https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c20b148cd93f5237c055916dae807e7.pdf 283f9434905b19795e69b1d5564755c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4602 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4275 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.240-244 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К Е С Е N Z R U D O L F B E D N A R I K , C I N T O R I N Y N A SLOVENSKTJ, str. 173, ilustr. -białych i kolorowych 148. V y d . Slovenskej Akademie Vied. Bratislava 1972. W roku 1951 w nr 1/2 „Polskiej Sztuki L u d o w e j " recenzowałem w y d a n ą dwa lata wcześniej p r a c ę Rudolfa Bednarika p t . Ludove nahrobniky na Slovenska. B y ł a to niewielka książeczka, ilustrowana licznymi rysunkami kreskowymi i fotograficznymi na w k ł a d k a c h kredowych, zawierająca opisy r ó ż n y c h form n a g r o b k ó w w y s t ę p u j ą c y c h na Słowacji, w p o w i ą z a n i u z ludowymi wierzeniami, doty­ c z ą c y m i śmierci i o b r z ą d k u pogrzebowego. W 1972 г., a więc 23 lata po ukazaniu się wspomnianej książki pojawiła się tego samego autora nowa pozycja k s i ą ż k o w a pod z b l i ż o n y m t y t u ł e m . W y d a n a w serii „ K l e n o dnica slovenskej ludovej k u l t u r y " (Skarbnica słowackiej ludowej k u l t u r y ) z y s k a ł a bardzo starannie o p r a c o w a n ą szatę e d y t o r s k ą . K s i ą ż k a o formacie łożącego p r o s t o k ą t a , oprawna w jasno szare p ł ó t n o , osłonięta jest pięknie w y ­ k o n a n ą o b w o l u t ą z kolorowym zdjęciem p r z e d s t a w i a j ą c y m drewniany nagrobek na tle ukwieconego trawnika. Tekst drukowany jest na d o s k o n a ł y m papierze, ilustrowany bogato rysunkami (częściowo p o w t ó r z o n y m i z pracy po­ przedniej) oraz licznymi zdjęciami fotograficznymi przed­ s t a w i a j ą c y m i cmentarze i nagrobki, a reprodukowanymi na w k ł a d k a c h kredowych. P i ę k n e j oprawie graficznej towarzyszy ciekawy i bardzo w a r t o ś c i o w y pod względem etnograficznym tekst. Cmen­ tarz — w ujęciu autora — to nie jest wyłącznie pewna ilość g r o b ó w z mniej lub więcej artystycznie w y k o n a n y m i nagrobkami, otoczonych w s p ó l n y m ogrodzeniem, ale przede wszystkim zjawisko kulturowe, w k t ó r y m z n a j d u j ą swe odbicia dawne i współczesne wierzenia i stosunki społeczne. I c h k o ń c o w y m wyrazem jest forma o b r z ą d k u pogrzebowego, opieki nad grobem czy k s z t a ł t nagrobka. W pierwszych rozdziałach swej pracy zajmuje się autor l u d o w y m i wierzeniami na temat duszy i życia pozagrobo­ wego, magii związanej ze śmiercią i formami p o c h ó w k ó w . W kulturze ludowej długo z a c h o w a ł y one swe formy archa­ iczne, k t ó r y c h m i m o z a k a z ó w i kar nie u d a w a ł o się wyplenić kościołowi chrześcijańskiemu. P r z y k ł a d e m może b y ć zwy­ czaj chowania z m a r ł y c h poza cmentarzem na polach lub w lesie, bez zachowania o b r z ą d k u kościelnego, co w rejonie gór­ nego Hronu(tzw.Horehronie) u t r z y m a ł o się do X V I I w. Po­ grzebom t o w a r z y s z y ł y różne stare zwyczaje, wśród k t ó r y c h w s p o m n i e ć należy sadzenie drzewka nad głową pocho­ wanego, z czego autor wywodzi późniejsze nagrobki w kształ­ cie ozdobnie obrobionych słupów. Sporo uwagi poświęca Bednarik p o c h ó w k o m specjalnym, j a k np. na skrzyżowaniu dróg, na granicy wsi i t p . Za węgierskim etnografom Denzo Malonyayem opisuje zwyczaj grzebania z m a r ł y c h , ale nie ochrzczonych jeszcze dzieci w glinianych naczyniach. Miejsca, w k t ó r y c h je chowano oznaczone b y ł y w s p ó l n y m nagrobkiem w postaci kamiennego s ł u p a z w n ę k a m i skie­ rowanymi na cztery strony ś w i a t a . Jest to ciekawy przy­ czynek do „ n o w o ż y t n y c h u r n " znalezionych przez Fran­ ciszka K o t u l ę w okolicach Rzoszowa ( „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1960 г., s. 230), j a k i do tajemniczych, przeważnie X V I I I - w i e c z n y c h słupów kamiennych z „ l a t a r n i a m i " u szczytu i rzeźbą św. W e r o n i k i na cokole, k t ó r e t a k licznie w y s t ę p u j ą przy drogach naszej Żywieczczyzny. 240 J kreskowych 25, fotograficznych E czarno- W dalszych rozdziałach pracy określa autor k r y t e r i a podziału n a g r o b k ó w na pomniejsze grupy i p r z y s t ę p u j e do ich kolejnego omawiania, p o c z y n a j ą c od nagrobka w formie dekoracyjnie obrobionego s ł u p a p r z y p o m i n a j ą c e g o czasem bryłę c z ł e k o k s z t a ł t n ą . Nagrobki tego rodzaju s t a n o w i ą według autora echo bardzo odległej t r a d y c j i związanej z wierzeniami okresu przedchrześcijańskiego. Nagrobki słu­ powe m o g ą b y ć wykonane z drewna l u b kamienia. Deko­ racja ich polega na profilowaniu formy i zdobieniu po­ wierzchni. W ś r ó d ozdób w y s t ę p u j e często rozeta cyrklowa, serce, a z m o t y w ó w chrześcijańskich — kielich lub k r z y ż . Z nagrobkami tego t y p u wiąże się bogata oprawa wierze­ niowa i obyczajowa, k t ó r ą autor szeroko omawia. Mniej uwagi poświęca on natomiast nagrobkom w postaci k r z y ż a w y s t ę p u j ą c y m na grobach ludności katolickiej i prawo­ sławnej bowiem ewangelicy i kalwini k r z y ż ó w nie s t a w i a j ą . W rodziale t y m zajmuje się autor w y j a ś n i e n i e m genezy formy k r z y ż a , wiążącej się ze stosowanym przez G r e k ó w i R z y m i a n sposobem karania s k a z a ń c ó w . W chrześcijań­ stwie krzyż stał się symbolem wiecznego ż y w o t a . Jako nagrobki zaczęto stawiać krzyże dopiero w X V I w. Roz­ powszechniły się jednak w okresie poreformacyjnym, w czasach baroku, k t ó r e g o styl wycisnął w y r a ź n e p i ę t n o na formach i dekoracji krzyżów. W ś r ó d n a g r o b k ó w tej grupy zaznacza się d u ż e zróżnicowanie. B y w a j ą one drew­ niane, kamienne lub żelazne, zdobione ornamentem rzeź­ biarskim lub malaturami. W zachodniej Słowacji, we wsi Dobra Voda do dziś wyrabia się krzyże kamienno jako nagrobki. M o ż n a t a m śledzić rozwój form od X V I I I w. W okolicach, gdzie b y l i garncarze, na nagrobkach spotyka się ceramiczne tabliczki z napisami. Z d a r z a ł y się też całe nagrobki z wypalanej i polewanej gliny. W osobnym rozdziale zgromadził autor teksty n a p i s ó w , k t ó r e pojawiły się na nagrobkach w okresie międzywojen­ n y m lub później w miejsce dawnej ornamentyki. S ą to przeważnie drobne u t w o r y poetyckie o charakterze ludo­ wych t r e n ó w : „ A c h t y smrt nemilosrdna, ćo si urobiła, źe si n a ś m u synackovi v n a j k r a j ś o m kvete mlady vek zlomila. R o d i ć o m , sestram, b r a t o v i a celej rodine żial si u r o b i ł a " . N a zakończenie pracy daje autor k r ó t k i e podsumowanie w y n i k ó w swych b a d a ń , zestaw wykorzystanej l i t e r a t u r y i spis i n f o r m a t o r ó w oraz streszczenie w j ę z y k u niemieckim. W sumie omawiana t u k s i ą ż k a jest nie t y l k o ł a d n a ale i bardzo p o ż y t e c z n a . Zawiera m n ó s t w o m a t e r i a ł u doty­ czącego wierzeń i zwyczajów pogrzebowych. Spod wierzch­ niej warstwy obrzędowości chrześcijańskiej w y d o b y w a elementy stare, k t ó r y c h trwałość w kulturze ludowej jest niekiedy z a s k a k u j ą c a . Ponadto zwraca ona u w a g ę czytelnika na swoistą, często n i e d o s t r z e g a n ą lub n i e d o c e n i a n ą gałąź sztuki plastycznej p o d p o r z ą d k o w a n e j wymogom k u l t u . Use �S O N A K O V A C E V I C O V A , L U D O W E S K U L P T U R Y N A S L O V E N S K U , „ S l o v e n s k y Narodopis", R . X V I I I , 1969, 2 — 3 s. 205 — 275. Sona Kovacevicova, Bodrich Sohreiber, Ludowe plastiky, Bratislava 1971. Sona Kovacevicova jest a u t o r k ą szeregu prac doty­ czących słowackiej sztuki ludowej i jej związków z t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą , przede wszystkim jednak znana jest jako badaczka rzeźby ludowej. W y n i k i jej poszukiwań w tej dziedzinie, publikowane sukcesywnie od kilkunastu l a t s ą d l a nas interesujące zarówno ze względu na przedmiot j a k na m e t o d ę b a d a ń . Najbardziej reprezentatywnym dla poglądów K o v a cevidowej i jednocześnie najobszerniejszym opracowaniem słowackiej rzeźby ludowej jakiego t a autorka dokonała jest rozprawa zamieszczona w Slovenskym Narodopisie p t . „ L u d o w e skulptury na Slovensku". A u t o r k a rozwija t a m swe koncepcje zarysowane szkicowo j u ż wcześniej, w a r t y k u ł a c h publikowanych w 1966 r. w czasopiśmie „ V y t v a r n y Z i v o t " oraz we w s t ę p i e i szkicu poświęconym graficznym wzorom rzeźb ludowych w katalogu wystawy „ L u d o w a plastika na Slovensku "zorganizowanej w 1966 r. przez Muzeum Narodowe w Pradze. Ostatnio, w 1971 r. o p r a c o w a ł a Kovacevicova wspólnie z fotografikiem Bedrichem Schreiberem album słowackiej rzeźby ludowej p n . Ludowe Plastiky. K s i ą ż k a zawiera 103 fotografie barwne opatrzone rozszerzonymi podpisami — komentarzami. W wielu przypadkach autorka cytuje pierwowzory przed­ s t a w i e ń pokazywanych na zdjęciach. Wszystkie rzeźby są datowane i k r ó t k o scharakteryzowane formalnie. D o b ó r e k s p o n a t ó w , bardzo staranny i konsekwentnie przeprowa­ dzony, zmierza do zaprezentowania cech t y p o w y c h a jedno­ cześnie charakterystycznej odrębności plastycznej słowackiej rzeźby ludowej. Metoda zastosowana przez Kovacevicowa bazuje — jak t o autorka podkreśla we wstępie cytowanej rozprawy — na założeniach p r z y j ę t y c h przez t w ó r c ó w nowoczesnej folklorystyki słowackiej J . Horaka, B . Vaclavika, A . Melicherćika i P. Bogatyrieva. Wykorzystuje t e ż doświad­ czenia p r a c u j ą c y c h wcześniej nad słowacką r z e ź b ą i malar­ stwem ludowym historyków sztuki, A . Guntherovej, N . Melnikovej — PapouSkovej i К . Sourka. Kovacevicova przeprowadza analizę, rzeźby ludowoj na Słowacji, łącząc m e t o d ę analizy formalnej z funkcjo­ n a l n ą , p r ó b u j e w y k a z y w a ć przyczyny i w a r u n k i u k s z t a ł t o ­ wania się poszczególnych t y p o w y c h p r z e d s t a w i e ń . Rozprawę, rozpoczyna rozdział poświęcony zagadnieniu przedstawienia człowieka w rzeźbie, ludowej. Stwierdzając t y p o w ą t a k ż e dla słowackiej rzeźby ludowej ideograficzność widzenia jej twórców stara się autorka na konkretnych p r z y k ł a d a c h analizować istotę tego zjawiska. P o s t a ć ludzka b y ł a zarówno dla rzeźbiarzy j a k odbiorców ich dzieł symbo­ licznym znakiem, k t ó r y miał na celu umożliwić k o n t a k t m i ę d z y personifikowaną przez n i ą siłą — ideą a odbiorcą. Problem realizmu przedstawienia s p r o w a d z a ł się w tej sytuacji do w y o b r a ż e n i a głównych cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h d a n ą p o s t a ć , a zrozumiałych dla społeczeństwa wsi. Zasada t a dotyczy t a k ż e zdobienia rzeźbą n i e k t ó r y c h p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h j a k ule, przęślice, czerpaki, czy zabawki l u b maski obrzędowe. M o t y w y t y c h zdobin wiążą się niekiedy z przedchrześcijańskim k u l t e m słońca i księżyca i i c h personifikacją, a t a k ż e z k u l t e m p r z o d k ó w . Z czasem gdy obrzęd stał się t y l k o z a b a w ą , symboliczne znaki straciły swe znaczenie i o d g r y w a ł y rolę j u ż t y l k o d e k o r a c y j n ą . W k o ń c u X I X w., pod w p ł y w e m wzorów miejskich r z e ź b a i zdobnictwo ludowe zatraciło swój dawny charakter i za­ częło n a b i e r a ć cech naturalistycznych. R z e ź b y drewniane, malowane,z kapliczek: I I . 1. Madonna z Dzieciątkiem z palmami. X I X w. wys. 46 cm. Środkowa Sło­ wacja. W ł . Muz. N a r . M a r t i n . I I . 2. Madonna z Hlbokej Cesty w B r a t y s ł a w i e . X I X w . wys. 44 c m . Zachodnia Słowacja. Wł. Muz. w Tarnawie. I I . 3. Madonno z Marianki lub z Dubnic, X V I I I / X I X w., wys. 37 cm. Zachodnia Słowacja. W ł . M u z . Nar. w B r a t y s ł a w i e . 241 �Ś w i a d e c t w a przetrwania wierzeń p o g a ń s k i c h odnaleźć m o ż n a t a k ż e w rzeźbach figuralnych z w i ą z a n y c h z k u l t e m chrześcijańskim. N o w a wiara, staczając zwycięską w a l k ę ze s t a r ą , z a c h o w a ł a jednak n i e k t ó r e dawne formy, lub nie b y ł a w stanie zupełnie przezwyciężyć dawnych t r a d y c j i np. k u l t u p r z o d k ó w i wiary w demony, co uwidacznia się przede wszystkim w przysłowiach i p o r z e k a d ł a c h , ale t a k ż e i w plastyce ludowej. Tak np. przedstawienie Trójcy Świętej jako postaci o trzech twarzach n a w i ą z u j e do starosłowiań­ skich w y o b r a ż e ń wielogłowych b o g ó w . Bóg Ojciec, a t a k ż e Chrystus czczeni b y l i w sposób podobny do k u l t u Peruna. Ś w i ę t y c h otaczano czcią o d d a w a n ą dawniej s t r z e g ą c y m domostw duchom p r z o d k ó w lub d e m o n ó w , k t ó r e — jak wodnik, zmora, czy upiór m o g ł y szkodzić, ale i p o m a g a ć ludziom. P o n i e w a ż stosunek do chrześcijańskich świętych b y ł zdaniem K o v a ć e v i ć o v e j u słowiańskiego ludu bez­ p o ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ą dawnych wierzeń pogańskicli ich ludowe wizerunki n a w i ą z y w a ł y również do dawnych usank­ cjonowanych t r a d y c j ą symbolicznych personifikacji. Obok przytoczonych p r z y k ł a d ó w autorka w i d z i k o n t y n u a c j ę wierzeń p o g a ń s k i c h w zaaprobowaniu przez l u d przed­ stawienia Ducha Świętego w postaci gołębicy, a t a k ż e w upodobaniu do stosowania w ornamentyce m o t y w ó w rozety cyrklowej i k o ł a — symboli słońca i księżyca. To samo odnosi się do zwyczaju sytuowania kapliczek w miejscach niebezpiecznych, gdzie dawniej p r z e b y w a ł y dusze p r z o d k ó w , dawni bogowie i demony. W sposobie przedstawienia postaci ludzkich dostrzega też K o v a ó e v i ć o v a p o k r e w i e ń s t w a m i ę d z y s z t u k ą l u d o w ą a gotykiem — przede wszystkim w typizowaniu przed­ s t a w i e ń i p r z y w i ą z y w a n i u uwagi do a t r y b u t ó w — co w obu przypadkach w y n i k a ł o z d ą ż e n i a do przekazania określo­ nych treści w sposób jasny j a k najszerszym k r ę g o m od­ biorców. I n t e r e s u j ą c e spostrzeżenie czyni Kovacevieova szu­ k a j ą c w y t ł u m a c z e n i a przetrwania w rzeźbie ludowej na Słowacji wzorów gotyckich i renesansowych, znacznie silniej działających niż późniejsze style historyczne. Stało się tak — jak stwierdza — ze względu na „ p o g r a n i c z n e " usy­ tuowanie polityczne kraju od czasów n a j a z d ó w tureckich pod koniec X V I w. P ó ź n i e j b r o n i ą c swej odrębności przed p o l i t y k ą zaborczą H a b s b u r g ó w — Słowacy przeciw­ stawiali się i d ą c e m u z A u s t r i i barokowi. Usytuowanie kraju na k r a ń c a c h cesarstwa p o w o d o w a ł o , że mniej w Słowacji inwestowano, rozwijała się ona wolniej, tak że w p ł y w roz­ w o j u p r z e m y s ł u na k u l t u r ę l u d o w ą zaczął się dopiero w k o ń c u X I X w . Pograniczność położenia kraju s t a ł a się też p r z y c z y n ą większego na t y c h terenach liberalizmu w stosunku do d y s y d e n t ó w . I ten fakt znalazł odbicie w kulturze ludowej. Istnienie na Słowacji czterech odmiennych w y z n a ń chrześcijańskich znalazło swe odbicie w sztuce religijnej, t a k ż e ludowej. N a Słowacji zachodniej p a n o w a ł katolicyzm 0 cechach k u l t u zachodnio-europejskiego, przy czym na k r a ń c a c h p o ł u d n i o w o - zachodnich najmocniej oddziałał barok i p r ą d y kontrreformacji. W Słowacji północnej 1 częściowo w ś r o d k o w e j , gdzie b y ł o wielu l u t e r a n ó w k u l t M a r i i i świętych u s t ę p o w a ł y miejsca k u l t o w i Chrystusa, ewangelistów, p r o r o k ó w i Św. T r ó j c y . R ó ż n o r o d n o ś ć przed­ stawień figuralnych zastąpiło bogactwo ornamentyki. Puryt a ń s k i , kalwiński protestantyzm oddziałał szczególnie mocno na p o ł u d n i u . N a wschodzie k u l t katolicki wykazuje w p ł y w y prawosławia. Pierwowzorami najbardziej rozpowszechnionych w sło­ wackiej rzeźbie ludowej p r z e d s t a w i e ń , b y ł y wizerunki cudowne Panny M a r i i , rozpowszechniono na Słowacji przede wszystkim dzięki w p ł y w o m węgierskim i austriac- R z o ź b y drowniane malowane. W ł . Muz. Nar. w M a r t i n i e : I I . 4. Św. Katarzyna. X V I I I w . wys. 37 cm. R z e ź b a kościelna z północnej Słowacji. I I . 5. Św. Józef z D z i e c i ą t k i e m Jezus. X I X w. wys. 59 cm. z kościoła lub kapliczki. I I . 6. Madonna L o r e t a ń s k a . X V I I I / X I X w. wys. 53 cm. 6 242 �R z e ź b y drewniane, malowano, z kapliczek: 11. 7. Pieta z Saśtina, koniec X I X w., wys. 29 cm. Wł. Muz. w Trenćinie. I I . 8. Matka Boska z Lourdes. X V I I 1 / X I X w., wys. 40 cm. Poch. z środkowej Słowacji. W ł . Muz. w Orawskym Podzamku. k i m . Madonna jako patronka Węgier miała w t y m szczególnie wiele miejsc k u l t u . kraju K o v a ć e v i ć o v a wymienia 68 miejscowości p ą t n i c z y c h na Słowacji, rozsławionych dzięki k u l t o w i M a r i i (wymienia­ j ą c daty ich powstania i ewentualnych renowacji cudownych figur czy obrazów). Część z nich z y s k a ł a sławę j u ż w średnio­ wieczu, większość w X V I I i X V I I I stuleciu. Wszystkie one były wielokrotnie kopiowane w warsztatach m a j s t r ó w cechowych, p r a c u j ą c y c h w miastach i miasteczkach. Kopie te — ś w i a d e c t w a sławy i rozległości zasięgu pielgrzymek s t a w a ł y się n a s t ę p n i e wzorami dla a r t y s t ó w ludowych. K u l t Chrystusa rozpowszechniony był na całej Słowacji. Obok najpopularniejszego przedstawienia — Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , często spotykane są również inne tematy pasyjne: Chrystusa Biczowanego, u Słupa, niosącego K r z y ż , Cierniem Koronowanie, Ecce H o m o . Przedstawienia te miały, podobnie j a k wizerunki M a r i i , wzory kościelne — j a k i tamte z a r ó w n o gotyckie, jak barokowe i klasycystyczne. Najstarszy, sięgający gotyku k u l t świętych otaczał ś w i ę t e : B a r b a r ę i K a t a r z y n ę . Pozostali, czczeni wśród ludu święci zaczęli b y ć popularni w dobie baroku. Naj­ bardziej rozpowszechniono począwszy od X V I I I w . było n a b o ż e ń s t w o do Św. Floriana — patrona ognia i Św. Jana Nepomucena — opiekuna wód. Ludowe rzeźby świeckie na Słowacji b y ł y przede wszystkim figurkami szopkowymi .Wykonywano je na Orawie i w Liptowie, b y ł y rzeźbione t a k ż e przez górników w oko­ licach Bańskiej Stiavnicy. Tworzono je jeszcze w pierwszej połowie X I X w. Największa ilość rzeźb ludowych p o w s t a w a ł a na Sło­ wacji w warsztatach działających w centrach p ą t n i c z y c h i ich b e z p o ś r e d n i m sąsiedztwie (m.in. w okolicach Ś a ś t i n a , Marianki, Starych Hor, Levocy, Presova). P o w s t a j ą c e w nich m a ł e drewniane f i g u r k i — kopie cudownego wize­ runku k u p o w a l i ' wszyscy p ą t n i c y . R z e ź b y te b y ł y zwykle opatrzone napisem p o t w i e r d z a j ą c y m , że kopia b y ł a d o t k n i ę t a do cudownego wizerunku. Wierność owych kopii w stosunku do wzoru nie b y ł a zwykle d u ż a . S t o p i e ń p o d o b i e ń s t w a zależał t u od wielu czynników od możliwości technicznych t w ó r c y począwszy. Istotne znaczenie miał też status społeczny samego rzeź­ biarza i jego odbiorców. Zgodnie z ogólną z a s a d ą w y m a g a ń stawianym rzeźbom przez lud musiały kopie w oczach odbiorców p r z y p o m i n a ć oryginał, co oznaczało, że musiały ono p o w t a r z a ć te elementy cudownego wizerunku, k t ó r e zdaniem ludowych odbiorców d e c y d o w a ł y o charakterze danej f i g u r y : Madonna Starohorska miała więc zawsze zaznaczony kontrapost, Proszowska charakterystyczne, barokowe ł a m a n i e szat, M a r i a ń s k a — trójdzielną, dzwonow a t ą k o r o n ę . Pieta z S a ś t i n a z a c h o w a ł a w ludowych wize­ runkach tragiczne napięcie ekspresji, dla Piety z N i t r y wyróżniający był charakterystyczny u k ł a d ręki Chrystusa. B e z p o ś r e d n i m i wzorami dla rzeźbiarzy ludowych były zwykło istniejące już kopie rzeźbiarskie cudownego wize­ r u n k u wykonane przez bieglejszych od nich rzeźbiarzy rzemieślników, lub wizerunki graficzne, przeważnie obrazki dewocyjne, rozpowszechniane z a r ó w n o w centrach p ą t n i ­ czych, jak po wsiach przez handlarzy dewocjonaliów. Podobne obrazki służyły za wzory figur świętych. Wszystkie wzorce były przez rzeźbiarzy ludowych przetwarzane często tak dalece, żo powstałe w oparciu o nie dziełka m o ż n a t r a k t o w a ć jako oryginalno praco ich t w ó r c ó w . Odbijał się w nich charakterystyczny sposób widzenia t w ó r ­ ców ludowych, icłi wrośnięcie w d a w n ą t r a d y c j ę , a t a k ż e ich 243 �П. 9. Pieta z Holića, drewno malowano. X I X w., wys. 68 cm. ograniczone możliwości warsztatowe z jednej, a dziedzictwo technik n a b y t y c h od m i s t r z ó w cechowych z drugiej strony. Zachowane wzory graficzne u ż y w a n e w pracowniach rzeźbiarskich i szkice do rzeźb i wreszcie same f i g u r k i p r z e k o n u j ą , że jedna pracownia w y k o n y w a ł a często k i l k a rodzajów rzeźb o tej samej tematyce. N i e k t ó r z y z rzeźbiarzy w ciągu lat pracy opracowywali kolejno k i l k a w a r i a n t ó w tego samego przedstawienia, zawsze przekształcając wzór nieco inaczej. Wiele rzeźb ludowych nawiązuje w swej formie do któregoś ze stylów łiistorycznych. Stwierdzenie tego faktu nie pozwala jednak w y s u w a ć ż a d n y c h ogólniejszych wnio­ sków. P o d o b i e ń s t w o stylowe nie m o ż e b y ć t e ż pomocne w datowaniu, g d y ż świadczy jedynie o istnieniu wzoru wybieranego spośród rzeźb czy obrazów widzianych przez rzeźbiarza lub otaczanych szczególną czcią. P o g l ą d y K o v a ć e v i ć o v e j na słowacką rzeźbę l u d o w ą i sposób jej analizowania — k t ó r e wyżej s t a r a ł a m się streścić w d u ż y m skrócie i uproszczeniu — s ą w ogólnych założeniach zbliżone do tez wysuwanych t a k ż e przez ba­ daczy polskich, przede wszystkim przez Ksawerego Piwockiego, a w odniesieniu do bardziej szczegółowych b a d a ń rzeźby poszczególnych regionów przez S t a n i s ł a w a Błasz­ czyka i Jacka Olędzkiego. B r a k jednak w literaturze polskiej współczesnego opracowania syntetycznego zagadnień rzeźby ludowej t r a k t u j ą c e g o przedmiot równie wszechstronnie. Szczególnie cenne wydaje się u Kovacevicovej podjęcie p r ó b y analizy historycznego rozwoju r z e ź b y ludowej na Słowacji z uwzględ­ nieniem wpływu na n i ą dziedzictwa miejscowej k u l t u r y przedchrześcijańskiej i n a s t ę p n i e wszechstronne rozważenia funkcji kultowej (z uwzględnieniem odmian k u l t u r ó ż n y c h wyznań chrześcijańskich) jej specyficznej postaci w kulturze ludowej i w p ł y w u owej funkcji na rzeźbę, t a k ż e na jej formę p l a s t y c z n ą . P o n i e w a ż , j a k dowodzi autorka, ogromna większość słowackich rzeźb ludowych p o w s t a ł a jako kopie wize­ r u n k ó w cudownych, wykonywano w miejscowościach p ą t niczyeh, szczególne znaczenie m a j ą w y n i k i jej b a d a ń doty­ czące rzeźb w pracowniach tarn istniejących. Zestawienie rzeźb ludowych z wzorami graficznymi i przypomnienie jakie i od j a k dawna czczone b y ł y właściwe pierwowzory, a t a k ż e przypomnienie zasięgu popularności pielgrzymek, stanowi m a t e r i a ł bardzo cenny i bardzo konkretnie ilustru­ j ą c y tezy a u t o r k i . Jeżeli nawet w zestawieniu z pracami innych badaczy słowackich i zagranicznych nie s t a n o w i ą one zasadniczego nowum, stanowią w wielu wypadkach dowody tez przyjmowanych wcześniej jedynie hipotetycznie. W Polsce takich b a d a ń jeszcze właściwie nie prowa­ dzono (z w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h spostrzeżeń np. Haliny Olędzkiej d o t y c z ą c y c h Madonny Skępskiej, czy Stefanii Krzysztofowicz — Chrystusa Upadającogo pod K r z y ż e m ) , a b y ł y b y one j a k sądzę bardzo przydatne. N p . odnajdując „ c u d o w n e pierwowzory" rozpowszechnionych w Mało­ polsce południowej przedstawień Madonny z Dzieciątkiem, czy Piety, podobnie j a k Piet w a r m i ń s k i c h d a ł o b y się wielo powiedzieć o przyczynio ich związku z t r a d y c j ą g o t y c k ą , a w n i e k t ó r y c h wypadkach może i zlokalizować pracownie z k t ó r y c h wychodziły. Materiał zabytkowy zgromadzony przez Kovacevicova stanowi dla nas cenne źródło p o r ó w n a w c z e , pozwalając wyróżnić wśród zachowanych r z e ź b , przede wszystkim na terenach pogranicznych ze Słowacją, importy s t a m t ą d . Mówiąc o stopniu odrębności od wzorca j a k i osiągali w swych pracach słowaccy rzeźbiarze ludowi podkreślała Kovacevicova zjawisko (analizowane u nas przede wszyst­ k i m przez Piwockiego) większej swobody interpretacji wzoru u t w ó r c ó w s a m o u k ó w działających poza zasięgiem rzemieślniczych w a r s z t a t ó w z ośrodków p ą t n i c z y c h . Wydaje się, że takie spostrzeżenia m o ż n a w pewnym sensie odnieść do ogólniejszego p o r ó w n a n i a polskiej i sło­ wackiej rzeźby ludowej. U naszych p o ł u d n i o w y c h sąsiadów rzeźba o d g r y w a ł a w plastyce ludowej rolę p o d o b n ą , j a k u nas malarstwo na p ł ó t n i e , papierze i blasze. Można za­ u w a ż y ć pewne analogie k s z t a ł t o w a n i a formy — w y n i k a j ą c e z w a r u n k ó w w j a k i c h p o w s t a w a ł y — między słowackimi r z e ź b a m i i polskimi obrazami l u d o w y m i z wielkich cen­ t r ó w p ą t n i c z y c h . W i ę k s z y indywidualizm r o z w i ą z a ń i inter­ pretacji powszechnie p r z y j ę t y c h wzorów w rzeźbie polskiej niż słowackiej t ł u m a c z y zapewne przede wszystkim t o , że, u nas o ś r o d k ó w masowej wytwórczości rzeźb b y ł o m a ł o . Anna II. 1--9. Heprodukcje z książki: S. KovaCevtfovu, В. Schreiber, Ludove plastiky, Bratislava 1971. 244 Kunczyńska-Iracka �