https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3567d2d0f5177e2ddf3419694726f949.pdf 426e7bda7348820efe61b5ff4a8eea94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource tkactwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4429 Title A name given to the resource Poczynania Jacka Sariusza Wolskiego w zakresie tkactwa ludowego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 2 I i . 1. Wystawa Bożena „O z okazji 20-lecia „Opocznianki", czerwiec I К 1969 r. Opoczno. II. 2. Opoczyński strój dziecięcy. Gołcz P О С Z N A N Obchodzone w br. 20-lecie Cepelii sprzyja obra­ chunkom, a zwłaszcza podsumowaniu minionych lat. Związek Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz­ nego „Cepelia" zrzesza na terenie całej Polski 80 spół­ dzielni. Część z nich p o w s t a ł a w miastach w o j e w ó d z k i c h , po­ wiatowych b ą d ź osiedlach i zajmuje się p r o d u k c j ą arty­ styczną opartą o projekty a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , część na­ tomiast rozsiana jest po wsiach i m a ł y c h miasteczkach, wszędzie tam, gdzie istnieją o ś r o d k i twórczości ludowej. Do najlepszych należy „ O p o c z n i a n k a " w Opocznie, dzia­ łająca w bogatym, ż y w y m regionie, spółdzielnia znana ze swych wysokich osiągnięć artystycznych i dlatego za­ sługująca na bardziej szczegółowy opis i analizę. Region opoczyński, w k t ó r e g o o b r ę b i e położone są wsie objęte działalnością „ O p o c z n i a n k i " , został określony jako zamknięta jednostka kulturowo-etnograficzna i jako jednostka fizjograficzna jeszcze przez badaczy X I X w i e ­ ku. Pokrywa się on w zasadzie z terenem p o w i a t u opo­ czyńskiego oraz p o w i a t u przysuszańskiego, granicząc z grupami etnicznymi o nieco i n n y m p r o f i l u k u l t u r o ­ wym: r a w s k ą od północy, p i o t r k o w s k ą od zachodu, ra­ domską od wschodu i k o n e c k ą od p o ł u d n i a . Warunki fizjograficzne regionu opoczyńskiego z a w a ż y ł y — obok innych przyczyn —* na stosunkowo s ł a b s z y m rozwoju A" I J E J 20 L A: T rolnictwa, sprzyjając z kolei hodowli owiec, na licznych ł ą k a c h c i ą g n ą c y c h się w z d ł u ż brzegów Pilicy oraz jej ważniejszych d o p ł y w ó w — Czarnej i Drzewiczki. Hodo­ w l a owiec w p ł y n ę ł a z kolei na rozwój wytwórczości tkac­ k i e j , bazującej na wełnie jako surowcu. Ziemie nadpiliczne m a j ą peryferyjny charakter w sto­ sunku do historycznych dzielnic Polski: Mazowsza, Ma­ łopolski, Łęczyckiego i jako teren przejściowy s t a n o w i ą p e w n ą całość w zakresie tradycyjnej kultury wsi. „Opoczyńskie — stwierdza J. Krajewska — leży w granicznej strefie kulturowej między Małopolską a Ma­ zowszem, posiada wiele cech w s p ó l n y c h obu regionom, w p ł y w Mazowsza zaznacza się szczególnie w opoczyń­ skim s t r o j u " . Dawniej zresztą powiat opoczyński sta­ n o w i ą c y centrum regionu wchodził częściowo w o b r ę b historycznego Mazowsza i chociaż obecnie pod wzglę­ dem administracyjnym należy do w o j e w ó d z t w a kielec­ kiego, kulturowo z w i ą z a n y jest o wiele silniej z Ma­ zowszem niż z M a ł o p o l s k ą . l 2 3 L u d n o ś ć zamieszkująca wsie opoczyńskie stanowi nie­ w i e l k ą g r u p ę etnograficzną, k t ó r a z a c h o w a ł a bogatą, tra­ dycyjną k u l t u r ę ludową, w y r ó ż n i a j ą c ą j ą spośród otocze­ nia, „od n i e p a m i ę t n y c h czasów stanowili z w a r t ą , wyod­ r ę b n i a j ą c ą się społeczność l o k a l n ą o dużych tendencjach zachowawczych, zwłaszcza w zakresie tradycji i postaw 213 ��4 społecznych" . N i e w ą t p l i w i e na zachowanie na t y m te­ renie wielu e l e m e n t ó w tradycyjnej k u l t u r y ludowej miało wpływ to, że typowe wsie opoczyńskie p ó ł n o c n e j części regionu, zachodniej oraz jego centrum, to dawne wsie królewskie i biskupie, gdzie istniała w i ę k s z a swoboda w traktowaniu poddanych, a co za t y m idzie k u l t u r a materialna i duchowa r o z w i j a ł a się t u bujniej niż we wsiach szlacheckich. Przejawem zachowania w O p o c z y ń skiem żywej k u l t u r y ludowej są r ó ż n e dziedziny t w ó r ­ czości, a przede wszystkim wspomniane j u ż tkactwo, strój ludowy, w mniejszym zakresie haft, wycinanki, p i ­ sanki, bukiety z bibuły, ż y w y jest r ó w n i e ż folklor, t a ń c e i pieśni. Umiejętności l u d u opoczyńskiego od dawna już pod­ kreślano w opisach krajoznawczych. Tak np. czytamy w dziewiętnastowiecznych „ K ł o s a c h " „...kobiety bez w y ­ jątku umieją robić p ł ó t n o oraz p i ę k n e i d o s k o n a ł e w e ł niaki na fartuchy, kiecki, robią też sukno na sukmany, pasy dla chłopów b i a ł e na co dzień, o d ś w i ę t n e czerwone... a takiej umiejętności i p r a c o w i t o ś c i nie znajdzie znów na Mazowszu, a przynajmniej w okolicach..." i dalej o stroju „strój ten p i ę k n y i charakterystyczny t r z y m a się okolicy nadpilicznej, nie umiem oznaczyć d o k ł a d n i e gdzie się kończy. Blisko stąd, poza D r z e w i c ą i Rusino­ wem w Smogorzewie, z tej strony Przysuchy lud j u ż inaczej się ubiera... kobiety nie tak c z e r w i e n i ś c i e w y ­ glądają" . 5 Region opoczyński należy obecnie do lepiej zbada­ nych w Polsce. Pierwszy nader p e ł n y zbiór m a t e r i a ł ó w etnograficznych p o d a ł Oskar Kolberg, z jego przekazu wiemy też, że w O p o c z y ń s k i e m dodatkowym ź r ó d ł e m za­ robków obok rolnictwa b y ł p r z e m y s ł górniczo-hutniczy, a w Smagowie, Przysusze, Drzewicy istniały i dobrze prosperowały huty ż e l a z a " . W okresie m i ę d z y w o j e n ­ e n y m z a j m o w a ł się O p o c z y ń s k i e m Tadeusz Seweryn, prze­ w a ż n i e obrzędowością, l i t e r a t u r ą i p l a s t y k ą . J. Wiś­ niewski o m a w i a ł gospodarcze w a r u n k i ż y c i a . Z jego relacji dowiadujemy się, że w drugiej połowie X V I I I i w X I X w. niewielka liczba m i e s z k a ń c ó w t r u d n i ł a się handlem i r z e m i o s ł e m opartym o miejscowe surowce, a część ludności p r a c o w a ł a w w y t w ó r n i a c h tkackich, manufakturach i fabrykach. Na osobną u w a g ę zasługują prace ucznia Tadeusza Seweryna, znanego badacza k u l t u r y ludowej środkowego dorzecza Pilicy — J. P. Dekowskiego. 7 8 Bardziej szczegółowe badania terenu przeprowadzono już po drugiej w o j n i e . W rezultacie p o w s t a ł y prace za­ r ó w n o o charakterze monografii tematycznych, jak też szczegółowe opracowania poszczególnych wsi. Dużo uwa­ gi poświęcono sztuce ludowej, zwłaszcza w opracowa­ niach Instytutu Sztuki P A N . 9 10 O artystycznej wytwórczości regionu pisali r ó w n i e ż : Blanka K a c z o r o w s k a , Zofia G ł o w a , Janina K r a j e w ­ ska , Krystyna K o n d r i a t i u k o w a Bogusław Kowalec , a zwłaszcza w y b i t n y znawca tego regionu Jan Piotr Dek o w s k i . Bogatym ź r ó d ł e m m a t e r i a ł o w y m z zakresu sztuki ludowej są też katalogi przewodniki i sprawoz­ dania z k o n k u r s ó w . n ls 1 2 15 16 18 Jak w i ę c widać, zainteresowania badawcze k u l t u r ą regionu opoczyńskiego dotyczyły w p o w a ż n y m stopniu sztuki ludowej, d a j ą c stosunkowo p e ł n y i aktualny jej obraz w momencie, gdy zdecydowano się na utworzenie przez Cepelię w Opocznie o ś r o d k a p r z e m y s ł u c h a ł u p n i ­ czego. W 1950 r. p o w s t a ł a spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a " n a w i ą z u j ą c w swym charakterze do działalności powsta­ łej wcześniej spółdzielni „Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowe­ go", s p ó ł d z i e l n i , k t ó r a pierwsza z a i n i c j o w a ł a akcję opieki upowszechnienia twórczości ludowej. ie II. 3. Występ zespołu „Opocznianki", Opoczno 1969 r, 11. 4. Kilim — narzuta, wełna, rekonstrukcja z zapaski z 1915 r. Kruszewice, pow. Opoczno. II. 5, Kilimek, wyk. 1950 г., rekonstrukcja z zapaski. Młynczysko, pow. Opoczno. II. 6. Narzuta —. kraciak w koziołki, wzór współczesny, len z welną^ Й, 7, Zapaską opoczyńska. 215 �I I . 8. Dzianina na pelerynę damską. II. 9. Kilim w koziołki, ną, wzór współczesny. Opoczno. II. 11. Narzuta na tapczan, Kilim, wełna. Smardzewice, pow. Opoczno. len z wełną. rekonstrukcja Opoczno. Ił. 10. Kilim z zapaski. Gapinin, w koziołki, len z weł­ pow. Opoczno. II. 12. «м ш «ж «t л* •ж m m urn í mm -mm mm mk > «5Шш» «• «* *» *•«**««» •» «•» 9 Ш ШЩ «*< «99 •» «• " » a m m m m ' -m «. m •«* » wm ж m. ф <m вш »m Ш> **• «* «** •»"» **» mm am mm mm mmm» se* *s» «да «я» ш» »ш ^ ЦШ Ш W J8»W И " * ®m «и -«ü» • **** w at am a» «• «w «ж» «• S <*» S <"» : •" 2 * « 2 * «a» **" «w« »™ ^ S 2 ¡ fi 5 wm mm *Ш m> m m «¡* «W Ж* **» • #•» *» •* • " » * • • » * «» *» »• «8 «»» «И •*> W» «• •» * ^ ym *m »»» ««*. *** яш W «w» «ВД *• ** 2 2 С » Г Z «ss» ;.$pt «S# **» »» •.««* *** " W : • : �ИМИ ""НИ .. .. i г: i i;. i i f »i:.-; ¡i ; > i ¡; : ,»¿Plflf • НОН ...... . ... i? >:' t 'iimniitiiiniiiimiitiiinimiin н 11 hiiihii mmjmj^ji » ¡HiiiHiatiiiiiiiiiiuimiinmi!iHmiiiitHiiiiiii!s>i!iiiiiiiiiiitiiiiuui 15 • И В Е -v••• ••• •c-'r '.;'">"i::a.i.. s i » * - * * . * л ц . - ? * з ч % ÍT i . s : • i , :,J» • P o d s t a w o w ą dziedziną z a i n t e r e s o w a ń „ O p o c z n i a n k i " było wielobarwne tkactwo w e ł n i a n e , w mniejszym za­ kresie lniane. Tkactwo to w czasie powstania spółdzielni żywe jeszcze było we wsiach położonych na p o ł u d n i e i północ od Opoczna — takich j a k : Ogonowiee, Sitowa, Karwice, Bukowiec, K r a ś n i e a , Studzianka i Radzice . Żeby dobrze z r o z u m i e ć późniejsze metody d z i a ł a n i a „Opocznianki", należy k r ó t k o s c h a r a k t e r y z o w a ć działal­ ność tej spółdzielni, a w ł a ś c i w i e jej oddziału w Opocz­ nie, egzystującego od 1948 r o k u . I s t n i a ł y dwa k i e r u n k i w działalności łódzkiej spółdzielni z m i e r z a j ą c e do oży­ wienia artystycznej w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Jeden to or­ ganizowanie k o n k u r s ó w i wystaw sztuki ludowej, drugi instruktaży. W w y n i k u tych ostatnich p o w s t a ł y cepeliow­ skie zespoły tkackie w Rzeczycy, K r ó l o w e j Woli, C h o r z ę cinie, Monicach, Smardzewicach . Konkursy na trady­ cyjne przedmioty sztuki ludowej poprzedzane były zwy­ kle badaniami terenowymi, przeprowadzanymi w s p ó l n i e z Muzeami Regionalnymi oraz W y d z i a ł a m i Kultury PWRN. iNiektóre z nich, j a k np. na w y c i n a n k ę opoczyń­ ską powtarzano, p r z y c z y n i a j ą c się w ten sposób do pod­ niesienia jej poziomu artystycznego. Inne konkursy obej­ m o w a ł y haft opoczyński, przedmioty z w i ą z a n e z o b r z ę ­ dowością. „ T o w a r z y s z y ł y konkursom pokazy i wystawy sztuki ludowej organizowane nie tylko w miastach ale i we wsiach. Na p r z y k ł a d cykl wystaw w Rawskiem, Opoczyńskiem, w czasie obozu s t u d e n t ó w w Sulejowie, jak r ó w n i e ż późniejsze wystawy w Rzeczycy, I n o w ł o dzu, K r ó l o w e j W o l i , i w Monicach" . J u ż wtedy sięgano po autentyki sztuki ludowej. U z u p e ł n i e n i e m wystaw i k o n k u r s ó w były wydawane katalogi z nazwiskami 20 2 1 22 23 t w ó r c ó w , spisem e k s p o n a t ó w , ilustracjami. Rozwój go­ spodarki socjalistycznej w k r a j u nie w p ł y n ą ł w p i e r w ­ szych latach po wojnie, na kierunek p r z e o b r a ż e ń gospo­ darczych i społecznych Opoczyńskiego. Reforma rolna w zasadzie nie zmieniła struktury obszarowej gospo­ darstw, a procesy industrializacji nie o b e j m u j ą jej swoim g ł ó w n y m nurtem. W Opoczyńskiem gleba jest średnio urodzajna i p r z e w a ż a d u ż a ilość drobnych gospodarstw rodzinnych. Dla ludności wiejskiej związanej z tradycyj­ ną f o r m ą gospodarowania koniecznością stał się dodat­ kowy dochód w b u d ż e c i e gospodarstwa, k t ó r y by pozwa­ lał na p o w a ż n i e j s z e inwestycje. Szczególnie rósł problem zatrudnienia kobiet. W z w i ą z k u z t y m w 1949 r. w Opocznie zorganizowano kurs dziewiarstwa ręcznego, w w y n i k u k t ó r e g o 30 kobiet otrzymało upragnione za­ trudnienie. Jest to o tyle w a ż n e w naszych r o z w a ż a ­ niach, że stąd bierze p o c z ą t e k późniejsza produkcja dzie­ wiarska w „Opoczniance". M o ż e m y też stwierdzić, że w t y m samym r o k u p o w s t a ł zalążek własnego zespołu re­ gionalnego „ O p o c z n i a n k a " . Na wystawie sztuki ludowej w Łodzi w y o d r ę b n i o n o po raz pierwszy ekspozycję re­ gionu opoczyńskiego, a zaproszonych gości witały śpie­ wem opocznianki w oryginalnych strojach ludowych. 2 maja 1950 r. o ś r o d e k w Opocznie przekształcił się w s a m o d z i e l n ą j e d n o s t k ę gospodarczą i Spółdzielnię P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „ O p o c z n i a n k ę " , k t ó r a s w ą działalność rozpoczęła od w s p ó ł p r a c y z orga­ n i z u j ą c y m się Wtedy P a ń s t w o w y m Zespołem Pieśni i T a ń c a „Mazowsze", z a o p a t r u j ą c go częściowo w stroje regionalne zakupione w terenie, częściowo szyjąc dla n i c h w spółdzielni. 24 217 5!1 �Działalność każdej spółdzielni cepeliowskiej charak­ teryzuje zawsze d w u k i e r u n k o w o ś ć ; gospodarczy k i e r u ­ nek działania oraz kulturalno-artystyczny. H i s t o r i ę dzia­ łalności „ O p o c z n i a n k i " m o ż e m y podzielić na trzy duże okresy o w y r a ź n i e o d r ę b n y c h cechach. Pierwszy okres od momentu powstania do 1954 r. m o ż n a n a z w a ć okresem spontanicznym. C e c h o w a ł go przede wszystkim zapał ludzi, k t ó r z y często furmanka­ m i pokonywali odległości, celem pozyskania tkaczek do chałupniczej pracy w spółdzielni. W t y m okresie w y s t ę ­ powały duże t r u d n o ś c i natury organizacyjnej spowodo­ wane brakiem zaufania ludzi do nowej formy organiza­ cyjnej — spółdzielczości pracy. Nie było natomiast ogra­ niczeń toku produkcyjnego w a r u n k a m i technicznymi, j a k to ma miejsce obecnie , tzn. nie o b o w i ą z y w a ł y ścisłe normy surowcowe i czasowe. Był to okres powsta­ wania i krystalizowania się metod d z i a ł a n i a spółdzielni cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego w ż y w y m regionie. Problemem od p o c z ą t k u n a s t r ę c z a j ą c y m duże t r u d n o ś c i b y ł o zaopatrzenie w surowce i farbowanie p r z ę d z y . Okres drugi (mniej więcej od 1958 r.) c h a r a k t e r y z o w a ł y w y s t ę p u j ą c e coraz częściej t r u d n o ś c i n a t u r y ekonomicz­ nej, spowodowane m . i n . brakiem z a m ó w i e ń ¡na produ­ kowane wyroby sztuki ludowej, m a ł ą w y d a j n o ś c i ą p r y ­ m i t y w n y c h krosien w pracy c h a ł u p n i c z e j , dostarczaniem spółdzielni niskogatunkowych s u r o w c ó w , n i e u d o l n ą orga­ nizacją pracy. Czynniki te w sposób d e c y d u j ą c y w p ł y ­ n ę ł y na z m i a n ę p r o f i l u spółdzielni. W y k o r z y s t u j ą c k o ­ n i u n k t u r ę p a n u j ą c ą w ó w c z a s na r y n k u , uruchomiono p r o d u k c j ę błyszczących kap, stylonu, śpioszków, s w e t r ó w wykonywanych maszynowo, j e d n o c z e ś n i e ograniczając p r o d u k c j ę r e g i o n a l n ą , a nawet ręcznego dziewiarstwa. R o z w i ą z a n o t e ż zespół regionalny. Okres ten zakończył się akcentem optymistycznym — w y s t a w ą produkcji 25 2 6 218 spółdzielni, g ł ó w n i e tkactwa regionalnego w Domu Sztu­ k i Ludowej w Warszawie z w y s t ę p a m i reaktywowanego zespołu i kapeli — p o z w a l a j ą c y m m i e ć n a d z i e j ę na po­ w r ó t do dobrych tradycji pierwszych lat działalności „ O p o c z n i a n k i " . R o z p o c z y n a ł się trzeci okres w jej dzia­ łalności, okres tworzenia p r a w i d ł o w e g o modelu spółdziel­ ni cepeliowskiej, zgodnie z jej statutowymi zadania­ m i . Zamyka go znakomita wystawa produkcji spół­ dzielni, zorganizowana m. i n . z okazji 25-lecia PRL i 20-lecia istnienia „ O p o c z n i a n k i " . 21 P r z y s t ę p u j ą c do szczegółowego o m ó w i e n i a pierwsze­ go okresu działalności „ O p o c z n i a n k i " należy jeszcze raz p o d k r e ś l i ć celowość jej powstania na t y m terenie. Jako jednostka gospodarcza m i a ł a zapewnić stały dochód ludności m a ł o r o l n e j , b ę d ą c y u z u p e ł n i e n i e m bud­ żetu gospodarstwa i poprzez t ę działalność najogólniej m ó w i ą c s p r a w o w a ć opiekę i u p o w s z e c h n i a ć twórczość l u d o w ą regionu opoczyńskiego. P o c z ą t k o w o „ O p o c z n i a n k a " liczyła zaledwie 23 człon­ k ó w : 18 dziewiarek i 5 tkaczek. Pierwszym prezesem Spółdzielni b y ł a M a r t a Gacparska z Warszawy. Kie­ r o w n i k i e m technicznym — opocznianka Janina Smykowska. Organizacja w ł a d z oparta została o przyjęty w naszym p r a w i e spółdzielczym system trzech zasadniczych o r g a n ó w spółdzielni: z a r z ą d u , rady oraz walnego zgro­ madzenia, k t ó r e jest organem n a j w y ż s z y m i nadrzęd­ n y m wobec d w ó c h pozostałych . P r o d u k c j ę oparto o sy­ stem pracy c h a ł u p n i c z e j . D o d a t k o w ą f o r m ą organizacyj­ n ą był skup gotowych p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z te­ renu . O d tej c h w i l i dla w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej o t w o r z y ł y się perspektywy produkcji na rynek miejski. Dotyczyło to szczególnie tkactwa, k t ó r e od początku wy­ sunęło się na czoło produkcji „Opocznianki". Niemałą 2S 29 ��rolę w t y m procesie o d e g r a ł a d u ż a liczba w a r s z t a t ó w , po­ wszechna znajomość technik tkackich. Wszystkie inne ż y w e dziedziny twórczości, j a k w y c i n a n k i , hafty, pisan­ k i , bukiety, zajęły miejsce p o d r z ę d n e , co m i a ł o ogromny w p ł y w na stopniowe zanikanie tych dziedzin. Szczegól­ nie stało się to widoczne na pokonkursowym pokazie p a m i ą t k i opoczyńskiej w czerwcu br. Pierwsze t r u d n o ś c i natury organizacyjnej w y s t ą p i ł y j u ż przy realizowaniu z a m ó w i e ń „Mazowsza". Społeczność wiejska w t y m okre­ sie czasu odnosiła się nieufnie do nowych f o r m — spół­ dzielczości pracy. Kobiety nie zgłaszały się do spółdzielni, a te k t ó r e w y r a ż a ł y c h ę ć n a w i ą z a n i a w s p ó ł p r a c y , były potępione we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Bardzo powoli od­ b y w a ł się proces w ł ą c z a n i a kobiet wiejskich w n u r t ż y ­ cia gospodarczego i kulturalnego naszego kraju. Należało p r z e ł a m a ć istniejące opory i zdobyć zaufa­ nie. Można było tego d o k o n a ć tylko d r o g ą u m i e j ę t n e g o n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , znalezienia wspólnego języka, poznania w a r u n k ó w życia na wsi, uczestniczenia w k ł o ­ potach i radościach jej m i e s z k a ń c ó w oraz zdobycia au­ torytetu. Ogromnej pracy na t y m odcinku d o k o n a ł a Ja­ nina Smykowska, obecny prezes „ O p o c z n i a n k i " . Na proces przemian d o k o n y w a j ą c y c h się w psychice ludzi w p ł y n ę ł y też i takie c z y n n i k i : powodzenie w y ­ stępów „Mazowsza", organizowanie r ó ż n y c h regional­ nych zespołów, prace badawcze prowadzone przez pla­ cówki naukowe oraz przyznawanie n a g r ó d p i e n i ę ż n y c h za uczestniczenie w konkursach i wystawach sztuki l u ­ dowej. Do k o ń c a 1950 roku ponad 100 tkaczek ludowych zostało członkami spółdzielni. Wiele z nich to znane dziś i cenione t w ó r c z y n i e ludowe, j a k Ewa Wójcik z Libiszowa, Marianna Wieprzek z Sobawin, Zofia D ą b r o w s k a z Kruszewca i inne z W o l i Zależnej, Ogonowic, M i ę d z y ­ borza, Gorzałko wa, Smogorzewa, Wólki Karwickiej. Przed kobietą w i e j s k ą otworzyły się możliwości c a ł k o ­ II. 18. Torba damska z pasiaka, wełna, Czapka, rękawiczki i szalik, włóczka, kordonkiem. Opoczno. witej zmiany jej pozycji społecznej, a pozycja we w ł a s ­ n y m ś r o d o w i s k u zaczęła n a b i e r a ć nowego znaczenia. Przedmioty dawniej wykonywane dla odbiorcy wiejskie­ go stały się poszukiwane przez odbiorcę miejskiego, po­ d o b a ł y się. Zaczęło w z r a s t a ć poczucie w ł a s n e j wartości. Tkaczki o t r z y m y w a ł y ze spółdzielni przędzę, k t ó r ą same p r z e w i j a ł y , s n u ł y o s n o w ę o d d a j ą c do spółdzielni g o t o w ą t k a n i n ę . P r a c o w a ł y w warunkach najbardziej zbliżonych do w a r u n k ó w w j a k i c h zawsze p o w s t a w a ł y przedmioty w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Praca c h a ł u p n i c z a nie b y ł a jednak od strony organizacyjnej ł a t w ą i w y ­ g o d n ą f o r m ą działania. Z a r y s o w a ł y się przede wszyst­ k i m t r u d n o ś c i roztoczenia w ł a ś c i w e j opieki nad produk­ cją w terenie. Do 1954 r. spółdzielnia nie p o s i a d a ł a etatu k i e r o w n i k a artystycznego. Ponadto brak było własnego ś r o d k a transportu oraz f u n d u s z ó w na wyjazdy w teren. W z w i ą z k u z t y m k a ż d y ś r o d e k lokomocji b y ł dobry, na­ wet furmanka. Często tkaczka źle z r o z u m i a ł a polecenie k i e r o w n i k a produkcji i w y k o n a ł a t k a n i n ę niezgodną z z a m ó w i e n i a m i . P o w o d o w a ł o to niewykonywanie pla­ n ó w produkcyjnych, powstawanie r e m a n e n t ó w , przy jed­ noczesnym w z r o ś c i e k o s z t ó w produkcji. I n n y m manka­ mentem c h a ł u p n i c z e g o sposobu produkcji był dowolnie przez n i ą normowany czas pracy — n a s t ę p n a przyczyna niewykonywanie z a m ó w i e ń . Ponadto stare w ą s k i e kros­ na o p r z e k ł a d a n y c h r ę c z n i e c z ó ł e n k a c h , sznurkowych nicielnicach i d u ż y m stopniu zużycia, w y m a g a ł y wyso­ kich g a t u n k ó w przędzy, co w warunkach spółdzielczości pracy było n i e o s i ą g a l n e . W ł a ś c i w ą p o d s t a w ę finansową do osiągnięcia z a d o w a l a j ą c y c h w s k a ź n i k ó w gospodar­ czych d a w a ł a produkcja dziewiarska i prowadzenie w ł a s n e g o sklepu w Opocznie. A b y zapobiec z a ł a m a n i u ekonomicznemu spółdzielni p r z y s t ą p i o n o do organizowa­ nia tkackiego z a k ł a d u zwartego w Opocznie. Innym czynnikiem m a j ą c y m d o ś ć istotny w p ł y w na powstanie wykończona frędzlami, uchwyty zdobione krajką i „kucotkami". z krajki. II. 19. Krajka opoczyńska. U. 21. Komplet serwetek, len, haft ШЯЕШШШШШ/ШШШШШШ ... . - — 220 T - — - Ц П Ц М И 1 М — п н и ! щ и т щц л i n r Ił. 20. płaski �tkalni było coraz większe zapotrzebowanie r y n k u na szerokie tkaniny dekoracyjne, n i e o s i ą g a l n e w systemie pracy c h a ł u p n i c z e j . P r a c ę w t k a l n i na dwie zmiany roz­ poczęły m ł o d e tkaczki, dojeżdżające do Opoczna ze w s i odległych o 10—15 km., często w błocie, deszczu i z i m ­ n i e . O d t ą d swoje u m i e j ę t n o ś c i przekazane przez t r a ­ dycję (umiały t k a ć na w ą s k i c h krosnach) b ę d ą kontynuo­ wały w zupełnie dla nich nowych warunkach, w a r u n ­ kach obcych powstawaniu tradycyjnych p r z e d m i o t ó w l u ­ dowych. Czy te nowe w a r u n k i w p ł y n ę ł y ujemnie na cha­ rakter produkcji „ O p o c z n i a n k i " , j a k w y w i ą z a ł y się ze swoich z a d a ń m ł o d e kobiety? O d p o w i e d z i ą na to pytanie będzie analiza bieżącej produkcji „ O p o c z n i a n k i " , prze­ prowadzona na materiale zgromadzonym na wystawie w czerwcu br. 30 W 1956 roku w t k a l n i stało j u ż 14 krosien szerokich, wielonicielnicowych o p o d w ó j n y c h skrzynkach c z ó ł e n k o ­ wych, dających możliwości tkania k i l k o m a kolorami. Za­ stosowano t a k ż e automatyczne regulatory, dzięki k t ó r y m tkanina była r ó w n o w ą t k o w a n a , a tkaczka nie t r a c i ł a czasu na przesuwanie postawu. W 1952 r o k u n a s t ą p i ł o połączenie spółdzielni z za­ kładem p r z ę d z a l n i c z y m „ M e r y n o s " pod w s p ó l n ą n a z w ą „Opocznianka". Do tej pory z a k ł a d ten jest podstawo­ wym z a k ł a d e m spółdzielni, z a o p a t r u j ą c y m j ą w główny surowiec j a k i m jest p r z ę d z a w e ł n i a n a . W 1954 roku kierownikiem artystycznym spółdzielni zostaje Janina Smykowska, k t ó r a pełni tę funkcję do 1958 r. Metody działania z a p o c z ą t k o w a n e przez łódzką spół­ dzielnię są przez „ O p o c z n i a n k ę " kontynuowane. Częste wyjazdy w teren, celem wyszukiwania zabytkowych stro­ jów, tkanin, gromadzenie próbek, daje w spółdzielni po­ czątek dokumentacji wzornictwa w zakresie tradycyj­ nego tkactwa opoczyńskiego. „ O p o c z n i a n k a " nadal ucze­ stniczy w wystawach lub sama je organizuje, członkowie spółdzielni b i o r ą udział w ogłaszanych w t y m czasie kon­ kursach na s z t u k ę l u d o w ą regionu opoczyńskiego. Utrzy­ muje się ścisły kontakt z muzeami w Tomaszowie Ma­ zowieckim i Łodzi. Istniejące dwa systemy produkcji w pewnym sensie w y z n a c z a j ą jej charakter. Tkaczkom p r a c u j ą c y m na wsi powierza się do wykonania, a właściwie do odtworzenia, autentyczne, oryginalne tkaniny w e ł n i a n e , pochodzące z w ł a s n y c h penetracji terenowych, b ą d ź ze zbiorów m u ­ zealnych, a m a j ą c e zastosowanie głównie do stroju l u ­ dowego. Ponadto c h a ł u p n i c z k a odtwarza u siebie wzory w ł a s n e , lub najbliższego jej otoczenia. W ten sposób p o w s t a j ą kopie a u t e n t y k ó w . W przypadku przekomponowania kolorystycznego lub ornamentacyjnego tworzy ona wzór nowy. Wszystko zależy od indywidualnej inwencji twórczej. Starsze tkaczki k o m p o n u j ą zazwyczaj bezbłędnie, młodsze natomiast m a j ą upodobania do stosowania d u ż e j 221 �ilości barw, nie zawsze szczęśliwie łączonych. W takich sytuacjach w ł a ś n i e do roili kierownika artystycznego , należy czuwanie nad w ł a ś c i w y m poziomem artystycznym wykonywanej produkcji. Przy b r a k u k i l k u k o l o r ó w p r z ę ­ dzy, co czasem się zdarza — gdy zachodzi konieczność z a s t ą p i e n i a ich i n n y m i kolorami — m o ż e się to o d b y w a ć tylko pod jego kierunkiem. Ź r ó d ł e m wzornictwa dla tkaczek p r a c u j ą c y c h w z a k ł a ­ dzie z w a r t y m m o g ą b y ć wzory t k a n i n pochodzące z pe­ netracji terenowych, z b i o r ó w muzealnych oraz dodatko­ wo wzory pochodzące z produkcji c h a ł u p n i c z e j . Nowe, udane wzory c h a ł u p n i c z e k demonstrowane są w t k a l n i i mogą służyć jako źródło inspiracji t w ó r c z e j — przyczy­ niają się do powstawania zupełnie nowego lub podobne­ go wzoru, przez wprowadzenie nowych e l e m e n t ó w . Zda­ rzają się przypadki sugerowania przez Regionalne B i u r a S p r z e d a ż y — p l a c ó w k i handlowe Cepelii — kolorystyki np. „więcej zieleni", „ m n i e j r ó ż u " itp. S ą one u w z g l ę d ­ niane przez spółdzielnię w granicach zachowania ogólne­ go charakteru tkaniny ludowej. Praca tkaczek ogranicza się do czynności samego t k a ­ nia. Wszystkie bowiem prace przygotowawcze są w y k o ­ nywane w spółdzielni w t y m okresie częściowo mecha­ nicznie. Praca tkaczki odbywa się na akord, według norm surowcowych i czasowych ustalonych komisyjnie. Zarobki obliczane s ą od ilości wykonanej produkcji. Stawka akordowa obliczana jest na podstawie stawki godzinowej, ustanowionej dla poszczególnych r o d z a j ó w pracy. Tkaczka otrzymuje miesięczny plan produkcji opracowany na podstawie wyliczonej normy dziennej. W a ż n e było takie ustawienie norm czasu, k t ó r e by po­ zwalało na pewne luzy, n i e z b ę d n e przy pracy t w ó r c z e j . Istnieje bowiem przy t y m systemie p ł a c y n i e b e z p i e c z e ń ­ stwo produkowania tzw. m a s ó w k i o wzorach uproszczo­ nych, operowanie jednakowymi u k ł a d a m i , czego jednak „ O p o c z n i a n k a " u n i k n ę ł a . Miesięczne zarobki tkaczek p r a ­ cujących w zakładzie z w a r t y m są stałe i w t y m okresie wynosiły ok. 800 zł. Miesięczne zarobki c h a ł u p n i c z e k charakteryzuje duża rozpiętość od 300—900 zł. w zależ­ ności od ilości czasu j a k i m ona rozporządza. sl Na produkowany przez „ O p o c z n i a n k ę " asortyment składały się: w p r z e w a ż a j ą c e j ilości narzuty w e ł n i a n e , n a s t ę p n i e t k a n i n y s a m o d z i a ł o w e w m e t r a ż u , tzw. l e j b i kowe, lniane t k a n i n y zasłonowe oraz tzw. stołowizna, tzn. obrusy, serwetki. Droga j a k ą musi p r z e b y ć wzór p o w s t a ł y na k r o ś n i e do sklepu cepeliowskiego nie jest prosta. Wszystkie wzo­ ry produkowane w piortie Cepelii podlegają ocenie Komisji Ocen Artystycznych lub Etnograficznych . Po zatwierdzeniu przez w / w Komisje, spółdzielnia opraco­ wuje w a r u n k i techniczne, k a l k u l a c j ę celem zatwierdze­ nia ceny przez K o m i s j ę Cen działającą przy Z w i ą z k u „ C e p e l i a " , a w omawianym okresie przez P a ń s t w o w ą K o m i s j ę Cen. ,Nowy w z ó r m o ż e wejść do produkcji po zawarciu umowy z Regionalnym B i u r e m S p r z e d a ż y na dany a r t y k u ł . Procedura taka jest dość skomplikowana i czasami opóźnia pojawienie się nowego a r t y k u ł u w han­ d l u detalicznym. 32 33 Wszystkie wyżej wymienione czynniki wprawdzie po­ lepszyły w s k a ź n i k i gospodarcze spółdzielni, p o j a w i ł się jednak groźny wróg, a mianowicie brak z a m ó w i e ń na a r t y k u ł y twórczości ludowej. Rozpoczyna się drugi okres w historii spółdzielni, kiedy nie w y p ł a c a się dywidendy członkom i spółdzielnia nie jest w stanie z a p e w n i ć tkaczk o m - c h a ł u p n i c z k o m ciągłej pracy. Czym należy sobie t ł u m a c z y ć t a k i stan rzeczy? Ówczesna sytuacja nie sprzyja zainteresowaniu s z t u k ą l u d o w ą w ogóle. Na r y n k u b r a k o w a ł o podstawowych 222 a r t y k u ł ó w odzieżowych i te cieszyły się olbrzymim za­ interesowaniem. Ponadto dość powszechnie zakorzenio­ ne jeszcze były upodobania d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e do me­ b l i na wysoki połysk, ż a k a r d o w y c h kanap, a ż u r o w y c h serwetek. O c z y w i s t ą jest rzeczą, ż e przy t a k i m u k ł a d z i e s t o s u n k ó w społeczno-gospodarczych, handel cepeliowski wolał zajmować się s p r z e d a ż ą s w e t r ó w , kap aniżeli p r z e d m i o t ó w ludowych, t ł u m a c z ą c się zalegającymi re­ manentami. Wobec p o w s t a ł e j sytuacji, kierownictwo spółdzielni skorzystało z chłonności r y n k u na a r t y k u ł y o w ą t p l i w e j w a r t o ś c i artystycznej i zmieniło wypraco­ wany p r o f i l regionalnej spółdzielni. Rozpoczęto produk­ cję błyszczących kap, stylonu, ś p i o s z k ó w i innych arty­ k u ł ó w pozostających w sprzeczności z zadaniami statu­ t o w y m i Cepelii. N a odcinku pracy kulturalnej regres w rozwoju spółdzielni w y r a ż a ł się zawieszeniem w ł a s n e g o zespołu regionalnego, s k ł a d a j ą c e g o się z d z i e w c z ą t i chłopców, .na miejsce k t ó r e g o p o w s t a ł zespół m a n d o l i n i s t ó w — zgodnie z ó w c z e s n ą „ m o d ą " . Działo się to wszystko z w y ­ r a ź n ą s z k o d ą dla utrzymania i prowadzenia właściwej działalności spółdzielni p r z e m y s ł u ludowego. N i e w ą t p l i ­ wie uruchomienie tzw. produkcji nieprofilowej w y r ó w ­ n a ł o z a c h w i a n ą r ó w n o w a g ę e k o n o m i c z n ą „Opocznianki". Powoli sytuacja finansowa zaczęła s i ę p o p r a w i a ć i w 1957 r o k u c z ł o n k o w i e spółdzielni otrzymali po raz pierw­ szy d y w i d e n d ę . Ilość członków spółdzielni p o m a ł u za­ c z y n a ł a w z r a s t a ć , w 1958 r. w y n o s i ł a 161 osób. W styczniu 1958 r o k u prezesem „ O p o c z n i a n k i " zosta­ ł a Janina Smykowska, w t y m samym r o k u r e a k t y w o w a ł s w o j ą działalność zespół regionalny. Spółdzielnia przygo­ t o w y w a ł a się do o b c h o d ó w 10-lecia swej działalności. Przygotowany na w y s t a w ę zestaw t k a n i n p o s ł u ż y ł jako m a t e r i a ł do dyskusji artystom plastykom i architektom na temat zastosowania tkaniny regionalnej we współ­ czesnym w n ę t r z u . Zaczęło w z r a s t a ć zainteresowanie s p o ł e c z e ń s t w a wy­ robami sztuki ludowej. Rozpoczął się trzeci okres w działalności „Opocznian­ k i " , w k t ó r y m p r z y p a d ł a 20-ta rocznica jej powstania. Charakteryzuje go stopniowe wygaszanie produkcji nie­ profilowej, usprawnienia na odcinku organizacji pro­ d u k c j i , p o r z ą d k o w a n i e spraw personalnych oraz ścisła w s p ó ł p r a c a Z a r z ą d u z R a d ą Spółdzielni. W t y m właśnie okresie zaznacza się n a j w i ę k s z y wzrost zatrudnienia (szczególnie w c h a ł u p n i c t w i e ) , j a k wskazuje poniższe zestawienie: Rok 1958 1960 1967 1968 1969 Liczba c z ł o n k ó w 161 167 212 229 260 (I półrocze) Do 1965 r o k u w a r t o ś ć produkcji utrzymuje się na jed­ n y m poziomie ok. 6.700 tysięcy, ale j u ż od tego roku n a s t ę p u j e szybki wzrost do 9.400 tysięcy i 5.330 tysięcy za pierwsze p ó ł r o c z e 1969 r. Zarobki c h a ł u p n i c z e k j a k już w s p o m n i a ł a m nie są s t a ł e i w a h a j ą się teraz w granicach 600—1600 zł. mie­ sięcznie. S t a l ą liczbę zatrudnionych w „ O p o c z n i a n c e " stanowią pracownicy u m y s ł o w i , i n ż y n i e r y j n o - t e c h n i c z n i i admini­ stracyjni, razem 17 osób. S ą to pracownicy ze ś r e d n i m i w y ż s z y m wykształce­ n i e m oraz d ł u g i m s t a ż e m pracy. L a t a m i p r z e ł o m o w y m i w historii „Opocznianki" były lata 1964—1965, kiedy została zlikwidowana produkcja �• nieproíilowa: dziewiarstwo maszynowe oraz kapy n a j ­ dłużej u t r z y m u j ą c e się w produkcji. Z działu tkackiego — zakład zwarty dostarcza na rynek t k a n i n y regionalne odpasowane — w e ł n i a n e , lniane i l n i a n o - b a w e ł n i a n e , cha­ łupniczo p o w s t a j ą w ą s k i e t k a n i n y w e ł n i a n e . Dział dzie­ wiarski zajmuje się c h a ł u p n i c z ą p r o d u k c j ą s w e t r ó w w y ­ konanych ręcznie na k o ł k a c h , r ę k a w i c z e k , pończoch. W ramach usług dla ludności wiejskiej spółdzielnia prowadzi dwa p u n k t y u s ł u g o w e — z g r z e b l a r n i ę w e ł n y w Opocznie i drugi p u n k t w pow. przysuskim. Asortymentowy plan p r o d u k c j i w latach obejmował takie w y r o b y j a k : 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. K i l i m y opoczyńskie 160 X 240 160 X 240 K i l i m y smardzewickie 160 X 240 K i l i m y w „kozły" 150 X 30 Bieżniki w e ł n i a n e Obrusy 150 X 200 lniano-bawełniane Obrusy 150 X 150 lniano-bawełniane Obrusy lniano-bawełniane 140 X 140 65 X 85 Serwetki lniane Serwetki lniane 65 X"65 Serwetki lniane 50 X 50 25 X 40 Serwetki lniane 32 X 32 Serwetki lniane 40 X 50 Poduszki lniane Tkaniny lniano-bawełniane 150 szer. Narzuty jedwabno-wigoniowe (prod, n i e prof.) Swetry m ę s k i e z w e ł n y zgrzebnej (prod, nieSwetry maszynowe prof.) Usługi p r z e m y s ł o w e 1964—1965 600 szt. 600 900 3000 „ 950 „ 181.450 333.000 2400 2700 2615 4900 5000 5000 5000 3000 458.400 489.000 370.800 312.000 „ ,, ,, ,, ,, JJ )? 367.200 177.820 205.800 115.000 75.000 65.000 144.000 1600 m 124.000 4200 szt 642.000 2100 400 „ 1.320.000 280.000 80.000 6.000.700 Z powyższego zestawienia wyniKa, ż e spółdzielnia p r o d u k o w a ł a b. z r ó ż n i c o w a n y asortyment, co przy prze­ starzałym p a r k u maszynowym s p r a w i a ł o wiele k ł o p o t ó w . W z w i ą z k u z t y m rozpoczęto generalny remont drewnia­ nych krosien, n i e k t ó r e części wymieniono na nowe, np. w a ł k i osnowowe, p o d n ó ż k i , bidła, d w u - i jednoskrzynkowe r a m k i i wiele innych. Ponadto zakupiono c e w i a r k ę do działu przygotowawczego, n a s t ę p n i e uruchomiono snowadło mechaniczne. Wprowadzono t a k ż e d o k u m e n t a c j ę t e c h n i c z n o - w a r s z t a t o w ą , u ł a t w i a j ą c ą analizę gospodarki spółdzielni na poszczególnych jej odcinkach. Posiadanie w t y m okresie samochodu c i ę ż a r o w e g o i „ N y s y " u ł a t w i ­ ło dowóz gotowych t o w a r ó w do Regionalnych Biur S p r z e d a ż y oraz d o w ó z surowca czasami bezpośrednio z z a k ł a d ó w w y t w ó r c z y c h , np. Dolnego Śląska. W a r t o ś ć p r o d u k c j i eksportowej b y ł a niewielka (1964 — 104 tys. zł). Do USA, A u s t r i i i Belgii w y s y ł a n o k r a j k i wełniane, r ę k a w i c z k i , k i l i m y regionalne. Poza produk­ cją i u s ł u g a m i „ O p o c z n i a n k a " p r o w a d z i ł a i prowadzi obecnie w ł a s n y sklep w Opocznie. Roczny o b r ó t w 1968 roku wyniósł 832 tysiące zł. Sklep ten zaopatruje się w t o w a r y p r o d u k c j i spółdzielni cepeliowskich i s k u p ó w (zrzeszeń) za p o ś r e d n i c t w e m Regionalnego B i u r a Sprze­ daży w Łodzi. Ponadto rozprowadza w y r o b y „Opocz­ nianki", k t ó r e s t a n o w i ą 30% w a r t o ś c i , w stosunku do ogólnego obrotu. D z i a ł a l n o ś ć handlowa sklepu z a m k n ę ł a się w 1968 r. zyskiem 51 tysięcy zł. II. 22. Komplet serwetek, len, hafty: krzyżykowy bawełną. Opoczno. II. 23. Poduszka opoczyńska ziołki, len. i plaski w ko­ 223 �Ozdoby wnętrza: II. 24. Serca, bibuła kolorowa. Brudzewice, pow. Opoczno. II. 25. Bukiet — „rózga", bibuła, wyk. W. Niemirska. Odrzywół, pow. Opoczno. U. 26. Pająk opoczyński, słoma, bibuła, papier glansowany. Na t y m nie kończy się działalność „Opocznianki". Prowadzi ona ożywioną działalność k u l t u r a l n ą i popula­ r y z a t o r s k ą poprzez w ł a s n y zespół pieśni i t a ń c a w y s t ę ­ pujący razem z kapelą. Jak już było wspomniane, po­ w s t a ł on z inicjatywy spółdzielni i przechodził razem z nią chwile dobre i złe. Trzeci okres, okres tworzenia się modelu spółdzielni cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego, z a m y k a j ą uroczysto­ ści z w i ą z a n e z 20-tą rocznicą powstania „ O p o c z n i a n k i " . D w a lata hez m a ł a t r w a ł y przygotowania do wystawy produkcji spółdzielni połączonej z p o k o n k u r s o w ą wysta­ w ą regionalnej p a m i ą t k i opoczyńskiej otwartej w czerw­ cu br. w Opocznie. 'Na czym polegały te przygotowa­ nia? Na wyżej wymienionej wystawie postanowiono eks­ p o n o w a ć obok w z o r ó w z bieżącej produkcji nowe wzory tkanin jeszcze nie produkowanych w spółdzielni. W t y m celu n a w i ą z a n o kontakt z Muzeum Etnograficznym w Ł o ­ dzi, Regionalnym Muzeum w Tomaszowie Maz. oraz Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Prezes spółdzielni, kierownik nadzoru artystycznego, do­ k ł a d n i e zapoznali się ze zbiorami z zakresu stroju i t k a ­ ctwa ludowego regionu opoczyńskiego. W w y n i k u n a w i ą 25 24 zania ścisłej w s p ó ł p r a c y (szczególnie z P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie) zostały wybrane zabytkowe t k a n i n y (m. i n . z 1860 г.), celem ich odtwo­ rzenia w Opocznie. W czasie pracy konsultowano się z etnografem, kustoszem D z i a ł u Stroju i Tkactwa Regio­ nalnego. I to było jedno źródło powstania świetnego wzornictwa „ O p o c z n i a n k i " . N a s t ę p n i e w t y m samym składzie wyruszono w teren. Spenetrowano okolice wsi Studzianna-Brudzewice, Gapinin, Kaliszek, Młyńczyska, S t e f a n ó w , ponadto wsie Smardzewice i B r z u s t ó w oraz R u s i n ó w i iNieznamierowice. Celem tych penetracji było znalezienie tradycyjnych tkanin, części stroju oraz po­ zyskanie czynnych jeszcze tkaczek do pracy w spółdziel­ ni. W w y n i k u przeprowadzonych b a d a ń uzyskano wiele interesujących, oryginalnych w z o r ó w , szczególnie pięk­ nych, czerwonych t k a n i n smardzewickich. Dla spółdzielni zagadnieniem bardzo istotnym na od­ cinku wzornictwa było wprowadzenie do produkcji ca­ łego wachlarza t k a n i n w y s t ę p u j ą c y c h w regionie opo­ czyńskim, k t ó r y jest duży i na odcinku tkactwa b. róż­ norodny. Zamierzenia te zostały u w i e ń c z o n e sukcesem, o czym p r z e k o n a ł a nas znakomita wystawa czerwcowa. W dwóch salach zabytkowego zamku w Opocznie eksponowano ok. 70 nowych w z o r ó w d o t ą d nie produkowanych w spół­ dzielni. Orgia barw, u k ł a d ó w kompozycyjnych, technik tkackich z a c h w y c i ł a niejednego etnografa. Z oryginal­ nych t k a n i n zapaskowych, fartuszkowych, spencerkowych wykonano pasiaste narzuty, k i l i m y , poduszki, bieżniki. W przedstawionych wzorach zachowano r ó w n o w a g ę ko224 �lorystyczną, tzn. część p a s i a k ó w opoczyńskich w y k o n a ­ no w kolorach ciepłych „ p o n s o w y c h " ( p o m a r a ń c z o w y ) o wyraźnie z a r y s o w u j ą c y m się tle p a s ó w , ł ą c z o n y c h z i n ­ nymi kolorami — charakterystycznych na t y m terenie dla pocz. X X wieku, część natomiast drobno p r ą ż k o w a ­ na posiadała zestawienia barw zimnych: zieleni, fioletu, niebieskiego, n a w i ą z u j ą c t y m samym do starszych t y p ó w tkanin X I X w. Szczególne zainteresowanie w z b u d z i ł y tkaniny odtwo­ rzone z w z o r ó w muzealnych 1860 r. oraz t k a n i n y smardzewickie o szerokich pasach jasnoczerwonego tła. Oprócz pasiastych t k a n i n w e ł n i a n y c h , spółdzielnia przed­ stawiła barwne kraciaste p ł a c h t y oraz k i l i m k i kostkowe (wzory „ d y w o n ó w " ) . P ł a c h t y , tradycyjne kolorowe na­ krycia łóżek, nazywane r ó w n i e ż p r z e ś c i e r a d ł a m i , tkane wełną na lnianej osnowie, charakteryzuje duża zdecydo­ wana krata. P r z e w a ż a w nich kolor p o m a r a ń c z o w y , a za­ kończone są w e ł n i a n y m i , k o l o r o w y m i pomponikami zwa­ nymi „ k o c o t k a m i " . K i l i m k i opoczyńskie są bardziej ozdo­ bne, tkane w e ł n ą na czarnej lnianej osnowie. P r z e w a ż a w nich kolor zielony i buraczkowy w r ó ż n y c h odcieniach. Użycie sześciu nicielnic i przerabianie daje ciekawy orna­ ment kostkowy o u k ł a d z i e pasowym. Z a k o ń c z o n e są naj­ częściej s z y d e ł k o w ą k o r o n k ą w e ł n i a n ą lub „ k o c o t k a m i " . Ogólne zainteresowanie w z b u d z i ł y na wystawie ory­ ginalne stroje — opoczyńskie i smardzewickie, dziecięce, kobiece i m ę s k i e , w całości wykonane w spółdzielni. Na szczególną u w a g ę z a s ł u g i w a ł y tradycyjne hafty na ko­ szulach. B a r w n ą p i r a m i d ę t w o r z y ł y k r ą ż k o w e zwoje w e ł ­ nianych krajek opoczyńskich. W y w o d z ą się one z kolo­ rowych p a s ó w męskich, powszechnie noszonych w Opo­ czyńskiem przy sukmanach oraz dekoracyjnych tasiemek w e ł n i a n y c h , u ż y w a n y c h przez kobiety do z a w i ą z y w a n i a zapasek. Z a r ó w n o jedne j a k i drugie zdobione są moty­ wem kostkowym i w ą s k i m i d w u k o l o r o w y m i paseczkami najczęściej na p o m a r a ń c z o w y m tle. N a w i ą z u j ą c do tradycyjnego tkactwa lnianego poka­ zano tzw. stołowiznę, tzn. obrusy, serwetki z charaktery­ stycznymi, ciekawymi efektami plastycznymi, p o w s t a ł y ­ m i na skutek przetykania b i a ł ą wełną, t w o r z ą c ą pasowe wzory kostkowe na szarym tle p ł ó t n a . Swój r o d o w ó d w y ­ w o d z ą c e z tradycyjnych poszewek, o b r u s ó w , prześciera­ deł. Ale to jeszcze nie wszystko. Kierownictwo „Opocz­ n i a n k i " odznacza się d u ż ą i n w e n c j ą w zakresie wzboga­ cania i urozmaicania produkowanego asortymentu, w za­ leżności od aktualnej koniunktury. P a n u j ą c a wśród m ł o ­ dzieży powszechnie na świecie moda na folklor, wyko­ rzystanie e l e m e n t ó w stroju ludowego do współczesnej odzieży, stała się inspiracją do opracowania przez „Opoczniankę" m i n i - s p ó d n i c z e k , wdzianek, kamizelek. Te ostatnie swoim krojem w w i e l u przypadkach n a w i ą ­ zują do tradycyjnych „ l e j b i k ó w " — m ę s k i c h kamizelek z s a m o d z i a ł u . C a ł ą kolekcję wykonano z różnych t y p ó w tkanin, w różnej koloryzacji. A w i ę c z drobnowzorzystych m a t e r i a ł ó w „lejbikowych", z charakterystycznych dla Opoczyńskiego w e ł n i a n y c h tkanin kaftanowych tka­ nych w „bącki", p o w s t a j ą c e dzięki zmianie wielobarwne­ go w ą t k u , na przemian grubego i cienkiego. W modelach 225 �uszytych z t k a n i n pasiastych k r ó j logicznie p o d p o r z ą d ­ kowano rodzajowi tkaniny, ornamentacyjne u k ł a d y pa­ sowe n a r z u c a ł y w p e w n y m sensie fason. W y k o ń c z e n i a wszystkich w z o r ó w n a w i ą z u j ą do tra­ dycji tego regionu. K a m i z e l k i z a p i n a j ą się na „guziki" wykonane z włóczki, ozdobne szamerowania, l a m ó w k i też wykonano z kolorowej włóczki. Dolne k r a w ę d z i e spódniczek ozdobiono c z a r n ą , w ą s k ą a k s a m i t k ą . Obok w z o r ó w regionalnych bądź stanowiących adaptację p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej na wystawie eksponowano nowe modele artystycznego dziewiarstwa — dziane ręcz­ nie peleryny w u k ł a d z i e kolorystycznym (stosowanie 2 k o l o r ó w t w o r z ą c y c h drobny wzór) swoim charakterem n a w i ą z u j ą do opoczyńskich t k a n i n s a m o d z i a ł o w y c h . Na szczególną u w a g ę zasługuje udokumentowanie wszyst­ kich e k s p o n a t ó w — k a ż d y p o s i a d a ł m e t r y c z k ę zawiera­ j ą c ą n a z w ę przedmiotu z którego został odtworzony, na­ z w ę w s i oraz d a t ę wykonania. O s o b n ą salę w y p e ł n i ł y wzory pokonkursowe: wyci­ nanki, k r a j k i w e ł n i a n e , b u k i e t y z .bibuły, p a j ą k i , serca dekoracyjne, pisanki, rzeźby oraz adaptacje w e ł n i a n y c h koronek s z y d e ł k o w y c h w formie k o ł n i e r z y k ó w z mankie­ tami, m i ę k k i c h torebek z krajek oraz damskich p a s k ó w z a k o ń c z o n y c h „ k o c o t k a m i " . Chociaż najliczniej były re­ prezentowane w y c i n a n k i opoczyńskie, należy stwierdzić, że w dotychczasowej polityce spółdzielni brak większego zainteresowania dla tej dziedziny twórczości w p ł y n ą ł na regres w y c i n a n k i na t y m terenie widoczny zarówno w ilości n a d e s ł a n y c h w z o r ó w j a k i ich poziomie arty­ stycznym. Na ogłoszony przez spółdzielnię konkurs (z na­ grodami) na r e g i o n a l n ą p a m i ą t k ę o p o c z y ń s k ą obejmujący powiat opoczyński n a d e s ł a ł o swoje wzory 28 w y c i n a ń k a ­ rek . Większość zgromadzonego m a t e r i a ł u wykazała odejście od tradycji — z a r ó w n o od starej techniki wyci­ nania, j a k i wzornictwa. P r z e j ś c i e na tworzenie tzw. a ż u r o w y c h wycinanek, łączenie r ó ż n y c h m o t y w ó w zdo­ bniczych na j e d n y m wzorze — ich s ł a b a kompozycja — obniżyły w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą w y c i n a n k i opoczyńskiej. 3 4 IZ. 27. Pisanki opoczyńskie. II. 28-33. Wycinanki opoczyńskie: (il. 32), „rózga" — naklejanka wielobarwna (il. 33). 30 226 „fryz" (il. 28, 29), „kwadrat" (il. 30, 31), „rózga" �32 Należy jednak dodać, że na powstanie takiej sytuacji miało wpływ przede wszystkim odebranie „ O p o c z n i a n c e " prawa skupu gotowych w y r o b ó w sztuki ludowej. Zawa­ żyło to na p o w o l n y m zanikaniu takich dziedzin t w ó r ­ czości ludowej, j a k wycinanka, haft, pisanki, rzeźba, pa­ jąki, bukiety. Podsumowania 20-letniej „Opocznianki" dokonali uczestnicy sympozjum, zorganizowanego przez spółdziel­ nię 13 czerwca br. w Opocznie. Na podstawie zgromadzonego na wystawie m a t e r i a ł u stwierdzono, ż e „ O p o c z n i a n k a " w n a l e ż y t y m stopniu w y ­ korzystuje p o t e n c j a ł t w ó r c z y w zakresie ludowego t k a ­ ctwa realizując p r o d u k c j ę systemem pracy n a k ł a d c z e j oraz w zakładzie z w a r t y m , osiąga znakomite w y n i k i na odcinku wzornictwa, p o s ł u g u j ą c się w codziennej pracy dokumentacją w postaci [bogatej k o l e k c j i p r ó b e k i ra­ portów t k a n i n zabytkowych. J a k do t a k i c h w y n i k ó w do­ szła „Opocznianka", mimo w i e l u c z y n n i k ó w h a m u j ą c y c h niejednokrotnie jej d z i a ł a l n o ś ć ? Odpowiedzi na to pyta­ nie należy s z u k a ć w wypowiedzi Aleksandra Jackow­ skiego: „...o poziomie sztuki ludowej w Polsce decyduje teraz nie tylko jej t w ó r c a , k t ó r y często s k ł o n n y jest iść za podszeptem mody, ale człowiek k t ó r y p o t r f i zaanimować wszystko, co posiada wysokie w a r t o ś c i artystyczne. Dowodem tego jest wystawa tkactwa opoczyńskiego, która jest szczególnie p i ę k n a , na tle ogólnej sytuacji twórczości ludowej w Polsce. N a p r z y k ł a d z i e tej wysta­ wy stało się widoczne, j a k w ł a ś c i w i e kierowana spół­ dzielnia jest w stanie z a p e w n i ć wysoki poziom artystycz­ ny twórczości ludowej i że nie tylko ze skupu, ale i z produkcji spółdzielni m o g ą pochodzić autentyczne dzieła sztuki ludowej. Tradycyjna sztuka ludowa w y m a ­ ga obecnie szczególnej opieki i t a k ą znalazła w Opocz­ niance". T y m twierdzeniem spółdzielni. kończy się trzeci okres historii Do przedstawionych we w s t ę p i e podstawowych za­ d a ń a r t y k u ł u , należało o m ó w i e n i e działalności spółdziel­ ni cepeliowskiej w ż y w y m , bogatym regionie, jako pla­ cówki zasługującej na analizę i p o z y t y w n ą ocenę. Zebrany m a t e r i a ł nie pozwolił na oświetlenie tego zagadnienia w w y c z e r p u j ą c y sposób dla różnych etapów rozwoju „ O p o c z n i a n k i " . Dokładniejsze zbadanie roli j a k ą s p e ł n i a ł a i s p e ł n i a na t y m terenie w y m a g a ł o b y głęb­ szych s t u d i ó w analitycznych, opartych o aktualne bada­ nia terenowe. Uzyskane m a t e r i a ł y p o z w a l a j ą jednak na scharakte­ ryzowanie ogólnych tendencji rozwojowych spółdzielni w omawianym okresie i w y s u n i ę c i e n a s t ę p u j ą c y c h w n i o ­ sków: Najbardziej powszechnym d z i a ł e m tradycyjnej w y ­ twórczości ludowej dawniej i obecnie w Opoczyńskiem jest tkactwo w e ł n i a n e i lniane. Założenie „Opocznianki" pozwoliło na zorganizowanie p r z e m y s ł u chałupniczego opartego na zasadach spółdzielni, p r o d u k u j ą c e j z a r ó w n o w z a k ł a d z i e z w a r t y m , j a k i opierającej p r o d u k c j ę na tkaczkach p r a c u j ą c y c h w domu. System c h a ł u p n i c z y po­ zwala na wytwarzanie, w warunkach pracy najbardziej zbliżonych do naturalnych, p r z e d m i o t ó w wytwórczości ludowej o wysokich walorach artystycznych i reprezen­ tatywnych dla tradycji k u l t u r a l n y c h regionu. W „ O p o c z n i a n c e " p o w s t a j ą kopie autentycznych, za­ bytkowych t k a n i n oraz adaptacje, zawsze utrzymane w k o n w e n c j i ludowej, p o d p o r z ą d k o w a n e logicznemu po­ w i ą z a n i u formy z funkcją u ż y t k o w ą , z n o w y m przezna­ czeniem. Z a r ó w n o c h a ł u p n i c z k o m , j a k i tkaczkom pra­ c u j ą c y m w z a k ł a d z i e zwartym, spółdzielnia pozostawia swobodę. Swoboda ta dopuszczalna jest jednak tylko 227 �w granicach zachowania cech w ł a ś c i w y c h terenowi, z którego pochodzi wzór macierzysty, oraz ogólnego cha­ r a k t e r u t k a n i n y ludowej. Daje to możliwości artystycz­ nego w y ż y c i a się, a efekt k o ń c o w y zależny jest od umie­ jętności p o s ł u g i w a n i a się przez t k a c z k ę t r a d y c y j n ą tech­ niką, zdolnościami kompozycyjnymi, upodobaniami este­ tycznymi. Większość tkaczek posiada a m b i c j ę tworzenia, ale tylko jednostki o dużej inwencji p o t r a f i ą każdej tka­ ninie n a d a ć i n d y w i d u a l n y charakter i stąd w „ O p o c z n i a n ­ ce" powstaje cały szereg w z o r ó w niepowtarzalnych, je­ dynych w swoim rodzaju. Z zapaseczek, zapasek do „odziewu", kiecek, k a f t a n ó w , s p e n c e r ó w , p a s ó w męskich, poszewek, p r z e ś c i e r a d e ł p o c h o d z ą c y c h z pocz. X X wieku a czasami i z drugiej p o ł o w y X I X w., w y w o d z ą się k i ­ limy, poduszki, bieżniki, k r a j k i oraz tzw. stołowizna —• obrusy i serwetki. Na szczególną u w a g ę zasługuje osiągnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " ś w i e t n y c h r e z u l t a t ó w w barwieniu p r z ę ­ dzy w e ł n i a n e j . Spółdzielnia, m i m o że nie posiada w ł a s ­ nej farbiarni (farbuje u prywatnego farbiarza w Opocz­ nie) uzyskuje olbrzymią skalę czystych, nasyconych barw, charakterystycznych d l a tradycyjnego tkactwa opoczyńskiego, czego nie udaje się uzyskać i n n y m cepe­ l i o w s k i m spółdzielniom tkackim. ... . . . t ł H . T t l M . .НН«Ч| •»>•««•«««•••»•>»•«>«» «j *.* 4.<1 v v v 1.4444.4 ,,,•.••»•»•••< ., 4.4 1 «•<•••* »••»•••••<••• «"V *4'4»4 « 4 4 4 • • * » » • * * * « • t«I l"fÍlM|||liJ||l »V<J II».».<»»•>•»«.,(4 I»»' ,| * 44 l<4k>t.»«ł»»»łl ц I,,...•<»«.••••*" ^ 4 4)44 4 4 4.4» •• < v > V v .4 >.<(«<< ••••>•! 4>44'444 »« J l | ».11.«<< i »>>••>« i << 4 •»•>>>•> < 4lil,( .,4 4.4 <<<<<<••»>»>•' • « , , . . . » > < • < « <4 . I I • >»>>«<«<<•• »»tłt»*tłłH« i i . . . i »i •. •i 'H» «<, A <tiii ><,<•»• I4>*»»M4 4 4 4« 4.4»% 44 4 4 44«444.44 Ы€ M * *• «• «•»*•• 4» -* УК .7#\ У*ч ' • • Ч 'lv /IV /»у • • >>>« »»<«,:•*•*••»«« •> i . n t •< •» IÍMÍM4 4 ' .44444 «I J " l ł < J i . i H. » »* ł 4 44 4 4 ' 4 « » . ' * * * - * W S ^ 4 4 •.•.,.».444444>44...4444*4.4«4'4 l'. • łrit>M<« lłr»llM 444-4, . > • • » » > . » 4 . < 4 4 f 4 1 . > » • • К 4 И 4 - 4 4 4 ( « » , » • , . » . 1 4 . . 44 " H 4 4 4 t | t H l l . b4<4<>'4l,,|«44|«<i4) • » » > ) • ' > . . 4 4 < » > « l 1 ( 4444 « 4 44 ... 4 >.».4<<l < 4..I 35 II. 34. Wielobarwna naklejanka 35. Firanka opoczyńska, bibuła. 228 opoczyńska „kółko". П. W a ż n y m instrumentem d z i a ł a n i a na odcinku wzorni­ ctwa w pionie Cepelii są Etnograficzne Komisje K w a ­ lifikujące, z a t w i e r d z a j ą c e wzory artystycznej w y t w ó r c z o ­ ści ludowej do produkcji. W zasadzie tkaczce nie wolno odejść od pierwowzoru zatwierdzonego przez Komisję. Dopuszcza się jednak, w w y p a d k u zaopatrzenia w nie­ odpowiednie surowce, warianty kolorystyczne zgodne z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Za zgodność produkcji z pierwo­ wzorem odpowiada k i e r o w n i k artystyczny i Z a r z ą d Spół­ dzielni. Co dwa lata o d b y w a j ą się okresowe weryfikacje pro­ dukcji regionalnej przez C e n t r a l n ą K o m i s j ę K w a l i f i k a ­ cyjną działającą przy Z w i ą z k u „Cepelia" w Warszawie, realizowane w ramach sesji wyjazdowych. Zwiększająca się liczba c z ł o n k ó w spółdzielni świadczy, że ta organiza­ cja pracy przyjęła się na terenie Opoczyńskiego i stano­ w i dla jego m i e s z k a ń c ó w , zmuszonych w w i e l u w y p a d ­ kach do u z u p e ł n i a n i a b u d ż e t ó w gospodarstw dodatkowy­ m i dochodami, dogodne ź r ó d ł a zarobku. Obecnie „ O p o c z n i a n k a " obejmuje swoją działalnością wsie pow. Opoczno i pow. Przysucha: Libiszów, Między­ bórz, Wola Załężna, Sobawiny, Bielowice, K r a ś n i c a , K r u szewiec, Modrzew, W ó l k a K a r w i c k a , Janów Karwicki, S m o g o r z ó w , Wysokin k / O d r z y w o ł u , Nieznamierowice, Ogonowice, Brudzewice, Młyńczysko, Kaliszek, Małoszyce, Sołek, W y g n a n ó w , M n i s z k ó w , Gapinin, Gorzałków, B r z u s t ó w , Studzianna, Smardzewice. P o r ó w n u j ą c zasięg d z i a ł a n i a „ O p o c z n i a n k i " z o ś r o d k a ­ m i w y m i e n i o n y m i w cytowanej literaturze, jako repre­ zentatywnymi w zakresie tkactwa i stroju ludowego tego terenu, należy stwierdzić, że spółdzielnia posiada w za­ sięgu swojej działalności wszystkie te ośrodki. J. P. Dekowski proponował na sympozjum czerwcowym w Opocznie sięgnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " poza Stu­ dzianna do Rzeczycy, u z a s a d n i a j ą c to silnym k u l t u r o w y m p o w i ą z a n i e m tego terenu z regionem opoczyńskim, szczególnie w tkaninie i stroju. Problem ten pozostał na razie problemem o t w a r t y m . Osiągnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " znakomitych w y n i ­ k ó w tak na odcinku d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, jak i k u l ­ turalnej — zorganizowanie jednej z najlepszych kapel ludowych w k r a j u oraz zespołu pieśni i t a ń c a — było m o ż l i w e dzięki w y p r a c o w a n i u od p o c z ą t k u w ł a ś c i w y c h �metod działania: w ł a s n y c h penetracji terenowych, ści­ słych kontaktów z muzeami regionalnymi, organizowaniu konkursów na przedmioty sztuki ludowej, u d z i a ł u spół­ dzielni w przeglądach i wystawach sztuki ludowej — korzystaniu ze spisów t w ó r c ó w ludowych, p r a w i d ł o w e j organizacji pracy, pozostawianiu tkaczkom swobody w pracy twórczej pod k i e r u n k i e m nadzoru artystyczne­ go, dopuszczającej a) w a r i a n t (zmniejszenie) r a p o r t ó w , b) zmiany kolorystyczne t ł a tkaniny, c) c a ł k o w i t ą zmia­ nę koloryzacji w ramach operowania kolorami tradycyj­ nymi, d) komponowanie u k ł a d ó w pasowych w nowych formach — szczególnie m a ł y c h . W przypadku przekro­ czenia tych granic konieczne jest przedstawienie w z o r ó w tkanin do oceny K o m i s j i Etnograficznej. Omawianie wzorów z tkaczkami przy odbiorze produkcji jest szczególnie w a ż n e w rozmowach z m ł o d y m i tkaczkami, które dla siebie w domu w y k o n u j ą t k a n i n y w e d ł u g tzw. mody „łowickiej" o dużej ilości nie stonowanych barw. Starsze opocznianki są p r z y w i ą z a n e do swych w z o r ó w i spokojnych z e s t a w i e ń kolorystycznych, a na obecnie modne w całej Polsce jaskrawe kompozycje p a t r z ą nie­ chętnie. Czynnikami dodatkowymi w p ł y w a j ą c y m i w znacznym stopniu na p r a w i d ł o w ą działalność spółdzielni są dobre stosunki m i ę d z y l u d z k i e i fachowe kierownictwo. „ O p o c z n i a n k a " jest j e d n ą z niewielu spółdzielni cepe­ liowskich o tak wyprofilowanej produkcji opartej o ży­ we tradycje regionu opoczyńskiego. Zachowanie trady­ cji ma wielkie znaczenie w utrzymaniu wysokich warto­ ści artystycznych sztuki ludowej, a wnoszenie do trady­ cji nowych e l e m e n t ó w przez utalentowane jednostki, jak to ma miejsce w przypadku działalności „Opocznianki", nie niweczy dorobku przeszłości, a wzbogaca go. „ O p o c z n i a n k a " jest spółdzielnią n o w a t o r s k ą w zakre­ sie w z o r n i c t w a — dowodem tego są ostatnie adaptacje tkanin regionalnych we współczesnej odzieży. Łącząc działalność gospodarczą z działalnością k u l t u r a l n ą , popu­ l a r y z a t o r s k ą zastosowała najidealniejszą f o r m ę istniejącą w systemie gospodarczym wsi na terenach mało uprze­ m y s ł o w i o n y c h — zatrudnienie kobiet systemem pracy n a k ł a d c z e j . W z w i ą z k u z t y m w ł a ś c i w i e spełnia wszyst­ kie te warunki, jakie są wymagane od Cepelii i dlate­ go m o ż e m y t r a k t o w a ć j ą jako m o d e l o w ą spółdzielnię re­ gionalną. PRZYPISY 1 J. Krajewska, Strój opoczyński, Atlas Polskich Strojów Ludowych", W r o c ł a w 1956, cz. 4, z. 4, s. 4. 2 Wiadomości o historycznej p r z y n a l e ż n o ś c i pow. opoczyńskiego do Mazowsza podaje O. Kolberg, L u d , je­ go zwyczaje, sposób życia, mowy, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i taniec. Radom­ skie, cz. 1, K r a k ó w 1877. 3 Tamże. 4 J. P. Dekowski, Opoczyńskie, „ L i t e r a t u r a Ludowa", R. X, 1966, z. 2—3, s. 5. 5 K. Kozłowski, Mogiła pod Łęgonicami nad Pilicą i zabytki w niej znalezione, „Kłosy", 1871, nr 331, 332. 6 O. Kolberg, op. cit. 7 T. Seweryn, Pasiaki opoczyńsko-rawskie, „IKC", dodatek z 28.IV.1925; t e n ż e : Hafty opoczyńskie, „Lud", t. 24, 1926. 8 J. Wiśniewski, Dekanat opoczyński, Radom 1913, s. 335, 118. 9 Badania nad p r o b l e m a t y k ą o p o c z y ń s k ą p o d j ę ł y : K a ­ tedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, muzea regio­ nalne, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Instytut Sztu­ ki PAN, wydziały k u l t u r y przy prezydiach w o j e w ó d z k i c h rad narodowych w Łodzi i Kielcach. 10 Na terenie regionu opoczyńskiego prowadzone by­ ły przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki (obecnie Instytut Sztuki PAN) w 1949 r. badania pod k i e r u n k i e m Romana Reinfussa. Na podstawie tych b a d a ń opracowano mono­ grafię sztuki ludowej w O p o c z y ń s k i e m (nie publikowa­ ną). 11 B. Kaczorowska, Wełniany pasiak opoczyński, „Pol. Szt. Lud.", R. V I , 1952, nr 1, s. 23—28. 12 Z. Głowa, Ludowe zdobnictwo w żelazie pow. Opoczno, „Pol. Szt. Lud.", R. X V , 1961, nr 1, s. 34—40. 13 J. Krajewska, op. cit. 14 K . Kondratiukowa, Ludowe tkactwo opoczyńskie, Łódź 1958. 15 B. Kowalec, Opocznianka, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 2, s. 49—56. 16 J. P. Dekowski, Studia nad kulturą ludową środ­ kowego dorzecza Pilicy, „Łódzkie Studia Etnograficzne", R. V I , 1964, s. 84. 17 Katalog wystawy „Garncarstwo i wycinanki woj. łódzkiego", Łódź 1948. 18 J. A. Z a r ę b a , Wycinanki opoczyńskie na wystawie w Kielcach, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, nr 7—12, s. 158; K. Pietkiewicz, Konkurs w Opocznie, t a m ż e , R. I I I , 1949, nr 6, s. 180—183; E. Fryś-jPietraszkowa, Pokonkurso­ wa wystawa sztuki ludowej w Opocznie, t a m ż e , R. X V , 1961, nr 2, s. 115—116. 19 Spółdzielnia Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowego w Ło­ dzi działała od 1949 r. pod kierunkiem znawcy i miłoś­ nika f o l k l o r u i sztuki ludowej, B o g u s ł a w a Kowalca. 20 Wsie te są obecnie objęte działalnością spółdzielni „Opocznianka". 21 Ł ó d z k a spółdzielnia posiadała w Opocznie oprócz swego oddziału r ó w n i e ż sklep. 22 Ośrodki tkackie w K r ó l o w e j W o l i i Rzeczycy na­ leżą obecnie do cepeliowskiej spółdzielni w Tomaszowie Mazowieckim. Tkaczki z Monie dostarczają do spółdziel­ ni P L i A „ Z i e m i a Piotrkowska" w Wolborzu. 23 J. P. Dekowski, op. cit., s. 62. 24 Spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a " wpisana do rejestru przez Sąd O k r ę g o w y w Kielcach 21.X.1950 r. 25 U c h w a ł ą Z a r z ą d u Z w i ą z k u „Cepelia" nr 216 z dnia 6.VI.1967 zatwierdzono wykaz w y r o b ó w włókien­ niczych podlegających o b o w i ą z k o w i zatwierdzania norm przez Z a r z ą d Z w i ą z k u — Prezesa d/s Artystycznych. Nor­ my surowcowe na w y r o b y nie u w z g l ę d n i o n e w p o w y ż ­ szym wykazie zatwierdza Z a r z ą d spółdzielni. I tak jest w „Opoczniance". 26 „ O p o c z n i a n k a " nie posiada w ł a s n e j farbiarni. W p o c z ą t k o w y m okresie swej działalności przędzę w y ­ syłano do farbowania do Łodzi i Wolborza, potem zaczę­ to j ą f a r b o w a ć u prywatnego farbiarza w Opocznie oraz w spółdzielni cepeliowskiej „Wrzeciono" w Przedborzu i t a k i stan t r w a do dziś. 27 § 4 Statutu Spółdzielni Pracy b r z m i : „Sp-nia ma na celu prowadzenie na zasadach s a m o r z ą d u spółdziel­ czego i w ramach narodowego planu gospodarczego w s p ó l n e g o p r z e d s i ę b i o r s t w a , opartego o osobistą p r a c ę członków oraz działalności s p o ł e c z n o - w y c h o w a w c z e j dla stałego podnoszenia materialnego i kulturalnego pozio­ m u życia i ś w i a d o m o ś c i społecznej członków i dla dobra Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej". 28 W g Remigiusza Bierzanka, Prawo spółdzielcze w zarysie, Warszawa 1968, s. 62: „z p u n k t u widzenia prawnego założenie spółdzielni dokonuje się przez i z c h w i l ą zarejestrowania statutu przez sąd rejestrowy: od tego bowiem momentu spółdzielnia nabywa osobowość p r a w n ą . Z p u n k t u widzenia organizacyjnego i gospodar­ czego spółdzielnia m o ż e działać i z reguły przejawia działalność już w c z e ś n i e j " — co m i a ł o miejsce w przy­ padku „ O p o c z n i a n k i " . 29 „ O p o c z n i a n k a " w 1959 r. o t r z y m a ł a prawo sku­ pu p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z terenu pow. opoczyń229 �skiago, a w 1963 roku spółdzielniom cepeliowskim ode­ brano prawo skupu, polecając p r z e k a z a ć t ę działalność spółdzielczym zrzeszeniom. Od 1969 r. Z a r z ą d Z w i ą z k u „Cepelia" zezwala spółdzielniom na okresowy skup p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej za o k r e ś l o n ą k w o t ę . ¡30 Tkaczkami o d z n a c z a j ą c y m i się d u ż ą inwencją t w ó r c z ą w zakresie komponowania w z o r ó w s ą : Zofia D ą b r o w s k a z Kruszewca, Stefania W i j ata z W o l i Zależ­ nej, Maria Wieprzek z Sobawin, Weronika B i a ł o w ą s - Ż a r z Sobawin, M a ł g o r z a t a Koska z Międzyborza, Ewa W ó j ­ cik z Libiszowa, Zuzanna W ł o d a r c z y k z Opoczna, Maria Wójcik z Libiszowa, Regina P u c h a ł a z Międzyborza, Weronika Lesiak z Międzyborza, Katarzyna Nita z Ogonowic. N i e k t ó r e z nich p r a c u j ą dla „ O p o c z n i a n k i " od p o c z ą t k u jej działalności. 31 W r o k u 1961 kierownikiem artystycznym w „Opo- Fot: Jan Piotr Jan Swiderski - il. 1, 4-6, 9-12, czniance" została B o g u s ł a w a Dorocińska, absolwentka liceum plastycznego w Kielcach. 32 W roku 1949 rozpoczęły s w o j ą działalność Etno­ graficzne Komisje Ocen — Centralna przy Związku „Cepelia" w Warszawie, terenowe przy Regionalnych Biurach Sprzedaży. 33 W okresie w c z e ś n i e j s z y m ceny na a r t y k u ł y pro­ dukowane przez spółdzielnie cepeliowskie z a t w i e r d z a ł a P a ń s t w o w a Komisja Cen. 34 Na omawiany konkurs ponadto n a d e s ł a n o : bu­ k i e t ó w z b i b u ł y — 25, p a j ą k ó w — 12, e l e m e n t ó w deko­ racyjnych — 11, firanek regionalnych — 6, koronek weł­ nianych — 18, kraszanek — 15. Ogółem n a d e s ł a n o 570 e k s p o n a t ó w (459 wycinanek). W konkursie wzięło udział 60 t w ó r c ó w ludowych, w t y m 28 członków „Opocz­ nianki". 14, 16, 11, 21, 22, 24, 26; K. Wecel - il. 3, 8, 13, 18-20, 25. Dekowski POCZYNANIA JACKA SARIUSZA WOLSKIEGO W ZAKRESIE TKACTWA LUDOWEGO Jak w y n i k a z „Roczników Gospodarstwa Krajowego", na terenie dawnego p o w i a t u opoczyńskiego istniał w 2 poł. X I X w. p o w a ż n y ośrodek ludowego tkactwa. O ś r o ­ dek ten k o n c e n t r o w a ł się we wsi Bedlnie, należącej do dóbr ziemskich Jacka Sariusza Wolskiego, k t ó r y otaczał go specjalną opieką. Należy jednocześnie zaznaczyć, że Sariusz Wolski u p r a w i a ł na d u ż ą skalę wielkolen dla z a k ł a d ó w fabrycznych w Ż y r a r d o w i e D o uprawy tej w c i ą g n ą ł r ó w n i e ż m i e j s c o w ą ludność. W 1859 r. przesłał on na konkurs i w y s t a w ę rolniczą w Łowiczu, o r g a n i z o w a n ą przez Towarzystwo Rolnicze, „sukno k r ę c o n e " oraz samodział. Tkaniny te były w y k o ­ nane w e d ł u g jego p o m y s ł u przez kobiety b e d l n e ń s k i e . N a d e s ł a n e m a t e r i a ł y okazały się znakomite; Seriusz W o l ­ ski od o r g a n i z a t o r ó w wystawy o t r z y m a ł list pochwalny . W n a s t ę p n y m r o k u na p o d o b n ą w y s t a w ę do L u b l i n a w y ­ słał on wyroby 18 tkaczek: Józefy M a ł k o w s k i e j , M a r i a n ­ ny S ł o w i k o w e j , Agaty Wasilewskiej, Magdaleny M a ł k o w ­ skiej, Marianny Ł u c z y ń s k i e j , Zofii Michalskiej, Zofii Nowakowskiej, Marianny L u t a ń s k i e j , M a r i a n n y Pirogo­ wej, Heleny Noworzeckiej, A n t o n i n y S ł o w i k o w e j , M a ­ rianny Tymoszczukowej, W i k t o r i i Majewskiej, Zofii J ę drzejezukowej, Konstancji Jakubowskiej, T e k l i Krysiniej i Franciszki J a n d u ł o w e j . W ś r ó d w y s ł a n y c h t k a n i n były „odziewadła w e ł n i a n e " , m a t e r i a ł y „ n a suknie" oraz suk­ 2 1 J. Kosirowicka, Produkcja r o ś l i n n a w Polskim 1815—1864 (w:) „ S t u d i a z Dziejów stwa Wiejskiego", Warszawa 1961, t. I V , z, 2, 2 „Roczniki Gospodarstwa Krajowego", 185'9, t. X X X V I I , S. 192. Królestwie Gospodar­ s. 38. Warszawa no. Sprawozdawca zaznaczył, że wspomniane tkaniny zo­ stały wykonane w e d ł u g w s k a z ó w e k Jacka Sariusza W o l ­ skiego; przy t y m zrobił u w a g ę pod adresem inicjatora, że „... z powodu taniości i mocy w y r o b u zyskał on uzna­ nie b i e g ł y c h nie t y l k o na wystawie krajowej, lecz i na powszechnej odbytej w Londynie". P i ę ć tkaczek spośród wymienionych o t r z y m a ł o nagrody za wykonane samo­ działy . 3 Na czym polegały p o m y s ł y czynione przez Sariusza Wolskiego w zakresie produkcji tkanin, nie wiemy. Na­ leży przypuszczać, że t k a n i n y te n a w i ą z y w a ł y do m i e j ­ scowej tradycji, gdyż — j a k podano w sprawozdaniu Z wystawy rolniczej — były to „ o d z i e w a d ł a w e ł n i a n e " i m a t e r i a ł y „ n a suknie", więc prawododobnie zapaski do okrycia i w e ł n i a k i . Czy produkcja ta b y ł a nastawiona na zbyt, r ó w n i e ż nie w i e m y ; sprawa wymaga dalszych p o s z u k i w a ń . Na u w a g ę zasługuje t a k ż e sam Jacek Sariusz Wolski, czło­ nek Towarzystwa Rolniczego, k t ó r y uchodził na schyłku okresu p a ń s z c z y ź n i a n e g o za pioniera p r a g n ą c e g o wskrze­ sić u p a d a j ą c y p r z e m y s ł ludowy i s t w o r z y ć dodatkowe źródło dochodu dla ówczesnego c h ł o p s t w a . Czynił to zre­ sztą zgodnie z zaleceniami sekcji Towarzystwa. Jacek Sariusz Wolski z m a r ł w Bedlnie około 1875 г., gdzie też został p o c h o w a n y . 4 3 „Roczniki Gospodarstwa 1861, t. X L I I , s. 31—32. 4 J. s. 5. Wiśniewski, Dekanat Krajowego", opoczyński, Warszawa Radom 1913, �