https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a39007ee44c8c5e012e3e39aec803995.pdf 8823f0fecf83258592782ef586003a39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3332 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3123 Title A name given to the resource Kukiełki z szopek kolędniczych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.167-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KUKIEŁKI Z SZOPEK KOLĘDNICZYCH Wielofigurowe sceny, przedstawiające Boże W Krakowie szopki k u k i e ł k o w e b y ł y już w pierwszej p o ł o w i e Narodzenie, p o j a w i a ł y s i ę w kościołach od c z a s ó w ś r e d n i o w i e c z a , rozpow­ XIX w- silnio zadomowiono i r o z w i n i ę t e , znano je w ó w c z a s Stopniowo również w Waiszawio i to pod n a z w ą „ s z o p k i krakowskiej". rozrastał s i ę krąg postaci p r z y b y w a j ą c y c h do ż ł o b k a z h o ł d e m N a tej podstawie Estreicher p o s t a w i ł t e z ę , „ . . . ż e w Krakowie, i darami. D l a uatrakcyjnienia takich jasełek wprowadzano do a nie gdzie indziej złączono w całość s z o p k ę . . . z figurkami typu nich w X V I I I w. ruchome lalki, z u d z i a ł e m k t ó r y c h odgrywane maryonotkowego, b y ł y sconki o ś w i e c k i m charakterze. B a r w n y opis jasełek, wielo­ turgiczne i ż e tu p o w s t a ł a dzisiejsza o b n o ś n a scena szopkowa.* krotnie Wspomniany rysunek K . W . K i e l i s i ń s k i e g o , wykonany w r. 1837 szechniano przez zakony przytaczany reguły franciszkańskioj. w literaturze przedmiotu, d a ł Jędrzej o d g r y w a j ą c o m i sceny charakterystyczne i l i ­ Kitowicz, k t ó r y zwrócił również u w a g ę na ż y w o reakcje w idzów, w Medyce śledzących rozprzestrzenieniu się takiej szopki n a obszarze P o l s k i . T akcję świeckich intermediów oraz n a zamioszki, w y w o ł y w a n e p r ó b a m i uspokajania i c h przez służbę Te niestosowne zajścia doprowadziły kościelną. do wydania Nie pod P r z e m y ś l e m , wszędzie świadczyłby jednak przyjęła o dosyć się szopka szybkim 5 z kukiełkami. zarządzoń, W y s t ę p u j e przede Arszystkim na obszarach p o d l e g ł y c h n i e g d y ś d o p u s z c z a j ą c y c h pokazywanie w kościołach tylko jasełek nie­ zaborowi rosyjskiemu i austriackiemu, przy czym najliczniej ruchomych i niemych. T o n fakt u w a ż a n y jest za narodziny m o ż n a j ą s p o t k a ć , t a k ż e i obocnio, w p o ł u d n i o w e j Małopolsce, szopki ludowej, w ó w c z a s bowiem szopka „ w y g n a n a zakazom z w ł a s z c z a w okolicach K r a k o w a . Tylko nieliczne jej p r z y k ł a d y biskupim z m u r ó w kościoła przeniosła s i ę już rychło n a ulicę, znamy z zachód niej Wielkopolski i z Pomorza. N a Pomorzu 1 w ręce ż a k ó w i ubogiej m ł o d z i e ż y " . W e d ł u g S t a n i s ł a w a E s t r e i ­ 2 G d a ń s k i m k o l ę d n i c y chodzą z szopkami o lalkach poruszanych chera n a s t ą p i ł o to w polowio X V I I I w . Ostrożniejszy w dato­ mechanicznie. waniu jest R o m a n Reinfuss, k t ó r y wprawdzie cytuje obszerny tarczy, obracanej za p o m o c ą korbki, albo całkiem nieruchomo. spis o b i e k t ó w z „jasełek starych ruszanych", z n a j d u j ą c y c h się N a Mazurach i W a r m i i szopka nie b y ł a w ogóle z n a n a . w 1738 r. w domu krakowskiego kupca, podkreśla jednak brak szopek z lalkami i figurkami p o j a w i a j ą s i ę t a k ż e , ale bardzo 3 d o w o d ó w n a istnienie w t y m czasie ruchomej szopki o b n o ś n e j . J a k o pierwsze ikonograficzne ś w i a d e c t w a p r z e n o ś n y c h teatrzy­ ków kukiełkowych typu szopkowego wymieniane Norblina i Kiolisińskiogo, nie jest jednak pewne, s ą prace 6 W szopkach śląskich figurki osadzane są na 8 7 Obok rzadko, szopki cieniowe. Najbardziej dla, nas interesująco s ą ruchome lalki szopkowe, z udziaiem k t ó r y c h k o l ę d n i c y o d g r y w a j ą przedstawienia. L a l k i czy obraz takie, zwane m.in. „ p a j t o k a m i " (Myślonickie), s ą n a ogół nie­ Norblina z k o ń c a X V I I I w. dotyczy spektaklu o takim w ł a ś n i e wielkie, od kilku do kilkunastu c e n t y m e t r ó w , a rzadko przekra­ charakterze. czają 20—26 cm. Zdarzają s i ę lalki wykonane z g a ł g a n k ó w n a 167 �Tl. 2. Dinhec. wys. 17 cm. B z y k i , woj. bielskie, wyk. Franciszek Bury �czasem m a j ą przypra­ zebranych w y p u s z c z a j ą c d y m . S ą to jednak efekty d o s y ć rzadkie. wione maseczki czy g ł ó w k i d z i e c i ę c y c h , fabrycznych lalek do za­ N a ogół lalki tylko k o ł y s z ą s i ę i p o d s k a k u j ą , przesuwając s i ę bawy. Powszechnie jednak b y ł y i s ą wykonywane z drzewa i to w z d ł u ż scenki. R u c h y ich po scenie s ą bowiem dodatkowo ogra­ drewnianym czy drucianym szkielecie, w postaci p e ł n e j r z e ź b y o znacznych nieraz walorach plastycz­ niczone n y c h , b ą d ź rzeźbiona jest tylko g ł o w a , a t u ł ó w o w i n i ę t y szmat­ szopki. Najczęścioj biegnio ona j e d n ą l i n i ą w z d ł u ż k a m i , albo ubrany w uszyte, nieraz bardzo starannie, i ozdobione łącząc przeciwległe boki budynoczku, a tylko czasom wyprowa­ strojo. E l e m e n t y ubioru i dodatki zrobiono z o s t a ł y z cienkiej dzone s ą z niej dodatkowo szpary na boki. blachy i folii, z papieru, wykorzystywane jest przy tym t a k ż e drzewo, drut, skrawki futra, p a k u ł y i inne m a t e r i a ł y . Drewniane szorokością i k s z t a ł t e m szpary, w y c i ę t e j w Wszystkie te ograniczenia w możliwościach podłodze frontonu, nadawania ruchu lalkom, a ponadto brak miejsca, które pozwala „ p u s z c z a ć " g ł ó w k i lalek b y w a j ą opracowane różnie, p o c z ą w s z y od niepo­ je jednej, a n a j w y ż e j d w ó m osobom, narzucają p e w n ą k o n w e n c j ę radnie wystruganej b r y ł y , na której kredkami czy farbą na­ przód stawienia szopkowego. L a l k i w y s t ę p u j ą więc kreślono uproszczone rysy twarzy, do s t u d i ó w niemal portreto­ i w parach, rzadko w w i ę k s z y c h grupach, a w ó w c z a s animator wych (il. 13, 19, 25). trzyma po kilka w jodnej ręce. B y ć m o ż e w ł a ś n i e w z g l ę d y tech­ P r z e w a ż a j ą wśród Udek postacie pojedyncze. N i e k t ó r e , jak cygan-niedźwiednik, pojedynczo czy żyd z k o z ą , p o ł ą c z o n e są sznurkiem niczne spowodowały-, że spektakl szopkowy m a charakter „ r e w i i , 9 T czy raczej procesji postaci" , a. do minimum z o s t a ł y sprow adzono czy ł a ń c u s z k i e m ze zwiorzakiem (il. 12). D o ś ć rzadko s p o t k a ć sceny m o ż n a k i l k a postaci z ł ą c z o n y c h trwale. P o m y s ł taki zastosowano jeszcze nieco w y r a ź n i e j w „ ż y w e j szopce", odgrywanej zbiorowe. Toteż echa dawnych misteriów, widoczne w szopce z Ł a t a n i e koło B u s k a w figurkach trzech pasterzy, jak ludzi czy w innych przedstawieniach grup k o l ę d n i c z y c h , w szop- przez co k u k i e ł k o w o j ograniczają s i ę do w ą t k u na dworze króla Hero­ i trzech króli (il. 16). P o d w z g l ę d e m technicznym lalki szopkowe s ą k u k i e ł k a m i , prowadzonymi przez animatora od d o ł u , n a trzonku. U c h w y t da. I l u s t r a c j ą t e k s t o w ą do scenek z pasterzami są czasem frag­ menty kantyczek. ten stanowi zestrugany cieniej koniec klocka, z którogo w y c i ę t a Co więooj ś w . Rodzina z nowonarodzonym Jezusem, czyli jest cala p o s t a ć , b ą d ź doprawiony patyk, czy k a w a ł e k drutu. g ł ó w n e postacie k o ś c i e l n y c h Czasem najczęściej za p o m o c ą obrazka lub papierowych sylwotek umiesz­ niektóre lalki mogą wykonywać ograniczone ruchy, jasełek, zasygnalizowane bywają a więc za p o m o c ą dodatkowego pręta czarownica porusza tłucz­ czonych w tle sceny lub na w y ż s z e j kondygnacji w przypadku, kiem w m a ś ł n i c y , d i a b e ł macha widiami, a śmierć k o s ą , żołnierz gdy budynek szopki jest bardziej rozbudowany. W i ę k s z o ś ć lalek salutuje, a dziadek potrząsa wymownie s a k w ą , prosząc o datki ma (il. 11). G ł o w a króla Heroda bywa umieszczana na k o ł k u - s z y i rolo rzadko n a w i ą z u j ą do tematu Narodzenia. tak l u ź n o , że spada z niego po d o t k n i ę c i u k o s ą przez śmierć. W okolicach Myśłenio zdarza się, że dziadek pioszalny, który charakter zupelnio ś w i e c k i , a ich ś p i e w a n e czy mówione Wśród k u k i e ł e k szopkowych rozróżnić m o ż n a kilka grup: 1 postacio w y s t ę p u j ą c e nie tylko w szopce, ale przede zazwyczaj k o ń c z y spektakl, m a w e w n ą t r z cybuch, przeprowa­ wszystkim w r ó ż n y c h o b r z ę d a c h dorocznych, a t a k ż e n i e k t ó r y c h dzony od otworu ust. W swojej oracji przymawia s i ę i prosi rodzinnych. Obok króla Heroda i jogo dworu (królowa, hetman, w i d z ó w o papierosa. Gdy go dostanie minister czy marszałek, sludzy-żołnierzo) s ą to: trzoj królowie, II. 5. Smicn', wys. 16 c m . woj. katowickie, wyk. Krzysztof Makuch - „ p o l i " , ku radości I I . 6. Śmierć, wys. l a cm, Bolosty, woj, bialskopodlaskie, wyk. J a n Soczewk a , 1940 r. Tl. V. Śmierć, w\s. Д i m , Xiepolomiec, woj. krakowskie, wyk. Antoni Groehot, ' 1947 r. 169 �11. 8. Król Herod, \vjv. 20 om, L i p n i c a Wielka, woj. n o w o s ą d e c k i e TI. 9. Ulan, Ł a ń c u t , wyk. Toiuar 11. 10. Panna- Młoda, wvs. Płocic, ok. 1910 V. 24 cm, �II. 13. Kmieć, Ż u l i n , woj. clielmskio, wyk. Franciszek Iwaniak I I , 16, Trzej Królowie, I I . 14. Kominiarz, wys. 16 cm, Raciechowice, woj. krakowskie wys. 12 cm, Ł a t a n i c c , woj. kieleckie, wyk. Mącznik 11. 17, Żołnierze, II. 15. Pasterz, wys. 25 wyk. ok. 1916 r. cm, Płock, wy*. 21 i 19,5 cm, D z i o r z U ę t ó w , woj. płockie, wyk. S t a n i s ł a w K o p k a 171 �Tl. 18. Cygan z Cyganką I I . 19. Żyd z kozą, 172 ( ? ) , Trzeboś, woj. rzeszowskie wyk. J a n B i z o ń ok. 1950 r. �anioł, diabeł i śmierć, czarownica, Ż y d i Cygan, pastorze, postacie w I p o ł o w i e ubiegłego s t u l e c i a . p r o w a d z ą c o zwierzęta (często wlaśnio Żyd z k o z ą , a Cygan z nie­ m o ż e , „ ł a c i n n i k " w szopco z Sietoszy , d ź w i e d z i e m ) , k s i ą d z , dziad i baba, para m ł o d y c h , koło Limanowej), czy „ b i t n i k bez nogi" (Łatanice koło Buska). policjant względnio milicjant czy inno, drużbowie, rzadziej spotykane w szopce, jak kat, z ł o d z i e j ; właśnio dla Do takich postaci n a l e ż y , b y ć 13 Natomiast „bimbrownik" „filozof" (Półrzeezki (il. 27) z a d o m o w i ł s i ę już na tyle w szopkach w okolicach Nowogo Sącza, że oscyluje p o m i ę d z y 2 postacie „ o b c y c h " — grupa obszerna i najbardziej cha­ rakterystyczna 12 szopki kukiełkowej, I I I i I V grupą. obejmuje: Proponowane kryteria p o d z i a ł u nie w k a ż d y m przypadku a) c u d z o z i e m c ó w takich j a k Niemiec, W ę g i e r w z g l ę d n i e Madziar, p o z w a l a j ą na jednoznaczno zaszeregowanie postaci. Ż y d i Cygan R u s i n , K o z a k , rzadziej W ł o c h , H i s z p a n , czy H o l e n d e r ; bowiem, bardzo często spotykani w r ó ż n y c h grupach obrzędo­ b) przedstawicieli najbardziej znanych polskich grup regional­ wych, s ą j e d n o c z e ś n i e postaciami „ o b c y m i " ' . K s i ą d z , policjant nych, a więc k r a k o w i a k ó w (il. 21, 25) i górali, nierzadko lokalizo­ czy milicjant, żołnierz, a nawet dziad-żebrak, ujęci w grupie wanych d o k ł a d n i e j , np. krakowiacy z Ł o b z o w a , czy zza W i s ł y , pierwszej, w y r a ź n i o w y r ó ż n i a j ą się t a k ż e we w ł a s n y m środowisku 10 14 ( I I I ) , z kolei Madziar-Węgier w y s t ę p u j e na ogół jako sprzedawca górale z R o g o ź n i k a czy „ o d S u c h e j " ; loków, o l e j k ó w i l e k ó w , a druciarz jest b ą d ź S ł o w a k i e m , b ą d ź góralom. andrychowskich d r e l i c h ó w , o b r a ź n i k ó w (il. 23); Małgorzatkę, t a ń c u j ą c ą z huzarom w takt znanej piosenki m o ż n a d) w ę d r o w n y c h rzomieślników, określanych ogólnie jako czelad­ t a k ż e u z n a ć za d z i e w c z y n ę z żołnierzom i z tego w z g l ę d u t y p o w ą nik, postać szopkową. c) d o m o k r ą ż n y c h handlarzy, sprzedawców olejków i 11 bądź konkretnie: szowc, krawiec, druciarz, szklarz, ko­ miniarz (il. 14), flisak, a t a k ż o p o s z u k u j ą c y c h pracy b a n d o s ó w —— Kolejną bowiem, charakterystyczną cochą szopki jest łączonio lalek w pary. Poza parą m ł o d y c h i parą d r u ż b ó w jest „młocki"; 3 postacie z innych warstw s p o ł e c z n y c h (szlachcic, miesz­ to z zasady krakowiak z k r a k o w i a n k ą , góral z góralką, C y g a n pozycją z C y g a n k ą . Z ż o n ą w y s t ę p u j e również m ł y n a r z , górnik, m ł o c e k e k o n o m i c z n o - s p o l e c z n ą , albo s w o i s t ą i z o l a c j ą : m ł y n a r z , l e ś n i c z y , itd, czasem pary tworzone są nie,, co n a s i l ę " , jak „ u ł a n i u ł a n k a " czanin) lub w y r ó ż n i a j ą c e się we w ł a s n y m środowisku k m i e ć (względnie gospodarz, czy po prostu chłop), górnik (il. 22), ( P ł a z a koło Chrzanowa) czy „ k o m i n a r z i kominiarka" (Pilica masarz, piokarz; różne inne postacie, w y s t ę p u j ą c e w niewielkim koło Olkusza), a t a k ż e na innej zasadzio jak śmierć z d i a b ł e m , zasięgu, czy tonże d i a b e ł z czarownicą. Część lalek kobiecych, pozbawio­ a wprowadzano na podstawie inspiracji popularną p i o s e n k ą (Małgorzatka t a ń c z ą c a z huzarami), m i e j s c o w ą l e g e n d ą nych (pan Twardowski), t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą , czy wzorami literackimi w n i e k t ó r y c h szopkach kilkakrotnie, jako towarzyszki r ó ż n y c h (scona z K o ś c i u s z k ą pod R a c ł a w i c a m i w dawnej szopco kra­ postaci m ę s k i c h . kowskiej, kosynier spod R a c ł a w i c we w s p ó ł c z e s n e j szopce z J a n ­ kowie pod Miechowem). T u r ó w n i e ż zaliczyć m o ż n a postacie cech indywidualizujących je, wykorzystywana bywa I l o ś ć lalek w szopce jest bardzo różna. P r z e w a ż n i e bywa ioh k i l k a n a ś c i e , 15—20. Najmniejsze zestawy składają s i ę z kilku p o j a w i a j ą c e się lokalnie, k t ó r y c h pierwowzorami b y ł y konkretne zaledwie lalek, np. z sześciu w szopco z Trojadynu pod K r a k o ­ osoby, znane w ś r o d o w i s k u . Zjawisko to b y ł o notowane już wom (król, u ł a n , diabol, śmierć, Ż y d i dziad), z o ś m i u u w ę d r o w - I I . 20. Śmierć i Herod, wyk. J a n B i z o ń 173 ��1 sądeckie, wyk. J a n Bielecki ok. 1962 r. Czesław F o l d a 175 �1 5 nogo szopknrza spod B e ł c h a t o w a , tyle samo z a n o t o w a ł Oskar 1 6 Kolberg w Ł o m ż y . Zdarzają s i ę t o ż e s p o ł y znacznie w i ę k s z o od p i z e c i ę t n y c h . Ponad 30 lalek w y s t ę p o w a ł o w opisanej przez Estreichera szopco krakowskiej na p r z e ł o m i e X I X i X X w., tradycyjnej obrzędowości) przechodzącej w sferę dziecięcych zabaw. Wykonaniem kukiełek zajmują się pojedyncze osoby, albo grupa łudzi z a m i e r z a j ą c y c h k o l ę d o w a ć z s z o p k ą , zebrana a 41 k u k i e ł e k liczy szopka wykonana w 1967 r. przez J a n a Biel­ doraźnie skiego z Półrzoczek, b ę d ą c a obecnie w zbiorach Muzeum i m . s t r a ż a c y z O S P . Dzieciom p o m a g a j ą przy tym często W . Orkana w Rabce. albo dziadkowie. Nierzadko c z y n n o ś ć ta b y w a ł a zlecana znanemu lub np. członkowie organizacji młodzieżowej, czy rodzice N a o g ó ł z a u w a ż y ć m o ż n a zmniejszanie s i ę z czasem ilości w okolicy rzeźbiarzowi. Zestawy lalek nie zawsze s ą jednorodne, lalek, powodowane przez ich niszczenie i gubienie z jednej strony, niekiedy składają się na nie k u k i e ł k i wykonane w r ó ż n y c h okre­ a zapominanie sach, t e k s t ó w , przekazywanych kolejnym rocznikom k o l ę d n i k ó w , z drugiej. W i ą ż e s i ę to ponadto z o g ó l n y m regresom przez autorów. wielu, trudnych nieraz do zidentyfikowania 1 7 P R Z Y P I S Y 1 J a n K r u p s k i (Stanisław Estreicher), Szopka krakowska, K r a k ó w 1904, s. 4 i nast.; por. ponadto J a n S. B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, Warszawa 1976, t. 2, ss. 46—49; Zygmunt Gloger, Encyklopedia Staropolska t. 4, Warszawa 1972, s. 332—336; R o m a n Reinfuss, Szopki krakowskie, K r a k ó w 1958 2 K r u p s k i , op. cit., s. 6 3 Reinfuss, op. cit., s. 7—9 4 K r u p s k i , op. cit., s. 126 5 Reinfuss, op. cit., s. 9 6 Longin Malicki, Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego na tle zbiorów Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, „ P o l . Szt. L u d . " R . X V I , 1962, nr 3, s. 167 7 Barbara Bazielich, Zwyczaje ludowe na Śląsku i w Za­ głębiu Dąbrowskim, „ P o l . Szt. L u d . " R . X V , 1961 nr 2, s. 112 8 A n n a Szyfer, Ludowe zwyczaje, obrzędy, wierzenia i wiedza, [w:j Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, praca zbiór, pod red. J . B u r s z t y , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k 1976, s. 414 9 H e n r y k Jurkowski, Teatr lalek a folklor, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X I I I , 1969 nr 2 s. 111 10 R o m a n Reinfuss, Szopka z Sieteszy w powiecie worskim, „ P o l . Szt. L u d . " , R . I I I , 1949 nr 11/12, s. 331 11 P o s t a ć drelicharza z Andrychowa w y s t ę p o w a ł a w szopce warszawskiej, wg K r u p s k i , op. cit. 12 Reinfuss, Szopki krakowskie, s. 10 13 por. przyp. 10 14 por. m.in. Olga Goldberg-Mulkiewicz, Postać żyda w pol­ skiej rzeźbie ludowej, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I V , 1980 nr 3—4, s. 219 15 E l ż b i e t a K r ó l i k o w s k a , Wędrowni L u d . " , R . X X I I , 1968, nr 3, s. 127 szopkarze, „ P o l . Szt. 16 Oskar Kolberg, Mazowsze, t. 5, K r a k ó w 1890, s. 66—68 17 Materiały, k t ó r y c h źródła nie podano w o d n o ś n i k a c h , p o c h o d z ą z archiwum Z e s p o ł u Dokumentacji S z t u k i Ludowoj I S P A N w Krakowie. F o t . J . Świderski łl. 29. Chłopcy' z s z o p k ą , szopkę wyk. J a n B i z o ń z Bolęcina, woj. bielskie 176 prze- �