https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a050d12f1f2554439f9807ba311fcd7f.pdf ad1d66a24e23ef698429fafd1a6b5b7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3121 Title A name given to the resource Z problematyki wystawy "Matka Boska Częstochowska w polskiej sztuce ludowej i popularnej" ; Wpisy do "Księgi wystawy" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.149-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra; Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa I I . 1. Matka B o s k a C z ę s t o c h o w s k a , obrazek n a blasze, w y m . 12,3 X 10,7 cm, warsztat c z ę s t o c h o w s k i , X V I I I w. N a od­ wrocie ś w . J a n Nepomucen Z PROBLEMATYKI WYSTAWY „MATKA BOSKA CZĘSTOCHOWSKA W POLSKIEJ SZTUCE LUDOWEJ I POPULARNEJ" N a wystawie kopii obrazu Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j Niezliczone przedmioty, genetycznie z w i ą z a n e z oryginalnym zorganizowanej staraniem Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e obrazem p o w s t a ł y w oparciu o różne ciągi form, w k t ó r e obrósł w roku Jubileuszu 600-leoia Jasnej Góry zgromadzono przeszło niejako pierwowzór. A b y w y o b r a z i ć sobie te genetyczne zależ­ one ze zbiorów n o ś c i m o ż e m y p o s ł u ż y ć s i ę modelem drzewa o d w r ó c o n e g o wierz­ polskich m u z e ó w , bibliotek, a r c h i w ó w , k o ś c i o ł ó w i k l a s z t o r ó w c h o ł k i e m do dołu- Z jednego pnia w y r a s t a j ą gałęzie, o licznych oraz ze z b i o r ó w o s ó b prywatnych. W y s t a w a s t a n o w i ł a imponu­ odnogach i mniejszych g a ł ą z k a c h . Podobnie j a k w drzewiastej j ą c y c h r o z m i a r ó w przegląd twórczości r ó ż n y c h warstw społecz­ strukturze, obrastającej co roku w liście, o p a d a j ą c e i niszczone nych dawnych w i e k ó w , sztuki k o ś c i e l n e j , szlacheckiej, przez z m i a n ę pór roku, rozwijają s i ę i s ą niszczone dzieła sztuki 1260 obiektów sztuki religijnej. P o c h o d z i ł y c z a ń s k i e j i ludu wiejskiego. Recepcja o b r a z ó w Matki miesz­ Boskioj i obiekty działania sztuki imitatorskiej. Zrodziła je potrzeba C z ę s t o c h o w s k i e j b y ł a szeroka, o c z y m ś w i a d c z y nie tylko ilość związana z kultem religijnym. Obrazy c z ę s t o c h o w s k i e zgromadzonych gają t y m samym prawom co iune dzieła sztuki a p r z y k ł a d ten eksponatów, ale i s p o s ó b ujęcia wizerunku w zależności od funkcji jaką p e ł n i ł y obrazy Matki Boskiej w ż y c i u jest o tyle ciekawy i ś w i a d o m o ś c i zbiorowej chowskiej w p ł y n ę ł a n a powstanie ogromnego bogactwa Polaków. podle­ ż a m a s o w o ś ć k u l t u Matki Boskiej Często­ typów Obraz rzeczywisty Matki Boskiej Częstochowskiej potrak­ i odmian. S t ą d propozycjo klasyfikacji tego m a t e r i a ł u m o g ą b y ć towany b y ł jako p i e r w o w z ó r a jego istnienie stało s i ę punktem różne. O oddaleniu przedmiotu od o r y g i n a ł u decyduje z a r ó w n o •wyjścia d l a całego c i ą g u form, bardzo z r ó ż n i c o w a n y c h i trans- czas jego powstania j a k i jogo cechy formalne i zawarty w n i m ponowanych ł a d u n e k znaczeniowym Zakładani w różnych dziedzinach ż e z b l i ż e n i e polega n a podo­ wizerunek jasnogórski b y ł b i e ń s t w i e , a w i ę c na stosunkowo d u ż e j ilości cech w s p ó l n y c h , przez k o p i ę obrazu. P i e r w o w z ó r rodzi wielkie zaś oddalenio na zatarciu tego p o d o b i e ń s t w a , czyli na nielicznych skich i graficznych. N a wystawie reprezentowany oraz technikach malar­ ilości n a ś l a d o w n i c t w , replik, kopii, które rozchodzą s i ę centrycz- cechach nie i wielokierunkowo w czasio i w przestrzeni. J a k w y k a z a ł y w k t ó r y c h zakres w s p ó l n y c h cech jest bardzo m a ł y . badania, z jednego ogniska r o z c h o d z i ł y s i ę z a p o ś r e d n i c t w e m wędrujących pielgrzymów liczne obrazy warsztatach z w i ą z a n y c h z C z ę s t o c h o w ą . powstałe w różnycti Aby gości wspólnych, względnio na dodatkach różnicujących, znaleźć klucz pozw'alająey na u p o r z ą d k o w a n i e zróżnicowanych przedstawień obrazu, wśród mno­ których z n a j d ą s i ę m.in. p i ę k n e , na blasze miedzianej malowane ,.portre- 149 �I I . 2. Grafika A . S c h ó n a , poł. X V I I I w., wym. 19,7x12,7 om ciki" с г у konterfekty Matki Boskiej, obrazki malowano na desce, d u ż e obrazy k o ś c i e l n e , ludowe drzeworyty odbijano na papierze, a n a s t ę p n i e kolorowane ne na desce, lub plastycznie wodnymi farbami, rzeźbio­ tłoczone — trzeba poszozególne etapy historii obrazu. N a podstawie stancji obrazu i wprowadzonych w różnych prześledzić o g l ą d u sub­ okresach zmian (jak przybijanie o z d ó b — k l e j n o t ó w wotywnych, nakrywanio go sukienkami, przybijanie gwiazd, wymiana koron etc.) stopniowo ciemnienie obrazu, pizybijanie o z d ó b gwoździkami itp.), ale i od zmian z a c h o d z ą c y c h w jego n a j b l i ż s z y m otoczeniu, wystroju samego obrazu i kaplicy. Zasadnicze znaczenie m i a ł a renowacja obrazu przeprowadzona w latach 1430—1434 w K r a ­ kowie, po zniszczeniu go i z ł u p i e n i u k l e j n o t ó w na nim zawieszo­ nych. N a starych deskach podobrazia namalowano ponownie wizerunek Matki Boskiej i p o w t ó r z o n o dwa c i ę c i a na J e j po­ można liczku, podobnie j a k p o w t ó r z o n o kreskę na szyi, k t ó r a w e d ł u g się p o k u s i ć o w y j a ś n i e n i e z r ó ż n i c o w a n y c h w ą t k ó w ikonograficz­ legendy m i a ł a p o c h o d z i ć ze zranienia t a t a r s k ą strzałą jeszcze nych w B e ł z i e , w czasie o b l ę ż e n i a wojsk księcia W ł a d y f ł a w a i różnio w drugo i trzeciorzędnych szczogólueh, jakio spotykamy w całej plejadzie w y t w o r ó w n a ś l a d o w c z y c h . ..Zja­ wiskowa strona", czyli d o s t ę p n e dla oczu ludzkich cechy w y g l ą d u Opol- czyka przez T a t a r ó w . R a n y te w postaci rys s t a ł y się n i e o d ł ą c z n ą cechą obrazu j a s n o g ó r s k i e g o . z e w n ę t r z n e g o , u z a l e ż n i o n e b y ł y nie tylko od zmian zachodzą­ D l a ikonografii obrazu istotne b y ł y inne fakty historyczne, cych w samej substancji obrazu (jak odpryski wanie. łuszczenie jak np. ofiarowanie przez króla W ł a d y s ł a w a I V nowych koron się farb, niszczenie s i ę powierzchni od brudu i kopciu, p o w o d u j ą c e wotywnych z d o b i ą c y c h g ł o w ę Matki Boskiej i D z i e c i ą t k a Jezus 150 �z napisami T I B I M A R I A i T I B I J E S U . Odwzorowanie tych wypracowana przez d ł u g o l e t n i e powtarzanie jednego schematu koron spotykamy na stary cli X V I I wiecznych obrazach kościel­ ikonograficznego. nych i w starej grafice. W drugiej p o ł o w i e X V I I „ w y s a d z a n e " , bogato złocone, o s ł a b y m stopniu indywiduali­ w. zaczęto Przykładem są tu rzemieślnicze obrazki nakładać na obraz sukienki z inicjałami (hierogramami) Chrys­ zacji. tusa i Marii. Detale w ł a d y s l a w o w s k i c h koron i sukienki z peli­ zasada transpozycji, k t ó r ą określić m o ż n a jako s p o s ó b prze­ kanem, kryjącej p o s t a ć Matki Boskiej i D z i o c i ą t k a Jezus naj­ k ł a d a n i a czy przenoszenia wzoru na różne techniki, na odmienny lepiej są widoczno materiał, na d u ż y m drzeworycie odbitym z dwóch klocków, przechowywanych w zbiorach Musoum fur Volkskunde w Wiedniu. 1 Zupełnie inaczej n i ż w ludowym czyli w y r a ż a n i a go językiem nurcie sztuki różnych działa wypowiedzi plastycznych. D l a etnografa problematyka ta jest szczególnie interesująca, bo p r z y b l i ż a zagadnienia odbioru, społecznej re­ Drugą sukienkę z inicjałami Marii znamy z drzeworytu Antoniego Czechowicza (1735 r.) a trzecią pokazuje drzeworyt ludowy o nieznanej proweniencji. 2 To drzeworyty oraz dwu- strofowy drzoworyt kolorowany, przechowywany w Bibliotoce Publicznej miasta K r a k o w a , o siedemnastowiecznych dotalaeh, cepcji sztuki masowoj, adresowanej do całogo a jednocześnie dotyka zagadnień estetycznych społeczeństwa, wyrażających się w lapidarności, s k r ó t o w o ś c i formy, typie zdobnictwa, umow­ ności znaków, któro szczególnie silnie przemawiają do wy­ obraźni. jak ł a ń c u c h y i klejnoty na szyi Matki Boskiej i D z i e c i ą t k a Jezus Świadomość tzw. „masowego odbiorcy" sztuki religijnej oraz wladyslawowskie korony wotywno na g ł o w a c h , są przykła­ kształtowana dem popularyzacji togo wizerunku wśród mniej z a m o ż n e j lud­ i s ł o w n e j , przekazywanej za p o ś r e d n i c t w o m ulotnych d r u k ó w ności. 3 za pośrednictwom całej sfery wizualnej o b r a z k ó w dewooyjnych, o b r a z k ó w k o ś c i e l n y c h i o b r a z k ó w kupo­ P o w s z e c h n o ś ć kultu Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , patronki narodu polskiego, s t w o r z y ł a ogromno zapotrzebowanie na J e j wizerunki. Potrzeby to b y ł y i są zaspokajane z a r ó w n o twórczość była rzemioślniczą, jak i amatorską: przez pizez wanych na odpustach. P r z e k a ź n i k a m i o bogatej sferze treściowej były kupowano w Częstochowie p a m i ą t k i w postaci „listów z nieba", ozy l i s t ó w od Matki Bosldcj, rozpowszechnione pod wybitnych koniec X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w. Ż y w o t ich p r z e d ł u ż o n y b y ł malarzy i przez d y l e t a n t ó w . Choć od dawna, oo. pa,ulini zabiegali do p o c z ą t k ó w X X w. d z i ę k i atrakcyjnej stronie wizualnej. Z a ­ o to, by p o w s t a j ą c e kopio b y ł y m o ż l i w i e wierne obrazowi jasno­ w i e r a ł y bowiem obrazki odpowiednio s k ł a d a n e , ł a t w e b y ł y do górskiemu, wszystkie przenoszenia i tanie. B y ł y to w a ż n e zalety, doceniane przez piel­ masowo g r z y m ó w nie tylko w Polsce. L i s t y bowiem drukowano t a k ż e wśród ogromnej liczby w i z e r u n k ó w reprezentowały wysoki poziom artystyczny. nie Wśród wytwarzanych kopii m o ż n a rozróżnić grupę przodstawień przez­ w j ę z y k a c h czeskim i niemieckim. naczonych dla ludności wiejskiej. Wiele danych d o t y c z ą c y c h r ó ż n o r o d n y c h o b r a z k ó w D l a dzieł ludowych charakterystyczne jest sprymitywizowanie fo.my, u m o w n o ś ć grubienie, jaskrawość konturu, często nadmierne jego po­ kolorów, rozmieszczenie ornamentów r ó w n o m i e r n i e na całej powierzchni obrazu, bogactwo dekoracji Boskiej znajdujemy w tz.w. miraculacb, spisywanych Matki bardzo systematycznie przez u p o w a ż n i o n y c h do togo z a k o n n i k ó w paul i ń s k i c h . Przytaczamy tn tylko te, które m ó w i ą w y r a ź n i e o obra­ zach Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j : kwiatowej, przy c z y m takie same kwiaty malowano na szacie , , W 1653 r. A d a m Strzałkowski pod Cudnowem w walce Matki Boskiej i w w i e ń c u o k a l a j ą c y m J e j g ł o w ę , w tle obrazu z T u r k a m i , ugodzony z o s t a ł k u l ą w pierś, ale Obrazkiem Matki czy w koronie. Natomiast Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , w i ę c e j w sztuce popularnej o charakterze masowym cechy te już nic w y s t ę p u j ą . F o r m a jest U . 3. Ryngraf metalowy, „gładka", wym. 1 6 x 1 5 cm, 1 poł. X X w. niżeli pancerzem uzbrojony, u n i k n ą ł śmierci; bo pancerz puścił, a kuła na Obrazku II. 4. R y n g r a f metal., z emblematem wojskowym, 15 X 12 cm, 1 p o ł , X X w. pod wym. 151 �podobnego, racz m i ę teraz r a t o w a ć ! Co gdy w y m ó w i ł , zaraz d z i e c i ę o d z y w a j ą c s i ę o ż y ł o . T o pod p r z y s i ę g ą zeznał." 8 , , W 1719 roku w m i e s i ą c u kwietniu Zawisza Starosta Miński, syn m a r s z a ł k a sejmowego, przybywszy no J a s n ą Górę zeznał, iż służąc w wojsku cesarskim pod k s i ę c i e m Eugeniuszem w stop­ n i u rotmistrza gdy pod Belgradem w a l c z y ł z T u r k a m i , kulą k a r a b i n o w ą w piersi ugodzony, przy ż y c i u z o s t a ł ; kula bowiem utkwiwszy w brzegu Obrazka N a j ś w i ę t s z e j Maryi P a n n y (który zawsze nosił na sobie) nie d o t k n ę ł a ciała Zawiszy. Takowe ocale­ nie towarzyszom broni opowiedziawszy, uszkodzony o k a z y w a ł , a przybywszy n a J a s n ą Górę, składał m o d ł y przed S. Mari O ł t a r z e m " . Obraz dziękczynne 9 Słabo wykorzystane dotychczas źródła w postaci często­ chowskich m i r a c u l ó w , p o k a z u j ą , że obrazki malowane na miedzi nosili na piersiach ludzie r ó ż n y c h s t a n ó w . W cytowanych opi­ sach, p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h lat, obraz Matki Boskiej jest trakto­ wany osobowo i z wielkim szacunkiem. Z a ocalenie ż y c i a d z i ę ­ kowano Bogu w czasie pielgrzymki p r z y n o s z ą c dary wotywne. Wiele cudownych u z d r o w i e ń m i a ł o miejsce w kaplicy przed obrazem Matki Boskiej — j a k m ó w i o tym p o b o ż n a literatura od najstarszej t j . R i s i n u s a p o c z y n a j ą c , poprzez dzieła Nieszporkowicza, Kobierzyckiego, G o ł d o n o w s k i e g o danej Wiadomości Niewiele Historycznej wiemy o i anonimowo wy­ w X I X w. charakterze obrazów Matki Boskieji C z ę s t o c h o w s k i e j . Nio wiemy więc jakimi intencjami k i e r o w a ł s i ę nabywcy, gdy umieszczali oni c z ę s t o c h o w s k i obraz w kap. liczce, ozy we w ł a s n y m demu w ś r ć d innych ś w i ę t y c h obrazów. Gromadzone w magazynach muzealnych obrazy ś w i ę t e poz­ bawione z o s t a ł y całej sfery o d n i e s i e ń religijnych i otoczki sto­ sunków społecznych. Na podstawie materiałów muzealnych i z a p i s ó w w inwentarzu m o ż e m y tylko co n a j w y ż e j s t w i e r d z i ć z jakiej m i e j s c o w o ś c i p o c h o d z ą , nie wiadomo natomiast jakie miejsce w domu i m przeznaczano, jak w y r a ż a ł s i ę kult j a k i m je otaczano. Opis katalogowy m ó w i ą c y o ornamentach i drobiaz­ gowo a n a l i z u j ą c y t e c h n i k ę , nio zbliża nas do tajemnicy poszcze­ l i i A Prusz>A^kie^« w Krakowi*?, g ó l n y c h , indywidualnych dzieł czy d r u k ó w . Nie tylko n a b o ż n o ś ć ludzi ze wsi m a n i f e s t o w a ł a się chęcią posiadania widomych zna­ I I . 5. Obrazek patriotyczny formatu kartki pocztowej. L i t o ­ grafia A . R u s z y ń s k i e g o z K r a k o w a k ó w czy symboli, p o z w a l a j ą c y c h na ponawianie kontaktu z obra­ zami cudownymi o dużej mocy, c i e s z ą c y m i s i ę sławą, otoczonycli nimbem c u d o w n o ś c i , czy specjalną ł a s k ą . Utrwalanie p r z e ż y ć odbywa s i ę za p o ś r e d n i c t w e m tego znaku, bo przypomina on na s u k n i ą została się, bez naruszenia piersi. Co s p o s t r z e g ł s z y u p a d ł na m o d l i t w ę i d z i ę k o w a ł za to N . Pannie, a k u l ę z zanadrza dobytą, o k a z y w a ł kompanii z znakiem na obrazku w y r a ż o ­ co d z i e ń o opiece i przenosi tamto „ c u d o w n e " zdarzenie, uzdro­ wienie, oczyszczenie które m i a ł o miejsce w czasie pielgrzymki — w czas teraźniejszy, z miejsca o d l e g ł e g o — do siebie, do domu. Galeria obrazów, w m o ż l i w i e „ b o g a t y c h " ozdobnych ramach, nym. "* „ W 1600 r. Leon O g i ń s k i Podczaszy L i t e w s k i od z ł o c z y ń c ó w p i ę c i u kulami ugodzony przez obraz N . Maryi P a n n y Często­ chowskiej na miedzi malowany, k t ó r y zawsze na sobie n o s i ł b y ł a nie tylko wyrazem p o b o ż n o ś c i i z a m o ż n o ś c i gospodarzy. D z i ę k i istnieniu o b r a z ó w przeszłe zdarzenie jest antycypowane w p r z e ż y c i e „ h i c et nunc". cudownio został ocalony. B l i z n y bowiem p o z o s t a ł y na. Obrazie W a ż n a w t y m w y p a d k u jest funkcja pielgrzymek. M i a ł y Maryi i bez najmniejszego uszkodzenia Ogińskiego osoby: za co one już od średniowiecza swoje spocyfiezne znaczenie w p o b o ż ­ d z i ę k u j ą c o d w i e d z i ł Ś w i ę t e Miejsce i W o t u m złożył w ofierze." 5 , , W 1703 r. ...Mikołaj Chołodecki R a j t a r J . W . Potockiego ności określonej Worku Judaszów jako „ l u d o w a " . Sebastian F . Klonowicz w pisze: „ P o l a k z przyrodzenia, ma u s t a w i c z n ą przypadkowo w p a d ł s z y w głębokio wody jedynie o p i e k ą Maryi chciwość do pielgrzymowanie. K i e d y już przewie pewny gości­ której Obrazek zawsze na piersiach z w y k ł n o s i ć z n i e b e z p i e c z e ń ­ niec do R z y m a (Nio zatrzyma go doma n i lato, n i zima). Zawsze stwa z o s t a ł uratowany." m ó w i : wen dalej, mknie do Kompostela W i d z i e ć miasta, klasz­ 6 „ R o k 1704. W czasie trzeciego oblężonia K o ś c i o ł a i K l a s z ­ tory i cele...". T e n satyryczny obrazek z przeszłości m o ż n a by toru Jasnoj Góry przez wojska szwedzkie, żołnierz jeden chciwy uzupełnić innymi p r z y k ł a d a m i , m ó w i ą c y m i o poznawczej i krajo­ zdobyczy wszodl do ubogiego domku we wsi Częstochówco, t u ż znawczej roli pielgrzymek. T e n typ zbiorowych pod klasztorom b ę d ą c e j , w k t ó r y m Obraz N a j ś w i ę t s z e j M . P . o d ż y ł na nowo w ł a t a c h jubileuszu J a s n o g ó r s k i e g o i zasługuje Częstochowskiej na miedzi malowany znalazłszy, takowy zabrał, na b a c z n ą u w a g ę badaczy kultury i w i ę z i społocznoj. Warto ś w i ę t o k r a d z k o , dla okazania swojoj k u rzeczom ś w i ę t y m w s p o m n i e ć , że sanktuarium na Jasnej Górze staje s i ę już od po­ manifestacji gardy, n a t y m ż e obrazie, m i ę s o krajać p o w a ż y ł s i j . Nio uszedł X V w. o ś r o d k i e m kultowym o znaczeniu ponadlokalnym. K i e d y jednak sprawiedliwej kary niebios, bo tegoż sa,mogo czasu oby­ stało s i ę o ś r o d k i e m kultu narodowego 1 Jakie czynniki na to d w ó c h rąk w ł a d z ę u t r a c i ł . " „Rok 1708 — w p ł y n ę ł y ? Na te pytania o d p o w i a d a j ą historycy, a zwłaszcza c i , 7 Jakob Żakowicz mieszczanin W i d a w s k i , k t ó r z y z w i ą z a n i są. z programem badawczym I n s t y t u t u Geo­ córkę swoją A g n i e s z k ę , w trzy tygodnie po urodzeniu schorzałą grafii Historycznej K o ś c i o ł a i zmarłą w z i ą ł na ręce i przed Obrazem N a j ś w i ę t s z e j Parmy wydana ostatnio praca Aleksandry Witkowskiej Kulty Częstochowskiej piętnastowiecznego który miał w domu, uklęknąwszy zawołał: Matko Miłosierdzia u Ciebie i u S y n a Twego nie masz nic nie­ 152 Krakowa, w Polsce. N a uwagę zasługuje pątnicze w której rjrzoprowadza ona analizę różnego rodzaju pielgrzymek: , , W ś w i a d o m o ś c i zbiorowej akt �ten w i ą ż e s i ę zarówno z faktem w y j ś c i a , p e w n ą separacją od j a ń s k i e j , z n a w a ł ą t a t a r s k ą i turecką. H y s ł o „ B ó g i Ojczyzna" stałego wypisane b y ł y na sztandarach, wyryte na nagrobkach, wybite miejsca pobytu, Pielgrzymować znaczy j a k z próbą po prostu pokonania wyjść skądś, przestrzeni. aby dokądś na medalach, wymalowane na kaplerzach i ryngrafach. I s t o t n ą dojść. T e dwa punkty — w y j ś c i e i dojścio t w o r z ą ramy przes­ rolę o d g r y w a ł o przedstawienie trzeni pielgrzymkowej, z którą ł ą c z y się c a ł y zepół psychiczny b y ł utrwalony w s p o s ó b s z c z e g ó l n y w narodzie o t y s i ą c l e t n i e j ludzkich nadziei, n a p i ę c i a , nierzadko w y s i ł k u . . . W ł a ś c i w y piel­ tradycji chrześcijańskiej. W pewnym momencie d z i e j ó w — to grzymowaniu r y t drogi m o ż e sie z a d o w o l i ć przestrzenią sakralną jest od ś l u b ó w J a n a Kazimierza s p r o w a d z o n ą niekiedy do minimalnych w y m i a r ó w : przestrzenią Szwedami — Matka B o s k a C z ę s t o c h o w s k a s t a ł a s i ę p a t r o n k ą B o ż e j Rodzicielki, której kult i obrony C z ę s t o c h o w y przed p o t r z e b n ą na okrążenio grobu ś w i ę t e g o , na przejście w procesji i K r ó l o w ą narodu polskiego. Od tego czasu chęt lie z kościoła do cudownego źródła, groty ozy obejście na k l ę c z k a c h J e j wizerunek z s y l w e t k ą orła b i a ł e g o , godła i symbolu w o l n o ś c i samego obiektu kultu. K a ż d y z tych r y t ó w drogi oznacza (...) narodowej. P o ł ą c z e n i e tych d w ó c h e l e m e n t ó w przejście b ę d ą c e p o d ś w i a d o m y m szukaniom obecności sacrum, śledzić w wielu dziełach, a analiza ikonograficzna pokazuje j a k które m a s i ę s t a ć dla pielgrzyma źródłom nowych s i ł . " 1 0 Piel­ są one ze sobą p o w i ą z a n o . grzymowanie, którego celem jest nawiedzenie sacrum w postaci p o ł ą c z e n i a dwustronne, łączono możemy prze­ N a sztandarach w y s t ę p u j ą jako podobnie na feretronach, a przedsta­ Obiazu Matki Boskiej, s t a n o w i ą c e g o nie tylko religijną ale i na­ wienie obrazowe r o d o w ą ś w i ę t o ś ć , znak skojarzony z dziejami Polski i jej historią, h a s ł e m s ł o w n y m . W obrazach i grafice połączenie zakodowany jest w narodowej religijnej i patriotycznej n a s t ą p i ł o przez dodanie n a s t ę p u j ą c y c h podświadomości. K a ż d a epoka m i a ł a swój niopowtarzalny i o d r ę b n y s p o s ó b przedstawiania wartości symbolicznych, wyrażających się w jest najczęściej „wzmocnione" odpowiednim symboliki e l e m e n t ó w : 1 orła w koronie; 2 napisu „ P o l o n i a " ; 3 banderoli z datami rozbiorów Polski i datami p o w s t a ń narodowych; 4 dziołacli sztuki religijnej. Do w a r t o ś c i symbolicznych zaliczamy elementów heraldycznych. również znaki i symbole p r z y j ę t e przez szersze grupy społeczne elementów heraldycznych, w innych są one zredukowane Jedne wizerunki mają przewagę żyjące na w s p ó l n y m terytorium, o w s p ó l n y m j ę z y k u i kulturze, e l e m e n t ó w d r u g o r z ę d n y c h . P r z y k ł a d e m pierwszego typu b y ł a b y określane jako n a r ó d . W odczuciach ludzi sfera wartości religij­ t u pieczęć u ż y w a n a przez polskie władzo w okresie Powstania do n y c h i patriotycznych m o ż e się n a k ł a d a ć , zachodzić na siebie. Styczniowego, popularyzowana w grafice i obrazach w drugiej T a k dzieje się w polskiej kulturze, niomal od zalania dziejów p o ł o w i e X I X w. i na przełomio X I X i X X w. W y s t ę p u j e t u „Sacrum" obejmowało także pojęcia w środkowej części m a ł y wizerunek Matki Boskiej Częstochow­ narodowe. jest jedna z najstarszych skiej w kole na tlo tarczy herbowej podzielonej na trzy pola. Przykładem symbolikę tu c h o ć b y narodową i narodowym W jednym polu godło K o r o n y — orzeł w koronie, po prawej i k o ś c i e l n y m . Z p i e ś n i ą t ą szło do walki polskie rycerstwo pod herb L i t w y — P o g o ń , oraz u d o ł u herb R u s i — ś w . Michał ze Grunwaldem, ona t o w a r z y s z y ł a w walce z wrogami wiary chrzęści­ s k r z y ż o w a n y m i mieczami. pieśni polskich Bogurodzica. B y ł a ona hymnem l i . 6. Obrazek patriotyczny, litografia, w y m . 1 2 , 5 x 8 cm, 2 p o l . j X I X w. II. 7. Ohraz-emhlemat, z herbami K r ó l e s t w a L i t w y i R u s i , 2 pol. X I X w. Polskiego, �I I . 8. Obrazek o d ł o w i m y w metalu, w y m . 74,5x11,5 oni, SM 1 l» - X X w. 11. 9. Plakietka metalowa, wym. 6 , 4 x 4 , 4 cm, 1 pol. X X w. f)1 r *; . B l i ż e j nieokreślona olejnego obrazu granicami kraju w P a r y ż u i prawdopodobnie w D r e ź n i e i w K r a - na blasze prezentowanego na wystawie w dziale metaloplastyki, kowic. R ó ż n i ą się one od siebie tylko d r u g o r s ę d n y m i szczegó- a p o c h o d z ą c e g o z terenu rzeszowskiogo lami. Rybickiego ((obecnie jest data powstania Muzeum ze zbioru Aleksandra Etnograficzne Podobny obraz z napisem Jan Kiliński w Krakowie). wisi w zakrystii kościoła O. Augustyn Kordecki w Nowej Gigantomachii Częstochowy) pisał: „Bądźmy (Pamiętnik Ś w . P i o t r a i P a w ł a w Krakowie jako dar cechu s z e w c ó w . Ton Oblężenia w i ę c przekonania, że sam patriotyczny emblemat, wykonany w stiuku widnieje na niepodległość K r ó l e s t w a Polskiego, publiczne i prywatne mionie domu parafialnym w H u m n i s k a c h w woj. rzeszowskim, z po- Rzeczypospolitej, k o ś c i o ł ó w , cześć Boga i dawne wolności je- piersiami Tadousza K o ś c i u s z k i i Adama Mickiowicza. Czynne dynio za p o m o c ą Maryi J a s n o g ó r s k i e j zachowane i p r z y w r ó c o n e w latach 1908—1914 D r u ż y n y Bartoszowe, wiejskie organizacje, zostały, tak, iż bardzo słusznie wyrzec m o ż e m y , że Bogarodzica poprzedniczki Strzelca, z w i ą z a n o z ruchom n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m tarczą jest K r ó l e s t w a Polskiego". n a terenie Galicji przejęty tan właśnie emblemat i niewykluczone rodzica tarezą jost K r ó l e s t w a Polskiego" b y ł o ż y w e nie tylko jest, że ich c z ł o n k o w i e zamawiali sobie obrazy, które w i s i a ł y w wieku X V I I . Specjalna opieka Matki Boskiej kojarzyła s i ę w miejscu ich s p o t k a ń . Znane są t e ż serie ohromolitografowanych z J e j c z ę s t o c h o w s k i m obrazem, a ten z kolei z obroną wartości 11 T o przekonanie, że „ B o g a - p o c z t ó w e k o tej samej tematyce, k t ó r e b y ł y drukowane poza '.^narodowych i w a l k ą o utrzymanie narodowej t o ż s a m o ś c i . P R Z Y P I S Y 1 Polska Grafika, Ludowa , K r a k ó w 1970, fot. 160, kat. 161 2 K s a w e r y P i w o c k i , Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa 1934 ( i l . 14 i 30) 3 A n n a K u n o z y ń s k a - I r a c k a , Malarstwo ludowe kręgu często­ chowskiego, Wroclaw 1978, i l . 30 4 Wiadomość historyczna o starożytnym obrazie Boga-Rodzicy Maryi na Jasnej Górze przy Częstochowie przez Władysława Książęcia Opolskiego w roku 1383 złożonym, w drukarni Jasnej Góry Częstochowskiej, 1856, s. 170 5 6 7 8 9 tamże, tamże, tamże, tamże, tamże, s. s. s. s. s. 176 179 179 181 187 10 Aleksandra Witkowska, Kulty kowa, L u b l i n 1984, s. 126—127 piętnastowiecznego 11. O. Augustyn K o r d e c k i , Pamiętnik Oblężenia Często­ chowy 1665, w s t ę p e m poprzedził J a n Tokarski, L o n d y n 1956 Obiekty ze z b i o r ó w : Archiwum Ojców K a p u c y n ó w , K r a k ó w , i l . 2,5,6; A . Rybickiogo, i l . 3,4, 7—9, obecnie w ł . Muzoum Etnograficzne w Krakowie. P o t . ; J . K u b i e n a 154 Kra­ �П. 1. „ P a m i ą t k a Obrazu Matki Boskiej w C z ę s t o c h o w i e " . Akwarela n a kartonie, w y m . 3 7 x 28,3 cm, sygn. „ L e w i c k i pinx ot sc", drukowana w P a r y ż u Aleksander Jackowski WPISY DO „KSIĘGI WYSTAWY" T y c h k s i ą g jest wiele, z okspozyeji, które m i a ł y miejsco w Krakowie, W r o c ł a w i u , Warszawie. W p i s ó w setki, m o ż e siące z trzoch k s i ą g Tylko „krakowskich" wybrałem naście, tych, które zwróciły m o j ą u w a g ę zarówno ty­ kilka­ typowością relacji jak i celnością s f o i m u ł o w a ń . Jest to jednak w y b ó r subiek­ tywny i z r ó ż n y c h p o w o d ó w nie o d z w i e r c i e d l a j ą c y działały przede wszystkim jako ś w i a d e c t w o nieprzemijającej obecności kultu Matki Boskiei, a szczególnie wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej wypowiedzi w życiu narodu. Niemal nie w y s t ę p u j e w a r t o ś c i o w a n i e w żadnej estetyczne, istotny wydaje sio fakt wprost n i e z w y k ł e g o zakorzenienia wizerunku wszystkich (i z w i ą z a n y c h z nim treści emocjonalnych) w tradycji narodu, refleksji z w i e d z a j ą c y c h . Dlatego n a ł o ż y chyba p o w i e d z i e ć , jakie p o w s z e c h n o ś ć kultu, czego ś w i a d e c t w e m jest właśnie różnorod­ postawy d o m i n o w a ł y we wpisywanych uwagach ność i co stano дч o s z c z e g ó l n y m charakterzo reakcji w i d z ó w na t ę w ł a ś n i e wy­ s t a w ę o t w a r t ą 11 p a ź d z i e r n i k a 1982 г., a więc w 11 m i e s i ę c y interpretacji J a s n o g ó r s k i e g o Obrazu, jogo ż y c i e i rola w ś w i a d o m o ś c i narodowej. Moment historyczny, w którym zorganizowano wystawę od chwili wprowadzenia stanu wojennego. W p i s y charaktery­ z a w a ż y ł na jej odbiorze, p r z y c z y n i ł się do tego, że w w i ę k s z o ś c i zuje w ł a ś n i e zderzonio wypowiedzi pn.owijal się w ą t e k n i e z w y k ł o ś c i i wręcz j e d y n o ś c i tych dwóch rzeczywistości — przeży­ wanego czasu i samej wystawy. N a s t ą p i ł o spolkanio ludzkich tej wystany, tego tematu, emocji, goryczy, l ę k ó w i nadziei z obrazami, które w tej sytuacji i udostępnienie. wdzięczność za jej przygotowanio 155 г �Zrozumiale, ź e wśród p u b l i c z n o ś c i , a zwłaszcza tych wi­ d z ó w , k t ó r z y odczuwali p o t r z e b ę wpisania uwag, przeważały D z i ę k u j ę za w s p a n i a ł ą w y s t a w ę . S z c z e g ó l n i e teraz, kiedy Matka B o s k a jest nam bardzo potrzebna. osoby wierzące. S t ą d Ъ. liczne inwokacje do Matki B o ż e j , p r o ś b y ( K . P . , uczeń) o jej pomoc i opiekę r a d naszym narodem w trudnych chwilach jego d z i e j ó w . W historii tego obrazu j a k a ś siła, k t ó r ą ta wystawa p o z w o l i ł a T a k i b e z p o ś r e d n i , szczory i silny odzew nio c z ę s t o towa­ dostrzec i p r z e ż y ć . rzyszy wystawom. S p o t k a ł e m s i ę z nimi zaledwie kilka razy — kiedy w stołecznej „ Z a c h ę c i e " przedstawiano plon konkursu na b u d o w ę pomnika B o h a t e r ó w Warszawy, w K r a k o w i e ekspo­ Maryo, Matko nasza, Matko naszego u d r ę c z o n e g o narodu — nie opuszczaj nas. nowano „ P o l a k ó w portret w ł a s n y " a t a k ż e (choć w mniejszym stopniu) na wystawach „ R o m a n t y z m i r o m a n t y c z n o ś ć " ( K r a k ó w , Ogromna siła t k w i w obliczach Matki Narodu. W i e r z ę , że i mnie Warszawa), „ J a c e k Malczewski" (Poznań) i niedawnym pokazie b ę d z i e dano p o g ł ę b i ć spojrzenie na to oblicze. p r o j e k t ó w pomnika Powstania Warszawskiego (Muzeum Naro­ (S. J . — malarz) dowe w Warszawie, 1983 г.). Ale, podczas gdy na wymienionych wystawach d o m i n o w a ł y treści patriotyczne, na omawianej wystawie b y ł y one w y r a ż a n e przez jeden, powszechny tu i nie­ J a k to dobrze, że mamy wszyscy j e d n ą w s p ó l n ą M a t k ę , k t ó r ą k a ż d y inaczej przedstawia i interpretuje. zwykle silny symbol wiary i nadziei — obraz Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Zapomniano, że w intencji o r g a n i z a t o r ó w m i a ł a to b y ć recepcja Obrazu w sztuce ludowej, w w i ę k s z o ś c i wypo­ P o wystawie „ P o l a k ó w wystawa w K r a k o w i e . portret własny" jest to największa wiedzi rozszerzano jej formułę na cało s p o ł o c z o ń s t w o , na różno jego warstwy, stany, klasy, na przeszłość i teraźniejszość. C z y A to P o l s k a w ł a ś n i e . . . s ł u s z n i e ? M y ś l j , że arcy-słusznio. W ł a ś n i e ta wystawa wskazuje na ograniczenie naszego „ e t n o g r a f i c z n e g o " spojrzenia na wielo­ W y s t a w a w s p a n i a ł a , stanowi materialny d o w ó d ducha poro­ rakie z w i ą z k i wsi i miasta, rzemiosła cechowego i ludowego, zumienia narodowego (...) pokazuje j a k trudno oddzielić ludowo od nie-ludowego, to co powszechne od tego, co chłopskie. Widzowie dostrzegli to, co (...) T y l k o B ó g m o ż e nas obronić (...) b y ł o i co wystawa s u g e r o w a ł a przez d o b ó r e k s p o n a t ó w — po­ mimo ograniczającego sformułowania tytułu. Dostrzegli to Jeszcze nie w i d z i a ł a m tak ślicznej wystawy co chcieli z o b a c z y ć , co właśnie w t y m k o n t e k ś c i e historycznym jak ta wystawa. (A.O. k l . I l i a ) w y d a ł o się im w a ż n e i , dodajmy, co zapewne nio b y ł o sprzeczne z intencjami o r g a n i z a t o r ó w . Maryja, Pani Jasnogórska towarzyszy naszemu narodowi na przestrzeni całej historii bogatej „ w nieszczęścia i ł z y " — j a k m ó w i nasza p i e ś ń . J a k nie m o ż n a zrozumieć tego narodu bez Chrystusa, jak to p o w i e d z i a ł J a n P a w e ł I I w Warszawie, tak toż nie m o ż n a z r o z u m i e ć tego narodu bez Matki Boga — P a n i J a s n o g ó r s k i o j . Wystawa niniejsza doskonale W p i s y z „ K s i ę g i wystawy" w to pokazuje. Krakowie: B ó g zapłać za zorganizowanie wystawy. J a k to dobrze, że s ą sprawy łączące n a s z ą przeszłość z dniom Najbardziej polska wystawa (...) niepowtarzalna, t y m bardziej dzisiejszym. że i okazja n i e z w y k ł a „ 6 0 0 lecie". S ł o w a tu niczego nie w y r a ż ą . W y s t a w a jest tak fascynująca-, że zapomina się o czasie — dosłownie i w przenośni. (...) W y s t a w a ta jest najlepszym p r z y k ł a d e m jak w a ż n y m prob­ lemem w ż y c i u Narodu jest kultura, tradycja, Religia — jego Nie m a d w ó c h takich samych twarzy! z a d ? i w i a j ą c e . p r z y w i ą z a n i e . T o Go najbardziej ł ą c z y i określa — po tym s i ę poznajemy w t ł u m i e c u d z o z i e m c ó w na o b c z y ź n i e (...) S ł o w a są niepotrzebne. T a m gdzie jest k t o ś bardzo bliski dobrze czasem p o m i l c z e ć . W y s t a w a jest b. potrzebna (...) bo wykazuje, że k i e d y ś b y l i ś m y jednym, solidarnym narodem. Wprost w i e r z y ć się nie chce, ż e tyle unikalnych o b r a z ó w i eks­ p o n a t ó w zebrano na tej wystawie, ś w i a d c z ą c e j o kulcie reli­ T o z d u m i e w a j ą c e , j a k m o ż n a przez jeden temat p o k a z a ć i s t o t ę losu narodu, jego k l ę s k i , d ą ż e n i a , nadzieje. Z a zorganizowanie wystawy T e j , w k t ó r ą wierzy nawet k t ó r y w nio nie wierzy serdeczne p o d z i ę k o w a n i e . 156' gijnym P o l a k ó w do Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j (...) Z e w s z ą d p a t r z ą na nas T w e dobre, matczyne oczy. taki, S ą takie miejsca, gdzie k a ż d y spotkany człowiek jest bratem (...) T a wystawa jest takim miejscem. �