https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee4d10cd5c7760b971f9c3e1af6a7c34.pdf c9b48f0545f12112da94a718844bd90c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4970 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4609 Title A name given to the resource Pojęcie sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KSAWERY PIWOCKI G d y b y ś m y p o t r a f i l i o d p o w i e d z i e ć na wszystkie d w a ­ n a ś c i e p y t a ń , jakie o t r z y m a l i ś m y , to b y ł a b y to zapewne rzecz w a g i ś w i a t o w e j dla n a u k i . Nie czuję się na siłach s p r o s t a ć tak w i e l k i m zadaniom. Dlatego b ę d ę mógł od­ p o w i e d z i e ć t y l k o na n i e k t ó r e , i to m o ż e nie n a j w a ż n i e j ­ sze. Podejrzewam, że do z w o ł a n i a dzisiejszej narady p r z y c z y n i ł się m ó j a r t y k u ł : Niektóre zagadnienia teorii sztuki ludowej opublikowany w „ S t u d i a c h Estetycznych . Poruszam tam rzeczywiście sprawy, k t ó r e m o g ł y b y stać się p o d s t a w ą dyskusji nad n i e k t ó r y m i w s p o m n i a n y m i p y t a n i a m i . K ł o p o t y z ustaleniem zakresu pojęcia k u l t u r y ludowej, a t y m samym oczywiście i sztuki ludowej oraz jej genezy, ma przecież cała dzisiejsza etnografia euro­ pejska. Dowodem m o ż e b y ć problematyka pierwszego n u m e r u nowego pisma „ E t h n o l o g i a Europaea", j a k i nie­ dawno się u k a z a ł , a gdzie w sposób bardzo i n t e r e s u j ą c y m ó w i się o s f o r m u ł o w a n i u teoretycznych podstaw w s p ó ł ­ czesnej etnografii, etnografii naszego kontynentu. W s p ó ł ­ czesna anglosaska antropologia społeczna w A n g l i i i k u l ­ turalna w Ameryce w y w r ó c i ł y dokumentnie wszelkie dotychczasowe podziały, n a w y k i i metody b a d a ń etno­ graficznych. J e ś l i dodamy do tego francuski s t r u k turalizm Levy-Straussa z jego próbą przedstawiania w symbolach matematycznych r o d z a j ó w i ilości stosun­ k ó w s p o ł e c z n y c h w i ą ż ą c y c h c z ł o n k ó w danej grupy ba­ danej, dla uzyskania zgeneralizowanych i zmatematyzo­ w a n y c h f o r m u ł t y c h ż e r e l a c j i — to musi to r z u t o ­ w a ć t a k ż e na badania e t n o g r a f ó w Europy, choć tamte n a u k i i metody w y r o s ł y na tle p r o b l e m a t y k i tzw. etno­ logii czy też etnografii pozaeuropejskiej, etnografii l u ­ d ó w ż y j ą c y c h w w a r u n k a c h k u l t u r plemiennych. Wszyst­ kie te nowe p r ą d y w naukach o k u l t u r z e w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu dążą do zintegrowania w o b r ę b i e swych z a i n t e r e s o w a ń wszystkich a s p e k t ó w bytowania c z ł o w i e k a na Z i e m i , od biologii aż po instytucje spo­ łeczne i s z t u k ę , przy czym akcent przesuwa się coraz w y r a ź n i e j z ulubionych w dawnej etnografii europej­ skiej b a d a ń k u l t u r y t z w . materialnej na zagadnienia k u l t u r y najszerzej p o j ę t e j . Musi to i n t e r e s o w a ć w i ę c szczególnie ludzi i n t e r e s u j ą c y c h się n a s z ą s k r o m n ą sztu­ ką ludową. ! 2 3 4 A l b e r t o C i r e s e słusznie, j a k m i się wydaje, zwraca u w a g ę , że wzorce metodyczne czerpane z antropologii k u l t u r a l n e j , o p e r u j ą c e j przede w s z y s t k i m m a t e r i a ł e m „ e g z o t y c z n y m " , nie o d p o w i a d a j ą w p e ł n i potrzebom na­ szej wiedzy o tzw. europejskiej k u l t u r z e ludowej. R ó ż ­ nica g ł ó w n a leży w niezaprzeczalnym fakcie, iż wszel­ k i e u s i ł o w a n i a „ u h i s t o r y c z n i e n i a " antropologii k u l t u ­ ralnej, podejmowane np. przez szkołę Boasa, napoty­ k a j ą w w a r u n k a c h w i ę k s z o ś c i k u l t u r pozaeuropejskich niepokonalne niemal t r u d n o ś c i w y n i k a j ą c e z b r a k u ź r ó ­ deł historycznych. Tymczasem nasza wiedza o ludach europejskich jest przede w s z y s t k i m w i e d z ą h i s t o r y c z n ą i to musi r z u t o w a ć na nasze p o d e j ś c i e do f a k t ó w etno­ graficznych, a t y m bardziej na s a m ą definicję t y c h ż e f a k t ó w . Z w r a c a ł j u ż na to u w a g ę Antonio ' Gramsci w Osservazioni sul folklore. C z y t a j ą c Gramsciego, m y ś l a ­ ł e m o k i l k u swoich a r t y k u ł a c h teoretycznych i o Histo­ rycznej genezie polskiej sztuki ludowej, k t ó r a swego PRZYPISY 1 K s a w e r y Piwocki, Niektóre zagadnienia teorii sztu­ ki ludowej. „ S t u d i a Estetyczne" T. 3: 1966. 2 A l b e r t o Cirese, Alterite et denivellement culturels dans societes dites superieures. „ E t h n o l o g i a Europaea", I , 1, 1967 s. 12. 3 E.R. Leach, Rethinking Anthropology, London 1961, 4 A . Cirese, op. cit. 192 czasu b y ł a tak ostro zwalczana przez e t n o g r a f ó w . Dziś nie t y l k o — po oczywistym oczyszczeniu z p o m y ł e k — b y ł b y m s k ł o n n y p o d t r z y m a ć swoje s p o s t r z e ż e n i a , ale uczynić jeszcze k r o k dalszy. Zagadnieniem k l u c z o w y m jest naturalnie pojęcie „ l u d u " . J e ś l i k t o ś zajmuje się s z t u k ą l u d o w ą , to ma do czynienia z dwoma s ł o w a m i o niesprecyzowanej treści semantycznej. Nie bardzo w i e ­ my, co to jest sztuka, i t a k ż e , co to jest l u d . To ostat­ nie słowo zrodziło się w k l i m a c i e idei J.J. Rousseau jeszcze w X V I I I w., ale jego sens, nadany m u w cza­ sach r o m a n t y z m u i romantycznego nacjonalizmu, t k w i w nas wszystkich, u wszystkich z a j m u j ą c y c h się k u l ­ t u r ą i s z t u k ą l u d o w ą . L u d był podmiotem w a l k i z feudalizmem i g ł ó w n y m o ś r o d k i e m r o d z ą c e g o się w s p ó ł c z e s ­ nego pojęcia narodu. Miał on być w i e c z n o t r w a ł y m pod­ łożem k a ż d e g o narodu Europy, jego niezniszczalnym z r ę b e m , wiecznie ż y j ą c y m . P o j ę c i e to jest w i ę c w y r a ź ­ nie p o j ę c i e m metahistorycznym. L u d •— t a k ż e j a k o t w ó r c a sztuki — to jeszcze dzisiaj w o p i n i i w i e l u ba­ daczy pewna hipostaza obdarzona w i e c z n o t r w a ł y m i w a ­ l o r a m i m o r a l n y m i , szczególnymi z d o l n o ś c i a m i artystycz­ n y m i , u j a w n i a j ą c y m i się spontanicznie, dziedziczonymi tradycyjnie od „czasów n i e p a m i ę t n y c h " . I s t n i e j ą więc dzieła ludowe „ s a m e przez s i ę " czy „ s a m e w sobie" — s t r u k t u r a l n i e niejako r ó ż n e od innych, nieludowych. Pozytywistyczne poczynania szkoły Tylora, gdy zaczęsto z d a w a ć sobie s p r a w ę z n i e p r a w d z i w o ś c i tezy r o ­ mantycznej, szły w k i e r u n k u szukania ..survivals", prze­ ż y t k ó w , k o n t y n u a c j i w k u l t u r z e i sztuce ludowej t a k ż e w s p ó ł c z e s n e j . P r ó b o w a n o w ten sposób p r z e k s z t a ł c i ć niejako e t n o g r a f i ę e u r o p e j s k ą w „ e t n o l o g i ę " o g ó l n o ­ ś w i a t o w ą , w s k a z u j ą c na zbieżności t y c h ż e „ p r z e ż y t k ó w " z d a n y m i m a t e r i a ł ó w p o r ó w n y w a l n y c h z k r ę g ó w poza­ europejskiej i przedhistorycznej k u l t u r y . Te ciągoty obok romantycznych są w c i ą ż jeszcze ż y w e i zapewne nauko­ w o niekiedy n a p r a w d ę i n t e r e s u j ą c e czy zgoła r e w e l a c y j ­ ne. Wydaje m i się, że ulega i m nawet np. Levy-Strauss, k t ó r y swój ahistoryzm p o k r y w a niekiedy marksistow­ skimi p r z e s ł o n a m i słów. Te t y l o r o w s k i e r e l i k t y poczęły w ę d r o w a ć od z a m i e r z c h ł y c h czasów poprzez kraje, ludy, l ą d y i morza — t w o r z ą c całe ł a ń c u c h y f o r m k u l t u r y m a ­ terialnej i duchowej, p o w i ą z a n y c h najczęściej ich f u n k ­ cją życiową, g o s p o d a r c z ą czy społeczną. S t a ł y się chyba g ł ó w n y m przedmiotem b a d a ń t a k ż e k u l t u r y ludowej europejskiej, gdyż ich „ r e l i k t o w o ś ć " z d a w a ł a się nie­ rozerwalnie z w i ą z a n a z pojęciem ludu jako s p o ł e c z n y m p o d ł o ż e m możliwości „ z a i s t n i e n i a " tego rodzaju prze­ żytków. Czterdzieści lat t e m u p i s a ł e m s w ą p r a c ę o drzewo­ rycie l u d o w y m i w ó w c z a s j u ż — choć oczywiście p o s ł u ­ g i w a ł e m się t r a d y c y j n y m pojęciem ludu — z w r a c a ł e m u w a g ę na to, że wydobycie różnic dzielących s z t u k ę l u d o w ą danego czasu od sztuki nieludowej jest m o ż l i w e t y l k o d r o g ą p o r ó w n y w a n i a j e j dzieł ze s z t u k ą i n n ą niż ludowa. Dziś w i d z ę jeszcze j a ś n i e j , ż e metoda ta odnosi się chyba do wszystkich f a k t ó w k u l t u r o w y c h . Gramsci powiada, ż e pojęcie l u d u jest zmienne, r ó ż n e w r ó ż n y c h systemach s p o ł e c z n y c h . Np. dla uczonych b e n e d y k t y n ó w w Polsce X I w i e k u „ b a r o n e s " o t a c z a j ą c y księcia byli zapewne t a k i m i s a m y m i b a r b a r z y ń c a m i j a k kmiecie czy w ł a d y c y . Wietor czy Baryczka, a nawet t a k i r z e m i e ś l n i k j a k Santi Gucci mogliby zaliczyć ś m i a ł o do l u d u (gdyby takie pojęcie w ó w c z a s istniało) s z l a c h e t k ę z Mazowsza, choć nie m i e l i jego społecznych prerogatyw. Jeśli p o j ę ­ cie l u d u — wedle Gramsciego — jest zmienne, to nie m o ż e ono d a ć ż a d n e g o solidnego oparcia dla badacza 5 5 Ksawery Piwocki, Warszawa 1934. Drzeworyt ludowy w Polsce, �k u l t u r y tegoż ludu. Może by s p r ó b o w a ć o d r z u c i ć w ogóle pojęcie „ l u d u " ? Co by się wtedy stało? S p o ł e c z e ń s t w a europejskie o tak bogatej, zmiennej i historycznie „ w y ­ m i e r n e j " przeszłości p o s i a d a j ą obecnie i p o s i a d a ł y daw­ niej k u l t u r ę n i e j e d n o l i t ą , r o z w a r s t w i o n ą . Chodzi t u nie t y l k o o rozwarstwienie klasowe, m a j ą t k o w e i różnice p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h (choć te o d g r y w a j ą oczywiście rolę n a j w a ż n i e j s z ą ) . I s t n i a ł y i i s t n i e j ą w tych s p o ł e c z e ń ­ stwach liczne grupy, k t ó r e z najrozmaitszych p o w o d ó w : geograficznych, gospodarczych, religijnych, zawodowych, psychicznych itd., żyły i żyją w swoistej izolacji. K a ż d a z takich grup jest potencjalnym nosicielem specyficz­ nych dla siebie możliwości tworzenia o d r ę b n e j k u l t u r y czy przynajmneij n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w takiej k u l t u r y . M a m t u na m y ś l i nie t y l k o takie znane w y o d r ę b n i o n e grupy j a k getta Ż y d ó w czy s t a r o w i e r ó w , ale r ó w n i e ż np. sitarzy b i ł g o r a j s k i c h , o c h w e ś n i k ó w skulskich, m a ­ larzy c z ę s t o c h o w s k i c h (że pozostaniemy w zakresie t w ó r ­ ców sztuki i rzemiosła). J a k a ż to jest kultura? Inna, odmienna od k u l t u r y otoczenia dla grup mniejszych, a dla grup s p o ł e c z n y c h w i ę k s z y c h inna od standartu, p r z y j ę t e g o jako reprezentatywny dla elity społecznej czy r z ą d z ą c e j . W y n i k a z tego, że etnografia europejska powinna z a j m o w a ć się wszystkimi i n n y m i g r u p a m i społecznymi niż nosiciele k u l t u r oficjalnych w danym czasie i miejscu. Zdarza się wszak często, że modele k u l t u r y p r z e c h o d z ą od jednej w a r s t w y społecznej do innej i elementy k u l ­ t u r y oficjalnej danego czasu stają się „ l u d o w e " w innej. A w i ę c nie lud, jako pojęcie metahistoryczne i t y m sa­ m y m abstrakcyjne, ale grupy społeczne r ó ż n e w r ó ż ­ nych okresach dziejowych i miejscach są nosicielami innych s t r u k t u r k u l t u r o w y c h i one to m o g ą i p o w i n n y być przedmiotem b a d a ń , k t ó r e m o ż e m y tradycyjnie nazy­ w a ć etnograficznymi. W y c i ą g a m s t ą d wniosek, że w ł a ś ­ ciwą m e t o d ą tych b a d a ń jest ciągłe p o r ó w n y w a n i e w y ­ t w o r ó w tych wszystkich grup ze w s p ó ł c z e s n y m i m standartem k u l t u r o w y m p a n u j ą c y m „oficjalnie" w danej epoce i danym k r a j u . Nie w i e c z n o t r w a ł e w i ę c cechy i w a r t o ś c i ani nie odwieczne r e l i k t y dają w ł a ś c i w y ma­ t e r i a ł dla b a d a ń t a k ż e sztuki ludowej, ale ciągła k o n ­ frontacja z faktami k u l t u r o w y m i i artystycznymi innych „ p r z o d u j ą c y c h " czy „ p o w s z e c h n i e uznanych" grup spo­ łecznych. To, o czym t u m ó w i ę , nie jest oczywiście do k o ń c a p r z e m y ś l a n e . A l e już dzisiaj inaczej niż przed d w u ­ dziestu l a t y o d p o w i e d z i a ł b y m na pytanie: co to jest styl ludowy? Pytanie to bowiem m o ż e b y ć sensowne t y l k o dla f a k t ó w czy ich zespołu w o k r e ś l o n y m czasie, miejscu i dla o k r e ś l o n y c h t w o r ó w . S u m u j ą c , jestem s k ł o n n y t w i e r d z i ć , że różnice m i e ­ dzy e t n o g r a f i ą e u r o p e j s k ą a „ a n t r o p o l o g i ą " czy etnolo­ gią innych k r ę g ó w cywilizacyjnych polegają nie tyle na r ó ż n i c a c h morfologicznych czy nawet s t r u k t u r a l n y c h r ó ż n y c h f a k t ó w k u l t u r o w y c h , ale na s k o m p l i k o w a n y m u nas u k ł a d z i e p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h . Nasza tzw. k u l ­ t u r a ludowa jest i b y ł a już od dawna poddana zjawisku bikulturalizmu, a może multokulturalizmu, że w i ę c s t r u k t u r y k u l t u r o w e u nas dalekie są i b y ł y od dawna od tego zintegrowania, p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą nam ba­ dacze k u l t u r plemiennych. Co w i ę c e j , m y ś l ę , że w b r e w powszechnym p o g l ą d o m r ó ż n i c e j u ż co prawda nie po­ z i o m ó w k u l t u r y , ale ich jakości nie t y l k o nie b ę d ą się zmniejszać, ale r o s n ą ć . Wszyscy stajemy bezradni wobec zasobu w i a d o m o ś c i i d o ś w i a d c z e ń z t y m z w i ą z a n y c h j e d ­ nych ludzi, p r a k t y k i życiowej i zawodowej drugich, p r o b l e m ó w ż y c i o w y c h t r a p i ą c y c h znów innych. M a l u j ą nas ś r o d k i tzw, k u l t u r y masowej na jeden kolor, coraz bardziej j e d n o l i t y i pospolity, ale pod n i m , pod tą w a r s t w ą , n a r a s t a j ą różnice coraz w z r a s t a j ą c y c h d o ś w i a d ­ czeń: pilot i buchalter m o g ą s ł u c h a ć jednego p r o g r a m u telewizyjnego, ale t r e ś ć ich życia w e w n ę t r z n e g o , a w i ę c i t r e ś ć ich k u l t u r y są z u p e ł n i e czy niemal z u p e ł n i e r ó ż n e . Pod w a r s t w ą jednolitej farby rodzi się z u p e ł n i e różny materiał ludzki. W n o s z ę stąd, że etnografia, jako nauka p o r ó w n u j ą c a r ó ż n e poziomy i „ s u b s t a n c j e " k u l t u r o w e , b ę d z i e istnieć nadal. Standart oficjalny ma tendencje u n i f i k u j ą c e , ale r ó ż n i c e r o s n ą , co na odcinku mnie i n t e r e s u j ą c y m , od­ cinku twórczości plastycznej, uwidacznia się zapewne m . i n . t a k ż e coraz szerszym rozprzestrzenianiem się sztu­ k i nieoficjalnej, zwanej najczęściej a m a t o r s k ą czy s z t u k ą w s p ó ł c z e s n y c h p r y m i t y w ó w . Odpowiadam tu g ł ó w n i e na pytanie d o t y c z ą c e tego, j a k i e są determinanty powsta­ wania zjawiska o k r e ś l a n e g o jako sztuka ludowa. A . J a c k o w s k i : A j a k Pan Profesor w i d z i problem sztuki ludowej, ustawia wobec siebie takie zjawiska j a k malarstwo ludowe i malarstwo cechowe? Jeśli o d n o ś n i e do X V I w i e k u nie m a m y ż a d n y c h p r z e k a z ó w , ż a d n y c h z a b y t k ó w „ s z t u k i l u d o w e j " z za­ kresu m a l a r s t w a czy rzeźby, to znaczy prac, k t ó r e t w o ­ rzył „ l u d w i e j s k i " — to wedle mojej o p i n i i nie w y n i k a z tego wcale, że do zakresu b a d a ń w ł a ś n i e etnograficz­ nych nie p o w i n n y w e j ś ć zainteresowania s z t u k ą i n n ą niż standartowa owego czasu. M a m na m y ś l i s z t u k ę c e c h o w ą , a raczej s z t u k ę n i e k t ó r y c h o ś r o d k ó w tej sztuki. Przy sposobności z w r ó c ę u w a g ę , że nasza sztuka o f i c j a l ­ na np. d w o r u k r ó l e w s k i e g o tego czasu — rozpatrywana w p o r ó w n a n i u np. ze s z t u k ą d w o r s k ą W ł o c h — robi w r a ­ ż e n i e n i e m a l „ l u d o w e j " . Podobny odskok m o ż n a dostrzec m i ę d z y p r o d u k c j ą c e c h ó w k r a k o w s k i c h czy l w o w s k i c h a obrazami z dalekich k o ś c i ó ł k ó w wiejskich. W y d a w a ł o m i się zawsze i wydaje dotąd, że gdy z a i s t n i a ł y ekono­ miczne i psychiczne w a r u n k i dla odbioru o b r a z ó w w f o r ­ mie masowej przez chłopa w X I X w i e k u — d o ś w i a d ­ czenia tego „ o d s k o k u " p o z i o m ó w — b y ł y g ł ó w n ą k o m ­ p o n e n t ą nie t y l k o p r o c e d e r ó w technicznych, ale i stylu „ l u d o w y c h o b r a z ó w " . D l a k a ż d e g o w i ę c p r z e k r o j u dzie­ jowego trzeba b u d o w a ć r ó ż n e w a r s t w y p o z i o m ó w sztuki, co nota bene nie ma nic w s p ó l n e g o z ich w a r t o ś c i ą a r t y ­ s t y c z n ą , j a k to j u ż gdzie indziej wielokrotnie p o d k r e ś l a ­ łem. ZOFIA SZYFELBE.IN-SOKOLEWICZ Zespół p y t a ń przedstawionych przez R e d a k c j ę został w r ę c z prowokacyjnie w y b r a n y i nie c h c i a ł a m dać się s p r o w o k o w a ć aż do momentu wypowiedzi prof. Piwockiego. Pan profesor d o t k n ą ł sprawy, k t ó r a w etnografii jest n i e s ł y c h a n i e w a ż n a , i to z a r ó w n o od strony teore­ tycznej, jak i od strony b a d a ń k o n k r e t n i e historycznych, b a d a ń empirycznych; chodzi tu o m o ż l i w o ś ć cbjęcia j e d n ą a p a r a t u r ą p o j ę c i o w ą i w y c i ą g a n i e w n i o s k ó w z ba­ d a ń nad tzw. s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i i k u l t u r a m i europejskimi łącznie. To, co nazywamy s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i , stanowi całość bardzo r ó ż n o r o d n ą , w ob­ r ę b i e k t ó r e j m o ż e m y o d n a l e ź ć tzw. k u l t u r y c h ł o p s k i e . Na p r z y k ł a d prace d o t y c z ą c e części A m e r y k i P o ł u d n i o w e j to w ł a ś n i e prace d o t y c z ą c e s t r u k t u r agrarnych. H i s t o ­ rycy i e k o n o m i ś c i toczą d ł u g i e dyskusje, czy te s p o ł e ­ c z e ń s t w a kopieniacze m o ż n a n a z w a ć c h ł o p s k i m i . W tej c h w i l i przewaga jest po stronie tych, k t ó r z y sądzą, że są to k u l t u i y t y p u chłopskiego. W z w i ą z k u z t y m w y ­ daje m i się, że podobnie j a k w badaniach nad podsta- 193 �