https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a71e515d248215d04bf495a613719447.pdf 087c46bee33304d0d2aab53872a1dd81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3782 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3550 Title A name given to the resource Dach w polskim wydawnictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.45-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciolek, Gerard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DACH W POLSKIM BUDOWNICTWIE WIEJSKIM GERARD Wśród nych licznych z odbudową zagadnień, w s i polskiej CIOŁEK związa­ krajobrazu i stanowi jeden z jego po zni­ n i c z y c h części s k ł a d o w y c h . P o d o b n i e , j a k zasad­ przebudo­ k r a j o b r a z , b u d o w n i c t w o w i e j s k i e różnicu­ wą w związku z p r z e m i a n a m i społeczno- j e się w p r z e s t r z e n i i w c z a s i e n a p e w n e gospodarczymi, określone szczeniach wojennych zagadnienie w y ł a n i a się c o r a z formy budownictwa lub jej zewnętrznej nowego skoordynowanie regiony. W przez planowe nie ogólności pomię­ r e g i o n a m i n i e istnieją t a k i e g r a n i c e , n a ścisłe jednego obszaru wyodrębnie­ zjawisk od innego. przyrodzo­ Zwłaszcza w o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a ­ cywilizację t a c h z a c z ę ł y się z a c i e r a ć o d r ę b n o ś c i f o r m elementów i wytworzonych dzy któreby pozwoliły wiejskiego. Dążeniem współczesności jest nych silniej ludzką w p e w n ą harmonijną całość, która budowlanych, a to s k u t k i e m rozwoju nosi miano krajobrazu k u l t u r o w e g o . Har­ wszystkich monia takiego krajobrazu polega i t e c h n i c z n y c h , z których t a k d u m n a jest n a mą­ zdobyczy d r y m i c e l o w y m p r z y s t o s o w a n i u się c z ł o ­ nasza wieka górskie i n i e p r z e b y t e bagna stanowić m o ­ w jego tworach d o sił i zasobów, tkwiących w Krajobraz kulturowy przyrody gą o w ą ziemi. wykazuje pewne zróżnicowanie zarówno w przestrzeni jak i w czasie. O g ó l n i e można stwierdzić, że zmienność z j a w i s k w p r z e s t r z e n i jest w y ­ nikiem nych, różnych podczas układów sił przyrodzo­ g d y zmienność w czasie jest r e z u l t a t e m działalności c z ł o w i e k a jętego j a k o j e d n o s t k a i j a k o po­ zbiorowość. Jeżeli n a p e w n y m t e r y t o r i u m , w o k r e ś l o ­ nym epoka. tych cywilizacyjnych p r z e k r o j u czasu, k r a j o b r a z posiada Jedynie strome łańcuchy granicę, p o o b u s t r o n a c h której m a m y do czynienia z zasadniczymi zmia­ nami zjawisk. zmieniają się przejściowe Przeważnie powoli, i taki zjawiska przyjmując obszar, o cechach wspólnych d l a o b u sąsiadujących bą r e g i o n ó w n a z y w a m y 1. D A C H W lub I JEGO ze so­ rubieżą ' ) . KONSTRUKCJA. bryle b u d y n k u wiejskiego, zabudowania le formy chałupy gospodarczego, zasad­ sumę c e c h , r ó ż n i ą c y c h g o o d sąsiednich niczą rolę o d g r y w a d a c h . J e g o f o r m a , p o ­ obszarów, k r a j o b r a z re­ krycie legional- nujący taki nazywamy gionem, a owe cechy—cechami nymi. i barwa stanowią zarówno w element domi­ pojedynczym obie­ kcie, jak i w zespole zagrody l u b osiedla. Budownictwo wiejskie należy do tej Wieś polska wyróżnia n a 7. działalnością c z ł o w i e k a . W o b e c t e ­ d a c h o w y c h , sposobu k r y c i a i z d o b n i c t w a go, ż e o s i e d l a w i e j s k i e zajmują Istnieją mal obszar kraju, forma budownictwa w y w i e r a przemożny w p ł y w na c h a r a k t e r jeszcze archaiczne socha w w i e l k i m bo­ g r u p y c e c h k r a j o b r a z u , która j e s t z w i ą z a ­ cały n i e ­ typów się gactwem w systemy zakresie niektórych konstrukcji okolicach konstrukcyjne, jak ( r y c . 1) i luźny zrąb ( r y c . 2) k t ó r e 45 �działanie sił rozpierających, równoważo­ ne przez o d p o w i e d n i e związanie ległych powymi i ścian wzdłużnych ( r y c . 3). Panujący n a północy k r a j u uniezależnienia zrębu. K a ż d y zamknięty woduj? ich ustroju kozioł k r o k w i o w y czyli sił, k t ó r y od tworzy postawiony n a ścianach, n i e p o ­ wyboczania stwarzając niezależny wyrazem dachowego (ryc. t r z e c i łączy w sobie c e c h y nich, zachodzie t y p drugi jest trójkąt na podporze, przeciw­ b e l k a m i stro­ zespół o d ścian 4). Typ o b u poprzed­ konstrukcyjny, budynku, cześnie, p r z e z w p r o w a d z e n i e a jedno­ płatwi ela­ s t y c z n y p o d w z g l ę d e m w z a j e m n e g o ukła­ du kozłów System i belek s t r o p o w y c h , ( r y c . b). ten pokrywa zwartym zasięgiem c e n t r u m k r a j u obejmując g ó r n e i ś r o d k o ­ we dorzecze Wisły, łącząc się zresztą z o b s z a r a m i , zajętymi p r z e z s y s t e m k r o kwiowo-belkowy. RYC. 2 genezą swoją sięgają historycznych. okresów Wyrazem wczesno- skrystalizowa­ n e j już m y ś l i k o n s t r u k c y j n e j są d a c h y k r o ­ k w i o w e , panujące dziś w ł a ś c i w i e w Polsce i wypierające niemal wiązania t y p u a r c h a i c z n e g o , bądź dujące j e d o k r y c i a b u d y n k ó w całej zupełnie degra­ gospodar­ c z y c h (np. stodoły w Łowickim o d a c h a c h sochowych wszczyźnie lub sypance na Łemko- o d a c h a c h n a luźny zrąb). S y s t e m k r o k w i o w y posiada t r o j a k i spo­ sób o p a r c i a d o l n e g o końca k r o k w i : bez­ p o ś r e d n i o o zrąb b u d y n k u , o b e l k ę s t r o ­ pową i o płatew, leżącą n a wysuniętych końcach b e l e k s t r o p o w y c h . T y p p i e r w s z y , rozpowszechniony łudniu szą kraju fazę na wschodzie reprezentuje rozwoju dachu jakby i po­ pierw­ krokwi jwe- g o , k i e d y k o z ł y opierają się b e z p o ś r e d n i o na 46 ścianach, powodując nieuniknione RYC. 4 W górach, zwłaszcza �ogólnie w d w a t y p y : rozścielanie i poszywanie ścielanie d r o b n y m i s n o p k a m i ) . Roz­ słomy znane nocno-wschodnim nie na terenach wane są: zakłośniak stwy zakłośniaków (na spotykanym środkowej, ze wych (ryc. jako w połacie Polsce dachów lub natomiast dach, cały ). Dachy i zachwalany, kryte słorną jako wystę­ pują z r e g u ł y n a niżu, n a o b s z a r a c h nych drzewa 3 — — и w Beskidzie Z a c h o d n i m i na Podhalu ob­ serwujemy wiązania dachowe się przepustnicami spoczywającej na do -1 m pokrywania da- ci - i RYC. 7 wsparte na zrębie, l e c z o k a p d a c h u s c h o d z i opierając rol­ ( r y c . 10). Użycie RYC. 6 da­ dymniko­ określany b y w a przez l u d , dawniejszy 8 po­ Najczęściej grzbietami, przy czterospadowych 9), głowa­ tworzą pokrycia gładkie schodkowanymi trwalszy powierzchnię warstwy (ryc. 8). chach schodkowany, uży­ War­ kłosami) typem to Wśród głowacz. dają gładką pół­ poszywa­ najczęściej i ( r y c . 7), dół wierzchnię na pozostałych. poszywania schodkowaną jest pograniczu, sposobów czów słomy 2 na wysuniętych niżej, płatwi, płazach zrębu, t z w . r y s i a c h ( r y c . 6). 2. P O K R Y C I E Panującym w Polsce krycia dachów która występuje chałupach, terenach D A C H U jest n i e w ą t p l i w i e również starszego Ziem materiałem w słoma, licznych pochodzenia, Odzyskanych, do na gdzie po- z a t y m przeważa dachówka, b l a c h a i p a ­ pa. i Jedynie góry regiony górskie Świętokrzyskie) (Karpaty wyróżniają się przewagą d r a n i c i gontu, zgodnie z m i e j ­ scowymi warunkami przyrodzonymi. S p o s o b y k r y c i a d a c h u słomą można ująć RYC. 8 �chów, tów w formie dranic, desek ogranicza górskich lub gon­ się o b e c n i e d o obszarów i p o d g ó r s k i c h . D a r t e l u b łupa­ n e d e s k i układane są w d w a l u b w i ę c e j izędów n a p o ł a c i ( r y c . 11 i 12). S t o s u n ­ kowo nowszego zwany pochodzenia n a Śląsku jest gont w dużej szyndziołem, m i e r z e s t o s o w a n y w b u d o w n i c t w i e mało­ miasteczkowym, r.a W obszarze drugiej sakralnym całej i dworskim Polski (ryc. połowie X I X w . 13). wiele gmin łemkowskich wykupiło n a wspólną R Y C . 10 wła­ sność l a s y d w o r s k i e , c o d a w a ł o m o ż n o ś ć wybierania z lasów gminnych dowol­ n e j ilości b e z p ł a t n e g o d r z e w a . S k u t k i e m tego dachy gontowe w 70 l a t p r a w i e z u p e ł n i e krycie słomiane w ciągu o s t a t n i c h wyrugowały po­ całym p o w i e c i e gor­ l i c k i m i w części s ą d e c k i e g o ) . 4 W n a s z y c h czasach obserwujemy ces o d w r o t n y , w y c o f y w a n i e drewnianych w R Y C . 11 przed się słomianymi, o k o l i c a c h , obfitujących w nawet l a s y i sto­ sowanie charakterystycznych form szanych, słomiano-drewnianych, w mie­ jak np. N o w a t o r s k i m ( r y c . 14 i 15). Występowanie dachówki przedewszystkiem b. pro­ dachów zaboru ska, pokrywa się z granicą polityczną pruskiego (Śląsk, Wielkopol­ Pomorze i Mazury) ponadto znaj­ d u j e m y ją dość l i c z n i e s t o s o w a n ą w p a ­ sie P o d k a r p a c i a o d Białej p o d P r z e m y ś l . Obok ceramicznej, dachówki historycznej, jak piówka, posiadającej tyczne, stosowana R Y C . 12 tradycji i kar- duże w a l o r y plas­ bywa chówka c e m e n t o w a wyrobu o holenderka ostatnio i t a n i a . P r o w a d z o n e n a d nią o b ­ s e r w a c j e s t w i e r d z a j ą dość s z y b k i e j e j p a ­ tynowanie się w tonach, podobnych (ЖШШЕШШЗЩшЩ fp=fl—iTnzrv R Y C . 13 48 da­ łatwa d o d o m o w e g o R Y C . 14 do �s t a r s g o gontuí c o w o c e n i e te­ go materiału nia z punktu ochrony widze­ krajobrazu jest m o m e n t e m d o d a t n i m ( r y c . 16). Ujemnym natomiast zjawis­ k i e m jest o g ó l n e rozpowszech­ n i e n i e się b l a c h y ocynkowanej lub cynkowej (ryc. 17) oraz p a p y , które zmieniając kąt n a ­ chylenia obcy d a c h u i przez barwą i cha­ wielkie nie­ r a k t e r stanowią bezpieczeństwo nia cech zujących 18). dla utrzyma­ swojskich, harmoni­ z Duży tych swój fakturą krajobrazem wpływ na materiałów, odpornych (iryc. użycie jako ognio­ wywierają stawki ubezpieczeniowe od pożaru, znacznie od stawek, ni¿sze pobieranych przy R Y C . 15 pokryciu słomą l u b g o n t e m . d . c. n . P R Z Y P I S Y . 1) L E N C E W 1 C Z S. Polska. Wielka Geografia Powszechna. Warszawa 1937. 2) M O S Z Y Ń S K I Słowian. I . 3) i b i d 484. 4) ibid. 488. LE K. Kultura Ludowa T O I T D A N S LES C O N S T R U C ­ T I O N S DE C A M P A G N E E N POLOGNE Considćrant q u e l a forme d u t o i t de­ cide d u careciere de la ma.se a i a s i que de l a v a l e u r esthélique des constructions de campagne, l ' a u t e u r examine tous les elements q u i i n ­ fluenced la forme des toits, en dćfinit les types f o n d a m e n t a u x , l e u r emplacement sur l e sol p o l o n a i s et explique leur apparition. (á R Y C . 18 suivre). R Y C . 17 R Y C . 16 �