https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9300da80b4bb16c636a72670a090016c.pdf e4caae57490367f7e405ffe4d18f30d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura materialna wnętrze mieszkalne chałupy wnętrze mieszkalne - wieś izba wiejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4600 Title A name given to the resource Przemiany urządzenia wnetrza współczesnej izby wiejskiej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; s.127-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Mulkiewicz-Goldbergowa PRZEMIANY U R Z Ą D Z E N I A W N Ę T R Z A W S P Ó Ł C Z E S N E J IZBY WIEJSKIEJ Współczesne w n ę t r z e wiejskiej izby mieszkalnej przedstawia obraz z r ó ż n i c o w a n y , i to n i e t y l k o w aspek­ cie regionalnym — j a k z w y k ł o s i ę u w a ż a ć powszechnie — ale zróżnicowanie w zakresie u r z ą d z e n i a izby dostrze­ gamy również w pobliskich, l e ż ą c y c h nawet w o b r ę b i e jednej gromady wsiach. Jest ono bowiem często u w a ­ runkowane różną d r o g ą rozwoju kulturowego poszczegól­ nych, nieraz s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą m i e j s c o w o ś c i . Przedstawiając problem u z a l e ż n i e n i a u r z ą d z e n i a izby wiejskiej od c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na c a ł o k s z t a ł t roz­ woju kulturowego w s i , jako teren b a d a ń o b r a l i ś m y obszar o niejednolitej k u l t u r z e tradycyjnej i b r a k u archaicznych treści k u l t u r o w y c h z a r ó w n o w zakresie kultury materialnej, j a k i s p o ł e c z n e j i duchowej. Tere­ nem badań b y ł a grupa w s i p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i e od miasteczka B e ł c h a t ó w . Obszar t e n nie m o ż e b y ć zaliczo­ ny do żadnego konkretnego regionu etnograficznego, jest to bowiem teren pograniczny, n a k t ó r y m k r z y ż u j ą s i ę cechy charakterystyczne dla w i e l k i c h kompleksów kulturowych. Oddziela on s t r e f ę w p ł y w ó w zachodnich od północno-wschodniej oraz ś l ą s k i zespół k u l t u r o w y od zespołów wielkopolskiego i s i e r a d z k i e g o N a sto­ sunkowo niewielkim obszarze d a j ą s i ę z a u w a ż y ć zasad­ nicze różnice w c a ł o k s z t a ł c i e k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j s ą s i a ­ dujących ze sobą w s i . A n a l i z u j ą c w i a d o m o ś c i z zakresu historii osadnictwa badanych w s i oraz uzyskane d r o g ą badań etnograficznych, przeprowadzono p o d z i a ł t y c h wsi na dwie kategorie: wsie o k r e ś l o n e j a k o tradycyjnie rolnicze oraz wsie „ s p r o l e t a r y z o w a n e " . Wsie tradycyjnie rolnicze to w większości w y p a d k ó w wsie stare, o zwartej strukturze s p o ł e c z n e j , gdzie proces przemian k u l t u r o w y c h p r z e b i e g a ł zgodnie z p o s t ę p u j ą c y m rozwojem w poszczególnych dziedzinach życia wiejskiego. Natomiast wsie o k r e ś l o n e jako „ s p r o l e t a r y z o w a n e " prze­ ważnie p o w s t a w a ł y w X I X w i e k u d r o g ą osiedlania s i ę najczęściej bardzo ubogiej l u d n o ś c i z r ó ż n y c h stron na pustkowiach l u b ziemiach n a l e ż ą c y c h do wielkiej w ł a s n o ś c i . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że t e r m i n „ s p r o l e t a r y z o ­ wane" nie oznacza w t y m w y p a d k u jedynie stosunku do ś r o d k ó w produkcji, ale przede wszystkim o k r e ś l o n y stan k u l t u r o w y wsi. Wsie zaliczane przez nas do grupy nazwanej s p r o l e t a r y z o w a n ą s ą najczęściej wsiami bied­ niejszymi, i s t o t n y m jednak dla k s z t a ł t o w a n i a s i ę ich k u l t u r y i j e j w s p ó ł c z e s n e g o obrazu nie jest i c h p o ł o ż e ­ nie ekonomiczne, ale to, ż e s k u t k i e m innych w a r u n k ó w bytowych m i e s z k a ń c y t y c h w s i zmuszeni b y l i s z u k a ć dodatkowego ź r ó d ł a zarobku. Spotykamy w i ę c t a m j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m r o z w i n i ę t ą e m i g r a c j ę sezo­ n o w ą (wyjeżdżano z a r ó w n o na tereny pobliskie, j a k i za granicę), intensywnie t a k ż e uprawiano chałupnicze tkactwo . R ó w n i e ż i w ostatnich latach m i e s z k a ń c y tych w s i m i m o m o ż l i w o ś c i intensyfikacji produkcji rolnej w p o w i ę k s z o n y c h gospodarstwach p r z e j a w i a j ą w i ę k s z ą r u c h l i w o ś ć w podejmowaniu pracy poza w ł a s n ą w s i ą niż m i e s z k a ń c y w s i o k r e ś l o n y c h przez nas jako t r a d y ­ cyjnie rolnicze. 2 3 P o ł o ż e n i e w s i , s t a n o w i ą c y c h przedmiot naszych roz­ w a ż a ń , na n i e w i e l k i m stosunkowo obszarze sprawia, że leżały one w strefie t y c h samych o ś r o d k ó w r z e m i e ś l n i ­ czych i handlowych, a w i ę c m i e s z k a ń c y i c h m i e l i m o ż l i ­ w o ś ć zaopatrywania się w meble u tych samych w y t w ó r ­ ców, jednak c a ł o k s z t a ł t i c h rozwoju kulturowego s p r a w i ł , że spotykamy t a m dość istotne r ó ż n i c e z a r ó w n o w u r z ą ­ dzeniu izby wiejskiej, j a k i j e j zdobnictwie. P i e r w s z ą i najbardziej r z u c a j ą c ą s i ę w oczy różnicą między wsiami rolniczymi a tymi, w których przeważa l u d n o ś ć s p r o l e t a r y z o w a n ą , jest z u p e ł n y brak izb z w y ­ p o s a ż e n i e m t r a d y c y j n y m w tych ostatnich. Zjawisko to nie znajduje uzasadnienia w r ó ż n e j kolejności pojawia­ nia s i ę m e b l i nowoczesnych pochodzenia m a ł o m i a s t e c z k o - ь II. 1. Modele urządzenia wnętrza izby wiejskiej: a. izba tradycyjna, b. izba współczesna. 127 �II. 2. Kąt kuchenny w tradycyjnej izbie. Łuszczanowice, wego, ale t ł u m a c z y się i n n ą d r o g ą r o z w o j o w ą gospo­ darstw we wsiach sproletaryzowanych. We wsiach tych nie spotykamy t r a d y c j i dawnych bogatych izb w i e j s k i c h ozdobionych d u ż ą ilością obrazów, z p r z e w a g ą t r a d y c y j ­ nych mebli, solidnych, ś w i a d c z ą c y c h o zamożności go­ spodarza, gdyż izb tTikich w ogóle tam nigdy nie było. W okresie, w k t ó r y m wsie rolnicze w y t w o r z y ł y bogate tradycyjne w n ę t r z e , wsie bardzo ubogie nie m i a ł y na to n i e z b ę d n y c h ś r o d k ó w i izby swe z a p e ł n i a ł y t y l k o s p r z ę t a m i najbardziej potrzebnymi, w y k o n a n y m i n a j ­ częściej w ramach w ł a s n e g o gospodarstwa. Przecież t y l k o we wsiach sproletaryzowanych istnieje na t y m terenie tradycja ziemianki mieszkalnej, k t ó r e j w y p o s a ż e n i e m u ­ siało być skrajnie ubogie. R ó w n i e ż t y l k o w tych wsiach istnieje tradycja prostych w y r e k do spania, s k ł a d a j ą c y c h się z desek umieszczonych na czterech k o ł k a c h w b i t y c h w ziemię, a s t a n o w i ą c y c h nogi tego p r y m i t y w n e g o sprzętu, w z g l ę d n i e innych najprostszych mebli, w y k o ­ nanych sposobem domowym. Nie spotykamy tam r ó w n i e ż r z e m i e ś l n i k ó w , k t ó r z y pracowaliby na potrzeby w ł a s n e j wsi, gdyż na p r a c ę ich nie było zapotrzebowania. Istotnym r ó w n i e ż jest to, że wsie, o k t ó r y c h mowa, bardzo często s k ł a d a ł y s i ę z l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z r ó ż n y c h okolic, a w i ę c i o r ó ż n y c h tradycjach w zakresie u r z ą ­ dzenia izby. Ciężkie w a r u n k i bytowe nie pozwoliły na wytworzenie się nowej t r a d y c j i czy też lokalnej mody, a tylko u n i c e s t w i ł y przywiezione w a r t o ś c i . Wiemy, że proces t a k i znany jest i w innych dziedzinach życia społecznego. I n n a też b y ł a droga rozwoju w n ę t r z a izby w omawia­ nych d w ó c h kategoriach wsi. We wsiach rolniczych przeszło ono wszystkie szczeble rozwoju, p o l e g a j ą c e na określonej kolejności pojawiania się poszczególnych s p r z ę t ó w . Na p r z y k ł a d w z o r z y ś c i e malowana skrzynia na ubranie j u ż z p o c z ą t k i e m bieżącego stulecia z a s t ą p i o ­ na została przez n i e m a l o w a n ą , a n a s t ę p n i e kufer, n a j ­ częściej zielony, u s t ę p u j ą c y pod koniec okresu m i ę d z y ­ wojennego miejsca p r y m i t y w n e j szafie, k t ó r ą z n ó w w ostatnich latach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o w z g l ę d n i e dopiero po ostatniej wojnie z a s t ą p i ł a d u ż a trzydrzwiowa szafa z kompletu sypialnego. 128 pow. Bełchatów. Ił. 3. Izba tradycyjna. Łuszczanowice. P r a w i d ł o w o ś c i te d a d z ą się prześledzić, a znalezione podczas b a d a ń terenowych poszczególne meble z łatwoś­ cią m o ż n a d a t o w a ć oraz d o s z u k a ć się ich proweniencji. We wsiach sproletaryzowanych problem ten wygląda nieco inaczej i nie tak prosto. Nie spotykamy się tam w i ę c z t r a d y c j ą o m ó w i o n e j w y ż e j skrzyni malowanej albo też tradycja ta jest bardzo odległa i występuje w postaci l u ź n y c h w i a d o m o ś c i . Ten podstawowy w X I X w . s p r z ę t w posagu k a ż d e j córki gospodarskiej był prawdopodobnie za drogi i nie kupowano go wcale albo też pozwolić sobie n a ń mogli t y l k o nieliczni. Za to szafa pojawia się o p a r ę lat w c z e ś n i e j niż we wsiach rolni­ czych, zwłaszcza że w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nikły wprawdzie, ale jednak s t a ł y d o p ł y w g o t ó w k i z dodatko­ w y c h zajęć pozarolniczych i częsty kontakt z miastem u m o ż l i w i a ł tego rodzaju zakupy. Dlatego też trudno usta­ lić c h r o n o l o g i ę p o s z c z e g ó l n y c h m e b l i w omawianej kategorii w s i . R ó w n i e ż i w zdobnictwie w n ę t r z a izby wiejskiej do­ strzegamy zasadnicze r ó ż n i c e m i ę d z y wsiami tradycyjnie r o l n i c z y m i a w y o d r ę b n i o n y m i przeze mnie sproletaryzow a n y m i . Mianowicie we wsiach sproletaryzowanych dostrzegamy w t r a d y c j i znacznie m n i e j s z ą ilość elemen­ t ó w zdobniczych. Zajęcia dodatkowe zabierały cały n i e m a l że w o l n y czas kobietom i m ł o d y m dziewczętom, k t ó r e nie m i a ł y go j u ż na przystrojenie izby, w odróżnie­ n i u od swych s ą s i a d e k ze wsi rolniczych. Zjawisko to oczywiście nie jest r e g u ł ą , gdyż jednostki o silnie roz­ w i n i ę t y m poczuciu p i ę k n a s t a r a ł y się zawsze, w każdych w a r u n k a c h uczynić swe mieszkanie jak najładniejszym, jednak z zebranego m a t e r i a ł u terenowego można wy­ s n u ć w y p o w i e d z i a n ą tezę o charakterze ogólnym. B i o r ą c jako p o d s t a w ę p o r ó w n a ń obecny stan wnętrza na badanym terenie, r ó w n i e ż dostrzegamy pewne różnice m i ę d z y w s p o m n i a n y m i w y ż e j kategoriami wsi. We wsiach sproletaryzowanych w i d a ć znacznie mniejszą ilość s p r z ę t ó w tradycyjnych, zwłaszcza rzemieślniczej roboty, g d y ż nigdy ich tam wiele nie było. Natomiast więcej znacznie jest s p r z ę t ó w zakupionych lub wymie­ nionych za p r a c ę czy płody rolne w okolicznych mia­ steczkach, g d y ż k o n t a k t tych wsi z najbliższym ośrod- 4 �4 П. 4. Pod oknem nowy sprzęt — maszyna do szycia. Stawek, pow, Bełchatów. stół umieszczony pod oknem. Stawek. II. 6. Tradycyjna izba. Łuszczanowice. kiem miejskim b y ł zawsze silniejszy. Ponadto l u d n o ś ć sproletaryzowanych w s i w pierwszych latach po ostatniej wojnie dość licznie o p u s z c z a ł a rodzinne strony, aby jednak po paru latach do nich wrócić, i s t ą d spotykamy w domach wiele s p r z ę t ó w „z zachodu". W y j e ż d ż a n o nie tylko całymi rodzinami, ale przede w s z y s t k i m pojedynczo; fala powojennej emigracji zarobkowej zaopatrzyła więc wsie w s p r z ę t y poniemieckie. Na marginesie tego zjawiska w a r t o z a u w a ż y ć jeszcze j e d n ą p r a w i d ł o wość p o t w i e r d z a j ą c ą tezę o stosunkowo mniejszym p r z y wiązaniu do pracy na r o l i m i e s z k a ń c ó w w s i sproletaryzowanych. Mianowicie analogiczna fala emigracji na II. 5. Nowy element wnętrza — ziemie zachodnie, a n a s t ę p n i e p o w r o t u do w s i rodzinnych i s t n i a ł a na terenie Polski p o ł u d n i o w e j , t a m jednak „z zachodu" p r z y w o ż o n o przede wszystkim maszyny r o l nicze, np. mechaniczne sieczkarnie, m ł y n k i do mielenia kaszy itp., podczas gdy w B e ł c h a t o w s k i e m nie z e t k n ę ł a m się z tego rodzaju p o s t ę p o w a n i e m . We wsiach sproletaryzowanych do lepszego zaopa­ trzenia w przedmioty zakupione w mieście przyczynia się r ó w n i e ż proporcjonalnie liczniejsza aniżeli we wsiach rolniczych w s p ó ł c z e s n a emigracja zarobkowa, zwłaszcza na Ś l ą s k . Stosunkowo wysokie zarobki w p r z e m y ś l e w ę g l o w y m i b u d o w l a n y m d o s t a r c z a j ą gotówki. Poza t y m 129 �nowocześnie, tzn. k o m p l e t a m i mebli kupionych u stola­ rzy w pobliskim miasteczku. Przeprowadzone p o w y ż e j p o r ó w n a n i a m i ę d z y w n ę ­ trzem mieszkalnym we wsiach rolniczych i sproletary­ zowanych dotyczą t y l k o zmian m o ż n a by powiedzieć formalnych, j a k i e s p e ł n i a mieszkanie b ę d ą c e o ś r o d k i e m produkcji, rekreacji i k u l t u uprawianego przez zamiesz­ k u j ą c ą je r o d z i n ę . Z a w ę ż e n i e tematu do zjawisk wyżej opisanych n a s t ą p i ł o celowo, gdyż j a k z dotychczasowych b a d a ń w y n i k a , jedynie w zakresie w y ż e j u w z g l ę d n i o n y m uchwytne są obecnie r ó ż n i c e w w y o d r ę b n i o n y c h kate­ goriach wsi. Natomiast w zakresie f u n k c j i mieszkalnych czy rekreacyjnych nie dostrzegamy tak w y r a ź n e g o zróż­ nicowania, być m o ż e n a s t ą p i ono w dalszym procesie rozwojowym, jednak obecnie nie m o ż n a jeszcze wypo­ w i a d a ć się na ten temat. R o z p a t r u j ą c charakter w n ę t r z a izby wiejskiej na ba­ danym terenie, n a l e ż y s k o n c e n t r o w a ć u w a g ę nie tyle na meblach, co na sposobie ich ustawienia, g d y ż to jest istotnym argumentem w naszym rozumowaniu. Zresztą j a k się przekonamy w t o k u dalszych r o z w a ż a ń , te dwa w ę z ł o w e zagadnienia o d n o s z ą c e się do b a d a ń nad w n ę t r z e m izby wiejskiej są ze sobą ściśle związane, a w w y p a d k u badanego przez nas terenu zgodność ta znajduje p e ł n e potwierdzenie. Tradycyjne rozplanowanie w n ę t r z a izby p o k r y w a się z planem powszechnie w y s t ę ­ p u j ą c y m na okolicznych t e r e n a c h ( i l . 1). 5 W domu j e d n o w n ę t r z o w y m akcentem d o m i n u j ą c y m w izbie jest duży piec z p i e k a r n i k i e m oraz ogrzewaczem i k a p t u r e m umieszczonym nad p o l e p ą (il. 2), na której gotowano jeszcze w okresie o b j ę t y m p a m i ę c i ą naszych i n f o r m a t o r ó w . Polepa ta z czasem została zamieniona na palenisko k r y t e p ł y t ą do g o t o w a n i a . Przy piecu znajduje się k ą t przeznaczony do przygotowywania posił­ k ó w , na u r z ą d z e n i e k t ó r e g o s k ł a d a j ą się ł a w k i okalające p i e k a r n i k , ł a w a s t o j ą c a przy ścianie, p e ł n i ą c a we wcześ­ niejszym okresie f u n k c j ę stołu, oraz p r y m i t y w n a szafka na naczynia. Szafka tak, tzw. p ó ł k a , w najprymityw­ niejszej formie, otwarta, s k ł a d a j ą c a się z p a r u półeczek, najczęściej umieszczona b y ł a po stronie d r z w i przeciw­ nej aniżeli piec. Na tej samej ś c i a n i e koło półki stały zazwyczaj statki na czystą w o d ę , umieszczone na ziemi l u b czasem na niskich s t o ł e c z k a c h . Pozostałe statki gospodarskie, nie m i e s z c z ą c e się w szafce czy na ławach w o k ó ł pieca, najczęściej zawieszane b y ł y w pobliżu na ś c i a n a c h w z g l ę d n i e trzymane w sieni. Obok kąta, w k t ó r y m przygotowywano p o k a r m y i s p e ł n i a n o naj­ bardziej podstawowe czynności gospodarskie, wydzielić m o ż n a drugi, b ę d ą c y miejscem k u l t o w y m i służący do odpoczynku (il. 3, 6). T w o r z ą go umieszczone po stronie przeciwnej w stosunku do pieca: ł ó ż k a , wiszące nad nimi obrazy oraz czasem stolik p e ł n i ą c y f u n k c j ę ołtarzyka domowego. Ł ó ż k a te, tak zwane często wyrka, o ile w y s t ę p u j ą w bardziej p r y m i t y w n e j formie, stoją zawsze w z d ł u ż ś c i a n y szczytowej domu, p r z y l e g a j ą c do niej bokiem; przedziela je skrzynka na ubranie względnie kufer, najczęściej malowany na zielono i pełniący r ó w n i e ż f u n k c j ę schowka na odzież, lub też stół, na k t ó r y m umieszczone są ś w i ę t e f i g u r k i i obrazy. Jeżeli stół ten nie stoi m i ę d z y ł ó ż k a m i , umieszczony jest koło jednego z nich przy z a g ł ó w k u . Pod ś c i a n a m i bocznymi izby, łącząc niejako obydwa k ą t y , umieszczone są za­ zwyczaj d ł u g i e ł a w y . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że izba trady­ cyjna jest w n i e w i e l k i m stopniu, proporcjonalnie do swej powierzchni, z a p e ł n i o n a s p r z ę t a m i . Dlatego też robi w r a ż e n i e przestronnej i raczej pustej. e II. 7. Fragment Bełchatów. izby tradycyjnej. Łuszczanowice, pow. d ł u g o t r w a ł e mieszkanie w hotelach robotniczych, k t ó r e na Ś l ą s k u m a j ą najczęściej bardzo w y s o k i standart umeblowania, powoduje p r z e j ę c i e pewnych n a w y k ó w , s k ł a n i a j ą c y c h n a s t ę p n i e robotnika do zakupu do swego domu s p r z ę t ó w podobnych do tych, z k t ó r y c h k o r z y s t a ł w mieście. W pierwszej fazie są to t y l k o drobne przed­ mioty zaadaptowane przez m i e s z k a ń c a hotelu r o b o t n i ­ czego, j a k półeczka, często ozdobiona, na w ł a s n e p r z y ­ bory do mycia i golenia, n a s t ę p n i e szafka na przecho­ w y w a n i e rzeczy osobistych i jedzenia, a wreszcie aparat radiowy. Z czasem kupowane są w i ę k s z e i droższe meble . 4 Na badanym terenie najwidoczniejsze i najbardziej w y r a ź n e jest to w zdobnictwie m i e s z k a ń . We wsiach sproletaryzowanych spotyka się powszechnie drobne przedmioty pochodzenia fabrycznego, zakupione przez p r a c u j ą c y c h w p r z e m y ś l e ojców czy braci i przywiezione do domu celem ozdobienia izby. We wsiach rolniczych izb ozdobionych w ten sposób jest znacznie m n i e j i w ł a ś ­ nie one najczęściej w y r ó ż n i a j ą d o m od s ą s i e d n i c h i świadczą, że k t o ś z tego domu zatrudniony jest w mieście. W i ę k s z a ilość s p r z ę t ó w pochodzenia m a ł o m i a s t e c z k o ­ wego czy też fabrycznego w mieszkaniach w s i sprole­ taryzowanych nadaje t y m mieszkaniom specyficzny cha­ rakter przez istnienie izb o bardzo z r ó ż n i c o w a n y m iloś­ ciowo i jakościowo stanie mebli, podczas gdy we wsiach rolniczych spotykamy na ogół t y l k o dwie m o ż l i w o ś c i : albo izby u r z ą d z o n e są tradycyjnie, albo też całkowicie 130 Zasadniczym elementem dekoracyjnym w izbie trady­ cyjnej są zawsze ś w i ę t e obrazy. Obok r o l i kultowej �stanowią one także przedmiot dumy gospodarzy i s ą wyrazem poziomu ich stopy ż y c i o w e j . Umieszczano je w jednym rzędzie na ścianie szczytowej ponad ł ó ż k a m i , a ilość ich wynosiła p r z e c i ę t n i e 6—8. Nie napotkano w terenie na ciekawsze obrazy b ą d ź r ę c z n i e malowane, bądź też stare drzeworyty czy litografie. Najczęściej spotykane są oleodruki w z g l ę d n i e plastycznie modelo­ wane połączenia oleodruku z g i p s o w o k r e d o w ą deko­ racją, stanowiące tak c h a r a k t e r y s t y c z n ą p r o d u k c j ę o ś r o d ­ ków znajdujących się w miejscach k u l t u , a szczególnie w Częstochowie. Ramy o b r a z ó w , zawyczaj proste, d r e w ­ niane, przystrajane b y ł y k o l o r o w y m i g i r l a n d k a m i z su­ szonych kwiatów, b a r w n y m i p i ó r k a m i l u b g a ł ą z k a m i jedliny. Rzadko spotykano p a j ą k i , ale znane są na t y m terenie pająki kuliste oraz krystaliczne. Te ostatnie j e d ­ nak w y s t ę p o w a ł y t y l k o pojedynczo i zdają się b y ć nie tyle pozostałością formy t r a d y c y j n e j , ile zjawiskiem nowym, wprowadzonym wskutek ingerencji szkoły, świetlicy i t p . Istotną różnicę w stosunku do okolicznych t e r e n ó w stanowi brak niemal że c a ł k o w i t y na badanym terenie wycinanek z kolorowych p a p i e r ó w , m i m o że w y s t ę p u j ą one w tradycji l u b często jako sztuka ż y w a , jeszcze prawie na c a ł y m terenie o k a l a j ą c y m b e ł c h a t o w s k i e . Opisana w y ż e j najprostsza forma w n ę t r z a t r a d y c y j ­ nego ulega p e w n y m zmianom, p o j a w i a j ą się nowe meble czy też nowe rodzaje zdobin, z a n i k a j ą stare, ale wszystko w pierwszej fazie przemian nie narusza jeszcze t r a d y ­ cyjnego planu w n ę t r z a , t y l k o powoduje zagęszczenie sprzętów w izbie. Jako jeden z pierwszych nowych sprzętów pojawia się w tradycyjnej izbie stół służący do przygotowywania p o k a r m ó w oraz drugi, s p e ł n i a j ą c y f u n k c j ę stołu p o d r ę c z n e g o , służący często, zwłaszcza ostatnio, do odrabiania l e k c j i przez dzieci, s p o ż y w a n i a p o k a r m ó w ( i l . 5) i t p . Obok stołu, zwłaszcza tego drugiego, p o j a w i a j ą się k r z e s ł a z ozdobnymi oparciami, wykonane często przez w i e j s k i c h stolarzy, ale oparte o wzory m a ł o m i a s t e c z k o w e ( i l . 8, 9). Ponadto często już w okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m s p o t k a ć m o ż n a było m a s z y n ę do szycia s t o j ą c ą pod oknem w miejscu stołu ( i l . 4). II. 8, 9. Krzesła na wzór 7 8 z ozdobnym oparciem wykonane na wsi Zasadnicza zmiana w u r z ą d z e n i u izby na badanym obszarze w i ą ż e się najczęściej z pojawieniem się nowych mebli. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m we wsiach bogat­ szych, a masowo w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h na całym terenie z a c z y n a j ą p o j a w i a ć się nowe meble kupowane w m i e ś c i e u p r y w a t n y c h stolarzy, rzadziej w sklepach meblarskich. Zasadniczym zestawem jest t u sypialnia s k ł a d a j ą c a się z d w ó c h łóżek, szafy, z toalety z d u ż y m lustrem, czasem jeszcze z j a k i e g o ś pomocnika. Taka w ł a ś n i e sypialnia p r z y c z y n i ł a się w zasadniczej mierze do zarzucenia tradycyjnego p l a n u w n ę t r z a ( i l . 10). W i ę k ­ szość f u n k c j i mieszkalnych s p e ł n i a j u ż w ó w c z a s oddzie­ lona od reszty mieszkania kuchnia, natomiast izba u r z ą ­ dzona nowoczesnymi m e b l a m i służy przede wszystkim do spania, i to nie zawsze. Badania statystyczne prze­ prowadzone w jednej ze w s i położonych na i n t e r e s u j ą ­ cym nas obszarze, k t ó r ą zaliczamy do kategorii w s i sproletaryzowanych, w y k a z a ł y , że spanie po k i l k a osób na j e d n y m p o s ł a n i u jest powszechnym zjawiskiem, bez w z g l ę d u na ilość posiadanych w chacie miejsc do spania. Zdarza się często, że łóżka z kompletu sypialnego stoją nie wykorzystane, natomiast większość członków rodziny małomiasteczkowych. Wiewiec, pow. Radomsko. 9 8 131 �sypia w k u c h n i na r ó ż n e g o rodzaju kozetkach i t p . Wpro­ wadzone ostatnio na w i e ś i cieszące się popytem tapczany r ó w n i e ż nie r o z w i ą z a ł y sytuacji, gdyż na szerokim tap­ czanie u k ł a d a się do snu k i l k o r o dzieci l u b np. b a b k ę z m a ł y m i dziećmi. Zasadniczym akcentem w n o w y m w n ę t r z u są dwa łóżka złączone, umieszczone przy ś c i a n i e szczytowej i w y c h o d z ą c e na ś r o d e k izby. W w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w w n i e w i e l k i c h domach z a j m u j ą one p r z e w a ż a j ą c ą część powierzchni izby ( i l . 10), przy ś c i a n i e umieszczone są szafy, lustra oraz te s p r z ę t y , k t ó r e p o z o s t a ł y z trady­ cyjnego u r z ą d z e n i a izby jako n i e z b ę d n e . Do takich należy np. kufer na ubranie, j a k i e ś ł a w k i . W nogach łóżek, o ile miejsce na to pozwala, stoi stół, w rogu izby toaleta z d u ż y m lustrem, najczęściej ustawiona s k o ś n i e (jeżeli nie znajduje się koło szafy), względnie jeszcze jedna szafa, pod o k n a m i k w i e t n i k i z doniczko­ w y m i k w i a t a m i . Charakterystyczna dla nowego w n ę t r z a izby jest zazwyczaj t y l k o częściowa zmiana f u n k c j i stołu, j a k w i e m y s p e ł n i a j ą c e g o dawniej rolę o ł t a r z y k a domo­ wego. Obecnie jest on najczęściej p r z y k r y t y kolorową, t k a n ą w z o r z y ś c i e k a p ą , na k t ó r e j często położona jest jeszcze koronkowa l u b robiona s z y d e ł k i e m niciana serweta. Stoi na n i m też b u k i e t sztucznych k w i a ­ t ó w w szklanym, czasem nawet k r y s z t a ł o w y m wazonie. Często j a k o reminiscencja dawnego zdobnictwa są o ten wazon oparte obrazki, czasem, ale rzadko, o tematyce religijnej, najczęściej jednak pocztówki przysyłane przez dzieci z miasta, życzenia ś w i ą t e c z n e względnie fotografie najbliższej rodziny. Tak w i ę c stół przestaje być akcentem o charakterze sakralnym, ale w dalszym ciągu nie s p e ł n i a swej podstawowej r o l i . Obok tego stołu często w izbie znajduje się jeszcze jeden b ę d ą c y nie­ m a l że b e z p o ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ą dawnego o ł t a r z y k a do­ mowego; jest on z a p e ł n i o n y szczelnie b u k i e t a m i sztucz­ nych k w i a t ó w , p r z y b o r a m i do szycia i t p . Nie zawsze jednak o ł t a r z y k ulega automatycznej l i k w i d a c j i wraz ze zlikwidowaniem s t o ł u l u b przeznaczeniem go na inny cel. Często w t a k i m w ł a ś n i e momencie f i g u r k i święte i całe i c h przybranie przenosi się na k o m o d ę stojącą pod ścianą, na j a k ą ś szafkę czy nawet umieszcza się je wysoko na szafie na ubrania. II. 10. Izba współczesna — dwa złączone łóżka zajmują niemal całą powierzchnię. Łękawa, pow. Bełchatów. II. 11. Obraz i ślubne fotografie nad łóżkiem w izbie współczesnej. Stawek, pow. Bełchatów. II. 12. Stół przy­ kryty serwetą w izbie współczesnej. Łękawa. 132 Zdobnictwo nowego w n ę t r z a zmienia s i ę całkowicie i zatraca swój t r a d y c y j n y charakter. Przede wszystkim l i k w i d a c j i ulega r z ą d o b r a z ó w umieszczonych dawniej nad ł ó ż k a m i . Miejsce ich zajmuje jeden d u ż y oleodruk o tematyce sakralnej, najczęściej o zdobionych złoconych ramach, nie ozdobiony ponadto niczym i n n y m (il. 11). Charakterystyczny w y d ł u ż o n y k s z t a ł t obrazu sprawia, że nieraz zajmuje on n i e m a l że całą szerokość ściany nad obydwoma z ł ą c z o n y m i ze sobą ł ó ż k a m i . Czasem obraz ten zawieszony jest na k i l i m i e w i s z ą c y m nad łóżkiem, jednak p r a k t y k a zawieszania k i l i m ó w na ścianach jest z u p e ł n i e nowa na w s i i często spotyka się nawet z kry­ t y k ą . Powszechnie u w a ż a się, że „ ł a d n i e " , tzn. wzorzyście malowane ś c i a n y są p i ę k n i e j s z e od k i l i m ó w na nich zawieszanych, że ś c i a n t y c h nie należy niczym zasłaniać. Obok dużego oleodruku, z a j m u j ą c e g o centralne miejsce, czasem jeszcze nad ł ó ż k i e m zawiesza się fotografię ś l u b n ą gospodarzy, oczywiście w d u ż y m powiększeniu. Często r ó w n i e ż obrazy, k t ó r e dawniej były nad łóżkami, zostają przewieszone na boczną ś c i a n ę i umieszczone w j a k i m ś zdobniczym u k ł a d z i e w r a z z n o w y m i obrazka­ m i przyniesionymi z j a r m a r k u , z fotografiami dzieci, obrazkami, k t ó r e dzieci o t r z y m a ł y na p a m i ą t k ę pierwszej k o m u n i i ( i l . 13). Na p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e również zmia­ na t e m a t y k i o b r a z ó w sakralnych wiszących w izbie. Do t r a d y c j i n a l e ż a ł o , aby w izbie b y ł obraz Matki �Boskiej, wizerunek Chrystusa na K r z y ż u oraz p a m i ą t k a z najbliższego miejsca odpustowego czy też pielgrzymki, w której wzięli udział gospodarze. W bardziej t r a d y ­ cyjnych domach przestrzegano, aby izby strzegł od pożaru św. Florian, od złodziei ś w . A n t o n i , od powodzi św. Jan Nepomucen. Zadaniem wszystkich ś w i ę t y c h przedstawionych na obrazach, w i s z ą c y c h w izbie, było ochranianie obejścia przed nieszczęściem, zapewnienie rodzinie dostatku . 9 W współczesnych izbach nie spotyka się j u ż tak licznej galerii ś w i ę t y c h , a tematyka zawieszanych obra­ zów jest, jak chyba należy p r z y p u s z c z a ć , narzucona przez jarmarcznych o b r a ż n i k ó w . Najczęściej p o j a w i a j ą c y się obraz Chrystusa na łodzi nie jest z w i ą z a n y z ż a d n y m wierzeniem ani też tematem, k t ó r y b y ł b y szczególnie w ostatnich latach propagowany przez kościół. N i e ­ wątpliwie ś w i a d c z y to o zmianie rangi o b r a z ó w w izbie, bardziej zwraca się bowiem u w a g ę na ich w a l o r y este­ tyczne aniżeli na funkcje sakralne. Obok ś w i ę t y c h obra­ zów p o j a w i a j ą się we w s p ó ł c z e s n y m w n ę t r z u formy, które uznać m o ż e m y za p o p r z e d z a j ą c e obrazy ś w i e c k i e . Jako etap przejściowy m o ż n a chyba p o t r a k t o w a ć liczne kartki pocztowe z ż y c z e n i a m i ś w i ą t e c z n y m i l u b w i d o ­ kówki otrzymywane najczęściej od dzieci p r z e b y w a j ą c y c h Stale w m i e ś c i e czy też tymczasowo w w o j s k u . W i d o k ó w k i te umieszczone są na s p r z ę t a c h i s t a n o w i ą w y r a ź n i e za­ planowany akcent zdobniczy albo też tworzy się z nich czasem w p o ł ą c z e n i u ze z d j ę c i a m i rodziny całe k o m p o ­ zycje, k t ó r e umieszczone za s z k ł e m czy naklejone na karton zawieszane są na ś c i a n i e . O b r a z ó w o tematyce świeckiej spotyka się niewiele, czasem są to widoczki wycięte z czasopism, bardzo często z „ P r z y j a c i ó ł k i " , która to gazeta przez j a k i ś czas u m i e s z c z a ł a na ostatniej stronie reprodukcje z galerii m a l a r s t w a polskiego i obce­ go. Czasem są to oleodruki zakupione na j a r m a r k u , czasem modne — zwłaszcza ostatnio — obrazki, k t ó r y c h wzór tworzy kombinacja mozaikowa z kolorowych szkiełek, szkła t ł u c z o n e g o i k a w a ł k ó w lustra. Charak­ terystyczny dla tego terenu jest brak albo znikoma ilość tak powszechnych na i n n y c h obszarach Polski makatek malowanych na p ł ó t n i e l u b papierze, przed­ stawiających rodzajowe scenki z życia z w i e r z ą t , czy też romantyczne scenki w z i ę t e rzekomo z życia w s i . 1 1 0 N a s t ę p n y m n o w y m elementem w izbie wiejskiej s ą kwiaty doniczkowe umieszczane na licznych k w i e t n i ­ kach w z g l ę d n i e parapetach okien. Wszystkie zmiany za­ równo w u r z ą d z e n i u , j a k i przystrojeniu izby tradycyjnej idą w k i e r u n k u upodobnienia jej do m a ł o m i a s t e c z k o w e g o pokoju. N i e w ą t p l i w i e elementem u m a c n i a j ą c y m to w r a ­ żenie są bardzo liczne serwetki s z y d e ł k o w e albo a ż u r o w e wykonane z plastiku, k t ó r e umieszczone s ą niemal że wszędzie. Spotyka się takie w ł a ś n i e serwetki rozłożone na łóżkach, stole, k r z e s ł a c h , drzwiach szafy i t p . O p r ó c z serwetek koniecznym przyozdobieniem izby są a ż u r o w e firanki wieszane na karniszu i z a s ł a n i a j ą c e całe okno. Ostatnio f i r a n k i te z a s t ę p o w a n e są w z o r z y ś c i e d r u k o w a ­ ną folią, k t ó r a przepuszcza ś w i a t ł o . Do często spotykanych a t r y b u t ó w „ n o w o c z e s n o ś c i " w izbie należy też l a l k a , k t ó r a posadzona jest na łóżku. Lalki tej oczywiście nigdy nie o t r z y m u j ą do zabawy dzieci, stanowi ona w y ł ą c z n i e akcent dekoracyjny mieszkania. Zasadniczym zmianom ulega r ó w n i e ż kuchnia. T r u d ­ no mówić o t r a d y c y j n y m u r z ą d z e n i u k u c h n i wiejskiej wówczas, gdy s t a n o w i ł j ą t y l k o k ą t przeznaczony do gotowania p o s i ł k ó w dla d o m o w n i k ó w i b y d ł a . Wyposa­ żenie takiej k u c h n i s t a n o w i ł y w ó w c z a s najprostsze s p r z ę ­ ty stojące w o k ó ł pieca i przeznaczone do p r z y g o t o w y w a - II. 13. Obrazy religijne i świeckie tworzą układ zdobniczy. Dworszowice Kościelne, pow. rytmiczny Pajęczno. nia p o k a r m ó w . Jeśli nawet w t r a d y c y j n y m domu w po­ c z ą t k a c h bieżącego stulecia z n a j d o w a ł o się osobne pomieszczenie przeznaczone na k u c h n i ę , w ó w c z a s zawsze obok s t a t k ó w kuchennych z n a j d o w a ł o się w n i m łóżko i s p a ł y dzieci czy też starzy rodzice. Jedynym akcentem zdobniczym b y ł a wisząca szafka na naczynia, w k t ó r e j umieszczano stojące, oparte o tylną ś c i a n k ę kolorowo malowane fajansowe talerze, wieszano porcelanowe k u b k i i t p . Z czasem p ó ł k ę tę zastępuje oszklona, w b r ą z o w y m kolorze szafa, aby z kolei ustąpić miejsca b i a ł e m u kredensowi. M o ż n a z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że biały kredens kuchenny jest pierwszym' n o w y m s p r z ę t e m p o j a w i a j ą c y m się niemal w k a ż d y m domu pod koniec okresu m i ę d z y ­ wojennego w z g l ę d n i e w latach powojennych. Zmienia on zasadniczo u k ł a d kuchni, z a j m u j ą c najczęściej u k o ś n e miejsce w rogu naprzeciw pieca. Kredens ten nie zawsze s p e ł n i a s w ą p o d s t a w o w ą rolę, często z n a j d u j ą się w n i m t y l k o naczynia nie u ż y w a n e , przeznaczone na święto. W ostatnich latach kuchnia wiejska znów zmienia się zasadniczo. Przede wszystkim l i k w i d a c j i ulega t r a d y ­ cyjny piec, u s t ę p u j ą c miejsca przystawionej d o ń lub b e z p o ś r e d n i o do k o m i n a żelaznej m a ł e j kuchence, a na­ s t ę p n i e nowoczesnej tzw. szamotce. Umeblowaniem w s p ó ł c z e s n e j k u c h n i stają się coraz p o w s z e c h n i e ¿ _ z e stawy b i a ł y c h mebli, kupowane zazwyczaj w_ uspołecznionych. i: �Zmiana umeblowania łączy się ze z m i a n ą zdobnictwa w n ę t r z a kuchni. Pojawia się tam szereg wyszywanych makatek, na k t ó r y c h umieszczone s ą sentencje w r o ­ dzaju „ z i m n a woda siły doda", „żona gotuje, co m ę ż o w i smakuje" itp. Wraz z n o w y m i s p r z ę t a m i pojawia się wodniarka, tzn. szafka na w i a d r a z w o d ą i miednice, a koło niej koniecznym staje się zawieszenie r ę c z n i k a i w ten sposób powstaje n o w y k ą t s ł u ż ą c y do u t r z y m a ­ nia czystości. T a k ż e w kuchni p o j a w i a j ą k w i a t k i doniczkowe itp. się f i r a n k i w oknach, Siedząc przemiany zachodzące w u r z ą d z e n i u w n ę t r z a izby chłopskiej j a k i w y s t ę p u j ą c e na t y m odcinku zróżnicowanie w zależności od kategorii w y m i e n i o n y c h t y p ó w wsi, dostrzegamy n a s i l a j ą c y się proces dysharmonii k u l t u r o w e j ; nie przebiega on zresztą w s z ę d z i e jednakowo — intensywniejszy jest w e wsiach, gdzie u r z ą d z e n i e w n ę t r z a jest bardziej tradycyjne, zaś we wsiach sproletaryzowanych kontrasty te są mniejsze, ale znajdujemy tam mniej e l e m e n t ó w tradycyjnych, k t ó r e zwykle spotykamy w c h ł o p s k i c h izbach. n Na t y m tle r ó w n i e ż m o ż n a w y o d r ę b n i ć pewne r ó ż n i ­ ce we wzorcach estetycznych dla obu k a t e g o r i i wsi. I d e a ł e m ich jest pokój m a ł o m i a s t e c z k o w y , w i e ś t r a d y ­ cyjna dąży do tego przez w y m i a n ę mebli w całości, toteż albo w y s t ę p u j e tam jeszcze izba tradycyjna (bardzo rzadko), albo u n o w o c z e ś n i o n a . Natomiast we wsiach sproletaryzowanych m i e s z k a ń c y . u s i ł u j ą osiągnąć ten efekt przez dodawanie pojedynczych mebli, a nie k o m ­ pletów, oraz ozdób, co sprawia, że izba taka w y g l ą d a inaczej. Więc w obu kategoriach wsi istnieje ten sam wzorzec w zakresie u r z ą d z e n i a w n ę t r z a izby c h ł o p s k i e j , ale r ó ż n y m i sposobami dąży się do osiągnięcia tego celu, w w y n i k u czego n a s t ę p u j ą też pewne o d r ę b n o ś c i w osiągniętych rezultatach. Fot.: Janisław Baranowski — il. 2—8, 10—12, 14; Bogumił il. 9. Rys.: Irena Sujkowa. PRZYPISY 1 J. Gajek, Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski. „ L u d " , 1961, n r X L V I I , s. 210 oraz załączone mapy. O. Mulkiewicz-Goldbergowa, Bełchatowskie jako przedmiot badań nad zróżnicowaniem kultury ludowej. „Łódzkie Studia Etnograficzne", 1966, t. V I I I , s. 14—17. O. Mulkiewicz-Goldbergowa, Wiejskie tkactwo cha­ łupnicze w Bełchatowskiem, „ E t n o g r a f i a Polski", t. X , s. 209—211. Analogiczne zjawisko spotyka się w rolniczych wsiach Ś l ą s k a ; podczas b a d a ń prowadzonych przeze mnie we wsiach Miedzna i Grzawa w powiecie pszczyń­ skim r ó ż n i c e m i ę d z y u r z ą d z e n i e m w n ę t r z a domu boga­ tego gospodarza a m i e s z k a j ą c e g o u niego na komorze robotnika kopalni b y ł y tak znaczne j a k r ó ż n i c e między domem m i e s z k a ń c a dużego miasta a w s i . Por. Z. Neymanowa, Wnętrze chaty we Włynicach i okołicy, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", seria etnograficzna, 1963, nr 7, s. 75—79; tejże, Wnętrze chaty w Klonowej i oko­ licy, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", seria etnograficzna, 1960, nr 3, s. 209. K . K w a ś n i e w s k i , Paleniska i piece w dawnym budownictwie ludowym, W r o c ł a w 1963, s. 77, mapa nr 79; Z. Neymanowa, W n ę t r z e chaty we Włynicach..., wyd. cyt., s. 81. Podczas b a d a ń terenowych t y l k o jeden raz na­ potkano izbę ozdobioną p a j ą k i e m k r y s t a l i c z n y m ; miesz­ k a n k ą jej b y ł a samotna kobieta, k t ó r e j a m b i c j ą było posiadanie „ ł a d n e g o " mieszkania. Ozdoby, k t ó r e w y ­ k o n y w a ł a , b y ł y najczęściej wzorowane na poradach „Przyjaciółki". J. Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955, s. 96—100. Zwyczaj stawiania maszyny do szycia pod oknem, gdzie jest n a j j a ś n i e j , i usuwania s t a m t ą d stołu, jest powszechny na terenie Polski. Por. J. Dydowiczowa, Wnętrze chałupy [ W : ] „Kultura ludowa Wielkopolski", P o z n a ń 1960, s. 177. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 22. K . Dobrowolski, Studia nad życiem społecznym i kulturą, W r o c ł a w — Warszawa — K r a k ó w 1966, s. 140—143. 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 Jewsiewicki il. 13; Olga II. 14. „Święty Łuszczanowice. Mulkiewicz-Goldbergowa kąt" w izbie tradycyjnej. — �