https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb5bab34918655546e1d513a511ed5a8.pdf e5da99b3ac98d97b4c031b53b0d42193 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3129 Title A name given to the resource Z naszego tkactwa na Kurpiach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.203-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Chętnik Z NASZEGO TKACTWA NA KURPIACH P r z y g o t o w a n i e ski samodziałów do u b r a n i a i Mieszkając w l a s a c h i p u s z c z a c h , l u d k u r p i o w ­ stroju. wiedzieli przed musiał — j a k i w s z ę d z i e n a świecia — korzystać z od swych paru Mając rodziców 1 starsi puszczanie, jeszese dziesiątkami l a t . p r z ę d z ę w e ł n i a n ą , a 7 c z a s e m i lnianą, nau­ ciepłych skór i f u t e r u p o l o w a n y c h z w i e r z ą t leśnych. N 1 0 czyły było trzebę. K r o s i e n j e d n a k j a k współczesne n i e b y ł o , p r a w ­ wtedy kobiety specjalnego mody. kroju, A b y okryć ciała, t o i dosyć! N a n o g a c h cie. L u d n o ś ć p r z e z leśne tym Ale już wystarczyć i myśleć hodowli o ludność tamy w i ze s t a r e j owiec, i skór nowych swego łachmanach, płci a n i ziemi i c h „dzieci to ichwielka to być d l a Kurpiów bie­ ornej n a sianie l n u ale w w . X V I I I ubierała opisów, m ę ż c z y ź n i nadzy okrycie. zaradzenia w y r o b u , to t u w puszczy, a łażą na nowej i n i e ł a t w o , b o n i e było a n i z czasem, z wiarygodnych obojga lite­ i Te przejściowe, kończyło w lichych parcianych „łachmany" je pewnie z pól, którzy się dzieci płótniankach, musiały Kurpie być n i e m i e j s c o w e , o d zamożniejszych przez życzliwość zdo­ czy drogą z a m i a n y wyz­ rzyzny i l i c h y c h niedodzierków taka bieda, wśród ł o w c ó w , tylko W wieku środkową i XVIII Narwią) w większe Szwedami, ców, jako w e wcale czasie roku puszczy z rusznic i do dochody stałe Ale i w z barci niż z г о л . n a p ó l cygańskie też bractwo kurpiowskich już ze strzel­ u b i o r a c h i „barwach", nowego krosien kościółka strzelali przy sprzedaży dzisiejszą nych O w a w Kadzidle, w już n a w i w a t Życie pasterskie wcześniej kwitło owiec, berami i hodowanych n a kożuchy n i e z a w s z e Ьу1э ł a t w o . t u ćoit wcześnie niż r o l n i c t w o — może n a p a r e ; e t o rabianych owoców kolczastych po w s i a c h , 5 koliboku" szczotek a jeszcze rosnącego wiele l a t . Wełnę strzyżoną czesano n a w ł ó k n o do przędzenia p r z y ręcznych skromnej (postaw) i r o ­ Z czasów tylko nazwa teraźniejszych dokładne tego pry­ miary tka­ p o d nazwą tkanin, ściany. kupującym a taka „ściana" n a tkaniny, z normal­ już d o b r z e same tkactwie podaje stu­ w r . 1S28, ż e K u r p i e „ w i e l e t u a w i n n y m miejscu miejscowe „płótno i pisze, że n a sukno wyra­ Kurpianki" . 7 r . 1888 k i e d y t o w W a r s z a w i e tkactwa Lipnik, kurpiowskim w z m i a n k i n a początku zeszłego potrzeby mysłowym i domowych wyrabiają"...' W wę mały ludowego (w salach i Rolniczym) które urządzono przy Kurpianki wystawiły odznaczenia Aż swoje wysta­ Muzeum z okolic Prze­ Kadzidła wyroby, okrzyczane stoi pomo­ i nagrody na odpowiednim tam już w gdzie wyroby . e Wprawdzie chałupie o n e są, g o s p o d y n i e płótno, d y w a n y krosien Il-gą wojną, w y r o b y tkackich w z rozwiniętych Myszyńcu nie znaj­ t k a c k i c h , ale kurpiowskie i sukno pierwszorzędnej wyrabiają jakości. P r z e d spółdzielczo i Lipnikach warsz­ miały za granicą, szły d o A m e r y k i P ó ł n o c n e j i w i n n e Obecnie tkactwo podupadło z wielu jedną z n i c h j e s t , ż e ludność w d z i e d z i n i e ju n i e stara starczalną, K u r p i a n k i coraz ną tandetę Również n a d swoje gatowe z fabryk tracić wyrobami własne dostarczane zimę .1 dłużej całe długie samowy­ a i fabrycz­ wyroby. włókna n a płócienka i p e r k a l i k i „nie brak" robi już nad krosnami, a t y m bar­ wieczory jesienne Г zimowe kołowrotkach. Wreszcie otrzymywane masowo o d k r e w n y c h , często z g o t o w y m nie, -koronki i jedwabie turę w d z i e d z i n i e paczki zagranicy z vbraniem, modne do re-zty niwelują t k a c k i e j . T .actwo t r u d n a p r a c a rękodzielnicza, wa — wartościowe Kurpiankom a fabrycznymi, h u r t o w a l n u i gotowego spustoszenie, całą przyczyn, częściej p r z e k ł a d a j ą miejską wymiana poważne się zbyt kraje. ubioru i stro­ się j u ż b y ć — j a k d a w n i e j zadawalnia Jeszcze przedtem spotykamy Kurpiów tu i suk­ starą k u ' - — nie tylko jako л 'e n i e r a z i j a k o p r a w d z i ­ sztuka l u d o w a — w t e j dziadzinie zaczyna potrzebne. na pustkowiach. O t y m poziomie. każdej do g r ę p l o w a n i a , w y ­ kolczastych za s w o j e d o o s t a t n i c h czasów i l a t , t k a c t w o k u r p i o w s k i e dziemy n a smugach o w : e n a wełnę, n a mięso, o k t ó r e w p u s z c z y wątku szale miejscowoś­ ścianę m i a r ę , t o 6 m bieżących wszystkie przy między Na pozostała rozwiniętym czytamy dziej Hodowano niektórych w i e j s k i c h wąskich k r o s i e n . ślęczyć z własnych n a paśnikach spod od zewnątrz, wyrabiano Ściana s u k n a , ściana płótna — l a k się m ó w i W p i e r w , niż z w ł ó k n e m roślinnym, m i e l i K u r p i o w i e z wełną, pomocy niny osiedla t y m cza­ w. K u r p i e w a l c z ą „barwach" przy sukna niewielkich pewnie „namotały" n i c i z wełny tkactwa czynienia masowo cy nędz­ moździerzy*. nadrzecznych. i zwarte tych — Zielonej (nad już p o w s t a w a ć XVIII zgrabnych wyświęcenia 1783 w lasów i t p . mających chociaż l o s i c h się polepszył ». Z y c i e z a n i k a ł o . N a początku w sztuki swych czasów Kurpiowszczyzny. tkaninę tatów lasach zaczęły ludność miała w głębi zarobsi. w i o s k i , n a pól r o l n i c z o - b a r t n i c z e . sie sta­ N i e wszędzie n a pusz­ pewnie smolarzy, węglarzy ną pracę i l i c h e w i d a ć pierwsze a częściej niemal n a głowę mitywnego sąsiadów się n a r z e c z b i e d a k ó w k u r p i o w s k i c h różnej była starej tkały n a własną p o ­ b y ł y za j e d n e ze z d o l n i e j s z y c h t k a c z e k w P o l s c e i o t r z y ­ bywali czy biły o p i s u w i d z i m y , ż e musiały czasy narzutki płótna a i s t a r s i n i e n o s i l i b y łachmanów. bywali ciach biają krótkiego chociaż cieple Sprawia ż y c i e leśne, a n i e zaczęło żadne i n n e , b o i n a c z e j chodziłyby i i płótno n a ścianach t o do o s t a t n i c h starsza młódź kobiety płótna lecia. G a w a r e c k i wstydu. sukno chat — o d wewnątrz, jak się już j a k czy­ tkać więc czy c h o d z i l i często nawet bez żadnego kiedy bieda..."». Z powyższego dopodobnie grubego wówczas chatki „ n a p o l a c h " c z y też „na r o l i " tkaniny pło­ D o dziś o się i p r z y b y w a j ą c e j sposobach k o n o p i . T o przyszło w zbie­ miejscowe na wszystko. Zabrakło d z i e . A l e szło t o o p o r n i e stałej łap­ czasy, k i e d y bór c z y l a s n i e dał r a d y rozrastającej puszczańskiej. Zaczęto też b y l e czy pamiętnikowej. przyszły wyżywić ludności z puszczy, z opowieści 'starych ludzi opisowej część s e t k i l a t żyła t u z w s z e l k i e g o musiały wiemy ratury przez delikatniejszą wystarczyły r a c t w a , łowiectwa i w ogóle dy a n i obmyślonej górną się k o b i e t y ówdde i Kurpianki po ziemiach być nie­ polskich z wałkami samodzia­ ł o w e g o płótna, c h o d n i k a m i i t ; \ , 1 t o r e w y r o b y swoje l u b 203 �c z ł o n k ó w r o d z i n y r o z w o ż ą n a sprzedaż, a l e i n a t o p r z y ­ zowych) chodzi koniec. Tkactwo k u r p i o w s k i e przechodzi d o t k l i w y kryzys, którego s k u t k i n i e w i a d o m o j a k i e w t e j dziedzinie p r z y ­ niosą r o z w i ą z a n i e . R a c z e j u j e m n e . wała był dobierano za wiano bowanie samodziałów. (jak t u mówią) samodziałów l o r y , przechodziło różne fazy w się w jakim znalazło Barwienie czyli far­ na ulubione ko­ swego r o z w o j u i u p a d k u , czasach obecnych. D a w n y m i l a t y płócien s a m o d z i a ł o w y c h n i e f a r b o ­ w a n o . Jeszcze p o d k o n i e c X V I I I i <na p o c z ą t k u X I X w i e k u , g d y k o b i e t a n a r o b i ł a płótna l n i a n e g o , t o naszyła z niego w s z y s t k i m d o m o w y m b i e l i z n y („kosiui") i u b r a ­ n i a . W s z y s c y c h o d z i l i p r z e w a ż n i e n a b i a ł o . A l e j a k chło­ p a k „ u s i e d z i a ł " k o s z u l ę n a m o k r e j t r a w i e p r z e d chałupą i ją uzielenił, a d z i e w c z y n a , zbierając j a g o d y czarne w lesie, to samo zrobiła p r z y p a d k o w o , zafarbowawszy ją n a g r a n a t o w o c z y i m o d r o i n i e b i e s k o — t o już i b y ł y p i e r w s z e z a p o c z ą t k o w a n e k o l o r y ! P r z y p o d o b n y c h czy i n n y c h w y p a d k a c h k o l o r y były i n n e — i t a k uzbierało się s a m o t o , co p o t r z e b n e do k o l o r ó w . Z a c z ę t o w t e d y l n i a n e i w e ł n i a n e t k a n i n y f a r b o w a ć , płótno białe z a ­ częto p r z e t y k a ć m o d r y m i nićmi czy p a s e m k a m i i t a k p o w s t a ł y płócienka w takież p a s e c z k i ; płótnianka d o ­ t y c h c z a s o w a z t y m i p a s e c z k a m i była już strojem od święta. 9 U ż y w a j ą c b a r w n i k ó w roślinnych do p r z ę d z y l n i a n e j , przy wyrobie Kurpianki n p . pościeli używały na łóżka następujących w pasy i kraty, (za jasny), to na upalne słońce nabrało potrzebnej nie 1. N a w kolor leśnych 2. N a warze do chabrowy jagodach kolor (modro-niebieski) czarnych brunatno-czarny z olszowej kory gotowano (czernicach). i czarny z lnianym w od­ barwy. inaczej, W komu rudawą, koloru. czy która Jeżeli przędzę przez dłuższy dawne lata tylko było siemieniem. wysta­ czas, tak aż tylko pilno przed n i e b y ł o , t e n szukał farby ł l D o p e w n e g o r o d z a j u s z t u k i t k a c k i e j należało w y ­ r a b i a n i e b a r w n y c h i o z d o b n i e w y k o n a n y c h pasków do fartuchów; w y r a b i a n o je z bawełny k o l o r o w e j i l n u n a specjalnych t z w . „klockach". Niektóre były bardzo a r t y s t y c z n e i b y ł a i c h w i e l k a rozmaitość. W y r ó b i c h skończył się już p r z e d k i l k u d z i e s i ą t k a m i l a t . Wiejscy książki k r a w c y . p t . Strój O krawcach ludowy Puszczy tych pisałem — Zielonej do będącej t e r a z w p r z y g o t o w a n i u do d r u k u . D o d a m t y l k o że k r a w ­ cy miejscowi miejscowej, sów (ludowi) n i e było. Taki miał i ludności d o t e g o szkół krawiec swego gospodarstwa, Czasami r e k r u t o w a l i się spośród w i e j s k i e j . Żadnych latem czy pilnował kur­ lichego a zimą o b s z y w a ł rodzinę l u b w i e ś . pomoc. Szyto ręcznie, a maszyny do szycia p o k a z a ł y się. t u o k . r . 1900 (z A m e r y k i n a r a t y firma „Singer"). K r a w c y a który miał więcej żyli sobie gustu i na ogół nowych dostatnio, pomysłów „ p r z y s t r o j a c h " , t o o przyszłość m a t e r i a l n ą w mógł się n i e martwić. K a ż d y z n i c h miał swój d o m i i n w e n t a r z . Co do k r a w c ó w Ż y d ó w ( w o s t a t n i c h l a t dziesiątakach to ci p r a c o w a l i w n a zimę miastach jeździli po w s i a c h z a d o m o w i l i się g d z i e u g o s p o d a r z a , s z l i do innego przed i osadach mia­ („wędrowni"), o b s z y l i m u całą r o ­ i t d . Z a pracę otrzymywali gotówkę i „kolędę" w n a t u r z e do d o m u . Po w s i a c h t o w a l i s o b i e w s w o i c h n a c z y n i a c h (nasze b y ł y 3. N a k o l o r c z e r w o n y — leśne k r z a c z k i podobne c z e r n i c p o d jesień (mają c z e r w o n e ł o d y g i i p e s t k i ) . da­ kolor olszowej . dzinę, p o t e m — wełnę zimą, a słońca już g o r ą c e g o steczkowych, nici wełnę siwy wojnami), barwników: razu latem robiono, B a r w i e n i e od przędzę i s u k n o potrzebnego a produkty stroje otrzymywali wiejskie, od regionalne gospodarzy. z czasem go­ „trefne"), Krawcy miejskie, szyli współ­ czesne. 4. N a k o l o r żółty — b r z o z o w e liście i k o r a z d o d a t ­ kiem koperwasu. 5. N a k o l o r z i e l o n y ga, dająca ją „muzga". Były — specjalna trawa wodna, p o ściśnięciu m i a z g ę . N a d r z e c z a n i e Nici różne dochowały gotowano sposoby odwarze farbowania się d o n a s z y c h n i c h pokoleń w z tej trawy nici, nie 1 0 . wszystkie czasów, b o p r z e z p a r ę używano barwników dłu­ nazywają przeważnie ostat­ chemicz­ nych. Często f a r b o w a n e gólnie cone przy wyrobie lniane wano nici były t y l k o n i c i na osnowę i dywanów), w t e d y osnowy grubsze do i mocne, j e p o d przędzę krę­ nazy­ r w a ł a , suszyła, w otłukała piękne z nasion i cienkie i t d . i t d . aż włókno — sama do koszulę, t r z e b a p r z y pracowitych Wyroby biane i koszul, (zapaski n i m o d b y ć aż pięćdziesiąt ze l n u różnych czynności! ze l n u były popularne, farbowano i sprzę- gospodyni. J e d n a z n i c h o p o w i a d a ł a m i , że chcąc o t r z y m a ć do na K u r p i a c h najbardziej l u ­ szczególnie w paski nakrycia), latem. spódnice chusteczki Prócz (kitle), na białych fartuchy głowę, a dla m ę ż c z y z n prócz k o s z u l , p o r t k i l n i a n e , p a r c i a n k i i o n u c z k i w chodaki. S u k n o g r u b e n a s u k m a n y b a r t n i k ó w czy f a r b o w a n o niekiedy na kolor b u r y ; gotowano w olszowej korze z l n i a n y m siemieniem. Najczęściej ralnym. W 204 jednak robiono kolor strzelców je wtedy sposobem t y m c e l u do s u k m a n d a w n y c h czy tu ten wełnianą. L e n siał z a w s z e g o s p o d a r z , a czyściła go z c h w a s t ó w , dzenia Początkowo (szcze­ kilimów cięciwami, d a w a n o B i e l e n i e p ł ó c i e n l n i a n y c h n a K u r p i a c h i w ogóle n a d Narwią, znane jest powszechnie. P r z y każdej c h a ­ łupie d a w n i e j w o g r ó d k a c h , z a b e z p i e c z o n y c h p r z e d i n ­ w e n t a r z e m , były specjalne p l a c y k i r ó w n e , z piękną m u r a w ą , z w a n e b i e l n i k a m i . S a m a n a z w a w s k a z u j e , że służyły d o b i e l e n i a . W n i e k t ó r y c h w i o s k a c h c z y o s a ­ d a c h n a d r z e c z n y c h b y ł y b i e l n i k i d o w s p ó l n e g o użytku, w y d z i e l o n e p r z e z z e b r a n i a g r o m a d z k i e d l a całej w s i , dobrze ogrodzone. natu­ (ciemno-brą- też portki jeszcze pewnie szarym które bielały deszczu i słońca. A g ł o być p i ę k n y m strój bielić partu, praniu, same na nauczył l u d z i karkach koszule zwanego że płótno w y b i e l o n e uroczysty, pewnie i bielić ludzkich, od j a k śnieg m o ­ s t r o j e m odświętnym, p e w n i e odświętny, płótna surowego płótnem l u b pacześnym. A l e s a m deszcz co p r z y płótna, ten płócien n i e b i e l o n o , n a i t p . używano obrzędowy więc n a i t p . zaczęto specjalnie. B i e l o n o w t e n sposób: sztukę płótna z k r o s i e n r o z ­ ciągano n a m u r a w i e , p r z y g w a ż d ż a n o d o z i e m i s p e c j a l ­ n y m i kołkami na pozostawione, w t y m celu pętelki (lub z b r a k u t y c h — przytłaczano p o b o k a c h w y m y ­ t y m i k a m i e n i a m i ) . W słoneczną p o g o d ę p ł ó t n o p o l e w a n o w o d ą czystą p r z e z s i t a p o l e w a c z k i r a z w r a z p o k a ż d y m wyschnięciu, przeważnie robiły to k o b i e t y i młode dziewczęta. Nieraz dziesiątki r a z y d z i e n n i e , d l a t e g o b i e l n i k i są z a w s z e b l i s k o w o d y . P o p a r u t y g o d n i a c h „ b i e l e n i a " — czego o c z y w i ś c i e d o k o n y w a słońce l e t n i e — płótno z w i j a j ą n a w a ł k i i zabierają d o użytku. T a k s a m o t r z e b a z b i e r a ć płótno z b i e l n i k ó w n a n o c i p r z e d każdą burzą, p i l n o w a ć p r z e d w ę d r o w n y m i z ł o d z i e j a m i , �również kura by czy nierogacizną n i e dobrały b i e l n i k i n i e zrobiły nieporządku, s z k o d l i w e g o na w się n a d l a płót­ czasie b i e l e n i a . Bielone płótna na miejscu lizny samodziałów. (która znano Takie bielniki i bielenie można często spotkać i dziś, n a o g ó ł j e d n a k g o s p o d y n i e s o b i e upraszczają b i e l e n i e w d o m u , g o t u j ą c s z t u k i płótna w s p e c j a l n i e s p r e p a r o w a n y m ługu z p a l o n y c h łęcin łubinu, a d a w ­ n i e j i jałowca i t p . pytem P r a n i e tej pewnie w estetyczne nym z sięciu b l i s k o l a t . daje z krosien nie na­ się d l a k r a w c a , j e s t r z a d k i e , r o z c i ą g l i w e i kurczy się o d w i l g o c i i d e s z c z u . U b r a n i e u s z y t e z t a k i e g o na, i po pierwszej trudno niejsze ulewie się niepomiernie b y j e nałożyć n a s i e b i e . T a k p e w n i e czasy przytrafiło puszczańskiemu, niem skurczyłoby się a to gwałtownym tkaczów na pomysł nieprzepuszczalne się niejednemu zmoknięcie sukna, zbicia suk­ w daw­ elegantowi właśnie ze skurcze­ naprowadziło pewnie sukna na gęstsze, więcej i n i e rozciągliwe. Do folowania zwany foluszem służy s p e c j a l n y („folus"), a przyrząd będący ok. 3—4 m k o r y t e m , dłubanym z grubego nego, z wolnymi wylotami w sokimi bokami. Do t r z e b a 6, 8 i dorobiony z kołkami więcej n i e r a z warsztat, długim pnia o b u końcach koryta długi i dość c i e n k i smyk — właściwie drzew­ i dość w y ­ jest całą pasją smyka ludzi. naparzone u k r o p e m , rozciągnięte w foluszu ( k o r y c i e ) chłopcy międlą, gniotą i p r z e w r a c a j ą ciągając n i m gromadnie biet domowych, w obie zawyrokują, że się p r z e r y w a . co c h w i l a któraś l e j e jają mu z duże­ otrzymują dalej ciągu — po i oddają ciężkiej zasłużoną do dobrą po w s i , bo n i e r a z biorą je w i ścisłe, pracę prostują, nawi­ p o t y m d o k r a w c a . Już ani zmiana potu pracy folusz i kilka razy są obroty do pogody. przy kolację, grudnia doprowadzone ności. D o r e s z t y zbite znawcy suknie pożyczany różne s u k n a stanu używal­ wędrowni krawcy. W o s t a t n i c h l a t a c h , bliżej m i a s t f a b r y c z n y c h s u k n o t a k i e dają n i e k t ó r z y d o s p e c j a l n y c h f a b r y k d o w y r ó w ­ nania jednej s t r o n y „ p r a w e j " przez maszynowe pos t r z y ż e n i e włosia, a l e większość p o p r z e s t a j e na t y m , j a k i e wyszło z warsztatów w i e j s k i c h . prania. płóciennego ulewny, nie tylko stroju letni deszcz, w podróży strze- czy gdzieś zrobił z przy płócien­ wprost na człowieku. pewnie, coraz że bielsza bieliźnie, j e g o strój i bez bielutkiej, chłopakom, co Gdy czy brudu. zaczęła podrażniło człowiek je wy­ bielizna jest Dziewczyna się pewnie prędzej w podo­ i c h ambicję w k i e r u n k u częstszego moknięcia n a deszczu, który j e prał bezinteresownie siątkami umyślnie żeby i m włosy strzyżono włosów). Zaczęto prać a s k u t e c z n i e . Jeszcze lat, dziewczyny deszczu, też z bieliznę w przed mokły długie rosły Taki musiał czasem wodzie — (wtedy być nie dzie­ majowym jeszcze n i e początek czekając bieżącej, trzepiąc kijanką paru na prania. deszczu ją z płaskiej szczapy, ręką, czy — dło­ ułama­ n e j gałęzi. P r a w d o p o d o b n i e z przyrodzonego lenistwa, człowie­ k o w i n i e chciało się urządzać p r a n i a z b y t często, a l e bądź co bądź, t r z e b a p o w i e d z i e ć n a korzyść ludności t u t e j s z e j p u s z c z y , że n i e c z e k a n o t u , aż płótno r o z l e c i się n a c z ł o w i e k u w strzępy ( j a k t o się z d a r z a ł o p o ś w i e ­ cie) o d z n o s z e n i a , a l e j e p r a n o , co nastąpiło p e w n i e już w w i e k a c h X V I I i X V I I I — w t e d y już n i e deszcze, a l e k o b i e t y p r a ł y bieliznę. Również warto zaznaczyć, że zmarłych domowni­ k ó w n i e c h o w a n o w bieliźnie b r u d n e j , a l e ją s t a r a n o się się tu zaprezentować w l u d z i e , a pozostałość ci, gdy jeszcze mogą w dobrej formie zaświatach. To mówią po t y m zwyczaju starsze l u b s c h o r o w a n e Kurpianki, pracować, mógł najstarsi j e s t t a k a , że oczekując już przygotowują śmier­ sobie na śmierć s w ó j strój, a w n i m często śnieżna „ k o s i u l a " o d ­ grywa pierwszorzędną Bądź co bądź, rolę. n a początku już n i e t y l k o p r a n o w w o d z i e , XIX stulecia, a l e s t a r a n o się bieliznę wynaleźć k u t e m u o d p o w i e d n i e m y d l i k i - s p o s o b y , ułatwiające m a n i e możliwie czystej smykiem, wrzątek naciągają, deszcz n i e z a s z k o d z i , Chłopcy w gotowe mokre n a w a ł k i , suszą żaden jest sukno Sukno bać Z e sposobów t y c h s t r o n y wzdłuż. Z k o ­ go s a g a n a n a s u k n o , a po k i l k u g o d z i n a c h , g d y higieniczne, czy niejeden bie­ strojem), na wynalazek bielizny wyprać, wybielić, b y nieboszczyk Z w y k l e f o l u s z u s t a w i o n y j e s t n a kołach w b i t y c h w z i e m i ę (słupkach), p r z e d o k n a m i , chałupy, p r z e z które p r z e c h o d z i ś w i a t ł o l a m p o w e na z e w n ą t r z p r z e z s z y b y , ż e b y p r a c u j ą c y m i e l i w i d n o . P r a c a r o z p o c z y n a się o z m i e r z c h u , z w y k l e w czasie a d w e n t o w y m ( w g r u d n i u ) , d o k t ó r e j z a p r a s z a się sąsiedzkich c h ł o p c ó w dorosłych n a cały w i e c z ó r . Jeżeli s u k n a j e s t m a ł o w j e d n e j c h a ­ łupie, t o k i l k a g o s p o d a r s t w r a z e m z n o s i s u k n o n a w s p ó l ­ n e f o l o w a n i e , dość p r a c o w i t e i k ł o p o t l i w e . Sukno pięknej specjalny d o rąk. D o i puszezaków, ale t o s a m o nią, a z czasem F o l o w a n i e s u k n a — b o t a k n a z y w a się cała t a m a ­ n i p u l a c j a u t r w a l e n i a , z b i c i a i u j e d n o s t a j n i e n i a rozciąg­ l i w o ś c i w ł ó k i e n — o d b y w a się o d n i e p a m i ę t n y c h p r z e z l u d z i l a t , n a całym terenie, gdzie znane jest t k a c t w o z wełny. nie prano s t r o j e m , b ę d ą c y m jednocześnie bielizną, trzepiąc ładniejsza, s u k n a . S u k n o zaraz względy wpłynęły praczką sechł, z a u w a ż y ł F o l o w a n i e nie i spTat skórę b ę d ą c y m pal rybołówstwie stu kilkudzie­ Pierwotnie jednocześnie k t ó r y g d y b y ł z silną falą t j . w i a t r e m , n i e t y l k o i dalej Polsce o d i prawdopodobnie k u r p i o w s k i e Cieszą się w i e l k i m p o ­ w była potrzeby, Pierwszą był lato 1. W o d a pierwszym czono lub stojąca, lepszym znane były miękka, dole czy następujące: wygrzana kanale na słońcu, wodzie drugi czystej dzień „spierano" bieżącej, w y k r ę c a n o w lub jeziorku. M o ­ w n i e j bieliznę n a całą dobę, s p e c j a l n i e ile, na otrzy­ bielizny. w rozmiękły błocie brud w z nadmiaru wilgoci i suszono n a słońcu i w i e t r z e , n i e k t ó r z y o d r a z u l a s o ­ b i e , żeby nabrała 2. Ił r z e c z n y glowy), Szorowano „wysiastano" takiego fasonu. ( m a z i s t y i tłustawy muł g l i n i a s t o - m a r - nad brzegiem strumieni. Z odpowiedniego w w niektórych w nim brud wodzie bieżącej, mułu Niemcy robili miejscach rzek i zastarzały, a czystej ogrzanej. nam i kartkowe potem mydło w czasie I i I I w o j n y . 3. Z a p a r z a n i e bielizny w nawozie końskim, który j a k w i a d o m o — p r z e t e r m e n t o w a n y , z a w i e r a w sobie d u ­ żo ciepła — odbywało się jeszcze n a początku S u k n o t a k i e służy dziesiątki l a t , u b r a n i e z n i e g o „nie do z d a r c i a " — j a k mówią, a p r z y t y m n a z i m o w e m r o z y i z a w i e j e ciepłe i w y g o d n e w n o s z e n i u . w i e k u . B i e l i z n ę z zastarzałym M a też w z i ę c i e n a K u r p i a c h d o o s t a t n i c h l a t , a n a j a r m a r k a c h czy t a r g a c h w M y s z y ń c u m o ż n a nabyć o d ­ p o w i e d n i o w y m i e r z o n e sztuczki n a krótkie „sukmanki". i XIX-go brudem zakopywano b i e j w n a w ó z koński w s t a j n i , ż e b y się t a m d o b r z e grzała. N a d r u g i prano piołu. w czy t r z e c i dzień bieliznę ciepłej Spłukiwano wodzie w z ługiem ogrzanej za­ wydobywano gotowanym wodzie, głę­ czystej z i po­ bie­ żącej. 205 �- 4. G o t o w a n i e jeszcze w ługu b r u d n e j b i e l i z n y o d b y w a ł o powszechnie z popiołu d r z e w zastępujący ok. r. 1900. Ł u g liściastych, posiadających ludziom w sobie krosien, jest b a n i o n e " j a k t o nazywają, wałki, szedł świat. na B i e l i z n ę z ługu p r a n o w mięk­ sztuczki 5. O w c z y mętna dawniej ług. B y ł a w i wodzie przed tłustawa. na szereg W wodzie Woda prano z brudu bieżącej. O d l a t 60—80 s p o s o b u sitach i w piecach wygotowywano tego dziesiątków l a t uważano d ę b o w ą korę, o d - ług. Ług taki za n a j l e p s z y i przez gotowa­ n o czy też p r a n o w n i m bieliznę. W końcu c z y s t a spłukała do r e s z t y Co taka takiej do reszty po­ używają. 6. D ę b o w y ług. P a l o n o siano brudna woda strzyżeniem. płócienne, spierając czystej, p r a w i e nie ciepłej i co n i e p o t r z e b n e do s u k n a i się i n t e r e s o w a ł , s u k m a n , to p r a n i e m wystarczał wienia" sukna wycierano deszcz woda . 12 i je rękami i c h mało k t o śnieg; dla miękkim „odno­ śniegiem. T a k w i ę c sobie r a d z i l i K u r p i o w i e , a w ł a ś c i w i e K u r p i a n k i z p r a n i e m b i e l i z n y . T y l k o n a t r a t w a c h spławnicy drzewa w i (miejscowi oryle) musieli „gratunach" , gdzie indziej 1 3 dziewczęta. W Praczkami dawniejszych na Starych rzeźbił ładną kijankę i z niej dziewczynie. prezent też są Kurpiach k w i a t y i różne przedślubny Przywiązywał uwagę, a i dziewczyna w sobie to zawsze zawodowymi latach kawaler robił prać robiły widać swojej do kobiety. zdolny wzory upatrzonej kijanki znaczną n i e obraziła się za t o . płótna do P ł ó t n o (i i n n e t k a n i n y ) spod wyrównują oba brzegi, maglują zwana koniecznych na szerokiej (łóżka itp. Do „Pogur- j e nakręcając n a rozpłaszczając wypadkach siedzenia) na maglownica, ławie, na służącego na maglowania t u walkownicą mokre mniejsze wierz­ dzień służy i wałek wszędzie że żadnych prawie niu po k r a j u , więc maglów nie ma, prostowanie wszelkiej i wysuszeniu, j a k : ręczników, tuchów i t p . o d b y w a prawie j e j n i e opisuję. D o d a m zmechanizowanych na za ręcz­ długości ok. 1 łokcia (50—60 c m ) . Czynność t a z n a n a j e s t tylko, Kurpiach bielizny po pra­ obrusów, k o s z u l , f a r ­ się ręcznie p r z e z k o b i e t y , p o d a n y m i p j w y ż e j narzędziami. Walkownicą — z płaskiego d r z e w a b r z o z o w e g o c z y klonowego l u b jesionowego, posiada do p r a w e j ręki okrągły t r z o n e k a do l e w e j zakrzywioną rączkę u p r z o ­ d u narzędzia. Spód w a ł k o w n i c y n a c i n a n y j e s t w k a r b y , który p r z y t o c z e n i u w a ł k a z bielizną naciąga ją c o r a z m o c n i e j n a w a ł e k , w y r ó w n y w u j ą c w s z e l k i e fałdki i n i e ­ równości. Wspominam o wałkownicy jeszcze i d l a t e g o , ona u każdej s t a r a n n e j g o s p o d y n i biona pracowitymi motywami że i że często j e s t sztuki ludowej, jest ozdo­ robotą r z e ź b i a r s k ą . B i e l i z n ę czy f a r t u c h p o p r a n i u n i e m a g l o ­ 15 wany, nazywają, z gardzieli". że w y g l ą d a Żelazka do t a k „jak prasowania p s u wyciągnięty od paru dziesiąt­ k ó w l a t są w użytku u m i e j s c o w y c h k r a w c ó w , ogół w i e j ­ ski 14 za itp. W n a k r y c i u szlabana kanapę bieliznę kobiety wyciągając bielniku chnim t o n a pozór owiec jakby koszule wodzie strugach i rzekach. została p o m y c i u była czystej tkanin. z a w s z e trochę p o m i ę t e , n i e r ó w n e . potaż potaż w Wyługowany Magio w anie z n a d N a r w i n a h a n d e l ( d a w n y m i czasy) w d a l s z y kiej, najlepiej mydło. si* wygotowywani dopiero zaczyna je lepiej poznawać. P R Z Y P I S Y T e k s t z i n e d i t ó w A d a m a Chętnika, n a p i s a n y w l a ­ tach 60-tych. Podług ks. Łukasza Kościeszy-Załuski, m i s j o n a r z a z r . 1650, o d b y w a j ą c e g o m i s j e w p u s z c z y K u r p i o w s k i e j (podł. rękopisu p o łacinie, podał I . B a r a n o w s k i „ Z i e ­ m i a " n r 18 1(11). O c z y m dalej p r z y „strzelcach". P o d ł . L . K r z y w i c k i e g o — Kurpie (Biblioteka War­ s z a w s k a , 1892). 1 2 3 4 Były t a k i e w M u z e u m K u r p i o w s k i m w N o w o g r o ­ p o d Ł o m ż ą , do r . 1939 (pochodziły z w . X V I I I ) . H. Gawarecki Przywileje, nadania i swobody udzielone miastom województwa płockie 70, W-srszawa 1928 5 dzie 6 7 Pamiętnik historyczny płocki, t. 2, 1830 A . Chętnik, Warunki gospodarózo-kulturalne na pograniczu Kurpiowsko-Mazurskim, Ł o m ż a 1927, s. 89 8 206 O d F . P i j a n o w s k i e g o ze w s i K u z i e , p o w . K o l n o , l a t 90, w r . 1910 i o d M . S o b ^ e c h o w e j , l a t 85, w r . 1947, o d J . K r a s c y n e j , l a t 80 z B r z o z ó w k i ( o k . 1932) i t d . W i a d . od A. K o r d e c k i e j z Myszyńca i M . Sobiec h o w e j z K a d z i d ł a , 1949 i i n n y c h . W i a d . od I . Jesionkowskiego i M . Swiderskiej z N o w o g r o d u p o d Ł o m ż ą , 1931 W i a d o m o ś c i o d : S. C h ę t n i k o w e j , l a t 9 1 , N o w o g r ó d 1948; M . S o b i e c h o w e j z K a d z i d ł a , l a t 87, 1949; o d A . K o r d e c k i e j z M y s z y ń c a , l a t 55 — 1949 i t d . G r a t u n y — duże s z p a r y z w o d ą bieżącą między kiocŁmi w p ł y n ą c y c h p a s a c h d r z e w a . T a k i e k i j a n k i można oglądać w Ł o m ż y , w M u ­ z e u m Północno-Mazowieckim. „Stare K u r p i e " — o d c i ­ nek dawnej Kurpiowszczyzny z lewej strony Narwi, o d N o w o g r o d u .począwszy — do Ostrołęki. J a k to w i d z i m y пр. лг M u z e u m P ó ł n . Mazow. w Łomży. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 �