten obszar zależy od k o n w e n ­ cji ś r o d o w i s k o w y c h . M o ż n a wykreślić m a p ę z a c h o w a ń spo­ łecznych, k o n w e n a n s ó w . T o , co uznaje się za dopuszczalne w mieście, w y w o ł a oburzenie na wsi. Pisma z rozebranymi panienkami, k t ó r e nie dziwią w witrynach k i o s k ó w z p r a s ą , nie b ę d ą na miejscu w poczekalni dentysty czy adwokata. Nawet takie j a k „ T w ó j S t y l " , czy „ P a n " , k t ó r e w inteligenc­ kich domach często m o ż n a s p o t k a ć , zdziwiłyby nas w d o m u parafialnym, b ą d ź w gabinecie dyrektora I n s t y t u t u Sztuki. Nie m ó w i ą c j u ż o wsi, do k t ó r e j stylu pisma te podobnie pasują, j a k „ A r s E r o t i c a " do M u z e u m Narodowego. Z r ó ż n i c o w a n i e występuje t a k ż e w grupach wiekowych. M ł o d z i ludzie nie s t r o n i ą od nagości, w mieszkaniach ich r o d z i c ó w , a t y m bardziej d z i a d k ó w , poster l u b kalendarz z r o z e b r a n ą p i ę k n o ś c i ą w y d a ł b y się dysonansem. T o , co wyda się oczywiste w biurze warsztatu naprawy samo­ c h o d ó w , w kabinie k i e r o w c ó w T I R - a , w i n n y m miejscu spotka się z w y r a ź n y m sprzeciwem. Z w ł a s z c z a na wsi. Nasuwa się wniosek, tyleż uproszczony, co niesłuszny, że ekspansja n a g o ś c i wiąże się z p o s t ę p e m cywilizacyjnym, naszym p r y w a t n y m wkraczaniem w E u r o p ę . Rzeczywiście, w latach m i ę d z y w o j e n n y c h z d a w a ć się m o g ł o , iż j e d n y m z podstawowych w y z n a c z n i k ó w p o s t ę p u jest walka o u ś w i a ­ domienie seksualne, wprowadzenie tematyki erotycznej w j a w n y obieg k u l t u r y . Słówka Boya i a r t y k u ł y Ireny K r z y w i c ­ kiej w y z n a c z a ł y biegun p o s t ę p u , podczas gdy na d r u g i m z n a j d o w a ł się k s i ą d z P i r o ż y ń s k i i ciemna p a r a f i a ń s z c z y z n a . Dzisiaj takie uproszczone widzenie p r o b l e m u w y d a ć się m o ż e groteskowe. Istota rzeczy wykracza poza ten p o d z i a ł . Rzeczywiście g r o ź n a jest komercjalizacja k u l t u r y , ucieczka o d d u c h o w o ś c i , rozmywanie k r y t e r i ó w w a r t o ś c i . Takie poję­ cia j a k : honor, p r a w o ś ć , dyskrecja, o d p o w i e d z i a l n o ś ć , lojal­ n o ś ć - b r z m i ą j u ż niemal s t a r o ś w i e c k o . N i e p o k o i inwazja chamstwa, b r u t a l n o ś c i , cwaniactwa. Z w ł a s z c z a w stosun­ kach m i ę d z y l u d ź m i , m ę ż e m i ż o n ą , dziećmi i rodzicami, c h ł o p c e m i dziewczyną. Jeśli więc trzeba b r o n i ć prawa do i n t y m n o ś c i , to z tej pozycji - k u l t u r y uczuć, k u l t u r y za­ c h o w a ń . Nie z a ś tego, czy wypada p o k a z y w a ć gołe piersi. P o w i e d z i a ł b y m , iż nie chodzi o to - с o, lecz - j a k i g d z i e . M u z e u m publiczna galeria - z o b o w i ą z u j ą . Przede wszyst­ k i m do troski o j a k o ś ć tego, co się pokazuje. Organizatorzy wystaw, kierownicy galerii nie są przecież u r z ę d n i k a m i , k t ó r y c h nie obchodzi, co się dzieje. P o ś r e d n i c z ą m i ę d z y p u b l i c z n o ś c i ą a a r t y s t ą . O d p o w i a d a j ą za to, co p o k a z u j ą . Rozumiem chęć w y w a ż a n i a drzwi przez artystę ( k t o ma b y ć ekshibicjonistą, j a k nie on?), ale czy m u s z ą to b y ć drzwi do szaletu? Oczywiście źle, że k t o ś przebił p a r a s o l k ą obraz Maneta. W y c i ą g n i ę t o z tego wnioski, w muzeach p o w s t a ł y o b o w i ą z ­ kowe szatnie. M a n e t o w i eksces nie zaszkodził, incydent wszedł do książek o impresjonizmie. O b u r z ą się m o i koledzy, ale m a m p e w n ą s y m p a t i ę dla damy - j a k pisano - „ w balzakowskim w i e k u " , k t ó r a u k r a d ł a z wystawy w M u z e u m N a r o d o w y m k o m p o z y c j ę o b r a ż a j ą c ą jej uczucia religijne. Eksponat s k ł a d a ł się z k i l k u zdjęć smutnej nagości, i nie 0 fotografię damie c h o d z i ł o , lecz o to, że kompozycja n a w i ą z y w a ł a do k s z t a ł t u krzyża. Sądzę, że artysta nie m i a ł bluźnierczych intencji, ale organizatorzy p o w i n n i byli z d a ć sobie s p r a w ę , że praca jego tak m o ż e b y ć odebrana. D o nich m a m pretensję, no i do dyrekcji, k t ó r a nie p o t r a f i ł a z a p e w n i ć wystawianym eksponatom bezpieczeństwa. C ó ż po super zabezpieczeniach, elektronice i t d . , skoro m a c h a j ą c papier­ kiem, owa dama spokojnie w y n i o s ł a k o m p o z y c j ę W i k t o r a Guta. Wystawa u w i d o c z n i ł a znaczenie problemu granic społecz­ nej akceptacji i rolę miejsca, w k t ó r y m prace pokazano. A r s erotica istnieje jednak i poza obszarem działalności profes­ jonalnych a r t y s t ó w . W sztuce ludowej (współczesnej); w folklorze; w malarstwie i rzeźbie a m a t o r ó w . Zacznijmy od sztuki ludowej. W dawnej, związanej z tra­ dycją, tematyka erotyczna nie w y s t ę p o w a ł a . M a l a r s t w o 1 rzeźba należały do obszaru sacrum. Jedynym ich wzorcem była sztuka kościelna, wzory ikonografii chrześcijańskiej. Obraz j u ż z racji tego, co p r z e d s t a w i a ł i jakie funkcje pełnił w d o m u , nie m ó g ł służyć w y r a ż e n i u erotyki. W ś w i a t o p o ­ glądzie j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i m rola seksu o g r a n i c z a ł a się do bogobojnego p ł o d z e n i a dzieci. Istniała, ale w u k r y c i u , jego jawna manifestacja w sztuce nie była m o ż l i w a . Jedyny wyjątek s t a n o w i ł o przedstawienie A d a m a i Ewy w Raju. E r o t y k a w micie rajskim zaczyna się od j a b ł k a . Zycie „ n a w ł a s n ą r ę k ę " - od wygnania z Raju. J a b ł k o - erotyka należą do repertuaru pokus s z a t a ń s k i c h . T o szatan, przez e r o t y k ę , rozbija s p o k ó j rajskiego życia, gdzie wszystko t r w a w szczęś­ l i w y m bezruchu. Z w i e r z ę t a nie zagryzają się nawzajem, ludzie nie starzeją się, bierni, poddani w o l i Pana. D o p i e r o wygnanie zmusza ich do uruchomienia szarych k o m ó r e k , wykazania z a r a d n o ś c i . Skazani na z i e m s k ą d o l ę uczą się w y k o r z y s t y w a ć ogień, p o s ł u g i w a ć k o ł e m . A l e w sztuce ludowej A d a m i Ewa ukazani są zazwyczaj t y l k o w jednej sytuacji - symbolicznej, po obu stronach drzewa, w o k ó ł k t ó r e g o owija się w ą ż . W ą ż kusi E w ę , Ewa kusi A d a m a . Znane nam rzeźby i obrazy nie m a j ą w sobie energii, seksu. A b y n a g o ś ć nie p r o w o k o w a ł a s p r o ś n y c h myśli, miejsca najbardziej erogenne zakrywano, figury przedstawiano sche­ matycznie, j a k to w i d a ć np. w obrazie na szkle z San­ domierza. Oczywiście nie znaczy to, że zachowania ludyczne, seks, erotyka nie w y s t ę p o w a ł y w kulturze i życiu wsi. J u r n o ś ć , 175 �obscena t o w a r z y s z y ł y życiu, zwłaszcza m ł o d z i e ż y , jednak t y l k o w gadkach, p r z y ś p i e w k a c h , t a ń c u , symbolice zacho­ w a ń w czasie weselnego o b r z ę d u , topienia Marzanny, zabaw H e r o d o w y c h - nigdy jednak nie w obrazach i r z e ź b a c h . E r o t y k a , kokieteria istniały zapewne na dawnej wsi w stop­ niu nie mniejszym niż w mieście, jednak w formie skonwen­ cjonalizowanej, ograniczonej do społecznie przyzwolonych sytuacji. ludowej - tak! ale n a g o ś ć , erotyka, s p r o ś n o ś ć ? Jednak, kiedy p a t r z ę na sceny biczowania Pana Jezusa, przebicie b o k u strzałą, wydaje m i się, że żarliwa wiara wiedzie j ą do stanu takiej egzaltacji, w k t ó r e j trudno j u ż oddzielić a b s t r a k c j ę o d egzaltacji, niewolnej o d erotyki. Tej - splecionej z o k r u c i e ń s t ­ wem. P o n i e w a ż , u p r a s z c z a j ą c , m o ż n a powiedzieć, że o k r u ­ c i e ń s t w o zawiera w sobie prefigurację erotyzmu, jest jego f o r m ą , mniej czy bardziej z a k a m u f l o w a n ą , p r z e s u n i ę t ą . Pojęcie obrazu i rzeźby w i ą z a n o z religią. O ł t a r z y k , kapliczka, obrazy na ścianie miały z a p e w n i ć d o m o w i Ł a s k i Boże, c h r o n i ć od nieszczęść. D o p i e r o w okresie m i ę d z y ­ wojennym wkracza na wieś stereotypowy widoczek, częściej bukiet b z ó w czy r ó ż w wazonie. N o i oczywiście fotografia ś l u b n a , często d u ż a , ręcznie malowana. W latach po okupa­ cji - pojawia się d o ś ć powszechnie makatka, ale i na niej tematyka skonwencjonalizowana: A n i o ł Stróż strzeże dzieci p r z e c h o d z ą c e przez k ł a d k ę nad strumieniem, jelenie, grzyby, k o t k i . Ż a d n e j golizny. W malarstwie i rzeźbie a m a t o r ó w n a g o ś ć w y s t ę p u j ą zazwyczaj w sytuacji, k t ó r a stanowi k u temu pretekst. Jan P ł a s k o c i ń s k i , amator, k t ó r y po latach nieudolnie realistycz­ nego malowania stał się „ n a i w n y m " , w y k o r z y s t u j ą c podpat­ rzone u innych malarzy chwyty, w p o c z ą t k a c h swej t w ó r c z o ­ ści m a l o w a ł sceny, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł y biuściaste, dobrze rozwinięte dziewczyny. Pretekstem tematycznym był cyrk, gimnastyka, gra w k o s z y k ó w k ę (il. 14). M a l a r z , s k r ę p o w a n y konwencjami ś r o d o w i s k a przyodziewa swe dziewczyny w gi­ mnastyczny k o s t i u m , co jednak nie niszczy erotycznego podtekstu obrazu. Temat erotyczny, a ściślej m ó w i ą c - n a g o ś ć , pojawiła się za s p r a w ą ludzi z miasta. Proszę spojrzeć na M a r i ę M a g d a l e n ę Jędrzeja W a w r y (il. 10). Stary ś w i ą t k a r z nigdy by się sam nie z d e c y d o w a ł na wyrzeźbienie gołej kobiety, ale usilnie pro­ szony przez Emila Z e g a d ł o w i c z a , uczynił to. T r a k t o w a ł bowiem Z e g a d ł o w i c z a j a k dobrodzieja. Umieścił między drzewkami M a r i ę M a g d a l e n ę . N i e świętą, wręcz przeciwnie, ale przecież w y s t ę p u j ą c ą w Ewangelii obok Chrystusa. Magdalena jest goła, ale i nie jest n i ą , W a w r o bowiem umiejętnie skrył atrakcje jej kobiecości. Nie seks, ale u k r y t a erotyka, p e ł n a poezji, występuje w rzeźbie Leona K u d ł y Dziewczyna z sarenką. Ale K u d ł a należał do małej grupy dawnych rzeźbiarzy, k t ó r z y tworzyli j u ż nie dla ś r o d o w i s k a wiejskiego, ale dla siebie, dla swych przyjaciół i o p i e k u n ó w , zwłaszcza dla K a r o l a T c h o r k a , warszawskiego r z e ź b i a r z a i marszanda. We współczesnej rzeźbie właśnie Ewa, niekiedy nawet bez A d a m a , stanowi pretekst do ukazania k u s z ą c e g o ciała. W malarstwie na szkle, w s p ó ł c z e s n y m , oderwanym j u ż od konwencji tematycznej dawnej sztuki, j u r n o ś ć , erotyka do­ m i n u j ą w dynamicznych scenach malowanych przez J a n i n ę Jarosz i Z d z i s ł a w a Walczaka. F o l k l o r , j a k j u ż o t y m m ó w i l i ś m y , przepojony był treś­ ciami ludycznymi. W i ą ż e się to z miejscem i sytuacją - weselem, z a b a w ą . G o ł a kobieta, a zwłaszcza eksponowana ta część jej ciała, na k t ó r e j siedzi, w y s t ę p o w a ł w zwyczajach pasowania na flisaka. Adept m u s i a ł figurę naturalnej wielko­ ści p o c a ł o w a ć w zad, i dopiero ten moment wieńczył ceremonię. Istnieje, znana psychiatrom i seksuologom, zależność między seksem a o k r u c i e ń s t w e m . P r z e ż y w a n i e biczowania Pana Jezusa, w y o b r a ż e n i a św. Sebastiana, b r o c z ą c e g o k r w i ą , m ę c z e ń s t w a świętych - m o g ł y , c h o ć nie m u s i a ł y , p o r u s z a ć t a k ż e b o d ź c e erotyczne. D o t y c z y ł y zresztą nie tylko nagiego ciała, ale i samej uwielbianej istoty. M i ł o ś ć rzadko kiedy ma w y m i a r tylko abstrakcyjny. N i e przypadkiem święte postaci idealizowano. Chrystus musi b y ć p i ę k n y , t r u d n o wręcz w y o b r a z i ć go sobie j a k o niewielkiego wzrostu, brzydkiego m ę ż c z y z n ę . T a k ż e w większości o b r a z ó w i figur M a t k a Boska ma twarz śliczną, rysy regularne, w Polsce jest jasna, b r o ń Boże - c z a r n o w ł o s a i czarnooka o semickiej urodzie! W s p a n i a ł a malarka M a r i a n n a W i ś n i o s nigdy by się nie ośmieliła n a m a l o w a ć sceny erotycznej. Ilustracja piosenki 176 D l a Kazimierza Szuberta, emeryta, r z e m i e ś l n i k a , preteks­ tem do pokazania n a g o ś c i i erotyki stał się d i a b e ł kusiciel. W ł a ś n i e kuszenie ilustruje scena r o z g r y w a j ą c a się nad sta­ wem, w ś r ó d drzew i k w i a t ó w . Piersiasta kobieta c h r o n i d ł o ń m i to, co stanowi przedmiot p o ż ą d a n i a nagiego, tłus­ tego pana z diabelskimi r ó ż k a m i na głowie ( i l . 21). Plastycznie ciekawy jest obraz Jana Kaweckiego przed­ stawiający kobiety k ą p i ą c e się w lesie, o zachodzie słońca (il. 20). Obraz jest u p o r z ą d k o w a n y , zwarty kompozycyjnie, 0 kolorystyce typowej dla malarza - strefy ciemno-granatowe przecina, r o z j a ż o n y pas ż ó ł t o - c z e r w o n e g o zachodu słońca. Ten sam w ą t e k - k ą p i ą c y c h się kobiet p o d j ą ł Kazimierz Jakubowski, amator z S z y d ł o w c a ( i l . 19). K o p i u j ą c , na­ śladując reprodukcje z a l b u m ó w , d o s z e d ł do znacznej spraw­ ności. N a l e ż y do nielicznych s a m o u k ó w , k t ó r z y r a d z ą sobie z a n a t o m i ą przedstawianych postaci. Z a w d z i ę c z a to nie tylko umiejętności obserwowania i sprawnej d ł o n i , ale 1 temu, że ma w d o m u i d e a l n ą m o d e l k ę ; ż o n ę , c h ę t n i e p o z u j ą c ą w r ó ż n y c h , nader w y m y ś l n y c h pozach. Jakubows­ kiego p i ę k n o kobiecego ciała fascynuje niezmiennie, i by je u k a z a ć w y m y ś l a r ó ż n e preteksty, j a k np. zawalenie się świątyni Salomona, k ą p i e l dziewcząt, reminiscencje scen mitologicznych, zabawy na plaży. O funkcji kompensacyjnej erotyki świadczy cała t w ó r ­ czość malarska Romana B u c z y ń s k i e g o . Kiedy go p o z n a ł e m p o r u s z a ł się z trudem, ciężko chory, cierpiący na a s t m ę i serce, ale oczy m i a ł r o z e ś m i a n e , błyszczące j a k u m ł o d e g o c h ł o p c a . K o c h a ł „ t e sprawy", ale p o z o s t a ł o m u j u ż t y l k o w y ż y w a n i e się w malarstwie. W niej występuje nieustannie, wręcz obsesyjnie tematyka erotyczna. I k a r i Dedal prezen­ tują swą m ę s k o ś ć bez ż a d n e j ż e n a d y , a pikanterii d o d a j ą i m wielkie, archanielskie skrzydła. N a i n n y m kartonie naga, z j ę d r n y m i piersiami i sutkami j a k śliwki, klęczy M a r i a Magdalena, a b ł o g o s ł a w i j ą Pan Jezus. Inne obrazy - zbiera­ nie j a b ł e k . Pejzaż, przy drzewie stojący tyłem do widza nagi m ę ż c z y z n a , na grzbiecie k t ó r e g o siedzi naga p o s t a ć , też tyłem do nas i rwie j a b ł k a . Atletycznie zbudowana kobieta, o twarzy ż o n y , w y o b r a ż a E u r o p ę . Stoi z z a ł o ż o n y m i nogami, o p i e r a j ą c się plecami o m a ł e g o , białego byczka. Porwanie Europy - s k o m e n t o w a ł malarz. Ja m i a ł e m wręcz odwrotne skojarzenie. Nawet m a l u j ą c z racji jakiejś rocznicy Chopina �Ma II. 3. Jan Gajewski, Żona m śpi; il. 4. Lucas Cranach. Nimfa wodna, 1518; il. 5. Ludwik Więcek, według Cramacha Nimfa, 777 �II. 6. Bronisław Dynda, W niedzielę rano; il. 7. Anna Ferek, Kobieta i amorki, stiuk, 1980; (ubranego) Buczyński tak modeluje pejzaż, że bez t r u d u dostrzegamy w n i m ukryte kształty niewieście. A n t r o p o m o r fizuje drzewa, g ó r y , linię horyzontu, ciesząc się w y m y ś l o n y m konceptem. Ciesząc, sam bowiem, a ściślej - wraz z ż o n ą był g ł ó w n y m o d b i o r c ą swych dzieł. M a l o w a ł dla własnej przyje­ m n o ś c i , c h o ć c h ę t n i e i z w i d o c z n ą satysfakcją p o k a z y w a ł ludziom swe prace. Nawet w łazience w y m a l o w a ł n a g ą p o s t a ć leżącą nad w a n n ą i nagiego a n i o ł a na drzwiach. Kompensacyjna m o ż e się w y d a ć t a k ż e t w ó r c z o ś ć A n n y Ferek. Chora, słaba, wciąż urodziwa, mieszka otoczona gipsowymi a m o r k a m i . Zna się na sztukaterii, p r a c o w a ł a przed wypadkiem, k t ó r y w y e l i m i n o w a ł j ą z życia zawodowe­ go, j a k o konserwator z a b y t k ó w . Pulchne, b i a ł o - r ó ż o w i u t k i e a m o r k i otaczają j ą ze wszystkich stron. T o jest jej A r k a d i a , świat pogodny, figlarny, pozbawiony n a m i ę t n o ś c i i dusznej erotyki ( i l . 7). 178 I Teofil Ociepka w pokazanym t u rysunku (il. 9) sadza n a g ą dziewczynę na grzbiecie smoka. Jego paszcza (taka sama j a k na obrazie w warszawskim muzeum etnograficznym) z obleś­ nie w y s u n i ę t y m j ę z y k i e m znajduje się akurat na w y s o k o ś c i krocza. M o ż n a nie wiedzieć nic o stosunku malarza do spraw seksu, nie o r i e n t o w a ć się w t y m , że do s z e ś ć d z i e s i ą t k t ó r e g o ś r o k u życia był on z a t w a r d z i a ł y m kawalerem, abstynentem przekonanym, że kobieta należy do a r s e n a ł u diabelskich pokus - a przecież erotyczny, perwersyjny aspekt rysunku jest dla nas oczywisty. Notabene stary malarz - okultysta, k t ó r y przez większość swego życia s u b l i m o w a ł p o p ę d sek­ sualny, w k o ń c u uległ kobiecie. Ożenił się, c h o ć , p r a w i d łowiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć - został wzięty w m a ł ż e ń s k i związek. E r w i n S ó w k a chętnie maluje kobiety, są to zazwyczaj postacie z w i ą z a n e z jego w y o b r a ź n i ą k o s m o l o g i c z n ą , astral- �Jan Malik, Adam i Ewa, rzeźba współczesna; il. 9. Teofil Ociepka, rys. o ł ó w k i e m , 1958; il. 10. Jędrzej Wawro, Maria lata trzydzieste Magdalena, 179 �П. I I , 12. Jarosław Miklasiewicz, Dama z pochodnią 180 i Szopka; il. 13. Roman Buczyński: A n i o ł na drzwiach łazienki; il. 14. Jan Płaskociński, Koszykarki, 1959; �I 181 �II. 19. Kazimierz Jakubowski, Kąpiące n ą . Mocarne, nagie, lekko okryte p r z e z r o c z y s t ą szatą t w o r z ą swoistą W a l h a l l ę . Spokojne, pozbawione seksu, mocno stojące na nogach p r z y p o m i n a j ą obrazy Hodlera, ale wolę chyba te - S ó w k i . N a r o d z i n y u c z u ć należą do tej właśnie serii o b r a z ó w . Raz, raczej dla ż a r t u , ale malarskiego, maluje akt grubej siedzącej kobiety ( i l . 23). Szczególny jest casus Szczepana M u c h y . Gajowy, dosko­ nale czuł walor drewna, zawsze jednak swe rzeźby bejcował na ciemny b r ą z , tylko oczy p o z o s t a w i a ł jasne, błyszczące j a k reflektory. Za k ł o p o t y , k t ó r e go d o t k n ę ł y , winił s ą s i a d ó w . Nie znosił ich. Skryty, z biegiem lat coraz bardziej z a m y k a ł się w obszarze swego d o m u . Podejrzewał, że go śledzą, p o d p a t r u j ą , u s t a w i ł więc przed budynkiem rzeźby w y r a ź n i e prowokacyjne. N a jednej n a p i s a ł „ ś p i c e l " , inne s z o k o w a ł y swą obscenicznością ( i l . 22). W sztuce ludowej, j a k zresztą wszędzie w życiu, m o ż n a w y r ó ż n i ć t w ó r c ó w , k t ó r y m bliższa jest sfera nieba, j a s n o ś c i , czystości, i takich, z p o d znaku ciemnych mocy. O ile do 182 się; il. 20. Jan Kawecki, Kąpiące się pierwszych zalicza, bez wahania H e r ó d k a , W . Oleksego, K . G a w ł o w ą , to biegun „ s z a t a ń s k i " najlepiej chyba reprezen­ tuje t w ó r c z o ś ć M u c h y . D i a b ł ó w zresztą rzeźbił ze szczegól­ n y m upodobaniem. W y j ą t k o w a w swej formie, ale t a k ż e tematyce, jest sztuka B r o n i s ł a w a Surowiaka. M ó w i on w niej o świecie, o walce zła z dobrem ( i l . str. t y t u ł o w a ) . Są to w istocie kompozycje 0 walorze moralitetu. Rysunek, k t ó r y r e p r o d u k u j ę jest o p o w i e ś c i ą o świecie, w k t ó r y m współżycie ludzi staje się zasadniczym celem ich d z i a ł a n i a , z a p e w n i a j ą c ciągłość ro­ dzaju. C i , k t ó r z y umarli, i ci, k t ó r z y żyją t w o r z ą jedno, obraz 1 sens świata. Postacie splecione konwulsyjnie w g ó r n y m p a ś m i e kompozycji raczej o p o w i a d a j ą o seksie, erotyce, niż j ą w y r a ż a j ą . Surowiak, podobnie j a k w „ A r s E r o t i c a " Boguta, poprzez n a g o ś ć , sytuacje, m ó w i o świecie, a nie o istocie erotyki. R y s u n k i tuszem, pracowite, precyzyjne, świadczą o dużej wrażliwości artystycznej, o myśleniu plas­ tycznym. M o ż e intuicyjnym, nie w pełni ś w i a d o m y m , ale �widocznym w wielu pracach tego artysty. Z zawodu technika poligraficznego. O d d z i e l n ą g r u p ą prac, o k t ó r y c h c h c i a ł b y m w s p o m n i e ć w t y m miejscu są prywatne p a m i ą t k i , n o t a t k i , zapiski. Szkic, rysunek, rzeźba - p r z e d s t a w i a j ą c a leżącą k o b i e t ę , p r z e w a ż ­ nie ż o n ę . N a j e d n y m z takich r y s u n k ó w , odnalezionych po śmierci B r o n i s ł a w a D y n d y , widzimy jego p o k ó j , z p a l m ą i ż o n ą , leżącą w łóżku. Szkic nosi tytuł Niedzielny poranek (il. 6), jedyny wolny dzień w r o c ł a w s k i e g o listonosza. F i l i g ­ ranowej postury codziennie nosł ciężką, wielką t o r b ę , u m ę ­ czony p r a c ą , z nadzieją, że podobno n i e d ł u g o przydzielą m u lżejszą t o r b ę . Jego prywatne życie, to była właśnie ż o n a , p o k ó j w k t ó r y m leżały sterty namalowanych o b r a z ó w , i myśl, w czasie roznoszenia listów, o t y m , co będzie m a l o w a ć po powrocie do d o m u . R z e ź b a Jana Gajewskiego, u k a z u j ą c a ż o n ę śpiącą w ł ó ż k u (il. 3) jest j e d y n ą , j a k ą znam o tej tematyce. Stary rzeźbiarz należał do tych wiejskich t w ó r c ó w , k t ó r y c h nazywamy samorodnymi. N i e p o d e j m o w a ł tematyki konwencjonalnej, religijnej, rzeźbił m a ł e figurki, k t ó r y c h nie m a l o w a ł i nie lakierował. M a l o w a ł , kredkami, ż o n ę na tapczanie, w łóżku, w kąpieli, ale t a k ż e w innych sytuacjach (np. z koniem, na koniu). Teodor Centlewski. Był to w istocie szloch starego, nieszczęś­ liwego człowieka, szewca ze Ż n i n a , niepocieszonego po stracie n a j d r o ż s z e g o sobie człowieka. Osamotnionego. W ł a ­ śnie po śmierci ż o n y o d d a ł się malowaniu i rysowaniu, by mieć coś do roboty, zagłuszyć b ó l . Interesującą interpretację a k t u leżącej kobiety spotykamy u L u d w i k a W i ę c k a . Ten „ n a i w n y " , bardzo j u ż chory malarz, w y k o n a ł z właściwą sobie s t a r a n n o ś c i ą „ r e p l i k ę " obrazu L u k i Cranacha. Więcek, o k t ó r y m p i s a ł e m obszernie przed k i l k o m a laty, bardzo był wrażliwy na wdzięki niewieście. Z w y p i e k a m i na twarzy o b s e r w o w a ł c ó r k ę gospodarza, u k t ó r e g o p a s a ł k r o w y , kiedy ta o p a l a ł a się na łączce w czerwonym b i k i n i ; z p r z y j e m n o ś c i ą p r z y g l ą d a ł się a k t o m w albumach malarstwa. N a p o c z ą t k u , kiedy po raz pierwszy o t r z y m a ł p r o p o z y c j ę zrobienia k o p i i obrazu A n n y Giintner, u z n a ł za nieprzystojne malowanie gołej kobiety w o d s u n i ę ­ tych na czoło okularach słonecznych, więc w swej k o p i i II. 21. Józef Szubert, Kusiciel świata; il. 22. Szczepan Mucha, figura, która stała przed domem 183 �odział ją w s u k i e n k ę . P ó ź n i e j , m a l u j ą c dla siebie, nie m i a ł j u ż ż a d n y c h s k r u p u ł ó w , kopia L u k i Cranacha (Nimfa wodna odpoczywająca przy studni) d o k ł a d n i e oddaje p o z ę leżącej postaci z figlarnie rozcapierzonymi palcami u s t ó p ( i l . 5), c h o c i a ż artysta zmienia ś w i a d o m i e tło, cofa s t u d n i ę , roz­ budowuje, a zarazem rustykalizuje a r c h i t e k t u r ę . Ostatnim t w ó r c ą - a m a t o r e m , o k t ó r y m c h c i a ł b y m wspo­ m n i e ć na t y m miejscu jest Bogdan Ziętek. Z a c z ą ł od rzeźby. Z a l e ż a ł o m u na d o k ł a d n y m oddaniu ruchu, gestu, gry mięśni. Jego n i e d u ż e g o f o r m a t u figurki s p o r t o w c ó w , zwłasz­ cza a t l e t ó w e k s p o n o w a ł y m u s k u l a t u r ę , u r o d ę ciała. W i n ­ nych u k a z y w a ł dziewczęta, czasem w w y z y w a j ą c o erotycz­ nych pozach. Ale to wszystko go nie z a d o w a l a ł o . S z u k a ł innych f o r m wyrazu - i konsekwentnie m y ś l ą c powiększył figurki nagich dziewcząt do naturalnych r o z m i a r ó w . Po­ wstały manekiny, z r u c h o m y m i r ę k o m a , g ł a d k i e i k u s z ą c e , „jak ż y w e " . Atrakcyjne w swym d z i a ł a n i u . M a n e k i n niepokoi, zdaje się mieć swoje w ł a s n e życie. Jest bardziej „ ż y w y " od r z e ź b i o n e g o a k t u w b r ą z i e lub mar­ murze. P a m i ę t a m zawstydzenie, kiedy w nocy, i d ą c k t ó r ą ś z l o n d y ń s k i c h ulic z o b a c z y ł e m w i t r y n ę wielkiego magazynu. Przebierano manekiny w nowe sukienki. Stały rozkraczone, nagie, w wyuzdanych pozach. P o c z u ł e m się nieswojo, j a k ­ b y m p o d g l ą d a ł rozebrane dziewczyny. K i e d y indziej widzia­ ł e m w amatorskim teatrze lalkowy we Francji spektakl, grany przez lalki-manekiny ponad metrowej w y s o k o ś c i . Było w ich ruchach, w i r o w a n i u coś n i e p o k o j ą c e g o , właśnie przez skalę; przez to, że były j a k b y „ p o m i ę d z y " - ż y w y m i l u d ź m i i lalkami. O p o w i a d a ł a m i pewna r z e ź b i a r k a w P a r y ż u o swym znajomym - markizie, k t ó r y co rano z a s i a d a ł do ś n i a d a n i a w towarzystwie d w ó c h - t r z e c h m a n e k i n ó w , pięk­ nych, k u s z ą c y c h dam, k t ó r e kamerdyner p r z e b i e r a ł codzien­ nie w inne szaty. Dziwactwo? Oczywiście, ale świadczące o dwuznacznej erotyce gry manekinami. Ziętek t a k ż e swe „ d z i e w c z y n y " przebiera, kupuje i m suknie, cieszy go, gdy j a k k w i a t y ożywiają jego mieszkanie, gdy sąsiedzi z a z d r o s z c z ą m u talentu, u m i e j ę t n o ś c i . Pracuje nad „ d z i e w c z y n a m i " d ł u g o , od 3 do 10 miesięcy. Kosztuje go to sporo pieniędzy, kupuje i m przecież suknie, ponadto torebki, ale chce by jego kobiety były śliczne, zadbane, modnie odziane ( i l . 18). C h ę t n i e pokazuje je s ą s i a d o m , i to też ma w sobie p o d n i e c a j ą c y podtekst. E r o t y k a niejedno ma imię. W twórczości nieprofesjonalnej znajduje r ó ż n e formy wyrazu. Nie m ó w m y przy t y m o sztuce, artyzmie, podobnie j a k w M u z e u m N a r o d o w y m połączenie A r s i Erotica bywa rzadkie. Ciekawe są formy ujawniania t ę s k n o t erotycznych, r ó ż n o r o d n o ś ć postaw, plebejska śmia­ łość w y o b r a ź n i . N a w e t gdy z a t r ą c a o kicz. N i e o s z t u k ę t u chodzi, lecz o dziedzinę bliską obscenom, o t w ó r c z o ś ć z własnej potrzeby, dla własnej satysfakcji. II. 23. Erwin S ó w k a , A k t Fot. Jan Świderski: il. 3-7, 9-17, 20-21, 23; Edward Koprowski - il. 22 184 i �