https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5d1bb9de1d911c8bfb59dcbc8d275eb.pdf ffd2f55d2b08dadd7e48ecacb64b005d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4647 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4316 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.184-185 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E Z J E Olga A . Ganckaja, N A R O D N O J E I S K U S S T W O POLSZI. stracji, w t y m k i l k a barwnych, 2 mapy. W y d a w n i c t w o „ N a u k a " , Moskwa 1970, ss. 182, ok. 125 i l u ­ Etnografia radziecka zajmuje się od dawna proble­ m a m i k u l t u r y ludowej innych k r a j ó w , czego w y n i k i e m b y ł a m.in. monumentalna seria „ N a r o d y M i r a " . Ostatnio wśród w y d a w n i c t w I n s t y t u t u Etnografii i m . N . N . M i k l u c h o - M a k ł a j a A N ZSRR u k a z a ł a się pierwsza w l i t e ­ raturze rosyjskiej monografia polskiej sztuki ludowej. Największy nacisk położyła jednak autorka na rozpra­ cowanie rodzajów i f o r m w y r o b ó w garncarskich oraz ich zdobnictwo w poszczególnych regionach kraju. M a ­ teriał ten poza o m ó w i e n i e m w tekście został zestawiony na d w ó c h mapach z u w z g l ę d n i e n i e m czynnych i zamar­ łych o ś r o d k ó w produkcji. M i m o że p o d s t a w ę m a t e r i a ł o ­ w ą do tych k a r t o g r a m ó w s t a n o w i ł y „ M a t e r i a ł y do mapy o ś r o d k ó w garncarskich w Polsce", publikowane na ł a ­ mach naszego czasopisma oraz k a r t o t e k i Pracowni Do­ kumentacji Polskiej Sztuki Ludowej IS P A N p o d k r e ś l i ć należy, że s ą to pierwsze tak szerokie t r e ś c i o w o ujęcia kartograficzne z zakresu polskiego garncarstwa ludo­ wego. U z u p e ł n i a problem tabelaryczne zestawienie ośrod­ k ó w garncarskich w poszczególnych województwach. W zestawieniu t y m (s. 28) p o m i n n i ę t e zostało w o j . łódzkie, gdzie omawiane rzemiosło jest dość licznie reprezento­ wane. Przeoczenie to w p ł y n ę ł o na zaniżenie liczby ośrod­ k ó w czynnych w ó w c z a s o około 10%. K o ń c o w a część roz­ działu zawiera charakterystyki n a j w a ż n i e j s z y c h współ­ czesnych o ś r o d k ó w garncarskich oraz s y l w e t k i w y b i t n i e j ­ szych t w ó r c ó w w tej dziedzinie. A u t o r k a tej pracy podczas zbierania w naszym k r a j u m a t e r i a ł ó w dała się p o z n a ć jako badacz dociekliwy i za­ palony. Nie u ł a t w i ł a sobie zadania ograniczeniem się do wykorzystania publikacji i zebranych j u ż w archiwach m a t e r i a ł ó w , ale p o d e j m o w a ł a dalekie i ż m u d n e wyjazdy w teren, aby s k o n t a k t o w a ć się b e z p o ś r e d n i o z w y b i t n i e j ­ szymi artystami i p o z n a ć osobiście g ł ó w n e o ś r o d k i t w ó r ­ czości ludowej. Zaprzyjaźniła się w ó w c z a s serdecznie za­ r ó w n o z wieloma t w ó r c a m i , j a k i pracownikami r ó ż n y c h instytucji naukowych, toteż z t y m w i ę k s z y m zaintereso­ waniem oczekiwano u nas tej publikacji. W y n i k i w ł a s n y c h b a d a ń Olgi Ganckiej przeprowa­ dzonych w e d ł u g specjalnie w t y m celu opracowanych kwestionariuszy, penetracji a r c h i w ó w naukowych i zbio­ r ó w muzealnych, j a k r ó w n i e ż gruntownie wykorzystana literatura przedmiotu s t a n o w i ł y s o l i d n ą bazę omawianej pracy. Wprowadzenie do niej zawiera poza n i e z b ę d n ą ogólną c h a r a k t e r y s t y k ą zjawiska — o m ó w i e n i e sytuacji ludowej twórczości artystycznej w Polsce w X I X i X X stuleciu oraz rozwoju z a i n t e r e s o w a ń tą dziedziną. Szcze­ gólnie szeroko zostały opracowane czasy najnowsze, od z a k o ń c z e n i a drugiej wojny ś w i a t o w e j , z a r ó w n o od stro­ ny stanu i organizacji b a d a ń naukowych, j a k r ó w n i e ż zasad i f o r m opieki oraz organizacji ekonomicznej. W ł a ś ­ ciwy temat ujęto w aspekcie historyczno-etnograficznym, przy czym — j a k zastrzegała sic autorka — w problemy ściśle artystyczne w g ł ę b i a ł a się ona tylko w tej mierze, w jakiej było to n i e z b ę d n e dla o k r e ś l e n i a specyfiki pol­ skiej sztuki i jej regionalizacji. Temu założeniu podpo­ r z ą d k o w a n y został u k ł a d pracy, k t ó r e j rozdziały dotyczą poszczególnych dziedzin twórczości grup w y t w ó r c ó w za­ leżnie od rodzaju surowca. Kolejno więc o m ó w i o n e zo­ stało garncarstwo, artystyczna o b r ó b k a metalu, tkactwo, haft, koronka, dziewiarstwo i d r u k i na płótnie, w y r o b y z futra i skóry, w y r o b y z papieru, s ł o m y i piór, w y r o b y z ciasta, sera i wosku, artystyczna o b r ó b k a drewna. T y l ­ ko w ostatnim rozdziale, d o t y c z ą c y m malarstwa, k r y ­ t e r i u m surowca zostało p o d p o r z ą d k o w a n e k r y t e r i u m tech­ n i k i artystycznej. O rozległości i stopniu dokładności poruszanych tu zagadnień z o r i e n t o w a ć może z a w a r t o ś ć rozdziału o garn­ carstwie, k t ó r e g o t r e ś ć w znacznym skrócie przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : w zarysie dziejów tej dziedziny w y ­ twórczości na ziemiach polskich najbardziej opracowane zostały czasy najnowsze, p o c z ą w s z y od bardzo istotnego tu p r z e ł o m u X I X i X X w . Sporo miejsca zajęły sprawy techniczne, wśród k t ó r y c h u w z g l ę d n i o n e zostały m.in. sposoby uzyskiwania i o b r ó b k i surowca, proces produkcji i podstawowe n a r z ę d z i a , t y p y pieców garncarskich, a w t y m k o n t e k ś c i e r ó w n i e ż elementy nauki zawodu. 184 l N 1 W podobny sposób przedstawione zostały w zależ­ ności od stanu b a d a ń inne działy artystycznej twórczości ludowej, tzn. w zarysie historycznym, z szerszym u w z g l ę d n i e n i e m p r z e o b r a ż e ń współczesnych, zwłaszcza — jeżeli chodzi o formy opieki, organizacji ekonomicznej, sposoby szkolenia, c h a r a k t e r y s t y k ę o ś r o d k ó w i twór­ ców. Obszernie omówiono podstawowe dla k a ż d e j gałęzi sztuki techniki zdobnicze, a przede wszystkim formy i de­ k o r a c j ę w y t w o r ó w , k ł a d ą c nacisk na zróżnicowanie re­ gionalne. P o d k r e ś l o n e zostały r ó w n i e ż zbieżności i ana­ logie w y s t ę p u j ą c e w sztuce ludowej innych, przede wszystkim s ą s i a d u j ą c y c h z P o l s k ą n a r o d ó w . W z w i ą z k u z p r z y j ę t ą z a s a d ą podziału, obok rozdzia­ łów tematycznie jednorodnych, t r a k t u j ą c y c h o poszcze­ gólnych rzemiosłach artystycznych, w y s t ę p u j ą t u roz­ działy bardzo obszerne i z r ó ż n i c o w a n e treściowo, jak zwłaszcza dwa ostatnie. I tak w ramach zdobnictwa w drzewie została o m ó w i o n a dekoracja architektoniczna, rzeźbione i intarsjowane meble, zdobione s n y c e r k ą na­ rzędzia, sanie, i wozy, zabawki oraz rzeźba figuralna. Uwaga a u t o r k i s k o n c e n t r o w a ł a się na rzeźbie, jednak zgodnie z założeniem w s t ę p n y m i w t y m w y p a d k u nie rozpatruje ona p r o b l e m ó w stylu czy cech formalnych polskiej rzeźby ludowej, ograniczając się do wydobycia historycznych i społecznych u w a r u n k o w a ń jej rozwoju oraz biografii rzeźbiarzy. W p r o b l e m a t y k ę malarstwa w ł ą c z o n e zostały m a l o w a n k i ścienne i m a k a t k i , malo­ wane meble, pisanki, obrazy na płótnie, papierze i szkle oraz malatury na kaflach. Tak k r ó t k i p r z e g l ą d treści nie daje właściwego obra­ zu pracy, k t ó r a zawiera m a t e r i a ł ogromny i przejrzyście u p o r z ą d k o w a n y , a przez to może s t a ć się p o d s t a w ą ź r ó d ­ ł o w ą kolejnych o p r a c o w a ń i interpretacji. Staraniem autorki b y ł o omówienie, a przynajmniej zarejestrowanie każdego przejawu sztuki ludowej w naszym k r a j u , nawet �tak drobnego, jak np. skromna snycerka na dyszlach rzeszowskich wozów. W t y m k o n t e k ś c i e z r e z y g n o w a ł a ona z szerszej analizy grafiki, a t a k ż e architektury ludo­ wej. Tę o s t a t n i ą u d o s t ę p n i ł a rosyjskiemu czytelnikowi już wcześniej, w ramach większego, monograficznego w y ­ dawnictwa -, tu natomiast ograniczyła się do wycinkowe­ go problemu dekoracji w budownictwie, a ściślej — zdobienia d a c h ó w i z r ę b ó w b u d y n k ó w mieszkalnych, o m ó w i o n e g o w rozdziale t r a k t u j ą c y m o zdobnictwie w drzewie. W zakończeniu autorka p r z e d s t a w i ł a syntetycznie podstawowe cechy polskiej sztuki ludowej, ujęte w dzie­ więciu grupach problemowych, p o d e j m u j ą c przy t y m p r ó b y wyjaśnienia ich genezy. P o d k r e ś l i ł a ona ogromne zróżnicowanie regionalne odmian, f o r m i s t y l ó w oraz n i e r ó w n o m i e r n y rozwój poszczególnych gałęzi ludowej plastyki w czasie i przestrzeni (1). Bogactwo jej prze­ jawia się w w i e l o k i e r u n k o w o ś c i , zasobie m o t y w ó w , w kompozycji ornamentu i barw (2—3). Niemało cech w s p ó l n y c h w p o r ó w n a n i u ze s z t u k ą l u d o w ą B i a ł o r u s i ­ nów, U k r a i ń c ó w , S ł o w a k ó w i Czechów, a t a k ż e innych n a r o d ó w europejskich wynika bądź z bezpośredniego sąsiedztwa i zbliżonych w a r u n k ó w rozwoju, bądź też stanowi r e l i k t z czasów w s p ó l n o t y (4). W polskiej sztuce ludowej zaznaczył się w p ł y w wielkich s t y l ó w sztuki, jednak inaczej niż u innych n a r o d ó w , gdyż elementy stylowe zostały przepracowane i dostosowane do l o k a l ­ nych tradycji i u p o d o b a ń artystycznych (5). Współczesne w y t w o r y polskiej sztuki ludowej podzieliła autorka na k i l k a grup w zależności od ich funkcji społecznej, za­ stosowania i r o l i dla o d b i o r c ó w (6). C h a r a k t e r y z u j ą c t w ó r ­ ców ludowych autorka podkreśliła przemiany, jakie za­ szły w ostatnich latach w ich sytuacji ekonomicznej i po­ zycji społecznej (7). Tradycjonalizm w zakresie techniki, formy, ornamentyki i k o l o r y s t y k i jako w y n i k zespoło­ wej twórczości całych p o k o l e ń a r t y s t ó w u w a ż a autorka za w a ż n ą i n i e z m i e n n ą cechę ludowej sztuki polskiej mimo że w zależności od nowych potrzeb, zaznaczają się w niej nowe tendencje rozwojowe (8). Na koniec autorka p o r u s z y ł a zagadnienie r o l i sztuki ludowej w rozwoju polskiej sztuki i rzemiosła artystycznego, współpracy a r t y s t ó w ludowych i profesjonalnych, udziału t w ó r c ó w ludowych w projektowaniu p r z e m y s ł o w y m , działalności m u z e ó w i Cepelii w k i e r u n k u stworzenia t w ó r c o m l u ­ I dowym odpowiednich podstaw bytowych, działalności zmierzającej do wzbogacenia k u l t u r y narodowej. Wiele z a g a d n i e ń poruszonych w zakończeniu wykracza swym zasięgiem poza granice Polski i odnosi się również do sztuki ludowej innych n a r o d ó w , zwłaszcza w k r ę g u europejskim. Rozległa tematyka w omawianej pracy została ujęta zwięźle, prosto, a zarazem w sposób żywy i i n t e r e s u j ą c y t a k ż e dla nieprzygotowanego zawodowo czytelnika. We fragmentach n a w i ą z u j e nawet f o r m ą do eseju lub re­ p o r t a ż u . Tego rodzaju wydawnictwo, d o s t ę p n e dla ma­ sowego czytelnika, spełni n i e w ą t p l i w i e rolę ambasadora k u l t u r y polskiej w ś r o d o w i s k u radzieckim i przyczyni się do zwiększenia zainteresowania naszą s z t u k ą l u d o w ą . Na szczególne p o d k r e ś l e n i e zasługuje celowy dobór ilustracji jak r ó w n i e ż staranne przygotowanie edytorskie omawianej pozycji. Znikoma ilość b ł ę d ó w w licznie przy­ taczanym polskim nazewnictwie jak i w cytowanej l i ­ teraturze jest w y n i k i e m d o k ł a d n e j korekty, n i e ł a t w e j przecież dla autora posługującego się m a t e r i a ł e m obco­ j ę z y c z n y m . W p o r ó w n a n i u z podobnymi wydawnictwami, dotyczącymi sztuki ludowej w Z w i ą z k u Radzieckim, omawiana publikacja posiada s k r o m n ą szatę graficzną, co jednak wpłynęło na stosunkowo niską cenę, a przez to zapewne zwiększy k r ą g odbiorców. P r z y k ł a d omawianego tu wydawnictwa rosyjskiego nasuwa wniosek, że i w naszym k r a j u pożyteczne byłoby wydanie podobnej pracy w d u ż y m n a k ł a d z i e , pracy rze­ telnej w informacjach i odpowiednio taniej a więc do­ s t ę p n e j dla szerokiego ogółu. O zapotrzebowaniu na te­ go rodzaju pozycje świadczy fakt, że nawet luksusowe w y d a w n i c t w a polskie sprzed k i l k u lat zniknęły z półek księgarń. Ewa Fryś-Pietraszkowa PRZYPISY 1 Z. B. Głowa, M a t e r i a ł y do mapy o ś r o d k ó w garn­ carskich w Polsce, „Pol. Szt. L u d . " R. X , 1956, nr 2,3, 4/5, 6, R. X I , 1957, nr 1,2. 2 O. A. Ganckaja, N . N . Gracjanskaja, Krestianskoje żiliszcze zapadnych Słowian, w : Typy selskogo żiliszcza w stranach z a r u b i e ż n o j Ewropy [pr. zbiór.] Moskwa 1968. s. 139—177. �